Ông Tư trong xóm ai cũng biết. Ông có tiền, nhà cửa đàng hoàng, con cháu đầy đủ. Nhưng ông nổi tiếng là người giữ của chặt nhất xóm. Ai hỏi vay một ít, ông lắc đầu. Con cháu xin tiền mua sách vở, ông cũng tính toán từng đồng. Đến khi ông mất, người ta mở tủ ra, thấy tiền còn nguyên từng cọc. Con cháu nhìn nhau, không ai khóc được nhiều. Người ta thương thì ít, mà thở dài thì nhiều.
Câu chuyện đó nghe buồn, nhưng nó nói lên một sự thật. Keo kiệt không làm cho người ta giàu thêm, mà chỉ làm cho người ta nghèo đi trong lòng. Cái nghèo đó, người ngoài không thấy, chỉ người trong cuộc mới biết.
Trong kinh sách, tính keo kiệt có một cái tên: xan tham. Xan là keo kiệt, tham là tham lam. Hai chữ đi với nhau, chỉ một cái tâm giữ chặt, không muốn cho đi, sợ mất, sợ thiếu. Người có tâm này, dù có nhiều tiền đến mấy, trong lòng vẫn thấy thiếu. Vì cái thiếu không nằm ở trong túi, mà nằm ở trong tâm.
Có một bài kệ dạy về người sống thảnh thơi, trong đó có câu: "Không tật đố, không xan tham, dù có được thế gian tôn kính người ấy cũng không bị vướng mắc." Tật đố là ganh ghét với người hơn mình. Xan tham là giữ chặt của mình. Người buông được hai thứ đó thì lòng nhẹ, dù người ta có khen hay có chê, có cho hay không cho, cũng không bị vướng. Cái nhẹ đó, tiền không mua được.
Quả của lòng keo kiệt, nhìn kỹ, thấy ngay trong đời này, không cần đợi kiếp sau. Thứ nhất, người keo kiệt sống trong lo sợ. Sợ mất tiền, sợ người ta lợi dụng, sợ cho đi rồi mình thiếu. Cái sợ đó bám theo từng ngày, ăn không ngon, ngủ không yên. Tiền thì đầy tủ mà lòng thì lúc nào cũng thấy thiếu. Đó đã là một cái quả rồi.
Thứ hai, người keo kiệt dần dần bị cô lập. Không ai muốn gần một người chỉ biết giữ cho mình. Lúc khó khăn, người ta cũng ngại nhờ vả, mà lúc mình khó khăn, cũng ít ai chìa tay ra. Không phải người ta ác, mà vì cái tâm hẹp đã tự xây một bức tường quanh mình từ lâu. Bức tường đó, chính mình xây, chính mình ở trong đó.
Thứ ba, của cải giữ chặt mà không dùng đúng chỗ thì thành gánh nặng. Tiền để trong tủ không sinh ra phước. Nhà cửa để trống không sinh ra niềm vui. Người ta cứ tưởng giữ là giữ được, nhưng thật ra, thứ giữ chặt nhất lại là thứ làm mình nặng nhất. Đến lúc nhắm mắt, có mang theo được gì đâu.
Ngược lại, người biết cho đi đúng cách thì nhẹ nhàng hơn nhiều. Cho đi ở đây không có nghĩa là cho hết, cho bừa, cho đến mức mình khốn đốn. Cho đúng cách là cho trong khả năng của mình, đúng lúc, đúng người, đúng việc. Một bữa cơm cho người đói, một ít tiền cho người gặp nạn, một lời an ủi cho người đang buồn. Những thứ đó không làm mình nghèo đi, mà làm mình giàu thêm trong lòng.
Có người sẽ hỏi: tôi cũng khó khăn, lấy gì mà cho? Xin thưa, bố thí không chỉ có tiền. Một nụ cười, một lời nói lành, một chút thời gian lắng nghe người khác, đều là cho đi. Người nghèo mà biết chia sẻ một nụ cười thì phước không kém người giàu cho tiền. Vì cái quý không nằm ở món quà, mà nằm ở cái tâm khi cho.
Cũng có người sợ cho đi rồi bị lợi dụng. Sợ đó cũng có lý. Cho nên nhà Phật dạy cho đi phải có trí tuệ. Giúp người mà biết nhìn xem người đó có thật sự cần không, giúp như thế nào thì người ta đứng dậy được, chứ không phải giúp để người ta ỷ lại. Cho mà có trí tuệ thì vừa giúp được người, vừa giữ được mình.
Muốn chữa tính keo kiệt, không cần làm việc gì lớn. Bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Hôm nay, mời người thân một ly nước. Ngày mai, cho người ăn xin một ít, không tính toán. Cuối tuần, dành một buổi giúp người già trong xóm việc gì đó. Làm đều đặn, cái tâm giữ chặt sẽ dần dần mở ra. Như bàn tay nắm chặt lâu ngày, ban đầu mở ra thấy mỏi, nhưng mở quen rồi thì nhẹ.
Ông Tư trong câu chuyện đầu bài, nếu được sống lại một lần, có lẽ ông sẽ làm khác. Ông sẽ cho con cháu nhiều hơn một chút, sẽ mời hàng xóm một bữa cơm, sẽ giúp người khó khăn một ít tiền. Không phải vì ông sợ quả báo, mà vì ông sẽ hiểu ra: tiền giữ chặt thì chỉ là giấy, tiền cho đi đúng chỗ mới thành phước. Mà phước thì theo mình đi xa hơn tiền nhiều lắm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư