Anh ngồi thiền mười phút. Mười phút đó, trong đầu anh có cả một cái chợ. Chuyện công ty chưa xong. Chuyện tiền nhà tháng này. Chuyện hôm qua vợ nói một câu làm anh khó chịu. Chuyện hồi nhỏ mẹ mắng anh trước mặt khách. Chuyện ngày mai phải đi khám răng. Ý này chưa đi, ý khác đã tới. Anh cố đuổi chúng đi, mà càng đuổi chúng càng đông. Anh mở mắt ra, thở dài. Thiền sao mà khó quá. Ngồi yên mà đầu óc cứ chạy như ngựa, nhảy như khỉ, không lúc nào chịu đứng yên.
Người mới tập thiền ai cũng gặp cảnh này. Ngồi xuống, tưởng lòng sẽ yên, ai ngờ lòng lại ồn ào hơn lúc không ngồi. Bình thường mình không để ý, nên không biết đầu mình ồn đến vậy. Ngồi yên xuống, mới nghe rõ tiếng ồn trong đầu. Ý này, niệm kia, cứ nối nhau không dứt. Mình tưởng mình là người xấu, tu không được. Nhưng thật ra, nghe được tiếng ồn trong đầu đã là một bước tiến. Trước đây mình ồn mà không biết mình ồn. Bây giờ mình ồn mà biết mình ồn. Biết, đã là hơn không biết rất nhiều.
Trong sách Những Lời Dạy Từ Các Thiền Sư Việt Nam Xưa, có một bài thơ của Trần Nhân Tông, bài Phòng Núi Khởi Hứng. Trong đó có hai câu: Vượn nhàn, ngựa mỏi, người đã lão, như cũ vân trang một chõng thiền. Và: Phải quấy niệm rơi hoa buổi sớm, lợi danh tâm lạnh với mưa đêm. Vượn và ngựa ở đây không phải là con vật thật. Lời bình trong sách nói rõ: thêm nữa, khỉ và ngựa là biểu tượng cho các niệm bám chấp. Nhìn vào tâm, người tu thiền thấy tất cả các niệm biến mất như hoa rơi buổi sáng. Khỉ chuyền cành, ngựa chạy rong, đó chính là những niệm trong đầu mình. Chúng nhảy nhót, chạy rong, không chịu đứng yên. Nhưng nhìn kỹ, chúng đến rồi đi, như hoa rơi buổi sớm. Hoa rơi, hoa rụng, mà cây vẫn đứng đó. Niệm đến, niệm đi, mà tâm vẫn ở đó.
Cũng trong sách ấy, bài thơ của Tuệ Trung Thượng Sĩ có câu: chớ như nai khát đuổi sóng nắng, chạy đông tìm tây không tạm nghỉ. Con nai khát nước, thấy sóng nắng tưởng là nước, chạy theo mãi không dừng. Người mình cũng vậy. Thấy một niệm khởi lên, tưởng nó là thật, chạy theo nó mãi không dừng. Niệm về công ty, chạy theo công ty. Niệm về tiền bạc, chạy theo tiền bạc. Chạy đông chạy tây, không tạm nghỉ. Mà càng chạy càng khát, càng đuổi càng mệt. Vì niệm không phải là nước thật. Nó chỉ là sóng nắng, là ảo ảnh. Chạy theo ảo ảnh thì bao giờ mới hết khát?
Trong khóa tu thiền Vipassana, vị giảng sư dạy hai câu rất hợp với chỗ này. Câu thứ nhất: khi các bạn ngồi thiền, các bạn phải quan sát bên trong, đừng quan sát bên ngoài, cái gì nó đang nhảy ra. Niệm nhảy ra thì cứ để nó nhảy ra, mình chỉ quan sát thôi. Đừng chạy theo, đừng xua đuổi. Chỉ nhìn. Câu thứ hai: đã tới rồi thì phải buông, còn không có dính mắc nắm vướng. Mỗi một giai đoạn hành thiền phải buông. Niệm tới rồi, mình buông. Niệm đi rồi, mình cũng buông. Không nắm, không vướng. Buông không phải là ghét bỏ. Buông là để cho nó đi theo lẽ tự nhiên của nó, như hoa rơi theo lẽ tự nhiên của hoa.
Vậy ngồi thiền với cái đầu đầy niệm thì làm sao? Đừng cố đuổi niệm đi. Đuổi niệm cũng là một niệm. Đừng cố giữ tâm yên. Cố giữ yên cũng làm tâm thêm động. Chỉ cần ngồi đó, và thấy. Niệm về công ty đến, thấy nó đến. Niệm về công ty đi, thấy nó đi. Không cần gọi tên nó, không cần phân tích nó đúng hay sai. Chỉ thấy. Thấy mãi, mình sẽ nhận ra một điều: niệm nào cũng vậy, đến rồi đi. Không có niệm nào ở lại mãi. Cái ở lại mãi là cái thấy. Cái thấy đó không ồn ào, không chạy nhảy. Nó chỉ lặng lẽ nhìn, như người đứng bên đường nhìn hoa rơi.
Anh trong câu chuyện đầu bài, sau một thời gian tập như vậy, đã kể lại một điều lạ. Anh bảo, đầu anh vẫn ồn như trước. Niệm vẫn đến, vẫn đi. Nhưng anh không còn sợ chúng nữa. Trước đây, một niệm buồn đến, anh chạy theo nó cả ngày. Bây giờ, niệm buồn đến, anh thấy nó đến, rồi thấy nó đi, như hoa rơi buổi sớm. Hoa rơi thì rơi, buổi sớm vẫn là buổi sớm. Niệm đi thì đi, lòng anh vẫn là lòng anh. Anh không còn phải đuổi khỉ, bắt ngựa nữa. Anh chỉ ngồi yên, và nhìn chúng đi qua.
Niệm đến rồi niệm đi như hoa rơi buổi sớm. Đó không phải là lời thơ đẹp cho vui. Đó là sự thật của tâm mình, ai ngồi yên xuống cũng thấy được. Hoa rơi, cây không buồn. Niệm đi, tâm không mất gì. Chỉ cần mình đừng chạy theo, đừng nắm giữ, thì niệm nào cũng sẽ rơi như hoa buổi sớm. Và buổi sớm trong lòng mình, sau khi hoa đã rơi hết, sẽ vắng lặng, trong trẻo, như buổi sớm ngoài trời sau cơn mưa đêm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư