Chiều thứ bảy, trong siêu thị, một đứa bé chừng bảy tuổi làm rơi chai nước. Chai vỡ, nước loang ra sàn. Người mẹ quay lại, quát lớn trước mặt bao nhiêu người: "Mày có mắt không? Suốt ngày chỉ biết phá!" Đứa bé cúi gằm mặt, hai tay xoắn vào nhau. Mấy người xung quanh nhìn, rồi quay đi. Đứa bé thì không quay đi được. Nó đứng đó, giữa đám đông, mà thấy mình nhỏ bé hơn bao giờ hết.
Ai làm cha mẹ cũng từng nổi giận với con. Con làm vỡ đồ, con lười học, con cãi lại, máu nóng bốc lên, lời mắng tuôn ra trước khi kịp nghĩ. Nhưng mắng con ở nhà và mắng con trước mặt người khác là hai việc khác nhau hoàn toàn. Mắng ở nhà, con buồn một lúc rồi thôi. Mắng trước mặt người khác, con không chỉ buồn. Con thấy xấu hổ. Xấu hổ là cảm giác nặng hơn buồn nhiều. Buồn thì khóc xong là hết. Xấu hổ thì ở lại trong lòng, thành một vết sẹo nhỏ mà con mang theo lớn lên.
Kinh Pháp Cú có câu kệ: không nên nhìn lỗi người, người làm hay không làm, nên nhìn tự chính mình, có làm hay không làm. Câu này dạy người lớn soi mình trước khi soi người. Với con trẻ, nó càng đúng. Trước khi mắng con, mình thử soi lại mình một chút: mình giận vì con làm vỡ chai, hay mình giận vì mình xấu hổ trước đám đông? Nhiều khi, cơn giận của cha mẹ không phải vì lỗi của con lớn, mà vì sĩ diện của mình bị chạm vào. Mình quát con để chứng tỏ với người xung quanh rằng mình đang dạy con. Nhưng cái giá thì con trả.
Lời mắng trước đám đông gieo mấy hạt giống cùng một lúc. Hạt thứ nhất gieo vào lòng con: con học được rằng khi người ta sai, người ta đáng bị bêu xấu. Lớn lên, con sẽ làm đúng như vậy với người khác, với bạn bè, với đồng nghiệp, và sau này với chính con của con. Hạt thứ hai gieo vào quan hệ cha mẹ và con: con bắt đầu giấu mình. Có chuyện gì, con không kể nữa, vì sợ kể ra sẽ bị mắng, bị chê trước mặt người khác. Cánh cửa giữa cha mẹ và con khép lại từ những lần như thế, lặng lẽ mà chắc chắn.
Hạt thứ ba gieo vào chính mình. Kinh Pháp Cú mở đầu bằng câu kệ rất nổi tiếng: ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo. Nếu với ý ô nhiễm, nói lên hay hành động, khổ đau bước theo sau. Ý ô nhiễm ở đây là gì? Là ý giận dữ, ý muốn trút giận cho hả. Mình nói ra trong lúc giận, lời nói mang theo cái giận ấy. Con nghe không chỉ bằng tai, con nghe bằng cả người. Nó cảm nhận được mẹ đang giận, đang xấu hổ, đang muốn mình biến mất khỏi đó. Cảm giác ấy, một đứa trẻ bảy tuổi không gọi tên được, nhưng nó nhớ.
Có người nói: không mắng thì con hư. Đúng, con cần được dạy. Nhưng dạy và mắng trước mặt người khác là hai việc khác nhau. Dạy là chỉ cho con thấy sai ở đâu, sửa thế nào. Mắng trước đám đông thì không dạy được gì, ngoài việc cho con biết nó vừa làm cha mẹ mất mặt. Muốn dạy, đợi về nhà. Muốn sửa, nói nhỏ, nói riêng, nói rõ. Một câu nói riêng có sức mạnh hơn mười câu quát giữa chợ.
Thực ra cách sửa cũng đơn giản. Khi con làm sai trước mặt người khác, việc đầu tiên là bảo vệ con. Một câu: "Không sao, mẹ dọn cùng con." Rồi về nhà, ngồi xuống, hỏi con: "Lúc nãy con thấy thế nào? Lần sau mình làm khác đi nhé?" Con được tôn trọng, con mới dám nghe. Con bị bêu xấu, con chỉ học được cách sợ, không học được cách sửa.
Lại có câu kệ: lấy không giận thắng giận, lấy thiện thắng không thiện. Thắng cơn giận của mình trước mặt con, đó là bài học lớn nhất mình dạy con trong ngày hôm đó. Con thấy cha mẹ kiềm được giận, con học được rằng giận là thứ có thể thắng. Mình quát con để dạy con kiềm chế, mà chính mình không kiềm chế được, con học cái nào? Con học cái mình làm, không học cái mình nói.
Làm cha mẹ, ai cũng có lúc lỡ lời. Lỡ rồi thì sửa được. Tối đó, ôm con một cái, nói: "Hồi chiều mẹ quát con trước mặt mọi người, mẹ xin lỗi. Lần sau mẹ sẽ không làm vậy nữa." Một lời xin lỗi của cha mẹ có sức chữa lành rất lớn. Nó dạy con rằng người lớn cũng biết sai, biết sửa. Và nó gieo một hạt giống khác: hạt giống của sự tôn trọng, hạt giống của lòng can đảm nhận lỗi. Hạt giống ấy, con sẽ mang theo suốt đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư