Có một thanh niên trong xóm, ai cũng chê lười. Đi học thì lười học, bài vở không bao giờ làm đủ. Đi làm thì lười làm, việc gì cũng đùn đẩy cho người khác. Ở nhà thì lười dọn dẹp, cái phòng bừa bộn như ổ chuột. Người ta hỏi: sao con lười thế? Cậu đáp: con mệt, con chán, để mai làm. Ngày mai lại nói: để mai làm. Mai này nối tiếp mai kia, đến khi nhìn lại thì bạn bè cùng tuổi đã đi làm ổn định, đã có gia đình, còn mình vẫn đứng yên một chỗ, không có gì trong tay.
Lười không phải là một cái lười. Nó là ba cái lười nối đuôi nhau: lười học, lười làm, lười tu. Lười học thì không có kiến thức. Không có kiến thức thì làm việc gì cũng khó. Làm việc khó thì chán, chán thì lười làm. Lười làm thì không có tiền, không có kinh nghiệm. Không có tiền thì khổ, khổ thì oán trách đời, oán trách người. Oán trách nhiều thì lòng đầy phiền não, mà lòng đầy phiền não thì lại càng không muốn tu sửa. Một cái lười kéo theo cả đời. Nhìn thì tưởng là ba chuyện riêng biệt, hóa ra là một sợi dây xích, cái này khóa cái kia.
Trong kinh dạy, thiện là những hành vi đạo đức xu hướng tu tập, chứng đắc giải thoát. Ác là những hành vi phi đạo đức xu hướng giải đãi, gặt hái đau khổ. Chữ "giải đãi" chính là lười biếng, buông thả, không chịu nỗ lực. Câu kinh nói rất rõ: lười biếng không phải là chuyện nhỏ. Nó là xu hướng của điều ác. Vì người lười thì không làm điều thiện được. Người lười thì chỉ muốn hưởng mà không muốn làm. Muốn hưởng mà không làm thì sẽ tìm cách hưởng bằng con đường xấu: gian dối, trộm cắp, lừa lọc. Không phải ai lười cũng thành người xấu. Nhưng lười là con đường ngắn nhất dẫn đến những điều xấu.
Ngược lại với giải đãi là tinh tấn. Tinh tấn là những gia công nỗ lực nhằm đạt được những mục tiêu thiện pháp. Tinh tấn là sự kiên trì bền bỉ theo đuổi lý tưởng giác ngộ. Nghe thì cao siêu, nhưng thực ra tinh tấn chỉ là: hôm nay làm tốt hơn hôm qua một chút. Học thêm một trang sách. Làm xong việc của hôm nay, không để sang mai. Ngồi yên năm phút để nhìn lại lòng mình. Những việc nhỏ đó, làm đều mỗi ngày, chính là tinh tấn.
Có người nói: tôi lười vì tôi không có động lực. Câu đó nghe có lý, nhưng thực ra là nói ngược. Động lực không tự nhiên mà có. Động lực có được sau khi mình bắt đầu làm. Người chờ có động lực mới làm thì sẽ chờ cả đời. Người bắt đầu làm dù chưa có động lực, làm được một chút thì thấy vui, vui thì muốn làm tiếp, làm tiếp thì thành thói quen. Động lực là quả, không phải là nhân. Nhân là bắt đầu làm, dù là làm trong lúc chán.
Nhân quả của sự lười biếng hiện ra rất rõ trong đời thường. Lười học thì quả là dốt. Dốt thì xin việc khó, làm việc khó. Lười làm thì quả là nghèo. Nghèo thì khổ, khổ thì sinh ra nhiều chuyện khác. Lười tu, tức là lười sửa mình, thì quả là tính tình ngày càng xấu. Hay giận, hay ghen tị, hay oán trách. Không ai sửa giùm mình được. Mình không sửa mình thì không ai sửa được.
Nhiều người lười mà không biết mình lười. Họ bảo: tôi bận lắm, tôi không có thời gian. Nhưng hỏi ra thì thời gian của họ đi đâu? Đi vào điện thoại, vào những cuộc vui vô bổ, vào những giấc ngủ trưa dài vô tận. Không phải là không có thời gian. Mà là không biết dùng thời gian. Một ngày có hai mươi bốn giờ. Người chăm chỉ dùng hai mươi bốn giờ đó để học, để làm, để tu sửa. Người lười cũng có hai mươi bốn giờ, nhưng dùng để trì hoãn, để than vãn, để đổ lỗi cho người khác.
Muốn chữa lười, không cần phải làm việc lớn ngay. Chỉ cần làm một việc nhỏ ngay bây giờ. Đứng dậy dọn cái bàn làm việc. Mở cuốn sách ra đọc một trang. Gọi điện xin lỗi người mình đã làm buồn. Đi bộ mười phút quanh nhà. Làm xong một việc nhỏ, lòng sẽ nhẹ đi một chút. Nhẹ rồi thì muốn làm việc thứ hai. Cứ như vậy, từng chút một, sợi dây xích của sự lười biếng sẽ đứt dần.
Người xưa nói: mài sắt nên kim. Không phải mài một ngày mà thành kim. Mà mài mỗi ngày một chút, lâu ngày sắt cũng thành kim. Tu tập cũng vậy. Không ai tinh tấn trong một ngày. Người ta tinh tấn dần, từng ngày một. Hôm nay hơn hôm qua một chút là đủ. Đừng so sánh mình với người giỏi hơn. Chỉ cần so sánh mình với mình của ngày hôm qua.
Nếu hôm nay bạn đang trì hoãn một việc gì đó, hãy làm ngay bây giờ. Đừng đợi mai. Vì "mai" là cái bẫy ngọt ngào nhất của sự lười biếng. Mai nào cũng bận, mai nào cũng mệt, mai nào cũng có lý do. Chỉ có hôm nay là thật. Làm được một việc hôm nay, bạn đã gieo một hạt giống tinh tấn. Gieo đều mỗi ngày, hạt giống đó sẽ lớn thành một đời người chăm chỉ, vững vàng, và an lạc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư