Trong một công ty nhỏ, có hai nhân viên cùng vào làm một đợt: anh Quân và anh Dũng. Cả hai đều giỏi, đều chăm chỉ. Nhưng chỉ có một suất thăng chức. Cả phòng đều biết hai người đang cạnh tranh với nhau. Không khí trong phòng trở nên căng thẳng. Người ta bắt đầu đồn đoán, chia phe. Có người xúi anh Quân nói xấu anh Dũng với sếp. Có người mách anh Dũng tìm lỗi của anh Quân để báo cáo.
Anh Quân nghe lời xúi, suýt nữa thì làm theo. Anh đã soạn sẵn một email kể lỗi của anh Dũng. Nhưng đêm đó, anh ngồi nghĩ lại. Anh nhớ hồi mới vào làm, chính anh Dũng đã chỉ cho anh cách dùng phần mềm mới, đã giúp anh hoàn thành báo cáo đầu tiên. Anh nhớ hai người từng ăn trưa cùng nhau, từng chia sẻ với nhau chuyện khó khăn khi mới đi làm xa nhà.
Anh xóa email đó đi. Hôm sau, anh làm việc của mình cho tốt. Cuối tháng, anh Dũng được thăng chức. Anh Quân buồn, đó là thật. Nhưng anh đến chúc mừng anh Dũng một cách đàng hoàng. Anh Dũng nắm tay anh, nói: Lần sau đến lượt anh. Câu nói đó làm anh Quân thấy nhẹ lòng. Một năm sau, anh Quân cũng được thăng chức. Hai người vẫn là đồng nghiệp tốt của nhau đến giờ.
Câu chuyện này làm ta nghĩ về từ bi trong cạnh tranh. Thường thì ta nghĩ cạnh tranh và từ bi không thể đi chung. Cạnh tranh là phải thắng. Từ bi là phải nhường. Muốn thắng thì phải đạp người khác xuống. Muốn từ bi thì phải chịu thua. Nhưng có thật như vậy không?
Trong Phật Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần có một ý rất sâu: Trí Huệ do Từ Bi mà có, cũng như Từ Bi do Trí Huệ mà sanh, không thể nào tách rời nhau được. Từ Bi mà không do Trí Huệ phát sinh thì không phải là Từ Bi. Trí Huệ mà không phải là Trí Huệ của lòng Từ Bi phát sinh thì chưa phải là Trí Huệ. Nói một cách khác, phải biết nghĩ bằng tâm, và biết yêu bằng trí.
Áp vào chuyện cạnh tranh, ý này sáng rõ. Thắng bằng cách đạp người khác xuống thì đó không phải là trí tuệ. Vì cái thắng đó mang theo oán hận, mang theo sự đề phòng, mang theo một kẻ thù mới. Hôm nay mình thắng bằng thủ đoạn, ngày mai người ta sẽ trả lại bằng thủ đoạn khác. Cái thắng đó không bền. Nó chỉ là một trận thắng nhỏ trong một cuộc chiến dài không bao giờ dứt.
Còn thắng bằng năng lực thật sự của mình, thắng mà vẫn giữ được lòng tôn trọng đối thủ, thì đó là cái thắng của cả trí tuệ lẫn từ bi. Mình giỏi hơn hôm nay, mình xứng đáng được thăng chức. Người kia cũng giỏi, họ sẽ có cơ hội của họ. Không ai phải bị đạp xuống để mình bước lên.
Từ bi nơi ganh đua không có nghĩa là nhường hết mọi thứ cho người khác. Không có nghĩa là mình cố tình làm dở đi để người ta thắng. Đó không phải là từ bi. Đó là giả dối. Từ bi trong cạnh tranh có nghĩa là: mình cố gắng hết sức, nhưng không dùng thủ đoạn. Mình muốn thắng, nhưng không muốn người kia thua một cách nhục nhã. Mình tranh giành cơ hội, nhưng không tranh giành bằng cách hại người.
Sách còn nhắc đến thái độ bình đẳng của bậc tu hành: không còn phân biệt kẻ lành người dữ, mà thường hành bình đẳng với tất cả. Bình đẳng ở đây không có nghĩa là ai cũng như ai. Bình đẳng có nghĩa là không thiên lệch trong lòng. Đối thủ của mình cũng là một con người, cũng có gia đình, cũng có ước mơ, cũng có nỗi lo như mình. Nhìn họ như vậy, mình khó lòng ra tay hại họ được.
Trong thể thao, người ta hiểu điều này rất rõ. Vận động viên giỏi là người tôn trọng đối thủ. Họ muốn thắng đối thủ mạnh nhất, vào lúc đối thủ mạnh nhất, chứ không muốn thắng vì đối thủ bị thương hay bị xử ép. Cái thắng đó mới đáng tự hào. Trong công việc cũng vậy. Thắng một đối thủ bị mình hại ngầm thì có gì đáng tự hào đâu?
Có người sẽ nói: Đời không như mơ. Người ta hại mình thì mình phải hại lại, không thì mình thiệt. Câu này nghe thực tế, nhưng hãy nghĩ kỹ: mình hại lại, người ta lại hại nữa. Cứ thế, cả hai cùng kéo nhau xuống. Cuối cùng, cả hai đều mệt, đều mất uy tín, đều mất cơ hội. Người thắng trong cuộc chiến đó thường là người ngoài cuộc, ngồi xem hai người đánh nhau rồi hưởng lợi.
Từ bi nơi ganh đua còn là một cách bảo vệ chính mình. Người lúc nào cũng nghĩ cách hại đối thủ thì tâm lúc nào cũng đầy mưu mô, đầy đề phòng. Ngủ cũng không yên. Ăn cũng không ngon. Lòng như vậy thì làm sao làm việc tốt được? Còn người tập trung vào việc của mình, làm tốt việc của mình, lòng họ nhẹ nhàng, đầu óc họ sáng suốt. Họ thắng hay thua thì họ vẫn là họ, không bị cuộc cạnh tranh biến thành một con người khác.
Anh Quân bây giờ đã là quản lý. Có lần, một nhân viên trẻ hỏi anh bí quyết thăng tiến. Anh chỉ nói: Làm việc của mình cho tốt. Đừng đạp ai xuống để bước lên. Cái ghế mà mình ngồi lên bằng cách đạp người khác xuống thì ngồi không yên đâu. Câu nói đó, anh học được từ một đêm xóa email năm xưa.
Cạnh tranh là chuyện thường trong đời. Ai cũng phải cạnh tranh: giành một suất học, một công việc, một khách hàng. Nhưng cạnh tranh không nhất thiết phải là một cuộc chiến. Nó có thể là một cuộc đua mà ai cũng chạy hết sức, về đích rồi bắt tay nhau. Thắng mà không đạp người xuống, đó mới là cái thắng của người vừa có trí, vừa có từ bi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư