Có những buổi tối, nhà đã yên, con đã ngủ, việc đã xong. Mình ngồi một mình, không làm gì cả. Vậy mà lòng không yên. Đầu óc cứ chạy: mai làm gì, tuần sau ra sao, chuyện hôm qua sao mình nói vậy, chuyện tháng trước sao mình làm vậy. Ngồi yên mà lòng không yên. Người ta gọi đó là cô đơn. Nhưng thật ra, đó là vọng niệm. Tâm không có việc gì làm, thì nó tự kiếm việc để lo.
Trong Kinh Pháp Bảo Đàn, Lục Tổ Huệ Năng dạy về pháp môn đốn ngộ: vô niệm làm tông, vô tướng làm thể, vô trụ làm bản. Ba câu, mà câu đầu là gốc: vô niệm làm tông. Vô niệm không phải là không nghĩ gì cả. Người ta hay hiểu lầm như vậy. Vô niệm là thấy tất cả pháp mà tâm không nhiễm trước. Nghĩa là: thấy thì cứ thấy, nghe thì cứ nghe, mà lòng không dính vào đó.
Sách giải thích rõ: sao gọi là vô niệm? Nếu thấy tất cả pháp mà tâm không nhiễm trước ấy là vô niệm, dụng tức khắp tất cả chỗ, cũng không dính mắc tất cả chỗ, chỉ thanh tịnh nơi bản tâm khiến sáu thức ra sáu cửa đối trong sáu trần không nhiễm không tạp, đi lại tự do, thông dụng không kẹt, tức là Bát-nhã tam-muội, tự tại giải thoát gọi là vô niệm hạnh. Nói theo lời thường: mắt thấy, tai nghe, mà lòng không dính. Đi lại tự do, không kẹt vào đâu. Đó gọi là vô niệm.
Ngồi một mình buổi tối, vọng niệm nổi lên, mình làm gì? Đừng đuổi nó đi. Đuổi thì nó càng chạy theo mình. Cũng đừng ngồi phân tích nó. Phân tích thì nó càng sinh thêm. Chỉ cần thấy nó, mà không dính vào nó. Ý nghĩ về ngày mai nổi lên, biết là ý nghĩ về ngày mai. Không chạy theo nó để tính toán tiếp. Ý nghĩ về chuyện hôm qua nổi lên, biết là ý nghĩ về chuyện hôm qua. Không chạy theo nó để tiếc nuối tiếp. Thấy rồi, để nó đi.
Có người ví vọng niệm như mây bay qua trời. Mây thì cứ bay. Trời thì cứ ở yên. Mình là trời, không phải là mây. Mây bay qua, mình thấy mây, mà mình không phải chạy theo mây. Ngồi một mình buổi tối, cứ để ý nghĩ bay qua như mây. Thấy nó bay, mà lòng không bay theo. Lát sau, mây tan, trời lại trong. Lòng mình cũng vậy.
Cũng cần nói rõ: vô niệm không có nghĩa là vô cảm. Người vô niệm không phải là người không thương ai, không lo gì. Người vô niệm là người thương mà không dính, lo mà không kẹt. Con ốm, mình lo, mình chăm con. Nhưng mình không ngồi đó mà tưởng tượng ra đủ thứ chuyện xấu. Việc làm, mình tính, mình làm. Nhưng mình không ngồi đó mà sợ hãi đủ thứ chưa xảy ra. Lo thì cứ lo, làm thì cứ làm, mà lòng không bị lo kéo đi.
Buổi tối ngồi một mình, có thể tập như vậy. Ngồi xuống, lưng thẳng, mắt khép hờ. Nghe tiếng quạt, tiếng xe ngoài đường, tiếng côn trùng. Nghe thì cứ nghe, không cần đuổi tiếng đi, cũng không cần chạy theo tiếng. Ý nghĩ nổi lên, biết là ý nghĩ nổi lên. Không cần đặt tên cho nó, không cần phân tích nó đúng hay sai. Cứ ngồi như vậy vài phút. Không cần ngồi lâu. Vài phút thôi, mà ngồi cho thật.
Người ngộ được pháp vô niệm thì muôn pháp đều thông, người ngộ được pháp vô niệm thì thấy cảnh giới của chư Phật, người ngộ được pháp vô niệm thì đến địa vị Phật. Đó là lời trong kinh. Nghe thì cao xa. Nhưng làm thì bắt đầu từ một buổi tối ngồi một mình, thấy ý nghĩ của mình mà không dính vào nó. Chỉ vậy thôi. Một lần làm được, là một lần lòng nhẹ đi. Nhiều lần làm được, thì lòng tự nhiên yên.
Hôm nay, nếu có buổi tối nào ngồi một mình mà lòng cứ chạy, xin đừng vội mở điện thoại lên để lấp đầy. Đừng vội kiếm việc gì đó để làm cho quên. Hãy ngồi yên với chính mình một chút. Thấy ý nghĩ nổi lên, biết là ý nghĩ nổi lên. Thấy mà không dính. Đó là thiền. Không cần lên núi, không cần vào chùa. Chỉ cần một buổi tối, một chỗ ngồi, và một cái thấy không dính mắc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư