Có một hình ảnh mà nhiều cha mẹ bây giờ không còn lạ: con đi học trong trạng thái mệt mỏi tột cùng, vì đêm qua ngủ từ hai giờ sáng đến gần bảy giờ. Một bài báo đầu tháng mười một vừa rồi kể về một bé gái mười bốn tuổi ở Đồng Tháp có biểu hiện loạn thần, phải nhập viện, mà nguyên nhân được nhắc tới là thức khuya dùng điện thoại triền miên. Bài báo cũng dẫn một nghiên cứu từ Mỹ: hơn một nửa thanh thiếu niên dùng điện thoại ít nhất một giờ trong khoảng từ mười giờ đêm đến sáu giờ sáng, và hơn một nửa vẫn còn lướt điện thoại từ nửa đêm đến bốn giờ sáng, đúng khung giờ quan trọng nhất cho não bộ phục hồi. Ở Việt Nam, gần mười bảy phần trăm thanh niên dùng internet từ tám giờ mỗi ngày trở lên, nhiều bạn dành từ chín đến mười ba tiếng mỗi ngày cho điện thoại và mạng xã hội.
Ngủ từ hai giờ sáng đã trở thành chuyện thường, đến mức nhiều người trẻ coi đó là bình thường. Nhưng cơ thể không nghĩ vậy. Các chuyên gia y tế khuyến cáo trẻ vị thành niên nên ngủ từ tám đến mười tiếng mỗi đêm. Khi giấc ngủ chỉ còn bốn, năm tiếng, thì ban ngày đầu óc không còn tỉnh táo, học không vào, tính khí dễ cáu gắt, lâu dần có thể dẫn đến trầm cảm. Điện thoại không chỉ lấy mất thời gian ngủ, nó còn lấy mất cả chất lượng của giấc ngủ. Nội dung hài hước, gây sốc, gây tranh cãi khiến đầu óc tỉnh táo, khó chìm vào giấc ngủ, dù mắt đã mỏi và người đã mệt.
Vì sao biết là hại mà vẫn khó dừng? Vì video ngắn được thiết kế để khó dừng. Lướt thêm một video nữa, rồi một video nữa, mỗi video chỉ vài chục giây, nên trong đầu lúc nào cũng nghĩ: xem nốt cái này rồi ngủ. Nhưng cái "nốt" ấy không bao giờ đến. Các nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng trì hoãn giờ đi ngủ: người ta không có lý do gì phải thức, nhưng vẫn lùi giờ ngủ, vì muốn có thêm thời gian cho riêng mình sau một ngày bận rộn. Ban ngày là của việc học, việc làm, của người khác. Chỉ có đêm khuya mới là của mình. Thế là người ta giữ lấy đêm, dù biết sáng mai sẽ phải trả giá.
Trong nhà Phật có một câu dạy rất hợp với chuyện này: tâm dẫn đầu các pháp, tâm làm chủ, tâm tạo tác. Mọi chuyện bắt đầu từ trong tâm mình. Cái tay lướt điện thoại chỉ làm theo cái tâm đang muốn thêm một chút vui, thêm một chút tin tức, thêm một chút cảm giác mình không bị bỏ lỡ điều gì. Muốn dừng tay, phải bắt đầu từ việc nhìn thấy cái tâm ấy. Thấy rằng mình đang lướt không phải vì cần, mà vì quen. Thấy rằng mình đang thức không phải vì có việc, mà vì không nỡ ngủ. Chỉ cần thấy rõ như vậy, là đã có một nửa của sự dừng lại.
Cũng trong kho sách, có một lời dạy khác: muốn trừ phiền não, phải hành chánh niệm. Chánh niệm, nói theo lời thường, là biết mình đang làm gì, ngay trong lúc mình làm. Ăn thì biết mình đang ăn. Thở thì biết mình đang thở. Lướt điện thoại thì biết mình đang lướt, và biết mình đã lướt bao lâu. Người có chánh niệm không phải là người không bao giờ cầm điện thoại. Người có chánh niệm là người cầm lên khi cần, và đặt xuống khi đã đủ. Cái "đủ" ấy không ai đặt hộ mình được, chỉ mình mới biết. Nhưng mình chỉ biết được khi mình chịu dừng lại một nhịp để hỏi: mình đã lướt bao lâu rồi, và mình có thật sự cần lướt tiếp không?
Vậy thì, làm sao để lấy lại giấc ngủ? Có vài cách nhỏ mà nhiều người đã làm được. Thứ nhất, để điện thoại sạc ngoài phòng ngủ. Xa mắt thì xa tay, đơn giản vậy thôi. Thứ hai, đặt một giờ ngủ cố định, và coi giờ ngủ là vùng cấm, không thương lượng. Thứ ba, trước khi ngủ mười phút, thay việc lướt điện thoại bằng vài hơi thở chậm. Hít vào, biết mình đang hít vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Mười hơi thở như vậy, đầu óc lắng xuống, giấc ngủ đến dễ hơn. Đây là cách thực tập, không phải thuốc, và nếu tình trạng mất ngủ kéo dài nhiều tuần, gây mệt mỏi, lo âu, trầm cảm, thì nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần để được hỗ trợ.
Giấc ngủ không phải là thời gian bỏ đi. Giấc ngủ là lúc cơ thể và não bộ được sửa chữa, được nghỉ ngơi, được chuẩn bị cho ngày mai. Người trẻ hay nghĩ mình còn trẻ, thức vài đêm không sao. Nhưng cơ thể thì ghi nhớ tất cả. Đến một lúc nào đó, nó sẽ đòi lại. Đừng đợi đến lúc ấy mới học cách ngủ. Tối nay, khi đồng hồ điểm mười giờ, xin hãy đặt điện thoại xuống, sạc pin cho nó ở ngoài phòng, và sạc lại chính mình bằng một giấc ngủ đủ đầy. Sáng mai thức dậy, mình sẽ thấy một ngày khác hẳn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư