Chị Mai có hai đứa con, một trai một gái. Thằng lớn mười tuổi, hay cãi lời, làm bài cẩu thả. Chị mắng nhiều, đánh cũng có. Nhưng càng mắng, nó càng lì. Có hôm chị đánh xong, nó nhìn chị bằng ánh mắt lạnh lùng. Chị chợt giật mình. Chị nhớ lại ngày xưa, mẹ chị cũng đánh chị như vậy. Chị đã từng thề sẽ không đánh con như mẹ đã đánh mình. Vậy mà giờ chị đang làm đúng điều đó.
Dạy con hiếu thảo bằng roi, được không? Được một phần. Roi làm đứa trẻ sợ. Sợ thì nghe lời. Nhưng nghe lời vì sợ khác với hiếu thảo vì thương. Sợ thì khi lớn lên, hết sợ là hết nghe. Thương thì ở lại cả đời.
Trong kho tàng Pháp học có giảng về bốn danh hiệu gọi cha mẹ. Một trong bốn danh hiệu đó là tiên sư. Đại ý: cha mẹ là vị thầy đầu tiên của con cái. Cha mẹ dạy dỗ con trước khi con vào đời học với thầy khác. Nói bằng lời thường: con học làm người đầu tiên từ cha mẹ. Không phải từ sách vở. Mà từ cách cha mẹ sống mỗi ngày.
Đứa trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Ta nói với con: con phải hiếu thảo với ông bà. Nhưng nếu con thấy ta cãi nhau với ông bà, thấy ta gắt gỏng với mẹ già, thì lời nói đó vô nghĩa. Con tin mắt hơn tin tai. Ta dạy con bằng lời, nhưng con học bằng cách ta sống.
Ngược lại, nếu con thấy ta mỗi tuần gọi điện hỏi thăm ông bà, thấy ta về quê phụ ba sửa mái nhà, thấy ta ngồi nghe bà kể chuyện xưa mà không vội vàng, thì không cần giảng nhiều, con đã hiểu hiếu là gì. Hiếu không phải là một bài học. Hiếu là một không khí trong nhà. Không khí đó, con hít thở mỗi ngày.
Dạy con bằng gương khó hơn dạy bằng roi. Roi thì nhanh. Đánh một cái, con im ngay. Gương thì chậm. Phải sống tử tế ngày này qua ngày khác, con mới thấm. Nhưng roi chỉ dạy được sợ hãi. Gương mới dạy được hiếu thảo thật.
Có người nói: con tôi cứng đầu lắm, nói nhẹ không nghe, phải đánh mới nghe. Có thể đúng trong một lúc. Nhưng hãy thử hỏi: sau khi đánh, con nghe lời vì hiểu hay vì sợ? Nếu vì sợ, thì lần sau không có roi, con sẽ lại như cũ. Còn nếu con hiểu, thì không cần roi, con cũng làm. Hiểu đến từ đâu? Hiểu đến từ việc ta giải thích, từ việc ta làm gương, từ việc ta kiên nhẫn. Những thứ đó tốn thời gian hơn roi. Nhưng bền hơn roi.
Dạy con hiếu thảo bằng gương còn có nghĩa là cho con thấy ta hiếu thảo với cha mẹ mình như thế nào. Có một câu chuyện nhỏ. Một ông bố già yếu, ăn cơm hay làm rơi vãi. Con trai ông thấy phiền, bèn làm một cái máng gỗ cho bố ăn riêng ở góc nhà. Đứa cháu nội nhìn thấy, lẳng lặng lấy gỗ đẽo một cái máng nữa. Bố hỏi: con đẽo làm gì? Đứa trẻ đáp: để sau này cho ba ăn. Câu chuyện đó, ai cũng biết. Nhưng mấy ai nhớ khi dạy con?
Con cái là tấm gương phản chiếu cha mẹ. Ta đối xử với cha mẹ mình thế nào, con sẽ đối xử với ta như thế ấy. Không phải vì con bắt chước một cách máy móc. Mà vì trong lòng con, cách ta đối xử với ông bà chính là định nghĩa của hiếu thảo. Ta dạy con bằng chính cuộc đời mình.
Vậy dạy con hiếu thảo bằng gương cụ thể là làm gì? Thứ nhất, để con thấy ta quan tâm ông bà. Gọi điện cho ông bà trước mặt con. Hỏi thăm sức khỏe ông bà. Kể cho con nghe chuyện ông bà ngày xưa. Thứ hai, để con tham gia. Cho con cùng gọi điện chúc Tết ông bà. Cho con cùng chọn quà cho ông bà. Cho con cùng về quê thăm ông bà. Khi con tham gia, hiếu không còn là chuyện của người lớn. Hiếu là chuyện của cả nhà.
Thứ ba, và quan trọng nhất, là đối xử với con bằng sự tôn trọng. Cha mẹ muốn con hiếu thảo, nhưng lại hay quát mắng con, hay so sánh con, hay áp đặt con. Con bị đối xử như vậy, lớn lên sẽ khó mà thương cha mẹ bằng cả tấm lòng. Muốn con hiếu, trước hết hãy thương con cho đúng cách. Thương không phải là chiều chuộng. Thương là lắng nghe con, tôn trọng con, xin lỗi con khi mình sai.
Có một điều ít ai nói. Cha mẹ cũng có thể sai với con. Khi ta sai, hãy xin lỗi con. Xin lỗi con không làm mất uy của cha mẹ. Ngược lại, nó dạy con một bài học lớn: người lớn cũng biết sai và biết xin lỗi. Đứa trẻ được xin lỗi sẽ học được cách xin lỗi. Lớn lên, nó sẽ không ngại nói lời xin lỗi với cha mẹ mình khi nó làm cha mẹ buồn.
Dạy con hiếu thảo, rốt cuộc, không phải là dạy con một đức tính. Mà là sống một đời hiếu thảo trước mặt con. Con nhìn thấy, con thấm dần, con lớn lên thành người hiếu thảo. Không cần roi. Không cần mắng. Chỉ cần sống cho đàng hoàng, ngày này qua ngày khác. Đó là cách dạy bền nhất. Và cũng là cách dạy khó nhất. Vì nó đòi hỏi ta phải sống đúng trước, rồi mới dạy con sau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư