🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Tập đế: khổ bắt đầu từ chỗ dính mắc

Hiểu kinh dễ dàng · 6 phút đọc

Vợ chồng anh Nam cãi nhau về một chuyện nhỏ: ai quên tắt đèn. Chuyện chỉ có vậy. Nhưng cãi một hồi, thành chuyện cũ từ năm ngoái, thành chuyện tiền nong, thành chuyện ai thương ai ít hơn. Tới tối, cả hai đều mệt, đều buồn, mà không ai nhớ mình bắt đầu từ đâu. Chuyện nhỏ như vậy, sao thành khổ lớn như vậy? Câu hỏi đó, đạo Phật đã trả lời từ lâu, bằng một từ ngắn gọn: tập đế.

Tứ diệu đế là bốn sự thật: khổ, tập, diệt, đạo. Khổ là đời có khổ thật. Tập là khổ từ đâu mà ra. Diệt là khổ có thể dứt. Đạo là con đường dứt khổ. Trong bốn điều đó, tập đế là điều thứ hai, là gốc rễ của khổ. Sách Phật Học Chỉ Nam viết rất gọn: tập đế là nguồn gốc sự khổ, đó là tham. Chỉ một chữ tham, mà gói cả một đời khổ của con người. Tham không chỉ là tham tiền, tham của. Tham là muốn mọi thứ phải theo ý mình, muốn giữ mãi những gì mình thích, muốn đẩy đi những gì mình ghét.

Sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim nói rõ hơn về đường đi của khổ. Tính theo tập đế, từ vô minh trở xuống đến lão tử, thì thấy có cái khổ hiển nhiên. Vô minh là không thấy rõ. Từ không thấy rõ mà sinh ra hành, là thói quen tạo tác. Từ thói quen mà sinh ra thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, rồi ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Mười hai mắc xích đó nối nhau như một sợi dây. Nhưng năm mắc vô minh, hành, ái, thủ, hữu hợp lại thành tập đế, tức là phần nguyên nhân. Hiểu bằng lời thường, khổ không rơi từ trên trời xuống. Khổ đi theo một đường dây: không thấy rõ, nên dính mắc, nên khổ.

Lấy chuyện cãi nhau mà soi. Đầu tiên là không thấy rõ: mình tưởng mình đúng hoàn toàn, người kia sai hoàn toàn. Từ cái không thấy rõ đó, sinh ra thói quen: cứ cãi là phải thắng. Từ thói quen, sinh ra dính mắc: mình thích cảm giác thắng, mình ghét cảm giác thua. Từ dính mắc, sinh ra khổ: thắng rồi mà lòng vẫn không yên, thua thì ấm ức cả đêm. Cả sợi dây đó bắt đầu từ một chỗ rất nhỏ: không thấy rõ. Mà không thấy rõ thì ai cũng có. Cho nên khổ cũng ai cũng có.

Tham nằm ở giữa sợi dây đó, nhưng nó hiện ra dưới nhiều hình dạng. Có người tham tiền, làm hoài không đủ, lúc nào cũng sợ mất. Có người tham tiếng khen, làm gì cũng chờ người ta khen, không khen thì buồn. Có người tham sự đúng, cãi nhau chỉ để chứng minh mình đúng, dù thắng rồi mà tình cảm mất hết. Có người tham sự yên ổn, sợ thay đổi tới mức giữ chặt cả những thứ đã hư. Nhìn kỹ, mỗi nỗi khổ đều có một cái tham đứng sau lưng. Tìm được cái tham đó, là tìm được gốc của khổ.

Nhưng hiểu tập đế không phải để tự trách mình tham lam. Tham là chuyện tự nhiên của con người, ai cũng có. Hiểu để mình thấy đường ra. Vì khổ có nguyên nhân, nên khổ có thể dứt. Dứt không phải bằng cách ép mình không được muốn gì nữa. Mà bằng cách thấy rõ cái muốn của mình: cái muốn này có thật không, có đáng giá bằng sự bình yên của mình không. Nhiều khi chỉ cần hỏi vậy thôi, cái muốn đã nhẹ đi một nửa. Cái muốn nhẹ đi, khổ cũng nhẹ đi.

Thực tập với tập đế thì bắt đầu từ chỗ thấy. Mỗi lần khổ nổi lên, đừng vội đổ lỗi cho người khác, cũng đừng vội trách mình. Chỉ cần hỏi một câu: mình đang dính vào cái gì? Đang dính vào một lời khen, một món tiền, một ý đúng, một hình ảnh về mình? Hỏi được như vậy, là đã thấy được gốc. Thấy được gốc, rồi mới tính chuyện gỡ. Gỡ từ từ, gỡ từng chút, không cần gỡ hết một lúc. Một cái dính gỡ được, là một nỗi khổ nhẹ đi.

Cuối cùng, tập đế là một tin vui, dù nghe có vẻ buồn. Buồn vì khổ có gốc rễ sâu. Vui vì gốc rễ đó nằm trong tầm tay mình, không nằm ngoài đời. Không thấy rõ thì học cách thấy rõ. Dính mắc thì học cách nới lỏng. Không ai làm thay mình được, nhưng cũng không ai ngăn mình được. Đời mình khổ vì đâu, thì đường ra cũng ở đó. Tìm được gốc, là tìm được đường về.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Phật Học Chỉ Nam (Nguyễn Văn Thọ) — trang 18
• Phật Giáo (Trần Trọng Kim) — trang 30
• Phật Giáo (Trần Trọng Kim) — trang 60
Bài liên quanTâm Kinh: không có khổ, tập, diệt, đạo — nghe lạ mà hiểu đượcTụng nhiều kinh mà không làm thì được gìThủ: nắm chặt nên khổ