Có một bà bán bún ngoài chợ, gánh bún của bà lúc nào cũng đông. Người ta hỏi bí quyết, bà cười: bún tôi nấu thật, thịt tôi mua thật, cân tôi cân đủ. Có vậy thôi.
Nghe thì đơn giản, mà không phải ai cũng làm được. Ngoài kia, có người bán hàng cân non, pha tạp, nói một đằng làm một nẻo. Lúc đầu thì lời nhiều, khách đông. Lâu dần, khách biết, bỏ đi hết. Đến khi muốn làm lại thì đã muộn, tiếng xấu đã lan xa.
Làm ăn ngay thẳng, ngủ mới ngon. Câu này không phải triết lý cao siêu. Đó là kinh nghiệm của những người buôn bán lâu năm.
Trong Bát Chánh Đạo, có một chi phần gọi là chánh mạng. Chánh mạng nghĩa là nuôi sống một cách chân chính. Trong sách Tứ Diệu Đế, Bình Anson viết: Thế nào là chánh mạng? Đó là đoạn trừ tà mạng, nuôi sống với chánh mạng. Tà mạng là nuôi sống bằng nghề bất chính, bằng cách hại người. Chánh mạng là nuôi sống bằng nghề lương thiện, không hại ai.
Nghề nào là chánh mạng? Nghề không lừa gạt, không trộm cắp, không giết hại, không làm hại người khác. Người bán hàng cân đủ, người thợ làm đúng chất lượng, người nông dân trồng rau sạch, người lái xe chạy cẩn thận, tất cả đều là chánh mạng.
Nghề nào là tà mạng? Buôn hàng giả, bán hàng cấm, lừa đảo, cho vay nặng lãi, làm ăn gian dối. Những nghề ấy, tiền về nhanh, nhưng quả xấu cũng về nhanh. Không sớm thì muộn.
Trong Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo, Phật dạy về không trộm cắp: không chiếm đoạt về phần mình những của cải của người khác, từ vật lớn cho chí vật nhỏ như cây kim sợi chỉ cũng không chiếm đoạt. Người ta không thuận cho, tìm cách chiếm đoạt, tự tiện lấy dùng cũng thuộc về trộm cắp. Dùng sức mạnh để chiếm đoạt là cướp, dùng phương tiện xảo trá để lường gạt người, cho đến trốn thuế cũng thuộc về trộm cắp.
Nghe đến đây, nhiều người làm ăn phải giật mình. Trốn thuế cũng là trộm. Cân non cũng là trộm. Pha tạp hàng hóa để bán giá cao cũng là trộm. Những việc ấy, nhiều người làm mà không nghĩ đó là trộm. Nhưng theo lý nhân quả, của không phải của mình mà lấy về, đều là trộm.
Trái lại, người làm ăn ngay thẳng thì được gì? Được khách tin. Khách tin thì khách quay lại. Khách quay lại thì buôn bán bền. Bền thì hơn nhanh mà chóng tàn. Người xưa nói: buôn bán có đức thì mặc sức mà ăn. Chữ đức ở đây chính là ngay thẳng.
Có người hỏi: làm ăn ngay thẳng thì lời ít, người ta gian dối lời nhiều, mình thiệt thì sao? Xin thưa: lời nhiều bằng gian dối là lời vay mượn. Hôm nay lời, mai kia trả. Khách mất, tiếng mất, có khi còn dính đến pháp luật. Lời ít bằng ngay thẳng là lời thật. Hôm nay ít, mai kia nhiều, vì khách tin mà đến đông hơn.
Trong đời thường, làm ăn ngay thẳng thể hiện ở những việc rất nhỏ. Cân đủ cho khách. Nói đúng về hàng hóa của mình. Hàng tốt nói tốt, hàng thường nói thường, đừng nói quá. Khách mua rồi có vấn đề thì đổi trả đàng hoàng. Nợ ai thì trả đúng hẹn. Hứa với khách điều gì thì làm đúng điều ấy.
Người làm ăn ngay thẳng, tối về ngủ ngon. Vì không sợ ai đến đòi, không sợ ai tố cáo, không sợ khách quay lại mắng vốn. Cái ngon giấc ấy, tiền không mua được. Người làm ăn gian dối, tối về nằm mà lo. Lo khách phát hiện, lo đối tác lật tẩy, lo cơ quan kiểm tra. Giàu mà mất ngủ, thì giàu để làm gì?
Cũng cần nói thêm: làm ăn ngay thẳng không có nghĩa là khờ dại. Ngay thẳng là không lừa người, chứ không phải để người lừa mình. Ký hợp đồng thì đọc kỹ. Cho nợ thì ghi rõ. Tin người nhưng vẫn phải cẩn thận. Ngay thẳng và khôn ngoan không mâu thuẫn nhau. Người ngay thẳng mà khôn ngoan thì làm ăn càng bền.
Có một điều nữa: làm ăn ngay thẳng còn là gương cho con cháu. Cha mẹ làm ăn gian dối, con cái nhìn thấy, học theo. Lớn lên, chúng cũng gian dối như cha mẹ. Cha mẹ làm ăn ngay thẳng, con cái tự hào, học theo. Cái gương ấy, quý hơn tiền bạc để lại.
Cuối cùng, làm ăn là để nuôi sống, không phải để tranh hơn thua. Nuôi sống được gia đình, giúp được người khác, lòng mình thanh thản, đó là làm ăn thành công. Còn làm ăn mà giàu to nhưng mất hết tình người, mất giấc ngủ, mất sự bình an, thì thành công ấy có đáng không?
Người bán bún ngoài chợ nói đúng: nấu thật, mua thật, cân đủ. Có vậy thôi. Mà có vậy mới bền, mới ngon giấc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư