Ngày xưa ở làng tôi có một ông trưởng thôn nổi tiếng quyền uy. Ai muốn làm giấy tờ gì cũng phải qua tay ông, ai cũng nể, cũng sợ. Ông đi đâu cũng có người chào hỏi, tiệc tùng nào cũng ngồi mâm trên. Rồi hết nhiệm kỳ, người khác lên thay. Bây giờ ông ngồi ở quán nước đầu làng, lặng lẽ uống chén trà nguội, không còn ai vây quanh. Có lần tôi hỏi ông có buồn không, ông cười: "Ngai vàng hôm qua, hôm nay chỉ là chuyện kể. Ai ngồi mãi được trên đó đâu."
Danh vọng là thứ vô thường rõ nhất mà cũng khó thấy nhất. Khi đang ở trên cao, ta tưởng mình sẽ ở đó mãi. Tiếng vỗ tay, lời khen ngợi, ánh mắt ngưỡng mộ, tất cả làm ta say. Ta quên mất rằng những thứ ấy đến từ vị trí ta đang ngồi, chứ không phải từ con người thật của ta. Hết vị trí, tiếng vỗ tay cũng hết. Đó không phải là người đời bạc bẽo, đó là lẽ vô thường.
Kinh Pháp Cú nói thẳng: "Trăm ngàn vô số, nam nữ giàu sang, tài sản rất nhiều, nhưng vẫn phải chết." Người giàu sang, người quyền quý, người nổi tiếng, cuối cùng cũng như nhau. Danh vọng không theo ai sang bên kia. Kinh lại dạy: "Vậy nên phải trừ si, bỏ kiêu mạn giàu sang, theo học bậc đa văn, mới đúng là chứa đức." Kiêu mạn vì danh vọng là cái bẫy lớn nhất của người đang ở trên cao. Càng cao, ngã càng đau.
Có một câu chuyện mà nhiều người lớn tuổi hay kể: ngày xưa có vị quan lớn, về hưu rồi mới phát hiện ra bạn bè thật sự chỉ đếm trên đầu ngón tay. Lúc còn quyền, nhà ông lúc nào cũng đông khách. Khi hết quyền, khách cũng hết. Ông buồn một thời gian, rồi ông hiểu: những người đến vì chức vị thì đi cùng chức vị, chỉ những người đến vì con người ông mới ở lại. Bài học ấy đắt giá, nhưng đến muộn.
Người trí là người biết danh vọng vô thường ngay từ lúc đang có nó. Họ không say men khen ngợi, không bám víu vào tiếng tăm. Họ dùng vị trí của mình để làm việc tốt, giúp người, để lại điều hay. Khi hết vị trí, họ vẫn còn lại những việc tốt đã làm, và những người thật lòng quý mến họ. Danh vọng mất đi, nhưng đức hạnh thì còn.
Cũng có người cả đời chạy theo danh vọng mà quên mất mình sống để làm gì. Họ tranh giành, đấu đá, đánh đổi sức khỏe, gia đình, tình bạn, chỉ để leo cao hơn một bậc. Đến khi lên tới đỉnh, họ mới thấy trên đó lạnh lẽo và cô đơn. Danh vọng giống như ngọn đèn trên sân khấu, sáng rực một lúc rồi tắt. Người khôn không sống vì ánh đèn, mà sống vì những gì còn lại sau khi đèn tắt.
Ông trưởng thôn cũ giờ làm gì? Ông dạy chữ cho mấy đứa nhỏ trong làng, miễn phí. Ông kể chuyện xưa cho chúng nghe, dạy chúng cách sống tử tế. Lũ trẻ quý ông lắm, gọi ông là ông nội. Ông nói: "Ngày xưa tôi có quyền, mà ít ai thương thật. Giờ tôi không có gì, mà được nhiều đứa nhỏ thương." Nghe ông nói, tôi mới hiểu: danh vọng thật không nằm trên ngai vàng, mà nằm trong lòng người. Người trẻ hôm nay chạy theo lượt thích, lượt theo dõi trên mạng, cũng là một dạng ngai vàng mới, mà chóng tàn hơn cả ghế quan ngày xưa.
Ngai vàng hôm qua, hôm nay chỉ là chuyện kể. Câu nói ấy không phải để ta chán nản, mà để ta tỉnh táo. Khi đang có danh, hãy dùng nó cho việc tốt, đừng kiêu mạn. Khi mất danh, đừng oán hận, hãy xem đó là lúc ta được sống thật với chính mình. Người hiểu vô thường không sợ mất danh vọng, vì họ biết giá trị thật của mình không nằm ở cái ghế, mà nằm ở cách mình đã sống.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư