Có một câu nói của thiền nghe qua rất rợn mình: "Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ." Người chưa hiểu nghe câu này thì giật mình: sao lại dạy giết Phật? Phật là bậc đáng kính nhất, sao lại bảo gặp thì giết? Câu nói này là của thiền sư Vân Môn, và nó đã làm cho biết bao người học thiền phải suy nghĩ suốt đời.
Ý của câu nói không phải là giết Phật thật. Ý là: đừng bám chấp, ngay cả bám vào hình tượng Phật trong đầu mình cũng phải buông. Nhiều người tu lâu ngày, trong đầu xây lên một hình Phật rất đẹp, rất linh thiêng, rồi bám chặt vào hình đó. Lễ Phật mà chỉ biết lạy cái hình, niệm Phật mà chỉ biết đếm số câu, đọc kinh mà chỉ biết đọc cho đủ trang. Phật trong đầu càng đẹp, thì người ta càng xa Phật thật. Vân Môn nói "giết Phật" là để phá cái hình đó đi, để người ta thấy Phật không nằm trong hình tượng, mà nằm trong cái tâm tỉnh thức của chính mình.
Nhưng câu nói này cũng là con dao hai lưỡi. Có người nghe xong thì lấy đó làm cớ để buông lung. Trong sách Thiền Bốn Niệm Xứ có kể về những người như vậy: không thích lạy Phật, không biết Phật pháp căn bản, không biết kính trọng các nhà sư. Có việc phải đến chùa thì nghênh ngang, tự tại, tự xưng mình giống Tổ Đạt Ma, mở miệng là "gặp Phật giết Phật, gặp Ma giết Ma". Họ có biết đâu là đang gây cái nhân đọa địa ngục. Nghe thì nặng lời, nhưng ngẫm lại thì đúng: lấy lời của tổ để biện hộ cho sự ngạo mạn của mình, đó không phải là phá chấp, đó là phá luôn cả gốc rễ tu hành.
Phá chấp là phá cái bám, không phải phá lễ kính. Người chưa qua sông đừng đốt cầu. Lễ Phật, kính tăng, giữ giới, làm việc thiện, đó là chiếc cầu đưa mình qua sông. Khi nào qua được sông rồi, hãy nói chuyện bỏ cầu. Còn đang đứng giữa sông mà đã đòi đốt cầu, thì chỉ có chìm. Người thật sự phá được chấp là người đã đi qua lễ kính một cách trọn vẹn, đã lạy Phật bằng cả tấm lòng, đã giữ giới bằng cả sự cẩn thận, rồi đến một ngày tự nhiên thấy: Phật không ở ngoài, Phật ở trong tâm mình. Lúc đó buông cái hình xuống, không phải vì coi thường, mà vì đã thấy rõ hơn.
Trong đời thường cũng có kiểu "phá chấp" giả như vậy. Có người nói: "Tôi không cần lễ phép, tôi sống thật." Rồi nói năng thô lỗ với cha mẹ, với người lớn, gọi đó là thẳng thắn. Có người nói: "Tôi không cần giữ lời hứa, tôi sống tự do." Rồi thất hứa hết lần này đến lần khác, gọi đó là buông bỏ. Có người nói: "Tôi không cần học, tôi có trí tuệ riêng." Rồi không chịu nghe ai, gọi đó là tự tại. Tất cả những cái đó đều là lấy một lời hay để che cho một thói xấu. Phá chấp thật thì làm cho tâm nhẹ đi, lòng khiêm tốn hơn, người xung quanh cảm thấy dễ chịu hơn. Phá chấp giả thì làm cho mình ngạo mạn hơn, người xung quanh cảm thấy khó chịu hơn.
Làm sao để phân biệt? Có một cách đơn giản: nhìn vào kết quả. Sau khi mình "phá chấp", mình có thương người hơn không? Mình có kiên nhẫn hơn không? Mình có bớt giận, bớt tham, bớt khoe khoang không? Nếu câu trả lời là có, thì đó là phá chấp thật. Nếu sau khi "phá chấp" mà mình càng khó chịu, càng coi thường người khác, càng làm gì cũng cho mình là đúng, thì đó không phải phá chấp. Đó là cái ngã của mình đang đội lốt lời tổ để lớn lên.
Vân Môn nói "gặp Phật giết Phật" là nói với người đã tu lâu, đã bám sâu vào hình tượng, cần một nhát dao để tỉnh. Ngài không nói với người mới vào cửa, chưa biết lạy Phật là gì. Cũng như thuốc mạnh chỉ dành cho bệnh nặng, không thể đem ra cho người khỏe uống chơi. Người học thiền cần biết mình đang ở đâu. Mới bắt đầu thì cứ lạy Phật cho thành tâm, cứ giữ giới cho cẩn thận, cứ làm việc thiện cho đều đặn. Đó là nền móng. Nền móng chưa chắc mà đã đòi phá nhà, thì nhà sập là phải.
Gặp Phật thì giết Phật, nhưng trước khi giết, hãy gặp Phật cho thật đã. Lạy Phật cho thành tâm đã. Nghe pháp cho kỹ đã. Sống thiện cho trọn đã. Đến khi nào trong lòng không còn bám vào cái hình nữa, tự nhiên sẽ thấy: Phật không cần mình bảo vệ, cũng không sợ mình phá. Cái cần phá chỉ là cái bám trong đầu mình mà thôi. Phá được cái đó, thì gặp Phật hay không gặp Phật, tâm vẫn an nhiên như nhau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư