Chú Tư năm nay bốn mươi lăm tuổi, làm ăn thất bại lần thứ hai. Sáng nào chú cũng ngồi quán cà phê đầu hẻm, nhìn người ta qua lại, miệng lẩm bẩm: số mình nó vậy, trời không thương mình, đời bất công quá. Hỏi chuyện gì, chú cũng có người để trách. Trách thời thế khó khăn, trách vợ không hiểu mình, trách bạn bè quay lưng. Chỉ có một người chú không trách, đó là chính mình.
Ngồi với chú một lúc, ai cũng thấy mệt. Không phải vì chú kể khổ, mà vì trong câu chuyện của chú, chú lúc nào cũng là nạn nhân. Mọi thứ xảy ra với chú, chưa bao giờ là do chú. Mà oán trách thì có một cái hay rất độc: nó làm mình thấy nhẹ trong chốc lát, vì đã có người để đổ lỗi. Nhưng sau đó, nó làm mình yếu đi. Vì khi mọi thứ đều do số phận, do người khác, thì mình chẳng còn gì để thay đổi nữa. Mình chỉ còn biết ngồi chờ.
Trong sách Trung Dung có câu chuyện về người bắn cung. Bắn trật đích thì quay lại xét mình. Sách viết: Nếu gặp dở dang chếch mác không vừa ý, thay vì oán Trời trách người, người quân tử lập tức xét lại mình, xét lại sự hiểu biết của mình, chí hướng mình, công phu mình, lề lối làm việc của mình. Gặp khiếm khuyết lập tức lo cải thiện, như vậy nhất định sẽ tiến bước. Người xưa bắn cung, mũi tên bay trật, họ không trách gió, không trách cây cung. Họ nhìn lại tư thế của mình, cách mình giương cung, cách mình ngắm. Vì chỉ có mình là thứ mình sửa được.
Đời mình cũng vậy. Làm ăn thất bại, có thể do thời thế thật. Nhưng trong đó, có phần nào là do mình không? Mình có vội vàng quá không? Mình có nghe lời khuyên của ai không? Mình có học cho kỹ trước khi làm không? Hỏi như vậy không phải để tự trách mình, mà để tìm ra cái mình làm được. Oán trách thì không sửa được gì. Xét lại mình thì sửa được nhiều thứ.
Có người sẽ nói: nhưng rõ ràng là do người khác hại mình mà. Đúng, có những chuyện người khác gây ra thật. Người ta lừa mình, người ta bỏ rơi mình, người ta chơi xấu mình. Nhưng sau khi chuyện đó xảy ra, mình sống tiếp như thế nào, đó là phần của mình. Người ta chỉ làm khổ mình được một lần. Còn mình oán trách mỗi ngày, là mình tự làm khổ mình thêm cả trăm lần nữa. Buông lời oán trách không có nghĩa là tha thứ cho người ta ngay, mà là không để người ta tiếp tục điều khiển đời mình từ xa.
Muốn buông oán trách, hãy bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ mỗi khi chuyện không vừa ý xảy ra: trong chuyện này, mình làm được gì? Không cần trả lời to tát. Chỉ cần một việc nhỏ thôi. Hôm nay ế hàng, mình lau lại cái tủ cho sạch, mình hỏi thăm một khách quen, mình học thêm một món mới. Làm được một việc nhỏ, mình đã khác người chỉ ngồi oán trách rồi. Vì người oán trách thì đứng yên. Người làm một việc nhỏ thì đang đi tới.
Còn số phận thì sao? Số phận có thật không? Sách xưa không phủ nhận rằng đời có những điều ngoài tầm tay mình. Sinh ra trong nhà nghèo, gặp tai nạn bất ngờ, bệnh tật ập đến, những thứ đó mình không chọn được. Nhưng cách mình đối xử với những điều đó, mình chọn được. Hai người cùng gặp một chuyện xui, một người ngồi oán cả đời, một người đứng dậy làm lại từ đầu. Số phận của họ giống nhau lúc đầu, khác nhau ở chỗ sau đó. Cho nên số phận không phải là cái án đã tuyên. Nó là cái điểm xuất phát. Đi về đâu là do chân mình.
Chú Tư sau này ít ngồi quán cà phê hơn. Không phải vì chú hết khổ, mà vì chú bắt đầu đi phụ hồ với người quen. Tay chân lấm lem, nhưng mặt chú nhẹ hơn trước. Hỏi chú còn trách trời không, chú cười: trách thì cũng vậy thôi, làm được gì thì làm. Câu nói đó nghe rất thường, nhưng nó là cả một bước ngoặt. Từ người chờ đợi số phận thương mình, chú thành người tự lo cho mình.
Nếu hôm nay bạn đang oán trách một điều gì đó, hãy thử dừng lại một chút. Đặt tay lên ngực, hỏi mình một câu: trong chuyện này, mình làm được gì, dù chỉ là một việc rất nhỏ? Rồi làm việc đó ngay hôm nay. Không cần lớn lao. Chỉ cần bắt đầu. Buông lời oán trách, không phải là đời sẽ hết khổ. Mà là mình lấy lại được đôi tay của mình, để tự xây lại đời mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư