Nhạc Sĩ Càn-Thát-Bà
Sớm hôm kia, không thông báo với ai, đức Phật ôm bát đi khất thực một mình. Sau khi thấy vật thực vừa đủ dùng, ngài ra phía ngoại ô, đi mãi về hƣớng đông thành Vƣơng Xá (Rājagaha). Tại làng Ambasaṇḍā, trên núi Vediyaka đức Phật ngồi dƣới gốc cây độ ngọ. Vì trời mƣa lất phất và gió lạnh, ngài tìm vào hang động Indasāla để nghỉ trƣa, sau đó, trú sâu vào đại định – là nơi tĩnh cƣ của bậc thánh. Đức Phật thấy có sự hữu duyên để hóa độ một chúng sanh lớn nên ngài tìm đến đây. Trời Sakka vừa đƣợc Tứ đại Thiên vƣơng lên chầu kể lại là vừa xuống Veḷuvana để thăm viếng đức Phật, sau đó tấu nhạc ca, rải hoa hƣơng tán thán ngài nhƣ thế nào. Trời Sakka mấy lúc này cơ thể rịn mồ hôi, mệt mỏi, rã rời dƣờng nhƣ không còn hơi sức, màu sắc thiên bào và những tràng hoa mau phai nhạt, cảm giác chán nản ngũ dục - biết đấy là dấu hiệu sắp từ giã cõi trời – nên muốn xuống hầu Phật để nghe ngài giáo giới. Giấu chuyện buồn của mình, trời Sakka cƣời vui rồi nói: - Các vị đã phỗng tay trên của ta! Ta cũng đang muốn xuống đảnh lễ, tán thán ngài, sau đó sẽ hỏi ngài vài câu hỏi
238 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
quan trọng về sự sinh tử, về sự vui khổ của đời ngƣời. Một bậc Chánh Đẳng Giác xuất hiện trên thế gian là khó lắm, chƣ vị biết không? - Vâng! Hy hữu lắm! Vậy thì thiên chủ cứ đi, thƣa thiên chủ! - Ừ, ta sẽ đi! Vậy thì ta cùng với chúng chƣ thiên mang theo vị nhạc sĩ trƣởng của thiên đình, có đƣợc không? - Đƣợc lắm! Quý hóa lắm! Sau khi Tứ đại Thiên vƣơng đi rồi, trời Sakka cho triệu tập chúng thiên nam, thiên nữ 33 tòa cung điện, nói lý do cuộc thăm viếng này. Ai cũng hoan hỷ chuẩn bị sắc phục, mũ miện, trang điểm châu ngọc sáng ngời, phƣớn lọng rực rỡ, hoa hƣơng thơm ngát... Đế Thích cho gọi viên nhạc trƣởng phụ trách ban ca vũ nhạc thiên đình là Pañcasikhā đến... Pañcasikhā là ai? Cả thiên đình, hầu nhƣ ai cũng cảm thƣơng chuyện tình của chàng nhạc sĩ tài hoa này. Các bậc có thắng trí kể lại rằng, thời Phật Kassapa, chàng là một trẻ chăn bò lêu lổng, ham chơi, ca hát líu lo suốt ngày nhƣ trẻ nít. Lớn lên, cái tính ham chơi, lêu lổng vẫn y nhƣ cũ, không chịu làm ngƣời lớn. Đƣợc cái là chàng kính tin Tam Bảo, luôn luôn tìm cách phục vụ đức Phật và chƣ tăng. Nghiệp ấy, mệnh chung, chàng hóa sanh làm con của càn-thát-bà nhạc sĩ trƣởng của thiên đình. Vì không thích làm ngƣời lớn, tính khí, thói quen sao thì nghiệp tạo nhƣ vậy - nên hình vóc chàng nhƣ chú tiên đồng mũm mĩm, da dẻ hồng hào, với 5 chỏm tóc trên đầu, ai cũng gọi là Pañca-sikhā, lâu trở thành tên(1). Do mầm giống cầm ca, nối nghiệp cha, Pañcasikhā phụ trách ban vũ nhạc kịch của cung đình. Nghệ sĩ là giống đa tình, chàng yêu si mê cô tiên nữ Suriya Vaccasā con của tiên ông Timbaru; nhƣng trái ngang thay, cô tiên này không yêu chàng - cậu
(1) Pañca là số năm, sikhā là chòm, là chỏm.
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 239
tiên càn-thát-bà(1) con nít trông nhƣ trái đào có năm chỏm tóc ấy – mà lại yêu thƣơng Sikhaddhi, là con trai của Mātali, ngƣời đánh xe thân cận của Sakka! Đế Thích nói với viên nhạc sĩ trƣởng: - Này, Pañcasikhā! Con có chuẩn bị sẵn đƣợc một bản nhạc, một ca từ nào tối thƣợng để dâng tặng bậc Chánh Đẳng Giác không? - Dạ thƣa, có ạ! Một khúc nhạc ca tuyệt vời! Pañcasikhā nghĩ là tuyệt vời – vì thất tình, chàng nhạc sĩ đã sáng tác một ca khúc, nhƣ tiếng nhạc lòng chƣa thổ lộ với ai, chƣa tấu cho ai nghe! Hôm nay, chàng muốn dâng lên đức Thế Tôn nhạc khúc với ca từ vi diệu ấy, nhƣ đƣợc chắt ra từ máu của trái tim chàng! Và đấy chính là biểu lộ sự kính trọng tối thƣợng của chàng với đức Thế Tôn! - Thế là tốt! Này Pañcasikhā! Ta nhờ ngƣơi một việc có đƣợc không? - Xin thiên chủ cứ nói! - Đến viếng thăm đức Thế Tôn có vẻ đƣờng đột nhƣ thế này ta rất ngại. Các đức Chánh Đẳng Giác thƣờng thích chỗ an cƣ tĩnh lặng. Vậy thì làm thế nào, khúc nhạc ca của ngƣơi, khi lọt vào tai đức Thế Tôn mà không quấy nhiễu ngài, lại còn nhƣ bƣớc thăm dò, để rồi sau đó, ta đƣợc ngài cho tiếp kiến, đƣợc chăng? - Dễ dàng thôi, thƣa thiên chủ! Pañcasikhā tự tin đáp - Lời ca tiếng nhạc của con thì tảng đá cũng phải nghiêng tai, gió bão đi qua cũng phải ngƣng lại; và những đám mây lang thang giang hồ kia cũng phải dừng chân giây lát để thảng thốt mà lắng nghe! Thiên chủ cứ yên chí đi! Đức Thế Tôn sẽ tiếp ngài bởi lời ca, tiếng hát và khúc nhạc cầm vi diệu của con! (1) Tuy vẫn ở cõi tiên nhƣng thân phận thấp kém, phải hầu hạ chƣ thiên, ví dụ biểu diễn ca vũ nhạc kịch... cho các vị vua trời và thiên chúng xem.
240 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Ừ, vậy thì nhƣ thế này, Pañcasikhā! Hiện giờ đức Thế Tôn đang ở tại làng Ambasaṇḍā, núi Vediyaka, trong hang động Indasāla – phía Đông thành Rājagaha. Khi xuống dƣới đó, ta và hội chúng chƣ thiên sẽ ngự giữa làng, xung quanh núi; còn ngƣơi thì tìm đến chỗ phải lẽ, không gần quá, không xa quá, chỉ vừa đủ cho tiếng nhạc du dƣơng của nhà ngƣơi lọt vào tai ngài mà không làm phiền rộn ngài, đƣợc chăng? Chú tiên đồng năm chỏm tóc tuân mệnh. Thế là từng đám mây... từng đám mây đủ màu, sáng rực, chói ngời giữa không gian, trong đêm, thoáng chốc đã bay đến nơi dự định. Họ ngự lác đác giữa làng và xung quanh núi Vediyaka. Lúc ấy, đêm chƣa khuya. Dân chúng quanh vùng hớt hải, ngạc nhiên vùng thức dậy. Họ ào ào ra sân, ra vƣờn: - Núi Vediyaka có lẽ bị cháy? - Núi Vediyaka có lửa sáng rực? - Bên trên ngôi làng Ambasaṇḍā cũng thế! Có bậc thức giả nhiều kiến văn, chăm chú nhìn hiện tƣợng lạ, nói rằng: - Không phải đâu, chƣ vị! Giữa hƣ không thế kia thì đâu có cỏ, có rác, có cây khô... mà lửa cháy! - Đúng rồi! Vậy thì cái gì mà sáng rực vậy? - Có lẽ đấy là ánh sáng của chƣ tiên ở cõi trời! - Thế à? Họ hiện xuống đây làm gì? - À, xem nào? Một ngƣời nói - Ở núi Vediyaka chắc hẳn có bậc đại thánh nhân nào ngụ cƣ ở đấy rồi chăng? Đây là hiện tƣợng chƣ tiên xuống chầu! - Phải rồi! Nghe nói hồi trƣa nay, có đại sa-môn Gotama đi sâu vào trong đó! - Đích thị rồi! - Vậy thì sớm mai, chúng ta hãy vào đảnh lễ, cúng dƣờng ngài cho có phƣớc! Là vị đại A-la-hán đấy! Trong lúc ấy, Pañcasikhā cầm cây đàn Beḷuva, cẩn trọng Minh Đức Triều Tâm Ảnh 241
tìm chỗ vừa tầm, đứng không gần, không xa hang núi Indasāla. Lựa tìm một chỗ ngồi, lắng nghe hƣớng gió, chàng dạo đầu một khúc nhạc nhƣ âm thanh tự nhiên giữa đất trời: Đấy là tiếng lá reo qua cành trúc, là tiếng suối chảy giữa khe sâu, là tiếng muôn chim hợp tấu giữa rừng xuân! Chàng nhạc sĩ nghĩ thầm: “Ta không dám đánh lừa lỗ tai của đức Đại Giác – nhƣng ta phải lấy âm thanh tự nhiên ấy, chuyển mạch, chuyển tiết tấu để đi vào khúc đàn lòng của ta mới không đột ngột!” Pañcasikhā bèn nghĩ tiếp rằng:“Vậy cũng chƣa đủ, chƣa xứng với danh tài của ta! Bọn càn-thát-bà nhạc sĩ “tỉnh lẻ”, thuộc hạ của Trì Quốc thiên vƣơng kia, khi tấu nhạc, nhạc còn tỏa mùi hƣơng của lá, của hoa... thì ta cũng cho vào nhạc những hƣơng liệu của cõi trời mà nhân gian này không có đƣợc!” Thế rồi, khúc nhạc quyện lẫn với ca từ vi diệu, quyện lẫn với những mùi hƣơng lạ lùng - đã đƣợc tấu lên, đƣợc hát lên... tha thiết... mê ly... say đắm làm xao xuyến cả trời đất, cỏ cây. Đức Phật lúc ấy đã xuất định. Ngài biết mọi chuyện. Ngài biết rõ khúc nhạc tình si mê của Pañcasikhā, cả nhân và quả của nó, cả quá khứ, hiện tại và tƣơng lai. Đức Phật mỉm nụ cƣời trong tâm, ngài lắng nghe từ đầu. “- Ôi! Suriya Vaccasā! Ta đảnh lễ Timbaru Bậc thân phụ của nàng Đã sanh nàng thiên nữ Nguồn hạnh phúc của ta Nhƣ gió cho kẻ mệt Nhƣ nƣớc cho kẻ khát Nàng là tình của ta Nhƣ Pháp với đức Phật Nhƣ thuốc cho ngƣời bệnh Thức ăn cho kẻ đói Thiên nữ với nƣớc mát 242 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Hãy dập tắt lửa tình!
Nhƣ voi bị nắng thiêu
Tắm mình hồ nƣớc ngọt
Có cánh sen, nhụy sen
Cũng vậy, ta muốn chìm,
Chìm sâu vào ngực nàng
Nhƣ voi bị xiềng xích
Hất móc câu, gậy nhọn
Ta điên vì ngực nàng
Hành động ta rối loạn
Tâm ta bị nàng trói
Tháo gỡ thật vô phƣơng
Rút lui cũng bất lực
Nhƣ cá đã mắc câu
Hiền nữ hãy ôm ta
Trong cánh tay của nàng!
Hãy ôm ta, nhìn ta
Trong ánh mắt dịu hiền
Hãy ghì chặt lấy ta!
Thiên nữ, ta van nàng!
Ôi! Hiền nữ suối tóc!
Ái dục ta có bao,
Nhƣng nay đã tăng bội!
Nhƣ đồ chúng đức Phật,
Mọi công đức ta làm
Xin dâng lên đức Phật!
Ôi! Kiều nữ toàn thiện,
Nàng là quả cho ta
Công đức khác của ta
Đã làm trên đời này
Ôi! Kiều nữ toàn thiện,
Nàng là quả của ta
Vị Thích tử thiền tu
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 243
Nhất tâm và giác tỉnh Tầm cầu đạo bất tử Cũng vậy, ta cầu nàng! Nhƣ ngƣời tu sung sƣớng Chứng bồ-đề tối thƣợng Kiều nữ, ta sung sƣớng Đƣợc nhập một với nàng! Nếu thiên chủ Sakka Cho ta một ƣớc nguyện Ta ƣớc nguyện đƣợc nàng Vì ta quá yêu nàng Nhƣ ta-la sanh quả Tuệ nữ, phụ thân nàng Ta sẽ đảnh lễ ngài Vì sanh nàng toàn vẹn!”(1) Khúc nhạc tình si chấm dứt mà nƣớc mây núi rừng Vediyaka còn bồi hồi, xao xuyến. Cả không gian chợt lắng lại nhƣ còn chìm sâu trong âm hƣởng mộng mị. Đức Phật cất giọng phạm âm, nghe rõ mồn một trong tai hội chúng chƣ thiên, nhất là với chàng nhạc sĩ: - Này Pañcasikhā! Âm thanh những sợi dây đàn của ngƣơi hòa điệu tuyệt vời với ca từ, với giọng hát của ngƣơi, và ngƣợc lại. Cầm đàn không thêm sắc màu gƣợng ép cho ca từ mà ca từ cũng không phô trƣơng, cƣờng điệu so với cầm đàn. Đúng là nhạc sĩ trƣởng tài hoa của thiên đình - Tiếng của đức Phật chợt nhƣ đi xuyên vào tâm não của chàng nhạc sĩ hơn - Nhƣng mà này Pañcasikhā! Ngƣơi sáng tác khúc ca ấy lúc nào, duyên cớ bởi sao mà ngƣơi dám ví nàng ấy và ngƣơi - giống nhƣ Pháp với Nhƣ Lai? Ngƣơi tầm cầu nàng lại đem so nhƣ hành giả tầm cầu đạo bất tử? Ngƣơi sung sƣớng nhập một với nàng lại xem nhƣ Thích tử chứng bồ-đề
(1) Xem Đế Thích sở vấn, Trƣờng bộ kinh 2, trang 150 – 153.
244 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
tối thƣợng?(1) Pañcasikhā cất giọng sầu não: - Đúng vậy! Đức Thế Tôn la rầy con là đúng lắm! Con sáng tác khúc ca ấy vào thuở ngài thành đạo dƣới cội Bồ-đề, nghĩa là vừa mới đây thôi. Biết sao hơn, đối với con, nàng là tối thƣợng. Ca từ và nhạc điệu vừa rồi là tiếng lòng vi diệu nhất của con. Vậy sự so sánh, ví von ấy, đối với con, bây giờ đây - là chân thật nhất, là tối thƣợng nhất, bạch đức Thế Tôn! Rồi, anh chàng nhạc sĩ cả gan kể lại chuyện tình của mình cho đức Phật nghe! (1) Nhận thấy đây là câu chuyện thú vị, độc nhất, hy hữu trong Tam Tạng – nên tác giả xin cung cấp thêm một dị bản - Trƣờng A-hàm, do Tuệ Sỹ dịch và chú. Kinh văn đoạn này nhƣ sau: “Rồi ông (Pañcasikhā – Ban-giá-dực) cầm đàn lƣu ly đến trƣớc Phật. Cách Phật không xa, ông tấu đàn lƣu ly, và hát lên bài kệ rằng: Bạt-đà ơi! Kính lễ phụ thân nàng. Sinh ra nàng cát tƣờng. Mà tâm ta rất thƣơng yêu. Vốn do nhân duyên nhỏ. Dục tâm sinh trong đó. Càng ngày càng lớn thêm. Nhƣ cúng dƣờng La-hán. Thích tử chuyên bốn thiền. Thƣờng ƣa chốn thanh vắng. Chính ý cầu cam lồ. Tâm niệm ta cũng vậy. Đức Năng Nhân phát đạo tâm. Tất muốn thành Chánh Giác. Nhƣ tôi nay cũng vậy. Ƣớc ao hội họp với ngƣời con gái ấy. Tâm tôi đã đắm đuối. Yêu thƣơng không dứt đƣợc. Muốn bỏ, không thể bỏ. Nhƣ voi bị móc câu kềm chế. Nhƣ nóng bức mà gặp gió mát. Nhƣ khát mà gặp con suối lạnh. Nhƣ ngƣời nhập Niết-bàn. Nhƣ nƣớc rƣới tắt lửa. Nhƣ bệnh gặp lƣơng y. Đói, gặp thức ăn ngon. No đủ, khoái lạc sinh. Nhƣ La-hán an trú pháp. Nhƣ voi bị câu móc kềm chặt. Mà vẫn chƣa khứng phục. Bƣơn chạy, khó chế ngự. Buông lung chẳng chịu dừng. Cũng nhƣ ao trong mát. Mặt nƣớc phủ đầy hoa. Voi mệt, nóng, vào tắm. Toàn thân cảm mát rƣợi. Những gì trƣớc, sau, tôi bố thí. Cúng dƣờng các La-hán. Và phƣớc báu tôi có trong đời. Thảy mong đƣợc cùng nàng. Nàng chết, tôi cùng chết. Không nàng, sống làm gì? Chẳng thà tôi chết đi. Còn hơn sống không nàng. Chúa tể trời Đao-lỵ. Thích chúa, nay cho tôi ƣớc nguyện. Tôi đã ca ngợi ngƣời đủ lễ tiết. Xin ngƣời suy xét kỹ.” Khi ấy, Thế Tôn xuất khỏi tam-muội, nói với Ban-giá-dực rằng: “Hay lắm! Hay lắm! Ban-giá-dực! Ngƣơi đã có thể bằng âm thanh thanh tịnh hòa với đàn lƣu ly mà tán thán Nhƣ Lai. Tiếng của đàn và giọng của ngƣơi không dài, không ngắn, buồn và thƣơng uyển chuyển làm rung động lòng ngƣời. Khúc đàn mà ngƣơi tấu hàm đủ các ý nghĩa. Nó nói đến sự trói buộc của dục, và cũng nói đến phạm hạnh, cũng nói đến sa-môn, cũng nói đến Niết-bàn!”
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 245
Đế Thích thiên chủ tự nghĩ: “Đức Phật không đuổi Pañcasikhā mà chăm chú lắng nghe, còn tỏ vẻ thông cảm với anh chàng nhạc sĩ si tình này nữa! Ta có cơ hội rồi!” Pañcasikhā, sau đó, không quên nhiệm vụ của mình: - Bạch đức Thế Tôn! Thiên chủ Sakka, đình thần và thuộc hạ thiên chúng mong đƣợc diện kiến, đảnh lễ, vấn an sức khỏe của Ngƣời; sau đó đƣợc học hỏi về giáo pháp. Đức Phật im lặng nhận lời. Thế rồi, khi thiên chủ Sakka và hội chúng đƣợc phép đi vào; họ dùng thần lực làm cho chiếc hang sáng và rộng thêm ra. Ai cũng đến đảnh lễ đức Phật và tìm đứng nơi phải lẽ. Đức Phật nói: -Thật là đột ngột khi thiên chủ ghé thăm Nhƣ Lai! Thật là kỳ diệu khi thiên chủ có nhiều trách nhiệm để gánh vác – mà còn có thì giờ vân du đến hang núi này. - Bạch đức Thế Tôn! Quả vậy, cõi trời 33 thật quá nhiều việc phải làm. Nay bị ngăn trở việc này mai bị ngăn trở việc khác nên không thể đến hầu đức Thế Tôn thƣờng xuyên đƣợc! Đức Phật biết tâm tƣ và nguyện vọng của Sakka nên bắt đầu chuyển hƣớng câu chuyện: - Ừ, Nhƣ Lai biết thiên chủ có đức tin – nhƣng nhiều thuộc hạ của thiên chủ chƣa có đức tin. - Quả thật vậy, bạch đức Thế Tôn! Có nhiều việc lợi ích hiện tiền, thấy rõ trƣớc mắt nhƣng con cũng chƣa thuyết phục đƣợc thuộc hạ của con. Con đã từng nói với họ rằng, lúc nào một đức Chánh Đẳng Giác xuất hiện thì thiên giới tăng thịnh còn A-tu-la suy giảm. Rồi con kể ví dụ cụ thể cho họ nghe. Thuở đức Thế Tôn về thăm Kapilavatthu, có Thích nữ Gopakā đã già, kính tin Tam Bảo, đầy đủ quy giới, khi thân hoại mạng chung, đƣợc sanh thiên giới, làm một vị thiên tử, là con trai của con, đƣợc thọ hƣởng phú túc năm món dục lạc. Ngƣợc lại có ba vị tỳ-khƣu mà Thích nữ kia 246 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
thƣờng hộ độ, do tu hành mà còn lơ là, còn quá ham chơi nên đƣợc sanh làm càn-thát-bà hạ đẳng, phải hầu hạ vị thiên tử kia. Xét nhƣ vậy, Tam Bảo là phƣớc điền vô thƣợng, ai không có đức tin, không có quy giới, không biết bố thí, cúng dƣờng, không lo tu tập thì thật uổng phí một đời! Từ tâm và trí của Đế Thích đƣợc dọn sạch nhƣ vậy; và những câu hỏi của ông ta liên hệ những ác pháp, tƣơng duyên phát sanh nhƣ thù nghịch, ác ý, tật đố, xan tham, ƣa ghét...vọng tƣởng, hý luận... rồi nào là hỷ, ƣu, xả trên lộ trình tiến tu nhƣ thế nào - đức Phật đã cặn kẽ giảng nói từng điểm một, giải thích chu đáo cho Đế Thích nghe hiểu. Cuối buổi vấn đáp, Đế Thích thâu hái đƣợc những điều lợi ích sau đây: Thấy đƣợc tái sanh, sáng suốt chọn thai bào, sống với chánh niệm, tỉnh giác, tƣơng lai sẽ gặt quả Bồ-đề, hết thân cõi trời sẽ hóa sanh vào sắc cứu cánh thiên (Akaniṭṭha) rồi Niết-bàn ở đấy không trở lại trần gian nữa! Nói cách khác, Đế Thích hân hoan quá khi biết mình đã thấy pháp, đã bất thối với Con Đƣờng! Còn nữa, còn điều kỳ diệu nữa, ngoại trừ đức Phật, không ai thấy, là Đế Thích mạng chung rồi hóa sanh ngay tức khắc trở lại làm Đế Thích với sinh lực cuồn cuộn nhƣ đƣợc thay da đổi thịt, thay thân hoán cốt. Hỷ lạc đầy ắp cả ngƣời, Đế Thích nói: - Này Pañcasikhā! Ngƣơi đã giúp ta quá nhiều việc; và tối thƣợng nhất là nhờ ngƣơi mà ta đƣợc diện kiến đức Thế Tôn, đƣợc nghe những lời pháp bất tử! Để đền ơn ngƣơi, thứ nhất là từ bây giờ, ta đặc phong cho ngƣơi làm vua càn-thát- bà với đầy đủ mọi danh vọng và mọi danh xƣng, uy nghi, hiển hách! Thứ hai, ta sẽ đóng vai thân phụ ngƣơi rồi ta sẽ tìm cách cƣới nàng Suriya Vaccasā làm vƣơng hậu cho ngƣơi, đƣợc chƣa? Vậy là chuyện tình si của chàng nhạc sĩ Pañcasikhā chấm dứt, từ rày về sau, ta chỉ còn đƣợc biết đến, Pañcasikhā - ông vua Càn-thát-bà cao sang mà thôi!