Có một câu hỏi mà ít ai dám hỏi thẳng: người đang ở tù, có đáng được thương không?
Tôi quen một bà mẹ có con trai đang thụ án. Mỗi tháng, bà bắt hai chuyến xe đò lên trại giam thăm con. Bà mang theo đồ ăn, thuốc men, vài cuốn sách. Bà kể với tôi, giọng buồn: người ta nhìn tôi bằng ánh mắt lạ lắm. Như thể tôi cũng là tội phạm. Như thể thương con mình là sai.
Bà nói: con tôi nó sai, tôi biết. Nó trộm cắp, nó phải trả giá. Tôi không bênh nó. Nhưng nó vẫn là con tôi. Tôi thương nó, có gì sai đâu? Tôi nghe mà nghẹn lại. Người mẹ ấy không xin ai tha tội cho con mình. Bà chỉ xin được thương con mình mà không bị coi là người xấu.
Xã hội ta có một thói quen: khi một người phạm tội, ta đóng cửa với cả gia đình họ. Hàng xóm tránh mặt. Bạn bè xa lánh. Con cái họ đi học bị trêu chọc. Vợ họ đi làm bị dòm ngó. Như thể tội lỗi lây được. Như thể thương một người từng sai là đồng lõa với cái sai.
Nhưng từ bi không đóng cửa với người đã sai. Từ bi là thương người, không phải thương cái sai của họ. Hai việc ấy khác nhau hoàn toàn. Thương người đang ở tù không có nghĩa là nói tội của họ không sao. Nó có nghĩa là: họ đã trả giá, họ vẫn là con người, họ vẫn có quyền được làm lại.
Trong kinh Từ Bi, Đức Phật dạy: cầu cho tất cả đều an lạc, không bỏ sót một hữu tình nào. Không bỏ sót một ai. Lời cầu ấy có trừ người đang ở tù không? Không. Có trừ người từng phạm tội không? Không. Người đang ở tù cũng là một hữu tình. Họ cũng sợ hãi, cũng khổ đau, cũng mong an lạc như ta. Nếu lòng từ của ta có một danh sách loại trừ, thì đó chưa phải là lòng từ vô lượng.
Sách dạy rằng: tu không phải chỉ với Phật, mà phải tu với chúng sanh, nhớ cảnh đau khổ của chúng sanh mà ra tay cứu giúp. Người đang ở tù là một trong những chúng sanh khổ nhất. Họ khổ vì mất tự do. Họ khổ vì xa gia đình. Họ khổ vì ngày ngày đối diện với lỗi lầm của mình. Có người trong đó ăn năn thật sự. Có người muốn làm lại nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Một lời thăm hỏi, một cuốn sách, một cơ hội việc làm sau khi ra tù, với họ, có thể là cả một lối về.
Tôi nhớ có một anh thanh niên từng thụ án ba năm vì đánh nhau. Ra tù, anh đi xin việc khắp nơi, không ai nhận. Hồ sơ của anh có vết. Người ta nhìn vết ấy mà từ chối, không nhìn anh. Anh sống lang thang gần một năm. Rồi một ông chủ quán cơm nhận anh vào rửa bát. Ông chủ nói: tao không cần biết mày từng làm gì. Tao chỉ cần biết từ nay mày làm thế nào. Anh làm việc chăm chỉ, sau hai năm thành bếp chính của quán. Giờ anh đã có vợ, có con, sống tử tế. Anh bảo tôi: nếu không có ông chủ ấy, chắc tôi lại đi vào con đường cũ. Vì khi cả xã hội đóng cửa, người ta chỉ còn đường cũ để đi.
Từ bi với người đang ở tù, với người vừa ra tù, chính là mở một cánh cửa. Không phải cửa để họ trốn tội. Mà là cửa để họ đi về phía làm lại. Cánh cửa ấy có thể là một công việc. Có thể là một chỗ ở. Có thể là một câu nói: tôi tin anh làm lại được.
Dĩ nhiên, từ bi phải có trí tuệ. Có những tội ác nặng nề, có những người chưa ăn năn. Thương họ không có nghĩa là thả họ ra hay xóa tội cho họ. Pháp luật vẫn phải thực thi. Người gây hại vẫn phải chịu trách nhiệm. Từ bi không thay thế công lý. Từ bi chỉ thêm vào công lý một điều: sau khi trả giá, người ta vẫn còn đường về.
Nếu trong gia đình bạn có người đang ở tù, đừng xấu hổ đến mức cắt đứt. Hãy thăm họ. Hãy viết thư cho họ. Hãy nói với con cái họ rằng cha mẹ chúng sai, nhưng chúng không sai. Nếu bạn là chủ doanh nghiệp, hãy cân nhắc cho một người từng lầm lỗi một cơ hội việc làm. Bạn không cần tin họ ngay. Bạn chỉ cần cho họ một chỗ để chứng minh.
Người đang ở tù, từ bi là không đóng cửa với người đã sai. Là nhớ rằng ai cũng có thể sai, và ai cũng xứng đáng có một lối về. Hôm nay bạn mở cửa cho người khác. Ngày mai, biết đâu người khác mở cửa cho bạn, trong một lỗi lầm nào đó của chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư