Tám giờ tối, bàn học của con bày đầy sách vở. Bạn ngồi bên cạnh, tay cầm quyển vở toán, mắt nhìn con làm bài mà lòng thì nóng như lửa. Con viết sai một phép tính, bạn nhắc. Con viết sai lần nữa, giọng bạn cao lên. Đến lần thứ ba, bạn muốn quát: "Đã nói bao nhiêu lần rồi mà vẫn sai?" Con cúi đầu, bút dừng lại, không khí trong phòng đặc quánh.
Ngồi học cùng con là thử thách lớn nhất của lòng kiên nhẫn. Không phải vì bài khó, mà vì mình muốn con hiểu ngay, làm đúng ngay, giỏi ngay. Cái muốn ngay ấy là gốc của nóng giận. Con thì cần thời gian để hiểu, cần sai vài lần để nhớ. Cha mẹ thì muốn đốt cháy thời gian. Hai nhịp khác nhau va vào nhau, thế là có tiếng quát.
Thiền trong buổi học tối bắt đầu từ việc thấy rõ cái muốn ngay của mình. Thấy nó, rồi thở một hơi, rồi buông nó xuống. Con học là việc của con, cha mẹ ngồi bên là để đồng hành, không phải để thúc ép. Một bài toán sai không làm hỏng tương lai của con. Một tiếng quát trong lúc học thì có thể làm con sợ môn toán cả năm. Cái nào đáng sợ hơn, cha mẹ tự biết.
Người xưa dạy rằng muốn diệt trừ phiền não thì phải hành chánh niệm. Chánh niệm khi ngồi học cùng con là biết mình đang ở đâu: mình đang ngồi bên con, không phải đang ở công ty, không phải đang lo chuyện ngày mai. Biết con đang nghĩ gì qua nét mặt của nó: con đang bí, con đang mệt, hay con đang lơ đãng. Mỗi trạng thái cần một cách ứng xử khác nhau. Con bí thì gợi ý. Con mệt thì cho nghỉ năm phút. Con lơ đãng thì nhẹ nhàng kéo về. Mắng chung một câu thì chẳng giúp được trạng thái nào.
Có một cách thực tập đơn giản mà hiệu quả: trước khi ngồi vào bàn học cùng con, bạn ngồi yên ba phút, thở đều, nhắc mình một câu: tối nay mình chỉ đồng hành, không quát mắng. Ba phút ấy như đặt lại tâm mình về số không. Cả ngày làm việc đã tích đủ bực bội, nếu mang nguyên cả ngày ấy ngồi vào bàn học, con sẽ lãnh đủ. Ba phút thở là để lại bực bội ngoài cửa phòng học.
Trong lúc con làm bài, tay bạn đừng liên tục chỉ trỏ, miệng đừng liên tục sửa. Hãy để con làm sai, rồi cùng con xem lại chỗ sai. Sai là một phần của học. Đứa trẻ không được phép sai sẽ sợ sai, và sợ sai thì không dám thử, không dám nghĩ. Người lớn cũng vậy. Thiền sư dạy tâm bình thường là đạo. Tâm bình thường của cha mẹ khi con sai là tâm vẫn yên, vẫn tin con làm lại được, vẫn kiên nhẫn chỉ lại lần nữa. Chỉ lại lần thứ mười với cùng một giọng nhẹ nhàng, đó là công phu thật sự.
Nhiều gia đình biến giờ học tối thành giờ tra tấn: cha mẹ quát, con khóc, cả nhà mất vui, rồi đi ngủ trong bực bội. Sáng hôm sau, con đến trường với tâm trạng nặng nề, học cũng không vào. Một vòng luẩn quẩn. Chỉ cần cha mẹ dừng lại một hơi trước khi quát, vòng luẩn quẩn ấy có thể đứt. Một hơi thở không tốn gì, nhưng cứu được cả một buổi tối của gia đình.
Cũng nên nhìn lại: con học đến mấy giờ là đủ? Có những đứa trẻ ngồi học đến mười giờ đêm, mắt díp lại mà vẫn phải làm thêm bài tập. Học trong mệt mỏi thì không vào, chỉ tích thêm chán. Thiền trong việc học là biết dừng đúng lúc. Hết giờ thì gấp sách lại, cho con đi ngủ. Giấc ngủ cũng là một phần của học. Ngày mai tỉnh táo, con học một giờ bằng hôm nay học ba giờ trong mệt mỏi.
Khi buổi học kết thúc trong yên bình, hãy khen con một câu thật lòng, không phải khen điểm số, mà khen sự cố gắng: hôm nay con kiên trì lắm, ngồi hết bài mà không bỏ dở. Lời khen đúng chỗ làm con muốn cố gắng tiếp ngày mai. Lời mắng làm con chỉ muốn trốn học. Cha mẹ chọn lời nào, con sẽ thành người như thế ấy.
Tối nay, khi ngồi xuống bên bàn học của con, hãy thở một hơi thật dài trước khi mở vở. Nhắc mình: mình ở đây để đồng hành, không phải để quát mắng. Rồi ngồi yên, lắng nghe con đọc bài, nhìn con viết từng chữ. Có thể bài vẫn sai, có thể con vẫn chậm, nhưng không khí trong phòng sẽ khác. Và nhiều năm sau, con sẽ nhớ những buổi tối cha mẹ ngồi học cùng mình trong yên lặng và kiên nhẫn, chứ không nhớ mình được bao nhiêu điểm. Đó là thiền trong lúc ngồi học cùng con: dạy con mà không dạy bằng nóng giận.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư