Trước ngõ nhà tôi có một cây me. Không biết nó đứng đó từ bao giờ. Hồi tôi còn nhỏ, nó đã to bằng hai vòng tay ôm. Trưa hè, cả xóm ra ngồi dưới gốc. Lá me rụng đầy sân, chua chua, thơm thơm. Tôi tưởng cây me sẽ đứng đó mãi. Tưởng như vậy, cho đến sáng hôm qua, người ta đến đốn nó.
Chỉ một buổi sáng, cây me thành đống gỗ. Gốc cây trơ ra, nham nhở. Cái bóng mát bao nhiêu năm bỗng biến mất. Trưa nay nắng chang chang đổ xuống đúng chỗ hôm qua còn râm mát. Tôi đứng nhìn, lòng trống rỗng lạ lùng. Một cái cây mà cũng làm mình hụt hẫng đến vậy.
Người ta đốn cây vì nó già, rễ ăn vào móng nhà, cành khô có thể gãy trúng người đi đường. Lý do chính đáng. Nhưng lý trí hiểu, lòng vẫn tiếc. Vì trong đầu tôi, cây me không phải một cái cây. Nó là cả một thời thơ ấu. Là chỗ trốn tìm, chỗ buộc võng, chỗ mẹ ngồi nhặt lá me nấu canh chua.
Trong kinh có câu: các pháp vô thường, các pháp vô ngã. Nói bằng lời thường: mọi thứ trên đời này đều đổi thay, và không có thứ gì thật sự thuộc về ta mãi mãi. Cây me cũng vậy. Nó đến từ một hạt nhỏ, lớn lên nhờ đất, nước, nắng. Rồi già đi, rồi ngã xuống. Nó chưa bao giờ hứa sẽ đứng đó mãi. Chỉ có ta tự hứa với lòng mình rằng nó sẽ mãi còn.
Cái khổ của con người bắt đầu từ chỗ này. Ta gán chữ mãi mãi vào những thứ vốn không có mãi mãi. Nhà này là của tôi mãi mãi. Người này sẽ ở bên tôi mãi mãi. Sức khỏe này, tuổi trẻ này, sẽ còn mãi mãi. Rồi một ngày, thứ gì đó đổi thay, ta đau đớn như bị phản bội. Nhưng đời có phản bội ai đâu. Đời chỉ làm đúng bản chất của nó: đổi thay.
Cây me bị đốn, con hẻm khác hẳn. Nhưng đất ở đó vẫn còn. Rễ cây vẫn còn trong lòng đất một thời gian. Rồi người ta sẽ trồng cây khác, hoặc xây thêm một phòng. Chỗ trống rồi sẽ có thứ khác lấp vào. Không phải cây me cũ, mà là một thứ mới. Đời là vậy. Mất đi một thứ, không có nghĩa là hết. Chỉ là một hình thức khác đang bắt đầu.
Tôi nghĩ đến những thứ mình từng tưởng mãi còn. Ngôi nhà cũ của ông bà, giờ đã bán cho người khác. Con đường đất đỏ hồi nhỏ, giờ tráng nhựa, xe chạy ầm ầm. Tiệm tạp hóa đầu hẻm, bà chủ đã mất, con bà đổi thành quán cà phê. Mỗi lần về quê, tôi thấy quê đổi một chút. Ban đầu buồn. Sau quen dần. Rồi hiểu ra: quê hương cũng như cây me, cũng đổi thay theo năm tháng. Nhớ quê không có nghĩa là bắt quê đứng yên.
Có người hỏi: vậy thì còn gì đáng giữ? Câu trả lời là: giữ cái cách mình sống với những gì đang có. Cây me còn đó thì ngồi dưới bóng nó cho trọn. Người thân còn đó thì thương họ cho trọn. Đừng đợi đến khi mất rồi mới ngồi tiếc gốc cây đã đốn. Tiếc là muộn. Trân trọng lúc còn có, mới là kịp.
Sáng nay tôi đi qua gốc me cũ. Đất còn ướt. Có mấy mầm xanh nhỏ nhú lên quanh gốc. Tôi không biết đó là mầm cây me hay cỏ dại. Nhưng nhìn mầm xanh, lòng tôi nhẹ đi. Cái cũ mất đi, cái mới đang lên. Vô thường không chỉ là mất mát. Vô thường cũng là sinh sôi. Nếu không có đổi thay, hạt me ngày xưa đã không thành cây. Và nếu cây không ngã xuống, đất ấy không có chỗ cho mầm mới.
Cho nên, khi một thứ tưởng mãi còn bỗng mất đi, đừng chỉ nhìn vào chỗ trống. Hãy nhìn quanh. Có thể một điều mới đang bắt đầu, ngay chỗ cũ vừa trống. Buồn thì cứ buồn, tiếc thì cứ tiếc. Nhưng đừng dừng lại ở đó. Đời còn dài, đất còn rộng, và mầm xanh vẫn mọc lên, kể cả quanh một gốc cây vừa bị đốn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư