🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Năm triền cái: năm thứ che mờ tâm người ngồi thiền

Hiểu kinh dễ dàng · 9 phút đọc

Chị Mai mới tập ngồi thiền. Hôm đầu tiên, chị ngồi xuống, nhắm mắt, hít vào thở ra. Chưa được một phút, đầu chị đã nghĩ tới món đồ đang giảm giá trên mạng. Chị kéo tâm về, thở tiếp. Được nửa phút, chị nhớ ra hôm qua vừa cãi nhau với đồng nghiệp, lòng bực lên. Chị kéo tâm về, thở tiếp. Được một phút, chị buồn ngủ, đầu gật xuống. Chị giật mình, mở mắt ra. Được một lúc, chị lại lo: không biết ngồi thế này có ích gì không, hay mình đang phí thời gian. Năm phút ngồi thiền mà chị thấy như vừa đánh nhau với năm đối thủ. Chị hỏi: sao ngồi thiền mà khổ vậy, có phải tôi không hợp với thiền không?

Chị Mai không biết rằng năm đối thủ ấy đã có tên từ rất lâu rồi. Trong kinh Phật, chúng gọi là năm triền cái. Triền là trói buộc, cái là che lấp. Năm triền cái là năm thứ trói buộc và che lấp tâm mình, khiến tâm không sáng suốt được. Trong sách Mười Bài Giảng Về Thiền Vipassana, bài giảng thứ tư nói thẳng: nếu chúng ta không chiến thắng được năm cái triền cái này thì không bao giờ vào thiền định được, không bao giờ thoát khỏi cõi dục lạc này. Đức Phật đã khẳng định như vậy. Năm Triền Cái này là năm con ma căn bản.

Năm con ma ấy là những ai? Thứ nhất là tham dục: lòng ham muốn. Ngồi thiền mà cứ nghĩ tới đồ ăn, đồ mua, chuyện vui, chuyện sướng, thì đó là tham dục đang kéo tâm đi. Thứ hai là sân hận: lòng bực bội, giận hờn. Ngồi mà nhớ tới người vừa làm mình bực, nhớ tới câu nói khó nghe hôm qua, thì đó là sân hận đang che mắt mình. Thứ ba là hôn trầm thụy miên: buồn ngủ, lười biếng, uể oải. Ngồi chưa được bao lâu đã gật gù, thì đó là hôn trầm. Thứ tư là trạo hối, còn gọi là trạo cữ: tâm lăng xăng, bồn chồn, lo lắng về những việc đã làm hay chưa làm. Thứ năm là nghi: nghi ngờ. Ngồi mà cứ hỏi ngồi thế này có ích gì không, thầy dạy có đúng không, mình có tu được không, thì đó là nghi.

Nghe kể tên năm con ma, nhiều người sẽ thấy nản: trời ơi, ngồi thiền mà phải đánh nhau với năm con ma cùng lúc, đánh sao nổi? Nhưng phải hiểu cho đúng: năm triền cái không phải là kẻ thù từ ngoài tới. Nó là những thói quen có sẵn trong tâm mình từ lâu. Tham dục thì ai cũng có. Sân hận thì ai cũng có. Buồn ngủ, lăng xăng, nghi ngờ, ai cũng có. Ngồi thiền không tạo ra chúng. Ngồi thiền chỉ làm cho mình thấy rõ chúng lần đầu tiên. Trước đây, mình tham mà không biết mình tham. Giận mà không biết mình giận. Bây giờ ngồi yên lại, mới thấy chúng rõ như ban ngày. Thấy rõ là bước đầu tiên để thắng chúng.

Trong kinh Tăng Chi, Đức Phật có dạy những pháp giúp đoạn trừ năm triền cái, tùy theo từng cái một. Ví dụ, muốn trị tham dục thì như lý tác ý về tướng bất tịnh, tức là nhìn thẳng vào bản chất không sạch, không bền của những thứ mình ham muốn. Muốn trị sân hận thì tác ý về tâm từ. Mỗi triền cái có một đối trị riêng. Nhưng với người mới tập, chưa cần nhớ hết những đối trị ấy. Chỉ cần làm được một việc trước tiên: gọi đúng tên nó. Đang ngồi mà thấy tâm chạy theo món đồ giảm giá, thì nói thầm trong lòng: đây là tham dục. Đang ngồi mà nhớ tới chuyện cãi nhau hôm qua, thì nói: đây là sân hận. Đang ngồi mà buồn ngủ, thì nói: đây là hôn trầm. Gọi đúng tên nó là đã thắng được một nửa.

Vì sao gọi tên lại có sức mạnh như vậy? Vì triền cái mạnh nhất khi mình không biết nó đang có mặt. Nó lén lút kéo tâm mình đi, mà mình tưởng đó là suy nghĩ của mình. Tới khi mình gọi tên nó, mình mới tách ra được: à, đây không phải là tôi, đây chỉ là tham dục đang đi qua. Tham dục tới rồi sẽ đi, như mây bay qua trời. Sân hận tới rồi sẽ đi. Buồn ngủ tới rồi sẽ đi. Không có con ma nào ở lại mãi. Chỉ cần mình không chạy theo nó, không nuôi nó, nó tự yếu đi.

Còn một điều quan trọng nữa: đừng đánh nhau với triền cái bằng bạo lực. Có người ngồi thiền mà thấy tâm chạy thì tự mắng mình, gồng lên, cố đè tâm xuống. Làm như vậy chỉ khiến sân hận thêm một đồng minh mới: sân với chính mình. Ngồi thiền mà vừa chống tham dục, vừa chống sân hận, vừa chống cả sự tự trách, thì mệt gấp ba. Cách đúng là nhẹ nhàng: thấy nó, gọi tên nó, rồi quay về hơi thở. Quay về một trăm lần cũng được. Mỗi lần quay về là một lần mình thắng, dù chỉ thắng được một hơi thở.

Chị Mai nghe xong thì thở phào. Chị nói: vậy là năm phút ngồi thiền của tôi không phải là thất bại. Tôi đã gặp đủ năm con ma, và tôi đã thấy mặt chúng. Trước đây tôi ngồi là để mong yên. Bây giờ tôi hiểu, ngồi là để thấy rõ những thứ đang làm mình không yên. Thấy rõ rồi thì từ từ mà xử lý. Chị đổi cách tập: ngồi năm phút thôi, mỗi lần tâm chạy thì gọi tên rồi quay về. Một tháng sau, chị kể: năm con ma vẫn tới, nhưng chúng tới rồi đi nhanh hơn. Tôi không còn sợ ngồi nữa.

Năm triền cái là bài học đầu tiên mà người ngồi thiền nào cũng phải học, không ai tránh được. Học không phải để diệt sạch chúng trong một ngày. Diệt sạch là việc của bậc thánh. Học để biết mặt chúng, để không bị chúng lừa, để mỗi lần chúng tới thì mình nhận ra sớm hơn một chút. Sớm hơn một chút, rồi sớm hơn nữa. Tới một ngày, chúng tới mà mình chỉ mỉm cười: à, mày lại tới à. Rồi chúng đi. Tâm lúc ấy mới thật sự yên. Yên không phải vì không còn ma, mà vì ma không còn dọa được mình nữa.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• 10 Bài Giảng Về Thiền Vipassana, Bài 4 (Ma Quyến Rũ Trong Lúc Hành Thiền) — trang 47: “Năm Triền Cái này là năm con ma căn bản… Nếu chúng ta không chiến thắng được 5 cái triền cái này thì… không bao giờ vào thiền định được.”
• BudSas.net, Kinh Tăng Chi (phap021.htm), trang 1: “Tướng bất tịnh, này các Tỷ-kheo, nếu như lý tác ý, thời dục tham chưa sanh không sanh khởi” — pháp đối trị tham dục trong năm triền cái.
Bài liên quanQuán tâm trong Tứ Niệm Xứ: thấy tâm mình đang tham, đang giậnSắc uẩn: thân này là đất, nước, lửa, gió hợp lạiTưởng uẩn: cái nhãn mình dán lên mọi thứ