Tháng mười một, khi mọi người bắt đầu tính chuyện lương thưởng cuối năm, thì có những người nhận được một tin khác. Công ty thông báo cắt giảm nhân sự. Có nơi cho nghỉ cả trăm người, có nơi giải thể cả nhà máy. Đầu tháng mười một, một công ty công nghệ lớn thông báo sa thải hơn một nghìn hai trăm nhân sự trên toàn cầu, tặng kèm máy tính và sáu tháng lương hỗ trợ. Cũng trong những ngày ấy, một công ty giày dép ở Việt Nam thông báo giải thể, một nghìn bốn trăm người lao động mất việc, hợp đồng dự kiến chấm dứt vào cuối tháng. Những con số ấy đọc lên nghe khô khan, nhưng đằng sau mỗi con số là một người, một gia đình, một khoản tiền nhà, tiền học cho con, tiền thuốc cho cha mẹ già.
Mất việc vào cuối năm là một nỗi khổ rất riêng. Cuối năm là lúc người ta nhìn lại một năm đã qua, tính toán chuyện Tết nhất, quà cáp cho cha mẹ, lì xì cho con cháu. Bỗng dưng không còn việc làm, mọi tính toán vỡ vụn. Có người giấu gia đình, sáng vẫn mặc áo đi ra khỏi nhà như đi làm, rồi ngồi ở quán cà phê cả ngày, không biết nói với vợ con thế nào. Có người về quê ăn Tết mà không dám nói thật với cha mẹ, sợ cha mẹ lo. Mất việc không chỉ mất thu nhập, mà còn mất đi cảm giác mình có ích, mình là trụ cột, mình đáng tin cậy.
Trong kinh có câu nói rằng tất cả mọi sự đều vô thường. Với tuệ quán thấy vậy, đau khổ được xa lìa. Vô thường nghe qua tưởng là triết lý xa xôi, nhưng mất việc chính là vô thường hiện ra ngay trước mắt. Hôm qua còn có bàn làm việc, có thẻ nhân viên, có đồng nghiệp chào hỏi mỗi sáng. Hôm nay tất cả biến mất. Không phải vì mình dở, không phải vì mình lười, mà vì công ty tái cơ cấu, vì thị trường thay đổi, vì công nghệ mới làm mất đi những việc cũ. Có những thứ thay đổi mà mình không kiểm soát được, dù mình có cố gắng đến mấy.
Nhưng vô thường không chỉ có nghĩa là mất mát. Vô thường còn có nghĩa là mọi thứ đều có thể thay đổi, kể cả nỗi khổ này. Hôm nay mình mất việc, không có nghĩa là ngày mai mình không tìm được việc khác. Cánh cửa này đóng lại, không có nghĩa là mọi cánh cửa đều đóng. Nhiều người sau khi mất việc đã tìm được hướng đi mới, có người chuyển nghề, có người mở quán nhỏ, có người học thêm một kỹ năng rồi quay lại thị trường với vị trí tốt hơn. Không phải ai cũng may mắn như vậy, nhưng ít nhất, nỗi khổ này không phải là vĩnh viễn. Nó cũng vô thường như chính công việc đã mất.
Vậy thì lúc này, mình nên làm gì trước. Trước hết, hãy bình tĩnh kiểm tra lại quyền lợi của mình. Đọc kỹ quyết định chấm dứt hợp đồng, xem công ty bồi thường thế nào, có trả lương tháng mười ba không, có hỗ trợ tìm việc không. Đi làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp, đừng ngại. Đó là quyền lợi chính đáng của người lao động, không phải là sự xin xỏ. Giữ lại mọi giấy tờ, hợp đồng, bảng lương, vì sau này có thể cần đến.
Thứ hai, hãy giữ nhịp sinh hoạt. Mất việc dễ làm người ta rối loạn, ngủ ngày cày đêm, ăn uống thất thường, rồi sinh bệnh. Hãy giữ giờ giấc như lúc còn đi làm, dậy đúng giờ, ăn đúng bữa, vận động mỗi ngày. Mỗi ngày dành một khoảng thời gian nhất định để tìm việc, học thêm kỹ năng, chứ đừng ngồi cả ngày lướt điện thoại rồi tự trách mình. Tìm việc là một công việc, cũng cần có giờ giấc, có kế hoạch, có nghỉ ngơi.
Thứ ba, đừng giấu một mình. Nói với người thân, với bạn bè, rằng mình đang mất việc. Không phải để than thở, mà để có người cùng nghĩ cách. Có người giới thiệu việc làm, có người cho mượn tiền xoay xở, có người chỉ đơn giản là lắng nghe. Người Việt mình hay có thói quen giấu khổ, sợ người khác khinh, sợ cha mẹ lo. Nhưng giấu mãi thì nỗi khổ lớn dần trong lòng, đến lúc không chịu nổi nữa thì muộn. Nói ra không làm mình nhỏ đi, mà làm gánh nặng nhẹ đi.
Và nếu nỗi buồn kéo dài, mất ngủ triền miên, không còn hứng thú với bất cứ việc gì, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Mất việc là một cú sốc thật sự, và cú sốc ấy có thể dẫn đến trầm cảm nếu không được quan tâm đúng cách. Tìm sự giúp đỡ chuyên môn không phải là yếu đuối, mà là cách thương mình khôn ngoan nhất. Giống như gãy tay thì phải đi bệnh viện, lòng bị thương thì cũng cần người chữa.
Cuối cùng, xin gửi một lời đến những người đang mất việc trong những ngày này. Mất việc không có nghĩa là mình vô dụng. Công việc chỉ là một phần của đời mình, không phải là toàn bộ con người mình. Mình vẫn là người cha, người mẹ, người con, người bạn mà gia đình tin cậy. Giá trị của mình không nằm trong cái thẻ nhân viên, mà nằm trong cách mình sống, cách mình đối xử với người khác, cách mình đứng dậy sau mỗi lần ngã. Vô thường lấy đi công việc hôm nay, nhưng cũng chính vô thường sẽ mang đến một cơ hội khác ngày mai. Việc của mình bây giờ là giữ tâm cho yên, giữ thân cho khỏe, và bước tiếp từng bước một. Tết này có thể sẽ đạm bạc hơn, nhưng nếu cả nhà còn bên nhau, còn thương nhau, thì đó đã là một cái Tết đủ đầy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư