Có một câu hỏi mà người ta đã hỏi nhau từ ngàn đời nay. Số mệnh do trời định hay do mình làm nên. Có người bảo tất cả đã an bài. Có người bảo mình làm chủ đời mình. Sách cổ nói gì. Kinh Phật nói gì. Hai bên có gặp nhau không.
Trong cuốn Mười Đại Mưu Lược Gia Trung Quốc, có một câu chuyện rất hay. Phạm Lãi là công thần giúp Việt Vương Câu Tiễn diệt nước Ngô. Sau khi thắng lợi, Câu Tiễn bắt đầu nghi ngờ công thần. Phạm Lãi biết trước điều đó. Ông quyết định ra đi. Trước khi đi, Câu Tiễn hỏi ông chọn con đường nào. Phạm Lãi ung dung đáp. Chết sống đều có số mệnh, phú quý là do trời. Mọi việc đều do Đại vương quyết định, còn vi thần thì nhất định ra đi. Đêm hôm ấy, Phạm Lãi mất tích một cách khó hiểu. Ông bỏ lại công danh, phú quý để sống một cuộc đời khác.
Câu nói của Phạm Lãi nghe thì có vẻ phó mặc cho số phận. Nhưng nghĩ kỹ thì không phải vậy. Phạm Lãi không ngồi yên chờ chết. Ông chủ động ra đi. Ông chọn con đường của mình. Ông chấp nhận rằng có những thứ mình không kiểm soát được. Nhưng ông vẫn làm điều mình cho là đúng. Đó là thái độ của người hiểu số mệnh mà không bị số mệnh trói buộc.
Cũng trong cuốn sách ấy, người ta viết một câu rất quan trọng. Ngoài số mệnh ra, còn phải xem sự nỗ lực của cá nhân ra sao. Câu ấy nằm trong đoạn bàn về việc chọn minh chúa để phụ tá. Người mưu sĩ giỏi phải biết chọn người để theo. Nếu theo nhầm người u mê, nhu nhược thì dù tài giỏi đến mấy cũng phí công. Thậm chí còn phải chịu chung số phận thiệt thân. Như Trần Cung từng phụ tá cho Lữ Bố. Như Điền Phong từng đi theo Viên Thiệu. Đều là những người tài mà gặp phải chủ không ra gì.
Câu ấy nói lên một điều. Số mệnh có thật. Nhưng nỗ lực của cá nhân cũng có thật. Hai thứ ấy cùng quyết định cuộc đời của một người. Số mệnh giống như con đường mình đang đi. Có đường bằng phẳng. Có đường gập ghềnh. Nhưng đi nhanh hay đi chậm, đi đến đâu, lại do bước chân của mình. Người xưa có câu chim khôn chọn nhành mà đậu. Chọn đúng chỗ đậu là một phần của số mệnh. Nhưng biết chọn, dám chọn, đó là nỗ lực của mình.
Nhà Phật nhìn vấn đề này từ góc nhân quả. Kinh Pháp Cú mở đầu bằng câu kệ nổi tiếng. Ý dẫn đầu các pháp. Ý làm chủ, ý tạo tác. Nếu ý ô nhiễm, nói năng hay hành động sẽ đưa đến khổ đau. Nếu ý trong sạch, an lạc sẽ theo sau như bóng với hình. Theo nhà Phật, không có một ông trời nào ngồi trên cao mà định đoạt số phận của mình. Chính tâm của mình, chính việc làm của mình mới tạo ra cuộc đời của mình. Gieo nhân nào thì gặt quả ấy. Nhân tốt thì quả tốt. Nhân xấu thì quả xấu.
Hai góc nhìn ấy, sách cổ và kinh Phật, có mâu thuẫn với nhau không. Nhìn kỹ thì không. Sách cổ nói có số mệnh. Kinh Phật nói có nhân quả. Số mệnh mà sách cổ nói, xét cho cùng, cũng là kết quả của những nhân đã gieo từ trước. Mình sinh ra trong gia đình nào, có sức khỏe ra sao, có tính nết thế nào. Những thứ ấy, theo nhà Phật, đều là quả của nhân quá khứ. Còn nỗ lực của mình hôm nay, đó là nhân mới. Nhân mới sẽ tạo ra quả mới trong tương lai.
Cho nên, số mệnh và nỗ lực không phải là hai thứ đối lập. Chúng là hai mặt của cùng một dòng chảy. Quá khứ tạo ra hiện tại. Hiện tại tạo ra tương lai. Mình không thể thay đổi quá khứ. Nhưng mình có thể gieo nhân mới từ hôm nay. Đó là quyền của mình. Cũng là trách nhiệm của mình.
Vậy sống như thế nào cho đúng. Đừng đổ lỗi hoàn toàn cho số phận. Đừng nghĩ rằng mình khổ là do trời định, nên không cần cố gắng. Cũng đừng kiêu ngạo cho rằng mọi thứ đều do mình làm chủ, không cần biết đến hoàn cảnh. Cách sống đúng là ở giữa. Hiểu hoàn cảnh của mình. Chấp nhận những gì không đổi được. Và nỗ lực hết sức với những gì đổi được.
Người xưa xem mệnh để biết mình đang ở đâu. Nhà Phật dạy nhân quả để biết mình nên đi về đâu. Hai điều ấy gặp nhau ở một điểm. Đó là con người không phải là nạn nhân bất lực của số phận. Con người có thể sửa mình, có thể gieo nhân mới, có thể đổi đời mình từng chút một. Số mệnh do trời hay do mình. Câu trả lời là cả hai. Trời cho mình điểm bắt đầu. Còn mình viết tiếp câu chuyện của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư