Tới ngày giỗ, nhà nào cũng dọn bàn thờ. Lau chùi lư hương, thay nước, cắm hoa mới, nấu mâm cơm cúng. Người lớn làm, trẻ con đứng xem. Có đứa hỏi: sao phải dọn bàn thờ kỹ vậy? Người lớn đáp: để tổ tiên về ăn giỗ, phải cho sạch sẽ, tươm tất. Câu trả lời nghe đơn giản, mà trong đó có cả một đạo lý: nhớ nguồn, biết ơn, giữ lòng hiếu.
Trong Kinh Quán Vô Lượng Thọ, Đức Phật dạy về ba phước của người tu Tịnh Độ, gọi là tịnh nghiệp tam phước. Phước thứ nhất, cũng là phước đầu tiên, là: hiếu nuôi cha mẹ, kính thờ bậc Sư Trưởng, có tâm nhơn từ chẳng giết hại, và tu tập mười nghiệp lành. Hiếu đứng đầu. Trước khi nói tới chuyện quán tưởng, niệm Phật, vãng sanh, Đức Phật nói tới hiếu trước. Người muốn sanh về Cực Lạc, trước hết phải là người con có hiếu.
Hiếu nuôi cha mẹ, nghe thì quen, nhưng làm cho trọn thì không dễ. Lúc cha mẹ còn sống, hiếu là chăm sóc, là phụng dưỡng, là nói lời nhẹ nhàng. Lúc cha mẹ đã khuất, hiếu là nhớ tưởng, là giữ gìn bàn thờ, là sống sao cho cha mẹ được thơm lây. Dọn bàn thờ tổ tiên, chính là một việc hiếu. Lau từng món đồ thờ bằng tay mình, thay chén nước, thắp nén nhang, đó không phải là việc vặt. Đó là lúc mình ngồi lại với tổ tiên, với cội nguồn của mình.
Có người dọn bàn thờ mà lòng thì nghĩ chuyện khác. Tay lau lư hương, đầu nghĩ tới chuyện chiều nay đi đâu, mai làm gì. Dọn cho xong việc, cho có lệ. Dọn như vậy, bàn thờ thì sạch, mà lòng thì chưa sạch. Dọn bàn thờ đúng nghĩa, là dọn bằng tâm cung kính. Mỗi lần lau một món đồ, mình nhớ tới một người: cái lư này cha mình từng lau, chén nước này mẹ mình từng thay. Nhớ như vậy, tay mình tự nhiên nhẹ lại, chậm lại. Việc dọn bàn thờ trở thành một buổi tu, không cần gõ mõ tụng kinh.
Kính thờ bậc Sư Trưởng cũng nằm trong phước đầu tiên. Sư Trưởng là thầy, là người dạy mình nên người. Nhớ ơn thầy cũng là một phần của hiếu, vì thầy như cha mẹ thứ hai. Người biết ơn thầy, thì cũng là người biết ơn cha mẹ. Người vong ân bội nghĩa với thầy, khó mà có hiếu thật với cha mẹ. Cho nên dọn bàn thờ tổ tiên, mình cũng nên nhớ tới thầy mình, những người đã dạy mình chữ nghĩa, dạy mình làm người.
Có tâm nhơn từ chẳng giết hại, và tu tập mười nghiệp lành, cũng nằm chung trong phước thứ nhất. Nghe thì nhiều, nhưng gom lại chỉ là một điều: sống lành. Không hại ai, không nói lời ác, không nghĩ điều xấu. Người con có hiếu không thể vừa thắp nhang cho cha mẹ, vừa đi hại người khác. Cha mẹ nào cũng muốn con mình sống lành. Mâm cơm cúng có lớn tới đâu, mà con cháu sống ác, thì tổ tiên cũng không vui. Ngược lại, con cháu sống lành, dù mâm cúng chỉ có chén cơm trắng, tổ tiên cũng thơm lây.
Dọn bàn thờ xong, mình nên niệm Phật một lúc rồi mới khấn. Niệm mười câu Nam Mô A Di Đà Phật, cho tâm lắng lại, rồi chắp tay thưa với tổ tiên: con niệm Phật hồi hướng cho ông bà, cha mẹ, nguyện cho tổ tiên được sanh về cõi lành. Niệm Phật trước khi khấn, lời khấn của mình sẽ khác. Không còn là lời xin xỏ: xin tổ tiên phù hộ cho con làm ăn, cho con trúng số. Mà thành lời nguyện lành: nguyện cho tổ tiên được an, nguyện cho con cháu được sáng. Xin và nguyện, khác nhau ở chỗ đó. Xin là chỉ nghĩ tới mình. Nguyện là nghĩ tới cả tổ tiên, cả con cháu.
Trẻ con trong nhà, nên cho chúng cùng dọn bàn thờ. Đừng bảo chúng ra ngoài chơi, để người lớn làm. Cho chúng lau một cái chén, cắm một bông hoa, thắp một nén nhang. Làm vậy, chúng mới biết bàn thờ là gì, tổ tiên là ai. Hiếu không dạy bằng lời được. Hiếu dạy bằng tay, bằng việc làm chung. Đứa trẻ hôm nay cùng cha mẹ dọn bàn thờ, mai sau lớn lên, tự nó sẽ biết dọn bàn thờ cho cha mẹ.
Ngày giỗ năm nay, mình thử dọn bàn thờ chậm lại một chút. Lau kỹ hơn, thắp nhang xong ngồi lại một lúc, niệm mười câu Phật hiệu rồi mới khấn. Mười câu thôi, không mất bao nhiêu thời gian. Nhưng mười câu đó làm cho buổi giỗ khác đi. Bàn thờ sạch, lòng cũng sạch. Tổ tiên được nhớ, con cháu được dạy. Hiếu là phước đầu tiên, mà cũng là phước dễ làm nhất. Chỉ cần một đôi tay chịu lau, và một lòng chịu nhớ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư