Anh Hùng làm nghề buôn vải ở chợ đã hơn hai mươi năm. Có thời anh phất lắm, tiền vào như nước, nhà lầu xe hơi đủ cả. Bạn bè ai cũng khen anh mát tay. Rồi một trận dịch bệnh kéo dài, hàng hóa ứ đọng, tiền vốn nằm chết trong kho, nợ nần chồng chất. Chỉ trong một năm, anh từ người cho người khác vay tiền thành người đi vay tiền khắp nơi.
Anh ngồi giữa kho vải chất cao như núi mà lòng trống rỗng. Anh tự hỏi, cả đời mình chạy theo tiền, cuối cùng tiền đi đâu hết rồi. Mình giữ được gì sau bao nhiêu năm lăn lộn. Câu hỏi đó làm anh mất ngủ nhiều đêm. Không phải vì tiếc tiền, mà vì anh chợt nhận ra mình đã đánh đổi quá nhiều thứ để lấy tiền, mà tiền thì nay còn mai mất, chẳng giữ được gì chắc chắn.
Kinh Kim Cương có câu kệ nổi tiếng: Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán. Nghĩa là tất cả những pháp có hình có tướng trên đời, đều như mộng, như huyễn, như bọt nước, như bóng hình, như sương mai, như tia chớp, nên quán sát như vậy. Tiền bạc cũng là một pháp hữu vi. Nó đến rồi đi, như sương mai buổi sớm, nắng lên là tan. Như tia chớp, lóe lên rồi tắt. Không có gì sai khi kiếm tiền, nhưng sai khi tưởng tiền là thứ vĩnh viễn, là thứ chắc chắn nhất đời mình.
Anh Hùng nhớ lại những năm tháng làm ăn phát đạt, anh bận rộn đến mức con ốm cũng không về kịp, cha mẹ già ở quê cả năm mới thăm một lần. Tiền thì nhiều lên, nhưng những thứ khác lặng lẽ vơi đi. Đến khi tiền mất, anh mới thấy mình trắng tay thật sự, không phải vì hết tiền, mà vì những thứ đáng giữ thì mình đã bỏ lỡ mất rồi.
Phật học dạy rằng chư hành vô thường, chư pháp vô ngã. Mọi sự vật đều đổi thay, không có cái gì đứng yên mãi, và không có cái gì thật sự là của ta một cách vĩnh viễn. Hiểu được vậy không phải để mình buông xuôi, không làm ăn nữa. Ngược lại, hiểu vô thường giúp mình làm ăn tỉnh táo hơn. Kiếm tiền bằng đôi tay sạch, tiêu tiền cho những điều xứng đáng, và đừng bao giờ đánh đổi sức khỏe, gia đình, tình nghĩa để lấy tiền. Vì tiền mất còn kiếm lại được, còn những thứ kia mất rồi khó mà lấy lại.
Sau trận thua lỗ đó, anh Hùng làm lại từ đầu, nhưng lần này khác hẳn. Anh buôn bán nhỏ lại, vừa sức mình. Chiều nào anh cũng về ăn cơm với vợ con, cuối tuần về quê thăm cha mẹ. Tiền ít hơn xưa nhiều, nhưng lòng anh yên hơn. Anh bảo, giờ anh mới hiểu câu người xưa nói, giữ được gì mới là của mình. Của mình không phải số tiền trong tài khoản, mà là sức khỏe còn tốt, gia đình còn quây quần, lòng mình còn thanh thản mỗi tối đi ngủ.
Nhiều người nghe chuyện anh Hùng thì bảo, tiền bạc vô thường thì cần gì cố gắng kiếm tiền. Hiểu như vậy là hiểu sai. Vô thường không dạy mình buông xuôi, mà dạy mình tỉnh táo. Kiếm tiền vẫn phải kiếm, nhưng kiếm bằng cách nào và để làm gì mới là điều quan trọng. Kiếm tiền bằng sức lao động chân chính, không lừa gạt ai, không hại ai, thì đồng tiền đó sạch, cầm trong tay lòng mới yên. Còn tiền kiếm bằng thủ đoạn, dù nhiều đến mấy cũng làm lòng bất an, ngủ không ngon giấc.
Anh Hùng giờ hay nói với con trai rằng, con cứ chăm chỉ làm ăn, nhưng nhớ một điều, tiền là đầy tớ tốt mà là ông chủ tồi. Khi mình làm chủ được tiền, tiền phục vụ đời sống của mình, giúp mình lo cho gia đình, giúp người khó khăn. Khi tiền làm chủ mình, mình thành nô lệ của nó, chạy theo nó suốt đời mà không bao giờ thấy đủ. Người hiểu vô thường là người biết điểm dừng, biết bao nhiêu là đủ, biết lúc nào nên kiếm thêm và lúc nào nên dừng lại để sống.
Của cải nay còn mai mất, đó là lẽ thường. Người khôn không phải người giữ được nhiều tiền nhất, mà là người biết tiền chỉ là phương tiện, còn điều quý nhất là những thứ tiền không mua được. Khi mình hiểu như vậy, tiền đến mình mừng, tiền đi mình cũng không hoảng. Mất tiền mà còn người, còn sức, còn niềm tin, thì vẫn còn tất cả để làm lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư