Anh Tuấn năm nay bốn mươi hai tuổi, làm nghề lái xe. Mười mấy năm nay, anh chạy xe đường dài, ăn uống thất thường, ngủ không đủ giấc. Anh vẫn tự hào là mình khỏe. Ai ốm thì ốm, chứ anh thì không. Rồi một đêm, anh đang chạy xe thì tim đập nhanh, mồ hôi vã ra, tay chân bủn rủn. Anh phải tấp xe vào lề, gọi vợ. Đêm ấy vào viện, bác sĩ bảo anh bị cao huyết áp, mỡ máu cao, tim có vấn đề. Anh nằm trên giường bệnh, nhìn trần nhà, bảo: sao tự nhiên thân mình lại thế này? Không phải tự nhiên. Thân mình đã báo trước từ lâu, chỉ là anh không nghe.
Sức khỏe là thứ vô thường rõ ràng nhất, mà cũng là thứ người ta hay chủ quan nhất. Khi còn khỏe, mình tưởng mình sẽ khỏe mãi. Mình thức khuya, mình uống nhiều, mình ăn uống bừa bãi, mình làm việc quá sức. Thân mình chịu đựng, chịu đựng, rồi một ngày nó không chịu nữa. Nó lên tiếng bằng một cơn đau, một lần ngất, một đêm cấp cứu. Lúc ấy, mình mới giật mình. Nhưng có khi đã muộn.
Trong sách Quán Tâm Pháp của Bồ Đề Đạt Ma có một câu rất thẳng: Cái thân sanh tử nghiệp báo luôn luôn vô thường; là pháp không nhất định, chỉ tùy niệm mà tu, cũng không nên chán sanh tử hay thích sanh tử. Thân sanh tử nghiệp báo, tức là cái thân này, do nghiệp mà thành, mang theo sinh tử. Nó luôn luôn vô thường. Luôn luôn, không phải thỉnh thoảng. Là pháp không nhất định, tức là không có gì chắc chắn về nó. Hôm nay khỏe, mai có thể ốm. Hôm nay đi lại bình thường, mai có thể nằm một chỗ. Hiểu được điều ấy không phải để mình sợ hãi thân mình. Mà để mình biết thương thân mình cho đúng cách, trong lúc nó còn nghe lời mình.
Trong lịch sử Đức Phật cũng có một hình ảnh rất cảm động về thân vô thường. Khi Đức Phật tám mươi tuổi, thấy niên cao sức yếu, Ngài nói với các đệ tử: Như Lai đã già yếu, gần đến ngày lìa trần. Như Lai đã tám mươi tuổi, không khác nào cỗ xe quá cũ kỹ phải cần có những sợi dây để cột lại các bộ phận, giữ nó khỏi rời ra. Một cỗ xe cũ kỹ, phải cột dây lại để các bộ phận khỏi rời ra. Đó là hình ảnh của một thân thể đã già. Ngay cả Đức Phật, với thân ngũ uẩn, cũng còn chịu sự hoại diệt của định luật vô thường. Huống chi là mình, một người bình thường, với bao nhiêu thói quen xấu, bao nhiêu lần coi thường sức khỏe của mình.
Vậy thì thương thân mình cho đúng cách là thế nào? Trước hết, hãy lắng nghe thân mình. Thân mình nói chuyện với mình mỗi ngày, bằng những tín hiệu rất nhỏ. Mỏi mắt khi nhìn màn hình lâu. Đau lưng khi ngồi lâu. Mệt khi thức khuya. Đói, khát, buồn ngủ, tất cả đều là tiếng nói của thân. Người biết lắng nghe sẽ dừng lại đúng lúc: đứng dậy đi lại vài phút, uống một cốc nước, ngủ sớm một hôm. Người không biết lắng nghe sẽ uống cà phê để át cơn buồn ngủ, uống thuốc giảm đau để át cơn đau lưng, rồi tiếp tục làm việc như không có gì xảy ra. Đến khi thân không còn nói nhỏ nữa mà hét lên, thì đã muộn.
Thứ hai, hãy chăm sóc thân mình như chăm sóc một người bạn, không phải như chăm sóc một cái máy. Cái máy hỏng thì thay phụ tùng. Thân mình hỏng thì không có phụ tùng thay. Ăn uống điều độ, ngủ đủ giấc, vận động mỗi ngày, những việc ấy nghe thì đơn giản, nhưng làm đều đặn mới khó. Nhiều người biết hết, nhưng không làm. Họ đợi đến khi ốm mới bắt đầu ăn kiêng, mới bắt đầu tập thể dục, mới bắt đầu ngủ sớm. Nhưng chăm sóc thân lúc ốm thì giống như sửa xe lúc xe đã hỏng giữa đường. Tốt nhất vẫn là bảo dưỡng đều đặn, trước khi nó hỏng.
Thứ ba, hãy chuẩn bị tinh thần cho ngày thân mình đổi khác. Dù chăm sóc tốt đến đâu, thân mình rồi cũng sẽ già, sẽ yếu, sẽ bệnh. Đó là lẽ vô thường, không ai tránh được. Người hiểu được điều ấy sẽ không hoảng loạn khi bệnh đến. Họ đi khám, uống thuốc, nghe lời bác sĩ, và sống chung với bệnh một cách bình thản. Có những người bệnh mãn tính, phải uống thuốc cả đời, nhưng họ vẫn sống vui, sống có ích, vì họ đã chấp nhận thân mình như nó đang là, không đòi nó phải mãi như ngày hai mươi tuổi.
Anh Tuấn sau đêm cấp cứu ấy đã thay đổi hẳn. Anh bỏ thuốc lá, bớt rượu, ăn uống điều độ hơn, mỗi sáng đi bộ nửa tiếng trước khi chạy xe. Anh bảo, trước đây anh tưởng sức khỏe là thứ mình có sẵn, dùng bao nhiêu cũng được. Giờ anh mới biết, sức khỏe là thứ mình vay mượn, dùng hết là hết, phải trả lại. Anh nói đúng. Thân này là thứ mình mượn tạm. Mượn thì phải giữ gìn. Giữ gìn thì dùng được lâu. Phá thì nhanh hỏng. Đó là lẽ rất thường, mà mình phải trả giá đắt mới chịu hiểu.
Một đêm ốm dậy, thân mình đã khác. Câu ấy không phải để dọa mình. Mà để nhắc mình: trong lúc thân còn khỏe, hãy sống sao cho xứng với nó. Đừng đợi đến khi nằm trên giường bệnh mới tiếc những đêm thức khuya, những bữa nhậu, những lần làm việc quá sức. Hãy ăn một bữa cơm ngon, ngủ một giấc đủ, đi bộ một vòng, thở một hơi sâu. Những việc nhỏ ấy, làm mỗi ngày, chính là cách mình cảm ơn thân mình. Vì thân này, dù vô thường, vẫn đang gánh mình đi qua từng ngày. Mình thương nó, nó sẽ thương lại mình, bằng những ngày khỏe mạnh còn lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư