Ngày giỗ ông nội, cả nhà anh Hải về quê từ sớm. Bàn thờ lau sạch, mâm cỗ bày biện tươm tất. Anh Hải là cháu đích tôn nên được giao thắp nhang đầu tiên. Anh cầm ba nén nhang, châm lửa, vái ba vái rồi cắm vào bát hương. Khói nhang bay lên, lòng anh bỗng chùng xuống. Anh nhớ ông nội, nhớ những buổi chiều ông ngồi ngoài hiên kể chuyện ngày xưa. Ông mất đã mười năm, mà mỗi lần thắp nhang, anh vẫn thấy như ông còn ngồi đâu đó trong nhà.
Thắp nhang cho ông bà là một việc quen thuộc của người Việt. Nhà nào cũng có bàn thờ. Ngày giỗ, ngày rằm, mồng một, ai cũng thắp nhang. Nhưng nhiều người thắp nhang theo thói quen, tay làm mà lòng thì nghĩ chuyện khác. Nghĩ tới mâm cỗ đã đủ món chưa, nghĩ tới khách khứa sắp tới, nghĩ tới tiền nong. Nhang thì cháy, lòng thì chạy. Thắp xong rồi mà không nhớ mình vừa khấn gì.
Thật ra, một nén nhang không chỉ là khói. Nó là một sợi dây nối mình với ông bà, với tổ tiên, với những người đã đi trước. Ngày thường mình bận, mình quên. Ngày giỗ, mình thắp nhang, mình dừng lại một lúc để nhớ. Nhớ không phải là buồn. Nhớ là để biết mình từ đâu tới, và mình đang sống tiếp phần đời mà ông bà đã trao lại.
Sách văn khấn cổ truyền của người Việt mở đầu bằng ba câu niệm. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật. Ba câu niệm trước khi khấn bất cứ điều gì. Người xưa đặt câu niệm Phật lên đầu không phải vô cớ. Niệm Phật trước là để lòng lắng xuống, để lời khấn sau đó được thành tâm. Miệng niệm Phật thì lòng không còn vội vàng, không còn tính toán. Chỉ còn sự nhớ thương và lòng thành.
Niệm Phật khi thắp nhang là như vậy. Tay cầm nhang, miệng niệm Phật, lòng nhớ ông bà. Ba việc làm cùng một lúc, mà không việc nào lấn việc nào. Câu niệm giúp mình không vội. Nhớ ông bà giúp câu niệm có hồn. Nén nhang cháy lên, khói bay lên, lòng mình cũng bay lên theo, nhẹ nhàng, thanh thản.
Có người hỏi, niệm Phật thì liên quan gì tới ông bà. Ông bà mình có theo Phật đâu, có người theo đạo khác, có người chẳng theo đạo nào. Niệm Phật ở đây không phải là bắt ông bà phải theo Phật. Niệm Phật là để lòng mình yên, để mình gửi tới ông bà một điều lành. Sách xưa kể rằng Tây Phương Tam Thánh dùng đài vàng tiếp dẫn vãng sanh Tịnh Độ, liên hoa hóa sanh, hưởng sự vui thắng diệu. Người đi trước được tiếp dẫn về chỗ lành, người ở lại thì lòng cũng nhẹ. Niệm Phật là cầu cho người đã khuất được an, và cầu cho người đang sống được yên. Hai điều này là một.
Thực hành trong ngày giỗ thì đơn giản. Trước khi thắp nhang, đứng yên trước bàn thờ một lúc. Thở ba hơi. Niệm ba câu Nam mô A Di Đà Phật, chậm rãi, rõ ràng. Rồi mới châm nhang, vái lạy. Khi vái, đừng vái vội cho xong. Vái một vái, niệm một câu trong lòng. Vái xong thì đứng lại một chút, nhìn khói nhang bay lên, nhớ tới một kỷ niệm với ông bà. Kỷ niệm đó không cần lớn lao. Có khi chỉ là bát canh ông nấu, cái võng bà đưa. Nhớ được một kỷ niệm như vậy, nén nhang mới thật sự có ý nghĩa.
Anh Hải làm theo cách đó trong ngày giỗ năm nay. Anh niệm ba câu Phật trước khi thắp nhang. Anh vái chậm lại. Anh nhớ tới buổi chiều ông nội dạy anh buộc dây diều ngoài sân. Nhớ xong, mắt anh cay cay, nhưng lòng thì nhẹ. Anh thấy mình không chỉ đang làm lễ cho xong, mà đang thật sự gặp lại ông trong lòng mình một lúc.
Thắp nhang cho ông bà, quan trọng không phải là mâm cỗ lớn hay nhỏ, nhang thơm hay không thơm. Quan trọng là trong lúc thắp nhang, lòng mình có đang ở đó hay không. Mình có nhớ ông bà thật không, hay chỉ đang làm cho xong thủ tục. Một nén nhang thắp bằng lòng thành thì hơn mười nén nhang thắp vội.
Ngày giỗ qua đi, bàn thờ lại yên. Nhưng câu niệm Phật thì ở lại. Mỗi lần thắp nhang, mình lại niệm. Mỗi lần niệm, mình lại nhớ. Nhớ ông bà, nhớ nguồn cội, nhớ mình là ai. Một nén nhang, một câu niệm, một lần nhớ. Nhỏ thôi, mà giữ được cả một gia đình gắn bó với nhau qua bao thế hệ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư