Một buổi chiều, có người phụ nữ đứng trước cổng chùa, tay cầm ít tiền lẻ, phân vân không biết có nên cho người ăn xin ngồi gần đó hay không. Cho thì sợ người ta lừa, không cho thì trong lòng áy náy. Chuyện nhỏ vậy thôi, nhưng đằng sau nó là một câu hỏi lớn: cho đi như thế nào mới đúng?
Trong sách Trách Vụ Phật Tử Tại Gia, Hòa thượng Thích Thanh Từ dạy rằng bố thí là phương tiện đầu tiên đưa người đến với đạo Phật. Nhưng bố thí ở đây không chỉ là đưa tiền. Bố thí là cho đi, mà cho đi thì có nhiều cách: cho của, cho lời hay, cho sự bình an. Và điều quan trọng nhất không phải là cho bao nhiêu, mà là cho bằng tấm lòng nào.
Sách dạy một điều rất thực tế: gặp người đau khổ, chúng ta nên đặt mình trong hoàn cảnh của họ để cùng thông cảm nỗi khổ đau với họ. Sự giúp đỡ nhiều ít không quan trọng, quan trọng ở chỗ thông cảm nỗi khổ của họ hay không. Tuy giúp của ít mà thông cảm nỗi khổ đau của họ, còn hơn là giúp nhiều mà lạnh lạt vô tình.
Câu này đáng suy nghĩ. Có những lần mình giúp người khác, nhưng giúp với thái độ ban ơn, giúp mà mặt nặng mày nhẹ, giúp mà kèm theo lời dạy dỗ. Người nhận lúc đó cầm món quà trên tay mà trong lòng tủi thân. Của cho thì nhận, nhưng lòng tự trọng thì bị tổn thương. Như vậy, món quà đó chưa trọn vẹn.
Ngược lại, có những lần mình chỉ giúp được một chút, nhưng giúp bằng cả sự thông cảm. Một câu hỏi thăm đúng lúc, một lần ngồi nghe hết câu chuyện của người đang buồn, một lần đưa tay đỡ người già qua đường. Những việc đó không tốn tiền, nhưng người nhận cảm thấy mình được tôn trọng, được xem là con người. Cái cảm giác đó đôi khi quý hơn cả món tiền.
Bố thí bằng lòng thông cảm bắt đầu từ việc đặt mình vào chỗ của người khác. Người bán vé số dạo ngoài đường nắng chang chang, mình có từng tưởng tượng một ngày của họ ra sao không? Người giúp việc trong nhà, mình có từng nghĩ họ cũng nhớ con, cũng mong ngày về quê không? Người đồng nghiệp hay cáu gắt, mình có từng nghĩ có thể ở nhà họ đang có chuyện buồn không? Đặt mình vào chỗ người khác không làm mình mất gì, nhưng làm mình hiểu người khác hơn.
Có người sẽ nói: hiểu thì hiểu, nhưng đời ai nấy lo, mình còn chưa lo xong cho mình. Điều này cũng đúng một phần. Bố thí không có nghĩa là phải hy sinh đến mức kiệt quệ. Trong sách Người Phật tử chân chánh cũng dạy rằng người học Phật nên vun trồng lòng từ bi bằng cách cúng dường, bố thí, vừa tạo phước đức cho mình, vừa giúp người khác. Bố thí là việc làm vừa lợi mình vừa lợi người, không phải là việc chỉ có cho đi mà không nhận lại gì.
Nhưng bố thí cũng cần có trí tuệ. Cho tiền một người đang nghiện ngập để họ tiếp tục chìm sâu thì không phải là giúp. Cho đi mà không nghĩ đến hậu quả thì lòng tốt có thể thành hại. Vì vậy, trước khi cho, hãy dừng lại một chút và tự hỏi: món quà này có thật sự giúp người ta tốt lên không? Hay chỉ làm mình thấy nhẹ lòng trong chốc lát?
Trong đời sống hằng ngày, cơ hội bố thí nhiều hơn mình tưởng. Một nụ cười với người lạ, một lời cảm ơn với người phục vụ, một lần nhường đường cho người vội hơn mình. Những việc đó nhỏ đến mức nhiều người không xem là bố thí. Nhưng chính những việc nhỏ đó làm nên một con người có lòng từ. Người có lòng từ không phải là người cho thật nhiều tiền, mà là người không đi qua nỗi khổ của người khác một cách dửng dưng.
Có một hình ảnh đẹp trong kinh điển: bố thí giống như gieo hạt. Hạt gieo xuống đất, không phải ngày mai đã thành cây. Nhưng hạt nào gieo bằng lòng thành thì sớm muộn cũng nảy mầm. Mình cho đi hôm nay, có thể không thấy kết quả ngay. Nhưng người nhận hôm nay, mai này có thể sẽ cho đi tiếp cho người khác. Lòng tốt cứ thế mà lan ra, giống như một ngọn đèn thắp sáng nhiều ngọn đèn khác.
Người phụ nữ đứng trước cổng chùa cuối cùng đã cho người ăn xin ít tiền, kèm theo một câu hỏi thăm. Người ăn xin ngẩng lên, cười và cảm ơn. Chỉ vậy thôi, mà cả hai cùng nhẹ lòng. Bố thí không phải là chuyện lớn lao. Nó bắt đầu từ một lần đặt mình vào chỗ người khác, và một hành động nhỏ làm theo lòng thông cảm đó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư