Bà Tư bảy mươi tuổi, dạo này hay quên. Sáng ra chợ, bà quên mua muối. Về nhà, bà quên đã khóa cửa hay chưa, quay lại xem hai lần. Có hôm bà gọi con trai bằng tên chồng đã mất. Con trai không giận, chỉ cười: Mẹ lẫn rồi. Bà cười theo, nhưng đêm về bà khóc. Bà giận chính mình. Sao mình quên lắm thế. Sao mình vô dụng thế. Cả đời bà minh mẫn, nhớ hết ngày giỗ, nhớ hết tiền nong trong nhà. Giờ quên trước quên sau, bà thấy mình như người khác.
Giận chính mình vì hay quên là một nỗi giận rất âm thầm. Không ai thấy, không ai nghe, chỉ có mình biết. Nó đến mỗi khi mình quên một việc nhỏ. Quên chìa khóa, giận. Quên tên người quen, giận. Quên đã uống thuốc chưa, giận. Giận riết thành một vòng: càng giận càng căng thẳng, càng căng thẳng càng hay quên, càng quên càng giận. Vòng ấy quay cả ngày, đến tối thì kiệt sức.
Nhưng quên ở tuổi già có phải là lỗi không. Thân này đã đi cùng mình bảy mươi năm. Nó đã nhớ bao nhiêu thứ: nhớ con cái ăn gì, nhớ nhà có bao nhiêu tiền, nhớ đường đi chợ, nhớ mặt hàng xóm. Một bộ nhớ làm việc bảy mươi năm, giờ nó chậm lại, nó quên vài thứ, đó là lẽ thường. Trách nó thì nó có nhớ lại được đâu. Trách chỉ làm nó thêm mệt.
Sách Phật ví đạo Phật như một phương thuốc chữa bệnh cố chấp, tham vọng, si mê và cuồng tín. Cố chấp ở đây là chấp rằng mình phải còn như xưa. Mình phải còn minh mẫn như xưa, nhanh nhẹn như xưa, nhớ dai như xưa. Chấp vào cái xưa ấy, mình tự làm khổ mình. Thân đã đổi, mà lòng không chịu đổi theo. Thân đi một đường, lòng đi một đường, hai đường chệch nhau, sinh ra giận.
Buông nỗi giận với chính mình không có nghĩa là mặc kệ, quên gì cũng được. Buông là chấp nhận rằng mình đang ở tuổi này, với trí nhớ của tuổi này, rồi tìm cách sống tốt với nó. Quên thì ghi ra giấy. Đi chợ thì cầm danh sách. Uống thuốc thì để hộp thuốc ngay bàn ăn, uống xong thì lật ngược hộp lại. Những cách nhỏ ấy không làm mình kém đi. Nó làm mình thông minh hơn, vì mình biết dùng cách khác để bù cho trí nhớ.
Trần Nhân Tông có câu kệ mà người già nên nhớ: ở đời vui đạo, hãy tùy duyên. Đói thì ăn, mệt thì ngủ. Trong nhà có báu thì thôi tìm kiếm. Đối cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền. Tùy duyên ở đây không phải là buông xuôi. Tùy duyên là sống theo duyên của mình hôm nay. Hôm nay nhớ được thì nhớ. Hôm nay quên thì ghi lại, hỏi lại, không xấu hổ. Đối cảnh vô tâm là gặp chuyện quên thì lòng không động, không giận, không tự trách. Lòng không động, trí nhớ cũng đỡ rối hơn.
Có một sự thật mà người già ít để ý: con cháu không cần một người mẹ, người bà nhớ hết mọi thứ. Con cháu cần một người mẹ, người bà vui vẻ, hiền hòa. Bà Tư quên mua muối, con trai đi mua lại, có sao đâu. Bà gọi nhầm tên, cả nhà cười, có sao đâu. Cái làm con cháu mệt không phải là sự quên của bà. Cái làm con cháu mệt là khi bà quên rồi bà giận, bà khóc, bà tự trách mình vô dụng. Lúc ấy con cháu không biết làm sao cho bà vui lại.
Người làm con, thấy cha mẹ hay quên mà tự giận mình, đừng cười cho qua. Đừng nói: Mẹ lẫn rồi, có sao đâu. Hãy nói: Quên thì ghi lại, con ghi giúp mẹ. Một câu như vậy làm cha mẹ nhẹ đi rất nhiều. Vì cha mẹ biết, quên không phải là tội. Quên chỉ là một việc cần có cách xử lý. Có cách rồi, quên cũng không đáng sợ.
Buông nỗi giận với chính mình cũng là buông cái hình ảnh mình phải luôn giỏi, luôn nhớ, luôn đúng. Cả đời mình đã giỏi rồi, đã nhớ rồi, đã đúng rồi. Giờ đến lúc cho phép mình quên một chút. Quên không làm mình kém đi. Quên chỉ làm mình giống mọi người già khác. Giống nhau thì có gì mà xấu hổ.
Bà Tư sau này có một cuốn sổ nhỏ. Bà ghi: sáng mua muối, trưa uống thuốc, chiều gọi cho con gái. Ghi xong, bà làm theo, gạch đi từng việc. Tối bà nhìn cuốn sổ, thấy việc nào cũng gạch rồi, bà cười. Bà nói: sổ này là trí nhớ thứ hai của tao. Có nó, tao không giận mình nữa. Một cuốn sổ nhỏ, mà làm được việc lớn: trả lại cho bà sự bình yên.
Tuổi già quên trước quên sau là chuyện thường. Chuyện không thường là mình giận mình vì chuyện thường ấy. Buông cơn giận xuống, cầm cuốn sổ lên, ghi ra, sống tiếp. Ngày hôm nay, mình quên một việc nhỏ, nhưng mình còn nhớ được nhiều việc lớn: nhớ thương con, nhớ thương cháu, nhớ mình là ai. Những thứ ấy mà còn, thì quên vài thứ lặt vặt có đáng gì. Lòng nhẹ rồi, trí cũng nhẹ theo. Nhẹ rồi, có khi lại nhớ ra được nhiều hơn mình tưởng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư