Đến ngày giỗ, nhiều nhà tất bật từ sáng sớm. Người đi chợ mua đồ. Người giết gà mổ vịt. Người lau bàn thờ, bày mâm. Mâm cỗ càng to càng thấy yên tâm, như thể mâm to thì lòng thành mới đủ. Có nhà còn thi nhau xem mâm nhà ai đầy hơn, nhà ai mời được nhiều khách hơn. Dần dần, ngày giỗ trở thành ngày khoe mâm, chứ không còn là ngày nhớ người đã khuất.
Nhưng giỗ chạp thật ra là gì. Là ngày con cháu ngồi lại với nhau, nhớ về người đã mất. Nhớ ông thích ăn món gì. Nhớ bà hay kể chuyện gì. Nhớ cha hay dặn câu gì. Nhớ mẹ cười ra sao. Những ký ức ấy mới là cốt lõi của ngày giỗ. Mâm cỗ chỉ là cái cớ để mọi người sum họp. Không có mâm cỗ to, chỉ cần một nén hương và lòng thành, người đã khuất vẫn được tưởng nhớ. Có mâm cỗ to mà lòng không nhớ, thì giỗ cũng chỉ là một bữa tiệc.
Sách xưa kể rằng đến ngày giỗ bố mẹ, con cháu mời các bậc già cả và đàn anh trong họ đến, bàn việc trong họ. Ngày giỗ xưa là ngày họp họ. Là dịp để con cháu gặp nhau, hỏi han nhau, nhắc nhau về cội nguồn. Người lớn kể cho người trẻ nghe về tổ tiên. Người trẻ biết mình từ đâu mà ra. Cái ý nghĩa ấy, ngày nay nhiều nhà đã quên. Giỗ chỉ còn lại mâm cỗ và khách khứa, mà quên mất việc ngồi lại kể chuyện người đã khuất cho con cháu nghe.
Trong kinh dạy rằng lấy hiếu làm gốc. Hiếu dưỡng cha mẹ là pháp môn căn bản rất lớn của đạo Phật, tâm hiếu là tâm Phật. Hiếu kính tổ tiên cũng vậy, không nằm ở mâm cao cỗ đầy. Nó nằm ở việc giữ được nếp nhà mà tổ tiên để lại. Tổ tiên dạy con cháu sống ngay thẳng, thương yêu nhau, giúp đỡ nhau. Giữ được những điều ấy mới là hiếu thật. Còn mâm cỗ, dù to đến mấy, cũng chỉ là vật ngoài thân. Người đã khuất không ăn được mâm cỗ. Người đã khuất chỉ cần con cháu còn nhớ, còn sống tử tế với nhau.
Nhiều người vì lo mâm giỗ mà sinh ra cãi nhau. Anh em tranh nhau xem ai lo nhiều hơn, ai bỏ tiền nhiều hơn. Có nhà vì mâm giỗ mà nợ nần. Có nhà vì giỗ mà anh em giận nhau cả năm. Như vậy là mất gốc. Ngày giỗ là ngày để anh em hòa thuận, chứ không phải ngày để chia rẽ. Người đã khuất nhìn xuống, thấy con cháu vì mình mà cãi nhau, liệu có vui được không. Chắc chắn là không. Người đã khuất chỉ mong con cháu yêu thương nhau. Đó mới là mâm cỗ quý nhất dâng lên tổ tiên.
Vậy nên làm giỗ thế nào cho đúng. Trước hết, làm trong khả năng của mình. Nhà nghèo thì mâm nhỏ, nhà giàu thì mâm lớn, không ai chê. Quan trọng là cả nhà cùng làm. Con cháu cùng nhau nấu nướng, cùng nhau dọn dẹp, cùng nhau thắp hương. Trong lúc làm, kể cho trẻ con nghe về ông bà. Ông ngày xưa làm nghề gì. Bà ngày xưa nấu món gì ngon nhất. Những câu chuyện ấy là cách dạy con cháu nhớ về cội nguồn, mà không cần bài học nào to tát.
Thứ hai, ngày giỗ là ngày sum họp, không phải ngày khoe khoang. Mời khách vừa phải. Đừng mời cho đông để lấy tiếng. Hãy để thời gian cho con cháu trong nhà ngồi lại với nhau. Ăn xong, ngồi uống nước, kể chuyện cũ. Những giây phút ấy mới là giỗ thật. Mâm cỗ dọn đi rồi thì hết. Nhưng câu chuyện về ông bà, về cha mẹ, sẽ ở lại trong lòng con cháu rất lâu.
Thứ ba, nhớ người đã khuất không chỉ trong ngày giỗ. Người sống có hiếu là người sống tử tế mỗi ngày. Sống ngay thẳng, thương yêu anh em, nuôi dạy con cái nên người. Đó mới là cách báo hiếu tổ tiên bền nhất. Một năm có một ngày giỗ. Nhưng hiếu thì phải giữ cả ba trăm sáu mươi lăm ngày. Ngày giỗ chỉ là dịp để nhắc nhau. Còn hiếu thật nằm trong cách sống hàng ngày.
Giỗ chạp không phải mâm cao. Hiếu ở lòng nhớ. Nhớ người đã khuất, nhớ lời người đã khuất dạy, nhớ mà sống cho xứng đáng. Ai còn cha mẹ thì hãy hiếu khi cha mẹ còn sống. Ai đã mất cha mẹ thì hãy nhớ cha mẹ bằng cách sống tử tế. Mâm cỗ có thể nhỏ. Nhưng lòng nhớ phải lớn. Như vậy, ngày giỗ mới thật sự là ngày giỗ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư