Tôi có người quen, mỗi lần gặp chuyện không may là lại thở dài: Số tôi nó vậy rồi, khổ từ trong trứng, làm gì cũng không thoát được. Anh ấy đi xem bói nhiều nơi, nghe thầy phán đủ thứ, rồi về nhà ngồi chờ vận đổi. Việc làm thì không chịu học thêm, vợ chồng cãi nhau thì không chịu nhịn một câu, tiền bạc khó khăn thì không chịu tính lại cách chi tiêu. Mọi thứ cứ y như cũ, rồi anh lại kết luận: đúng là số phận an bài. Nghe mà thương, mà cũng thấy tiếc. Vì anh đang đổ cho số phận cái mà thật ra chính mình có thể đổi được.
Đạo Phật nói rất rõ về chuyện này. Trong sách giáo trình đạo đức Phật giáo có câu: người Phật tử chỉ tin vào luật nhân quả, gieo nhân nào thì gặt quả nấy, và đạo Phật hoàn toàn không đồng tình với thuyết định mệnh. Định mệnh nghĩa là mọi thứ đã an bài sẵn, mình có vùng vẫy cũng vô ích. Nhân quả thì ngược lại: mọi thứ đều do nhân mình gieo mà thành, mà nhân thì mình gieo mới mỗi ngày. Quá khứ đã gieo gì thì hôm nay mình hưởng nấy, đó là phần không đổi được. Nhưng hiện tại mình gieo gì thì tương lai sẽ hưởng nấy, đó là phần mình làm chủ được.
Nghe thì có vẻ mâu thuẫn: vừa nói quá khứ quyết định hiện tại, vừa nói mình làm chủ tương lai. Thật ra không mâu thuẫn chút nào. Hãy nghĩ như người đang đi trên một con đường. Đoạn đường mình đang đứng là kết quả của những bước chân đã đi, không quay lại đi khác được. Nhưng từ chỗ đang đứng, mình hoàn toàn có thể rẽ sang hướng khác. Người sinh ra trong nhà nghèo không chọn được chỗ sinh, nhưng có chọn được cách sống: học hành chăm chỉ, làm ăn ngay thẳng, đối xử tử tế với người xung quanh. Mười năm sau nhìn lại, đời người ấy đã khác hẳn.
Kinh Pháp Cú có hai câu kệ mở đầu rất nổi tiếng. Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo tác. Nếu với ý ô nhiễm mà nói năng hay hành động, khổ não sẽ bước theo sau như bánh xe lăn theo chân con vật kéo. Còn nếu với ý thanh tịnh mà nói năng hay hành động, an lạc sẽ bước theo sau như bóng không rời hình. Câu kinh không nói về số phận. Nó nói về cái ý của mình, cái tâm của mình. Tâm đổi thì lời nói đổi, hành động đổi, rồi quả cũng đổi theo. Cái gốc nằm ở trong mình, không nằm ở trên trời.
Có người sẽ hỏi: vậy những tai nạn, bệnh tật bất ngờ thì sao, có phải do nhân xấu kiếp trước không? Đạo Phật không bắt mình phải giải thích mọi chuyện bằng một công thức duy nhất. Có những việc do nhân mình gieo, có những việc do hoàn cảnh chung, do thời tiết, do xã hội. Nhưng dù nguyên nhân là gì, cách mình đối diện với nó vẫn là nhân mới. Cùng một cơn bệnh, người này oán trời trách đất, buông xuôi; người kia bình tĩnh chữa trị, sống tử tế với người thân. Hai người gieo hai nhân khác nhau, thì quả về sau cũng khác nhau. Số phận không nằm ở chuyện gì xảy đến với mình, mà nằm ở cách mình đáp lại chuyện đó.
Thực tế quanh mình có đầy ví dụ. Người nghiện rượu nhiều năm, ai cũng tưởng hết cứu, nhưng một ngày anh ta quyết tâm bỏ, rồi bỏ thật, rồi đi làm, lo cho vợ con. Vài năm sau, nhà cửa ổn định, con cái nên người. Có ai an bài cho anh ta chuyện đó đâu, chính anh ta gieo nhân mới đó chứ. Ngược lại, người đang sung sướng mà sống buông thả, ăn chơi, coi thường người khác, thì của cải rồi cũng đội nón ra đi. Nhân quả không cần ai phán, nó cứ lặng lẽ làm việc của nó.
Vậy nên, đừng vội tin rằng đời mình đã an bài. Hãy nhìn lại ba thứ: mình đang nghĩ gì, đang nói gì, đang làm gì mỗi ngày. Đó chính là nhân mới. Nghĩ lành thì lời lành, lời lành thì việc lành, việc lành thì quả lành. Chỉ cần đổi được một thói quen xấu, giữ được một thói quen tốt, là mình đã bẻ lái được một chút. Bẻ lái mỗi ngày một chút, vài năm sau nhìn lại, con đường đã khác hẳn. Số phận, nếu có, thì cũng là do chính tay mình viết nên, từng ngày, từng việc nhỏ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư