Bạn Minh làm văn phòng, ngày nào cũng ngồi trước máy tính mười tiếng. Tối về, đầu óc vẫn quay cuồng: việc chưa xong, sếp nhắn tin, tiền nhà, tiền xe, đủ thứ lo toan. Có hôm Minh thử ngồi thiền, nhắm mắt lại, nhưng càng ngồi càng bồn chồn. Chân tê, lưng mỏi, trong đầu thì trăm ý nghĩ đua nhau chạy. Mở mắt ra, Minh nghĩ: thiền không dành cho mình, mình không ngồi yên được.
Nhiều người cũng gặp cảnh như Minh. Muốn tâm yên lại, nhưng càng cố yên thì tâm càng loạn. Muốn tập trung, nhưng vừa tập trung được một phút thì đã nghĩ sang chuyện khác. Nghe nói đến phép quán tưởng thì càng sợ: tưởng tượng ra cõi Phật, ra hoa sen, ra hào quang, chuyện đó nghe xa vời quá, làm sao người thường làm được.
Nhưng đức Phật dạy phép quán đầu tiên lại rất gần gũi, ai cũng làm được. Đó là phép quán mặt trời lặn, trong Kinh Quán Vô Lượng Thọ Phật.
Chuyện bắt đầu từ bà Vi Đề Hi, một người mẹ đau khổ cùng cực. Con trai bà là Thái tử A Xà Thế đã giam vua cha trong ngục tối. Bà đau khổ, cầu xin đức Phật chỉ cho một cõi nước không có khổ đau để hướng tâm về. Đức Phật không bảo bà quên khổ đi. Ngài dạy bà mười sáu pháp quán, và pháp quán đầu tiên là quán mặt trời lặn.
Kinh dạy rằng: tất cả chúng sinh, những người có mắt sáng mà chẳng phải là kẻ mù, thì đều thấy mặt trời lặn cả. Người tu tập quán tưởng nên ngồi quay thẳng về hướng Tây, quán kỹ chỗ mặt trời sắp lặn, khiến tâm niệm trụ vững, chuyên tưởng nhớ chẳng dời. Thấy mặt trời sắp lặn, dạng như mặt trống đồng treo. Đã thấy mặt trời rồi, nhắm mắt mở mắt đều khiến phải sáng tỏ. Đây là phép quán ban đầu, gọi là nhật tưởng.
Nghe kỹ sẽ thấy phép quán này dễ đến mức nào. Đức Phật không bắt bà Vi Đề Hi tưởng tượng ra thứ gì xa lạ. Ngài bảo bà nhìn thứ mà ai cũng từng thấy: mặt trời lặn. Ai trong chúng ta mà chưa từng thấy hoàng hôn? Mặt trời đỏ ửng, tròn như cái trống treo lơ lửng ở chân trời, ánh sáng vàng ấm phủ xuống. Chỉ cần ngồi nhìn nó, giữ hình ảnh đó trong lòng, nhắm mắt lại vẫn thấy, mở mắt ra vẫn thấy. Vậy là đã quán rồi.
Vì sao phép quán đầu tiên lại là mặt trời lặn? Vì mặt trời là thứ có thật, ở ngay trước mắt, không cần tưởng tượng. Người mới tập, tâm còn yếu, chưa quen giữ một hình ảnh trong lòng. Nếu bắt họ tưởng tượng ngay một cõi Phật xa xôi, họ sẽ không làm được. Nhưng mặt trời thì khác. Nhìn thấy rồi, nhớ lại cũng dễ. Giữ được hình ảnh mặt trời trong lòng vài phút, tức là tâm đã có một chỗ để bám vào, thay vì chạy lung tung.
Cũng vì vậy mà phép quán mặt trời còn có một ý nghĩa khác: nó dạy mình cách tập trung bằng một thứ cụ thể, gần gũi, thay vì cố gắng bắt tâm phải yên bằng ý chí. Càng cố bắt tâm yên, tâm càng loạn. Nhưng khi tâm có một hình ảnh đẹp để nhìn, để giữ, thì nó tự nhiên yên xuống. Giống như đứa trẻ hiếu động, cho nó một món đồ chơi đẹp, nó sẽ ngồi yên chơi, không cần ai bắt.
Vậy người hôm nay muốn tập theo phép quán này thì làm thế nào? Rất đơn giản. Mỗi buổi chiều, khi mặt trời sắp lặn, hãy ra chỗ nào nhìn thấy hướng Tây: ban công, sân thượng, bờ sông, hay chỉ là khung cửa sổ. Ngồi yên vài phút, nhìn mặt trời đang xuống dần. Đừng chụp hình, đừng lướt điện thoại. Chỉ nhìn. Thấy mặt trời tròn, đỏ, sáng ấm. Hít thở đều. Trong lòng niệm thầm: Nam mô A Di Đà Phật.
Rồi nhắm mắt lại. Thử giữ hình ảnh mặt trời đó trong lòng. Mới đầu, hình ảnh sẽ mờ dần, rồi tan mất. Không sao cả. Mở mắt ra nhìn lại, rồi nhắm mắt giữ lại. Làm đi làm lại vài lần như vậy. Mỗi lần giữ được lâu hơn một chút là một lần tiến bộ. Không cần thấy rõ như nhìn bằng mắt. Chỉ cần trong lòng còn vương lại chút ánh sáng ấm của mặt trời lặn, thì tâm mình đang ở đó, chứ không phải đang ở trong lo lắng.
Có người sẽ hỏi: chỉ nhìn mặt trời vậy thì có ích gì? Có ích chứ. Vì trong vài phút đó, tâm mình đã rời khỏi những lo toan thường ngày. Nó đã có một chỗ an để dừng lại. Làm được vài phút mỗi chiều, dần dần tâm sẽ quen với việc có một chỗ an để trở về. Đến lúc gặp chuyện buồn, chuyện khó, tâm sẽ nhớ đường về chỗ an đó, thay vì chạy loạn.
Quán mặt trời lặn là pháp quán đầu tiên trong mười sáu pháp quán, và cũng là pháp quán dễ nhất. Nó không đòi hỏi mình phải giỏi, phải có căn cơ cao. Nó chỉ đòi hỏi mình chịu ngồi xuống vài phút mỗi chiều, nhìn mặt trời lặn, và giữ chút ánh sáng ấm đó trong lòng. Ai cũng thấy được hoàng hôn. Ai cũng có thể bắt đầu từ đó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư