Thằng Tí bảy tuổi, làm vỡ cái ly. Nó đứng chết trân, mặt tái đi. Chưa kịp nói gì, cha nó đã quát: mày làm cái gì vậy. Rồi một cái tát vào tay. Tí òa khóc. Mẹ nó chạy ra, vừa dỗ con vừa trách chồng nặng tay. Cha nó bực bội bỏ ra ngoài. Bữa tối hôm đó, Tí ăn rất ít. Nó sợ làm rơi đũa, sợ làm đổ canh, sợ cha lại quát.
Nhiều cha mẹ tin rằng dạy con thì phải nghiêm. Nghiêm thì phải đánh. Đánh thì con mới sợ, mới nhớ, mới nên người. Họ lớn lên trong roi vọt, và họ dạy con bằng roi vọt. Họ nói: hồi đó tao cũng bị đánh mà vẫn nên người. Câu nói đó nghe rất quen. Nhưng có ai tự hỏi: mình nên người nhờ roi vọt, hay nên người bất chấp roi vọt?
Roi vọt dạy được một điều rất nhanh: sợ. Đứa trẻ sợ cha mẹ, sợ làm sai, sợ bị đánh. Nhưng sợ không phải là hiểu. Đứa trẻ không hiểu vì sao làm vỡ ly là sai. Nó chỉ hiểu là làm vỡ ly sẽ bị đánh. Thế là nó học cách giấu. Làm vỡ đồ thì giấu mảnh vỡ. Làm sai thì nói dối. Điểm kém thì giấu bài kiểm tra. Nỗi sợ không làm đứa trẻ ngoan hơn. Nó chỉ làm đứa trẻ khéo giấu hơn.
Trong sách xưa có một câu rất ngắn: tự mình làm điều ác, tự mình tạo ô nhiễm. Tự mình không làm ác, tự mình được trong sạch. Câu này nói về người lớn, nhưng đặt vào chuyện dạy con thì rất thấm. Cha mẹ đánh con, tưởng là đang dạy con điều thiện. Nhưng chính tay mình đang làm một điều ác. Đứa trẻ nhìn vào đó và học. Nó học rằng khi bực, người ta được phép đánh người yếu hơn mình. Lớn lên, nó đánh em. Đi học, nó bắt nạt bạn. Lấy vợ, nó đánh vợ. Cái nhân gieo bằng bàn tay của cha, quả trổ bằng bàn tay của con.
Cũng có lời dạy khác trong kinh: chớ làm các điều ác, vâng làm các điều lành, tự thanh tịnh tâm ý. Dạy con cũng vậy. Muốn con làm điều lành, trước hết mình phải làm điều lành. Muốn con bình tĩnh, trước hết mình phải bình tĩnh. Đứa trẻ không nghe lời cha mẹ nói. Đứa trẻ nhìn cách cha mẹ sống. Cha mẹ nói con phải lễ phép, nhưng cha mẹ chửi bới người khác, thì con sẽ chửi bới. Cha mẹ nói con không được đánh bạn, nhưng cha mẹ đánh con, thì con sẽ đánh bạn.
Tí lớn lên trong nhà đó. Mười hai tuổi, nó đánh em gái vì em lấy đồ chơi của nó. Mẹ nó khóc. Cha nó đánh nó một trận nữa để dạy nó không được đánh em. Tí ngồi trong góc, không khóc nữa. Nó đã hiểu ra một quy luật: ai mạnh thì được đánh ai yếu. Cha mạnh hơn nó, nên cha đánh nó. Nó mạnh hơn em, nên nó đánh em. Quy luật đó nó học không phải từ lời dạy, mà từ chính bàn tay của cha.
Nhiều người sẽ hỏi: vậy không đánh thì dạy bằng cách nào. Câu trả lời bắt đầu bằng việc hiểu rằng kỷ luật không phải là trừng phạt. Kỷ luật là dạy. Dạy thì phải nói cho con hiểu. Làm vỡ ly thì cùng con dọn mảnh vỡ, rồi nói: lần sau con cầm bằng hai tay. Điểm kém thì cùng con xem sai ở đâu, rồi hẹn nhau cố gắng. Con nói dối thì hỏi vì sao con sợ nói thật. Mỗi lần như vậy tốn thời gian hơn một cái tát rất nhiều. Nhưng cái con nhận được là sự hiểu biết, chứ không phải nỗi sợ.
Cũng cần nói thật: không có cha mẹ nào hoàn hảo. Ai cũng có lúc mất bình tĩnh. Ai cũng có lúc lỡ tay, lỡ lời. Quan trọng là sau đó mình làm gì. Cha của Tí, sau một lần nhìn thấy con đánh em, đã ngồi xuống xin lỗi con. Ông nói: cha sai khi đánh con. Cha nóng giận, cha không kiềm được. Từ nay cha sẽ cố gắng khác đi. Tí nhìn cha rất lâu. Đó là lần đầu tiên nó thấy người lớn nhận lỗi. Bài học đó lớn hơn mọi bài học về roi vọt.
Dạy con bằng roi vọt, cái giá không phải trả ngay. Nó trả dần, trong nhiều năm. Trả bằng một đứa trẻ hay nói dối. Trả bằng một đứa trẻ không dám nói thật với cha mẹ. Trả bằng một người lớn không biết kiềm chế cơn giận. Và trả bằng chính vòng lặp đó, khi đứa trẻ ấy lớn lên, làm cha làm mẹ, và lại giơ tay lên với con mình.
Hôm nay, nếu con bạn làm sai điều gì, hãy dừng lại một chút trước khi giơ tay. Tự hỏi: mình đang dạy con, hay mình đang trút giận. Mình đang gieo nhân gì vào đứa trẻ này. Vì cái nhân gieo hôm nay, bằng bàn tay hay bằng lời nói, sẽ lớn lên cùng con, đi theo con cả đời. Gieo nỗi sợ thì gặt nỗi sợ. Gieo sự hiểu biết thì gặt sự hiểu biết. Lựa chọn nằm trong tay mình, ngay lúc này.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư