Jīvaka Komārabhacca
Yên tâm vì đại chúng bây giờ đã có hai vị đại đệ tử và các trƣởng lão chăm sóc, hƣớng dẫn, đức Phật thƣờng ôm bát ngoạn du đây đó. Nơi ngài thƣờng đến ở trọn ngày là núi Linh Thứu hoặc các hang động sƣờn núi phía nam thành phố! Thƣờng thì đức Phật hay đi một mình, tối, ngài dùng thần thông trở lại Trúc Lâm. Đôi khi mƣa gió suốt mấy ngày, ngài cứ ở mãi trong các hang động, nhất là động Lợn Rừng, an hƣởng định Diệt thọ tƣởng. Có những ngày mát mẻ, chƣ tỳ-khƣu các nơi tìm đến để nghe những pháp thoại ngắn gọn, đôi khi là cả một thời pháp dài! Trên đƣờng đi và về, lên hoặc xuống núi Linh Thứu, đức Phật thƣờng nghỉ chân tại vƣờn xoài mát mẻ và xanh tƣơi ở bên vệ đƣờng. Đấy là vƣờn xoài của vị lƣơng y Jīvaka Komārabhacca nổi tiếng của kinh thành Rājagaha. Đức Phật cố ý đợi chờ nhân duyên chín muồi để gặp gỡ một ngƣời, một nhân vật đặc biệt quan trọng. Đấy là đại danh y, là thần y Jīvaka Komārabhacca. Vả chăng, tăng chúng càng ngày càng đông, nhiều bệnh tật sẽ phát sanh, nếu không có một lƣơng y giỏi thì sẽ trở ngại vô cùng cho sự tu học của họ.
136 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Câu chuyện về Jīvaka Komārabhacca là nhƣ sau. Cách đây hơn hai mƣơi năm về trƣớc, tại kinh đô Rājagaha này có một cô kỹ nữ tài sắc vẹn toàn. Không biết bao nhiêu là vƣơng tôn, công tử quý tộc say đắm tìm đến cận kề hoa nguyệt cùng hân thƣởng tài nghệ cầm ca của nàng. Giá một đêm phong lƣu là một trăm đồng tiền vàng Kahāpaṇa, ngƣời ta cũng không tiếc. Nàng tên là Sālavatī. Rồi chuyện gì xẩy ra thì nó tự nhiên xẩy ra. Thời gian kia, cô kỹ nữ có thai. Sợ là sẽ bị ế khách, nàng tìm cớ cáo bệnh, trốn mọi ngƣời để dƣỡng thai nhi. Đủ tháng đủ ngày, một đứa bé trai ra đời. Để cho rảh tay rảnh chân, cô kỹ nữ đã sai đặt đứa hài nhi trong cái giỏ tre rồi quăng bỏ tại một đống rác bên vệ đƣờng. Hôm ấy, hoàng thân Abhaya đi chầu vua từ sáng sớm, nhìn thấy một bầy quạ bu quanh chiếc giỏ thành một vòng tròn rất là lạ lùng, bèn cho quân hầu đến xem. - Cái gì ở đó vậy? - Là một đức trẻ, thƣa hoàng thân! - Thế nó còn sống không? Hoàng thân hỏi. - Dạ, còn sống (Jīvati)! Quân hầu trả lời. Sau khi biết là một hài nhi còn đỏ hỏn bị ai bỏ rơi, hoàng thân Abhaya tự nghĩ:“Đứa trẻ này đƣợc bầy quạ bảo vệ xung quanh thì quả là không đơn giản chút nào! Kiếp trƣớc chắc nó đã từng bảo vệ sự sống cho nhiều ngƣời nên kiếp này, dù bị bỏ rơi bên đƣờng, vẫn đƣợc đàn quạ bảo vệ sự sống? Biết đâu, nó là hiện thân của một nhân cách phi phàm?” Thế rồi hoàng thân cho đem về cung, sai vú nuôi chăm sóc tử tế, nhân thể, do quân hầu bảo là còn sống (Jīvati) nên ngài đặt tên cho trẻ là Jīvaka. Cũng do đƣợc hoàng thân Abhaya quan tâm nuôi dƣỡng nên mọi ngƣời gọi là Jīvaka Komārabhacca. Lớn lên, Jīvaka đặc biệt thông minh, khôn ngoan nhƣng ƣu tƣ quá sớm. Nó đọc đƣợc từ trong đôi mắt của mọi ngƣời Minh Đức Triều Tâm Ảnh 137
nửa nhƣ thƣơng cảm, nửa nhƣ kỳ thị; dƣờng nhƣ nó không phải là dòng dõi vƣơng giả, quý tộc! Nó nghi ngờ xuất thân của chính mình. Hôm kia, nó đánh bạo hỏi hoàng thân Abhaya: - Ai cũng có mẹ, tại sao con lại không có mẹ? Mẹ con là ai, thƣa cha? - Ta cũng không biết! Hoàng thân Abhaya thành thật đáp - Nhƣng ta rất thƣơng con, ta xem con nhƣ con ruột vậy. “Thế mình rõ là đứa con hoang! Jīvaka buồn rầu, tự nghĩ - Vậy mình không thể sống mãi trong cung phủ giàu sang, quý phái này với sự thƣơng hại của mọi ngƣời. Phải tự lập! Phải kiếm một nghề để tự mƣu sinh!” Vài năm sau, mặc dầu đang theo học lớp học của hoàng gia, Jīvaka không ngớt suy nghĩ để lựa chọn cho mình một nghề nghiệp mƣu sinh thích hợp. Duyên đã đến, Jīvaka quen biết với một ông thầy thuốc thƣờng hay đến chữa bệnh cho vƣơng phủ. Vị ấy còn khiêm tốn nói là mình học nghệ chƣa tinh. Rồi mách cho Jīvaka biết rằng, ở phƣơng bắc, cách đây mấy trăm do-tuần, tại quốc độ Gandhāra, thủ đô Takkasilā có trƣờng đại học y khoa nổi tiếng. Hãy chịu khó đến đấy học trong mƣời năm mới trở thành thầy thuốc giỏi đƣợc! Chí đã quyết, Jīvaka dành dụm tiền bạc, trốn nhà ra đi. Dãi nắng dầm sƣơng, lang thang lếch thếch, Jīvaka cũng tìm đƣợc nơi cần đến. Vị giáo sƣ già sau khi nghe chuyện ngƣời học trò không có tiền đóng học phí, không có tiền ăn tiền ở, chẳng đƣợc ai giới thiệu, nhƣng thấy y đôi mắt rực sáng, ý chí nghị lực ngời ngời bèn chấp nhận cho theo học với điều kiện là phải chăm lo việc củi nƣớc, vệ sinh cỏ rác sân vƣờn! Sụp lạy tri ân vị giáo sƣ già, Jīvaka hứa hoàn tất mọi công việc đƣợc giao phó, đồng thời sẽ chăm chuyên học tập. Và quả đúng nhƣ vậy, Jīvaka sớm trở thành một vì sao sáng, một ngƣời học trò kiệt xuất về trí tài cũng nhƣ về đức hạnh. 138 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Vị giáo sƣ nào cũng ngạc nhiên về sự tiếp thu nhanh nhạy kiến thức chuyên môn của ngƣời học trò ƣu tú; đồng thời, họ còn sững sờ, bàng hoàng vì những suy luận, những trực cảm bẩm sinh chính xác từng bệnh lý nhƣ ở trong gan ruột của ngƣời ta vậy. Phải nói là Jīvaka học một mà biết hai, biết ba. Thế là sau bảy năm học xong, học giỏi chƣơng trình nội, ngoại khoa; sở đắc ƣu việt nhất của chàng là chẩn bệnh, giải phẫu và bào chế dƣợc thảo. Điều ai cũng kinh sợ và khâm phục ngƣời học trò này là trí nhớ; cả hằng ngàn cây thuốc, vị thuốc, tên gọi, dƣợc tính... chàng thuộc nằm lòng, rồi còn nhận diện cây cỏ, rễ củ ngoài thiên nhiên chƣa bao giờ sai trật. Ngày mãn khóa, Jīvaka khiêm tốn hỏi thầy: - Mới bảy năm, con ngại nghề thuốc chƣa tinh... Vị giáo sƣ già mỉm cƣời: - Vậy con hãy cầm cái thuổng, từ đây đi ra phía ngoại ô Takkasilā, vuông vức chừng một do-tuần, nếu con thấy loại cây cỏ rễ củ nào không phải là thuốc thì con hãy đem nó về đây cho ta xem. Nhớ mang theo lƣơng thực nhiều ngày! Một tuần lễ sau, Jīvaka thất thểu trở về: - Bạch thầy, con đã rất công phu tìm kiếm, nhƣng chẳng thấy một cây cỏ nào không đƣợc gọi là dƣợc phẩm; cái gì cũng là thuốc cả, thƣa thầy! - Đúng vậy, này con yêu! Nghệ của con đã tinh rồi đấy! Trìu mến nhìn ngƣời học trò trí tài nhƣng khiêm nhu, hiền thiện, vị giáo sƣ già lần lƣng lấy mấy đồng tiền vàng tặng làm lộ phí, với lời khuyến hóa sau cùng: - Làm thầy thuốc giỏi phải có lƣơng tâm nghề nghiệp; phải yêu bệnh, yêu ngƣời, yêu chúng sanh nhƣ bà mẹ hiền với đứa con một vậy, hãy ghi nhớ điều ấy! Đƣờng trở lại quê nhà xa xăm diệu vợi. Mới đi đƣợc gần hai phần đƣờng thì lộ phí đã hết sạch sành sanh; nhƣng Jīvaka không lo, chàng sẽ tìm cách chữa bệnh cho ai đó để Minh Đức Triều Tâm Ảnh 139
kiếm chút lƣơng thực đi đƣờng. Tại thị trấn Sāketa, có phu nhân của một vị triệu phú mang bệnh đau đầu đã bảy năm, không thầy thuốc nào chữa trị đƣợc; bao nhiêu vàng bạc châu báu lần lƣợt đội nón đi theo những ông thầy từ phƣơng này sang phƣơng khác. Jīvaka đứng giữa phố đông, cất giọng lớn: - Tôi là thầy thuốc đây! Có ai trong thị trấn này cần chữa trị những căn bệnh hiểm nghèo không? Ngƣời ta mách chỗ ông triệu phú, Jīvaka tìm đến. Thấy chàng trẻ quá, không ai tin. Sau rốt, Jīvaka thuyết phục là hãy chữa bệnh cho lành trƣớc đã, còn tiền bạc chút ít chi đó, tính sau. Sau khi quan sát sắc diện, bệnh tình (cũng vọng, văn, vấn, thiết nhƣ Trung y vậy); Jīvaka chỉ xin chừng năm bảy muỗng bơ lỏng hòa với một số dƣợc thảo mang sẵn rồi tìm cách cho đổ vào đƣờng mũi, thông qua miệng phu nhân; chàng tự tin, nói: - Chứng đau đầu sẽ dịu ngay tức khắc thôi mà! Phu nhân triệu phú thấy bơ tràn miệng, bèn nhổ bơ ấy vào vật đựng, căn dặn ngƣời tớ gái: - Con hãy thu hồi bơ lỏng nầy bằng cách lọc qua một lớp bông gòn. Nó có thể dùng để thoa chân hoặc đốt đèn còn đƣợc đấy! Jīvaka nghe vậy, rầu rầu nghĩ bụng:“Ôi thôi, chẳng nƣớc non gì! Cho chí chút bơ bỏ đi ấy mà bà này còn tìm cách sử dụng, thiệt là kiết cóp vắt chày ra nƣớc; mình còn hy vọng gì một chút công lao còm cõi nhỉ?” Bà triệu phú vừa đƣợc chữa trị xong, cảm giác cái đầu nhẹ hẫng, sự đau đớn bảy năm trƣờng, thoáng chốc đã tiêu tan, cứ ngỡ nhƣ giấc mộng. Sung sƣớng quá, bà ngồi dậy, nụ cƣời rạng rỡ: - Hết đau đầu rồi! Đúng là phƣớc quả bảy đời mới gặp đƣợc vị thần y trẻ tuổi nầy. Quản gia đâu, hãy đền trả công 140 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
ơn một cách hậu hĩnh, không dám nói là thù lao, cho vị ân nhân của chúng ta. - Bao nhiêu thƣa nữ chủ? - Bốn ngàn đồng tiền vàng Kahāpaṇa! Jīvaka giật thót mình, tự nghĩ:“Hóa ra không phải là bà ta hà tiện, quả mình đã hiểu lầm. Các bậc triệu phú họ thƣờng tiết kiệm, nhƣng khi cần, họ rất hào phóng, rộng rãi nữa là khác”. Sau đó, cả nhà vui mừng đổ xô lại. Con trai, con dâu cảm kích, vét hết tiền tích cóp để dành, biếu thêm tám ngàn, mừng cho mẹ mình đã lành. Ông triệu phú hể hả thƣởng bốn ngàn, tặng thêm một chiếc xe ngựa, một tớ trai, một tớ gái nữa để trả công lao trời biển. Về đến vƣơng phủ, việc đầu tiên, chàng tìm gặp hoàng thân Abhaya, xin ông tha thứ cho lỗi lầm là bỏ nhà ra đi không xin phép, lý do là muốn tự lập nghiệp mƣu sinh. Rồi chàng kể lại sự chăm chuyên học tập trong bảy năm qua, những gian lao, khổ nhọc nhƣ thế nào... - Và đây là thành quả của con, thƣa cha! Jīvaka vập đầu nói - Con đã chữa trị đƣợc một căn bệnh hiểm nghèo chỉ với một chút bơ và một ít thuốc bột con đã tự pha chế. Phần thƣởng của gia chủ: Mƣời sáu ngàn đồng tiền vàng Kahāpaṇa, chiếc xe ngựa, tớ trai, tớ gái, con xin dâng hết cho cha nhƣ là lòng thành sám hối vậy! Hoàng thân Abhaya không những không chấp mà còn thành thật mừng vui cho chàng, ông nói: - Con đã thật sự khôn lớn, trƣởng thành, này Jīvaka! Ta đã tha thứ cho con rồi! Con hãy sử dụng số vàng ấy để mua một khu vƣờn, làm một căn nhà, sau đó, dùng nghề nghiệp chơn chánh của mình để giúp đời, cứu ngƣời! Lúc bấy giờ, đức vua Seniya Bimbisāra mắc bệnh âm sang, tức là một loại mụt nhọt cứ rò rỉ hoài mủ và máu (bhagandalābādha) rất khó chịu. Các lớp vải choàng vừa Minh Đức Triều Tâm Ảnh 141
mới thay liền bị lấm lem máu mủ. Các vƣơng phi đƣợc vua sủng ái đƣợc dịp chọc ghẹo vui: “Lúc này, chúa công đã đến kỳ kinh nguyệt, rồi cũng sẽ sinh con nhƣ chúng thiếp vậy!” Các quan ngự y dẫu đã dùng phƣơng này và thuốc khác nhƣng thảy đều vô năng! Đức vua rất hổ thẹn, tâm sự điều ấy với hoàng thân Abhaya. Sau đó, Jīvaka đƣợc gọi vào cung; rồi chỉ với một ít thuốc bột giấu ở những đầu móng tay, chàng đã làm cho những mụt nhọt bất trị ấy đều khô mủ và máu, ít hôm là lành hẳn. Xiết bao cảm kích, đức vua cho mở kho châu báu, gọi năm trăm cung nga thể nữ trang điểm đầy đủ lên đầu tóc, cổ và tay của mỗi ngƣời. Tổng cộng số nữ trang ấy chính là phần thƣởng mà đức vua hiến tặng cho vị thần y. Jīvaka nhìn đống châu báu, tâm không động, chàng nói: - Hạ thần không dám thọ nhận số châu báu vƣợt ngoài khả năng tài nghệ có đƣợc. Chỉ xin đại vƣơng ban cho một chức tƣớc xứng hợp với nghề nghiệp nuôi mạng của mình là tốt rồi! Nghe nói vậy, đức vua càng sinh tâm quý trọng, bổ nhiệm cho chàng đƣợc làm quan, đứng đầu các quan ngự y, nhận bỗng lộc của triều đình. Từ đây về sau, Jīvaka chỉ có nhiệm vụ săn sóc sức khỏe cho đức vua, hoàng hậu, vƣơng phi, thái tử, công chúa; và sau này còn có thêm đức Phật và Tăng chúng ở Trúc Lâm tịnh xá mà đức vua rất tôn phục và kính trọng. Tuy nhiên, cũng có khá nhiều trƣờng hợp đặc biệt, Jīvaka phải chữa bệnh cho một số đối tƣợng khác. Viên thị trƣởng kinh thành Rājagaha có ngƣời bạn thân là một gia chủ đại triệu phú, đau đầu đã mấy năm, tất cả mọi thuốc thang đều bất lực. Gần đây nhất, sau khi thăm bệnh, một vị lƣơng y nổi danh từ chối vàng bạc, không dám chữa trị, vì thấy rõ, trong năm ngày nữa, gia chủ sẽ chết. Vị lƣơng y nổi danh khác, cũng từ chối, bảo rằng, bảy ngày nữa gia chủ sẽ chầu trời! Tin đồn vị tân quan ngự y trẻ tuổi chữa 142 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
bệnh cho vua nhƣ thần đến tai viên thị trƣởng. Thƣơng bạn, vả, còn nƣớc còn tát, viên thị trƣởng vào khẩn cầu đức vua, nhắc đến công đức của vị gia chủ đại triệu phú đối với kinh thành bấy nay, nhất là đối với ngƣời nghèo, mong vua thƣơng tình cho phép quan ngự y chữa trị cho. Jīvaka đƣợc lệnh vua, cụ bị y dụng cùng một số thuốc gói, bột, hoàn bỏ vào tay nải đến nhà ngƣời bệnh. Sau khi xem xét, hỏi han bệnh tình, lắng nghe diễn biến bệnh cùng cách chữa trị của các thầy thuốc trƣớc đây, Jīvaka nói: - Không phải là vô phƣơng cứu chữa đâu, bệnh có thể lành đƣợc, thƣa gia chủ, nhƣng với một số điều kiện hơi khó khăn... Vị đại triệu phú đôi mắt sáng rỡ: - Nếu lành đƣợc, điều kiện gì tôi cũng xin khứng chịu. Vì muốn thử lòng, Jīvaka hỏi với nụ cƣời nhẹ: - Ví dụ thù lao? Ông đại triệu phú khẳng khái nói: - Tất cả tài sản, ruộng vƣờn, vợ con, tôi tớ... gì cũng đƣợc hết, nếu bệnh lành. - Thôi, chuyện tiền bạc để đấy đã. Việc này mới quan trọng: Gia chủ có đủ sức chịu đựng không? Ví dụ nhƣ gia chủ có thể nằm một bên hông trong suốt bảy tháng chăng? - Nếu lành bệnh đƣợc, tôi sẽ cố gắng! - Chƣa hết đâu. Còn hông bên kia nữa, cũng phải nằm yên bảy tháng nhƣ thế. - Tôi cũng có thể. - Còn nữa! Chàng tiếp lời - Gia chủ còn phải chịu khó nằm ngửa bảy tháng nữa, đƣợc không? - Đƣợc! Jīvaka đƣa lên một ngón tay: - Giữ lời hứa đấy nhé! - Xin vâng! Giao kèo, cam kết nhƣ vậy xong, Jīvaka mời tất cả mọi Minh Đức Triều Tâm Ảnh 143
ngƣời ra ngoài, chỉ giữ lại ngƣời con trai của gia chủ, nhờ lấy dây cột chặt chân tay của ngƣời bệnh xuống giƣờng. Sau khi cho bệnh nhân uống một loại thuốc chống giảm đau, Jīvaka lấy y cụ gồm dao, kéo, kim chỉ, sát trùng chúng cũng bằng một loại thuốc nƣớc. Nhờ ngƣời con trai giữ chặt đầu, Jīvaka lấy con dao giải phẫu, rạch làn da đầu, đƣa con dao tách một góc sọ não. Do máu chảy, chàng gảy một đầu móng tay, một loại phấn vàng bay ra, cầm máu tức khắc. Lách cây kìm, nâng võ não, nhìn sâu vào phía bên trong, chàng lấy một cây kìm khác, nhọn và dài, lần lƣợt gắp ra hai con sâu lăn tăn, một to một nhỏ. Rất thiện xảo, rất nhanh nhạy, Jīvaka cho khép hai mảnh sọ lại, bôi vào đấy một loại thuốc mỡ; lật làn da đầu trở lại y cũ rồi lấy kim chỉ khâu lại vết thƣơng, bôi thêm một lần thuốc mỡ nữa. Tay rửa máu me xong xuôi, chàng lấy cây kim nhỏ chỉ vào con trùng lớn, nói: - Bậc danh y thứ nhất nói, gia chủ năm ngày nữa sẽ chết, vị ấy đã nói đúng, vì con trùng lớn này, năm ngày nữa là nó sẽ đục khoét vào tận trung khu não bộ. Rồi chàng chỉ vào con trùng nhỏ hơn, nói tiếp - Bậc danh y thứ hai nói bảy ngày nữa gia chủ sẽ quy tiên, cũng đúng luôn; vì con trùng nhỏ này, bảy ngày nữa mới ăn tới tâm não... Mọi ngƣời đã đƣợc phép vào thăm. Sau khi thấy, nghe mọi sự, ai cũng kinh dị. Có ngƣời hỏi: - Thầy có biết tại sao có hai con trùng lại nằm trong não? Jīvaka nói: - Cách đây chừng bốn năm, có lần ông đại triệu phú cỡi ngựa, bị té, đầu va đập vào chân ngựa, có hai con trùng từ nơi lông ngựa đã bám vào chân tóc, rồi chúng đi lần vào bên trong, xuyên vỏ não rồi ăn dần vào não. Đây là trƣờng hợp hy hữu. 144 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Đúng thế! Con trai triệu phú xác nhận - Sau lần té ấy, non một tháng sau là cha tôi mắc chứng bệnh đau đầu. Jīvaka giải thích: - Bệnh gia tăng chậm, nhƣng càng theo thời gian, càng đau nhức dữ dội vì càng lúc càng đi sâu vào não! - Đúng thế! Con trai triệu phú lại gật đầu - Đến năm thứ tƣ nầy thì dƣờng nhƣ không còn chịu nổi! Jīvaka đều đều tiếp: - Mỗi tháng chỉ có tám lần đau. Vì nửa tuần trăng, mỗi con trùng chỉ ăn hai lần no, sau đó chúng nằm ngủ. Khi chúng ngủ thì bệnh nhân yên hàn vô sự! Mọi ngƣời kính phục quá, tán thán: - Ôi! Đúng là có thần y xuất hiện trên đời rồi! Bệnh nhân đang nằm ngủ yên, ngƣời quay về phía hông mặt. Jīvaka bảo với mọi ngƣời trong gia đình: - Phải làm sao giữ yên tƣ thế nằm nhƣ vậy trong bảy tháng mới lành bệnh đƣợc. Chỉ nên cho ăn cháo gạo lứt loãng và muối trộn mè đen cùng với số thuốc tôi đã bào chế sẵn. Jīvaka chào mọi ngƣời, ra về. Bảy ngày sau, chàng trở lại thăm bệnh nhân. Vị gia chủ than phiền: - Tôi chết mất, thầy thuốc ơi! Tôi chẳng thể nào nằm nhƣ thế này trong bảy tháng đƣợc! - Vậy tại sao gia chủ lại hứa? Ngài nuốt lời sao? - Thật không dám thế. Nhƣng tôi đã không thể chịu đựng đƣợc nữa rồi! Trầm ngâm một chút, Jīvaka chợt gật đầu, có vẻ thông cảm: - Thôi đƣợc! Vậy gia chủ có thể nằm nghiêng phía hông trái bảy tháng vậy. Ngƣời con trai thay đổi thế nằm cho cha, Jīvaka đƣa thêm một số thuốc đã bào chế rồi ra về. Bảy ngày sau, đến thăm, bệnh nhân lại áo não than phiền Minh Đức Triều Tâm Ảnh 145
là cũng đã hết sức chịu đựng, Jīvaka giả vờ cau mày một lát, sau đó, đồng ý cho nằm ngửa nhƣng cũng phải bảy tháng. Bảy ngày nữa, Jīvaka lại ghé thăm, gia chủ đại triệu phú lại than phiền nhƣ cũ, chàng cáu gắt: - Chẳng lẽ nào cả ba lần ngài đều thất hứa mà không hổ thẹn? Vị đại triệu phú quay mặt ngoảnh đi, trông bộ dạng rất tội nghiệp. Chợt nhiên, Jīvaka cƣời ha hả, nói lớn: - Thôi, ngồi dậy đi, ngài hoàn toàn lành bệnh, khỏe mạnh rồi đấy! Nghe thế, nửa tin nửa ngờ, vị đại triệu phú từ từ ngồi dậy, nhè nhẹ đƣa tay sờ đầu thì thấy mọi vết cắt trên não đã liền lạc nhƣ cũ, chẳng còn đau đớn gì nữa; ông cảm giác sung sƣớng, nhẹ bƣng, thần hồn nhƣ bay tít lên tận thiên đƣờng. Nhƣng ông còn bàng hoàng, ngạc nhiên: - Thầy bảo bảy tháng, bảy tháng, bảy tháng... nhƣng rõ ràng là mới có hai mƣơi mốt ngày?! - Phải, tôi phải nói nhƣ vậy. Tôi biết chỉ cần hai mƣơi mốt ngày là vết thƣơng sẽ liền da, nhƣng phải cam kết khó khăn nhiều tháng nhƣ thế, ngài đại triệu phú mới chịu nằm yên đƣợc đúng với thời gian yêu cầu chứ! Xiết bao cảm kích, cả gia đình sụp xuống lạy tạ, tri ân. Jīvaka lấy tay ngăn lại, chàng nói: - Đừng làm tôi tổn thọ. Bây giờ, ngài đại triệu phú trả thù lao cho tôi nhƣ thế nào đây? - Tất cả tài sản đều là của thầy; và tôi, vợ con tôi sẽ làm tôi làm tớ cho thầy! Ân cần nắm tay vị đại triệu phú, chàng nói: - Tôi biết ngài sẽ giữ chữ tín, nhƣng không cần thiết phải nhƣ vậy. Nghe nói, ngài có công đức rất lớn đối với nhân dân nghèo khổ trong kinh thành này; với nhân quả ấy, lý ra tôi không dám đặt vấn đề thù lao. Tuy nhiên, tôi bây giờ là ngƣời của đức vua, đang phụng sự cho đức vua; vậy ngài 146 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
hãy dâng biếu đức vua cái gì đó và tặng tôi cái gì đó nhƣ vật kỷ niệm là đủ rồi. Sống với nhau còn có cái tình, cái nghĩa nữa chứ! Cả nhà cảm động đến nghẹn ngào, rƣng lệ. Sau đó, để biểu tỏ tấm lòng với vị vua nhân đức cũng nhƣ với chàng trai tốt bụng, vị đại triệu phú bắt ép chàng phải nhận trăm ngàn đồng tiền vàng Kahāpaṇa và đức vua cũng bằng chừng ấy ngân lƣợng. Thế là danh tiếng của vị thần y tràn qua các vƣơng quốc, tiểu quốc. Một vị triệu phú ở Bārāṇasī có ngƣời con trai thƣờng hay chơi trò nhào lộn nên bị xoắn ruột. Suốt một thời gian dài không thể nuốt vào một chút cháo, một chút nƣớc, lại còn bí cả đƣờng đại tiểu tiện. Nhìn đứa con trai xanh xao, gầy ốm, chỉ còn trơ xƣơng, chết dần chết mòn; và rồi thầy thuốc nào cũng bỏ chạy, vị triệu phú thở vắn, than dài. Hôm kia, danh tiếng của Jīvaka tràn đến thành phố này; vị triệu phú hối hả thắng ngựa, tìm đến kinh đô Rājagaha, nƣớc Māgadha, vào tận vƣơng cung, khẩn thiết vập đầu xin đức vua cứu cho con trai thân yêu của mình. Thấy cũng thƣơng tình, đức vua Seniya Bimbisāra cho gọi Jīvaka đến. - Thế nào, ngài trƣởng ngự y? Bệnh nhƣ thế có cứu đƣợc không? Jīvaka cẩn trọng hỏi han bệnh tình, rồi đáp: - Có lẽ dễ thôi, tâu đại vƣơng! Nhƣng phải quan sát, xem xét tận mắt mới quyết chắc, mấy ngày, vị công tử kia mới ăn uống bình thƣờng trở lại. Vị triệu phú thở dài, nhẹ nhõm. Thế rồi, Jīvaka lại theo xe về Bārāṇasī. Quan sát ngƣời bệnh một hồi, Jīvaka mời mọi ngƣời ra ngoài, kéo màn cửa che kín, chỉ giữ lại ngƣời vợ để nhờ phụ giúp một tay. Cũng tƣơng tợ lần trƣớc, Jīvaka bảo ngƣời vợ cởi áo cho thanh niên, rồi lấy dây buộc chặt chân, tay, đùi, ngực... vào cột nhà, chỉ chừa cái bụng trắng hếu. Soạn y cụ, lấy thuốc bôi Minh Đức Triều Tâm Ảnh 147
làn da bụng, cho bệnh nhân uống một loại thuốc rồi xắn tay cầm con dao giải phẫu sắc lẻm, sáng lấp lánh. Ngƣời thanh niên và bà vợ tái mặt, run , sợ hãi... Jīvaka mỉm cƣời trấn an: - Tôi cho uống thuốc giảm đau rồi, chỉ nhƣ kiến cắn, đừng sợ! Còn nhanh hơn mổ gà, mổ vịt nữa đấy! Rồi với bàn tay thiện xảo, Jīvaka nhẹ nhàng đƣa lƣỡi dao xuyên làn da bụng, rạch sâu một đƣờng, vừa đủ cho bàn tay lọt vào. Tự nhiên nhƣ nhiên, vừa cƣời vừa nói, chàng thò tay vào bên trong lôi nắm ruột ra; rồi vừa đƣa tay chỉ vừa giải thích cho ngƣời vợ trẻ: - Hãy xem chùm ruột của tƣớng công bà! Đây này, nó xoắn lại nhƣ sợi dây thừng nhƣ thế này thì làm sao chảy trôi, thông thuận đƣợc nƣớc hồ, nƣớc cháo! Nó xoắn nhiều vòng nhƣ thế này thì làm sao mà đại tiểu tiện? Chƣa chết là may lắm rồi đó! Vừa nói, vừa chỉ trỏ, vừa đƣa những ngón tay khéo léo nhƣ ảo thuật sắp xếp lại từng khúc ruột trên dƣới cho đúng vị trí rồi đặt trở lại vào bên trong. Rồi, những ngón tay nhƣ có con mắt, không phí một sát-na nào, chàng lấy kim chỉ khâu vết thƣơng, bôi một lớp thuốc mỡ bên ngoài, lau máu, lau tay sạch sẽ. - Xong rồi đấy! Chàng nói - Nhờ bà chị làm phiền cởi dây trói, mặc áo lại cho công tử. Khi mọi ngƣời đƣợc phép vào thăm thì Jīvaka đã đặt cho thanh niên nằm yên trên giƣờng, chàng nói: - Phải đƣợc giữ yên nhƣ thế, quan trọng nhất là vị trí cái bụng, đừng cho xê dịch! Chỉ nên cho ăn cháo loãng ba ngày, cháo đặc ba ngày; ngày thứ bảy ăn cơm đƣợc; và nhƣ thế có nghĩa là có thể trở lại sinh hoạt bình thƣờng. Còn cái trò chơi lộn nhào kia thì khuyên công tử phải bỏ hẳn đi, tái phạm, tôi không cứu nữa đâu! Rồi chẳng khách sáo gì, Jīvaka nhận lãnh mƣời sáu ngàn 148 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
tiền thƣởng, về lại kinh đô với công việc cũ của mình... Và còn nữa, còn nữa, không biết bao nhiêu huyền thoại, giai thoại, truyền thuyết về ông quan ngự y Jīvaka! Đôi khi biết là tánh mạng của mình bị đe dọa mà chàng vẫn cứ cứu ngƣời, nhƣ trƣờng hợp sau đây. Đức vua Pajjota nƣớc Ujjenī nổi tiếng độc ác, bạo tàn nên đƣợc gọi là Caṇḍappajjota(1) bị bệnh vàng da, nhƣng các quan ngự y của vua bó tay bất lực. Phần thƣởng nghìn vàng vẫn còn treo lơ lửng ở đấy, nhƣng chẳng có danh y nào dám thò tay nắm lấy. Danh tiếng thần y Jīvaka Komārabhacca hôm kia bay đến tai vua. Với lễ vật trọng hậu, một đoàn sứ giả thắng xa mã lên đƣờng, bệ kiến đức vua Seniya Bimbisāra, quỳ lạy khẩn thiết, xin cho quan ngự y cứu đức vua của họ. Đức vua Seniya Bimbisāra lẳng lặng không hứa khả điều gì, sau đó, hẹn ba ngày sẽ trả lời. Gọi Jīvaka đến, vua hỏi: - Học thuốc, khanh tâm đắc y thuật hay y đạo? Nghe câu hỏi nặng tợ ngàn cân, Jīvaka giật thót mình, tuy nhiên, chàng trấn tĩnh rất nhanh. - Tâu đại vƣơng! Thuật hay đạo cũng đều là y cả. Sở dĩ gọi thuật là vì phải dùng phƣơng, dùng thuốc để đối trị, bổ tả hay công thủ tùy nguyên nhân bệnh lý, cơ địa, mùa tiết... Nói cách khác, thuật, nó biến hóa vô cùng, vô biên giới nhƣng đều gặp nhau một điểm là sử dụng ngoại công để trị liệu. - Thế còn đạo? - Đạo là tự mình cứu mình, tự mình chữa trị cho mình, không dùng ngoại công, chỉ sử dụng nội công, nội thủ... - Trẫm hiểu! Nhƣng cao nhất, tối thƣợng nhất của nội công, nội thủ là gì?
(1) Caṇḍa là dữ tợn, bạo tàn, hung dữ...
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 149
- Dạ thƣa, là không làm gì cả, chỉ chú trọng hít thở để điều khí, điều tâm... Đức vua chợt cƣời ha hả: - Cái ông thầy thuốc con nít này nói cứ y nhƣ đức Phật nói vậy. Jīvaka ngạc nhiên: - Hạ thần đã nghe danh tràn tai về sự sâu nhiệm của tƣ tƣởng cũng nhƣ giáo pháp của đức Phật ấy, tiếc là chƣa có dịp diện kiến. Rồi hạ thần sẽ tìm gặp. Tại sao có sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa y đạo và giáo lý thoát khổ, kỳ lạ đến vậy. Trầm ngâm một lát, đức vua hỏi tiếp: - Cứu ngƣời, có phân biệt ngƣời ấy là tốt, là xấu, là thiện, là ác không, hở Jīvaka? - Dạ thƣa không! Chỉ có bệnh, nguyên nhân bệnh, phải chẩn trị cho hết bệnh với phƣơng dƣợc tùy nghi thế nào đó, tâu đại vƣơng! Trong con mắt và trong cái tâm của ngƣời thầy thuốc, là không có ngƣời mà chỉ có bệnh! - Nữa! Đức vua lại cƣời - Lại nói giống ông Phật con nữa rồi! Cứ để cho Jīvaka thắc mắc, đức vua không giải thích, ngài kể lại cho chàng nghe về việc thỉnh cầu chữa bệnh của đức vua Pajjota, nƣớc Ujjenī, vốn là một kẻ độc ác, bạo tàn. Đến chữa bệnh cho ông ta thì sống chết khó lƣờng. Tuy nhiên, cái sự việc ấy, nhận hay không nhận, đức vua để cho Jīvaka tự do quyết định. Rất tri ân đức vua đã có sự tôn trọng phải lẽ, Jīvaka muốn thử tài nghệ của mình, sau khi hứa với đức vua là sẽ rất cẩn trọng, sẽ rất thận trọng! Nhìn thần sắc, tƣớng mạo của đức vua Pajjota, Jīvaka, biết rõ bệnh và biết rõ cả tâm địa, chàng nói: - Đơn giản thôi, tâu bệ hạ! Nhƣng chữa lành rồi, bệ hạ sẽ tái phát trở lại! 150 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Vua Pajjota trợn mắt: - Tại sao? Jīvaka bạo gan, ƣớm thử: - Bệnh của bệ hạ là do gan nóng, khô; gan nóng, khô lại là do bệ hạ uống nhiều rƣợu, hay nóng nảy, hay giận dữ... Hạ thần còn ngại rằng, không chỉ có vàng da mà khí nóng cứ mãi bốc lên làm cho đôi mắt càng ngày càng yếu, càng mờ đi; biến chứng có thể dẫn đến mù mắt! Vua Pajjota thấy ông thầy thuốc nói đúng từ bên trong ra bên ngoài, việc mắt mờ cũng đã lờ mờ xuất hiện nên cứ hầm hừ, ầm è trong cổ họng; lát sau, ông mới nói: - Cứ chữa lành bệnh cho ta đi, tái phát thì ta chịu, ngƣơi là thầy thuốc mà sao lắm lời đến thế, còn dạy khôn, dạy ngoan ngƣời ta nữa! - Nhƣng thƣa bệ hạ, thần nói đúng chứ? - Đúng! Jīvaka không dừng lại, chàng tiếp: - Vậy thì nhất định là hạ thần sẽ chữa lành! Thuốc quý hiếm cả hằng trăm loại, hạ thần đi kiếm đƣợc, nhƣng khó nhất là nƣớc dẫn... - Nƣớc dẫn gì? - Dạ thƣa! Chàng chọc tức - Nƣớc uống để dẫn thuốc đi, ví dụ nhƣ nƣớc tiểu bò, nƣớc tiểu khỉ... - Ta sẽ chém đầu ngƣơi! - Vậy thì nƣớc ao hồ, nƣớc cống rãnh? - Ngƣơi không muốn sống nữa à? Chợt Jīvaka cƣời ha hả: - Sau khi lành bệnh, một năm sau bệ hạ mới tái phát. Càng giận dữ chừng nào thì thời gian tái phát càng nhanh. Hạ thần muốn chọc giận bệ hạ, xem thử bệ hạ giận dữ đến cái cỡ nào, hóa ra còn có thể chữa trị đƣợc! Nói thế xong, Jīvaka chậm rãi tiếp lời: - Thôi! Hạ thần sẽ dùng nƣớc bơ lỏng để làm thuốc dẫn Minh Đức Triều Tâm Ảnh 151
vậy! Đức vua chợt giận dữ, vùng đứng dậy, quắc mắc: - Đấy là thứ mà ta rất cấm kỵ. Ta rất ghét. Ngƣơi mà sử dụng bơ lỏng, ta sẽ cho chặt ngƣơi làm ba khúc. Jīvaka nghe ớn lạnh cả xƣơng sống. Lát sau đã tìm ra giải pháp, chàng nói: - Vậy thì bệ hạ có dùng nƣớc cam, vị cam, hƣơng cam chăng? - Ừ, cái thứ đó thì đƣợc! Ngẫm nghĩ một hồi, đã có kế, chàng bèn đƣa ra điều kiện: - Trong thời gian chữa trị, hạ thần cần đi tìm kiếm gấp rất nhiều loại thuốc quý hiếm xung quanh núi rừng ngoại ô kinh thành; vậy đức vua hãy cho phép hạ thần đƣợc tự do ra vào các cổng thành bất cứ lúc nào; sử dụng bất cứ phƣơng tiện nào đƣợc xem là thuận lợi nhất, nhanh nhất, cũng vì lợi ích tối thƣợng cho bệ hạ! Đức vua gật đầu: - Điều kiện ấy thì ta chấp thuận, ta sẽ thông báo tức khắc. Nếu cần, ta còn cho phép ngƣơi sử dụng cả con voi thần Bhaddavatikā có thể đi năm mƣơi do-tuần trong một ngày. Sau ba ngày công phu chế biến các loại dƣợc thảo, trộn lẫn hƣơng cam, vị cam trong một bát thuốc, Jīvaka dâng lên đức vua: - Ngài uống bát thuốc này xong thì sẽ đổ mồ hôi, ấy là triệu chứng giải độc đấy, sau đó nên nằm ngủ một lát. Bây giờ hạ thần xin cáo lui! Ra khỏi cung điện, Jīvaka thăm hỏi đƣờng đến trại nuôi voi, vừa đi vừa nghĩ: “Phƣơng thuốc này duy nhất có hiệu quả, là lấy bơ lỏng làm nƣớc dẫn; vì đức vua có ác cảm với bơ nên ta đã dùng vị cam, hƣơng cam đánh bạt mùi vị bơ đi. Nhƣng khi thuốc tiêu hóa vào bao tử, vào đƣờng ruột, bơ bị 152 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
đốt cháy sẽ sinh ra ợ hơi. Do ợ hơi, vua sẽ biết đấy là bơ chứ không phải cam. Độc ác, bạo tàn, độc đoán là bản tính cố hữu của ông ta; nghịch ý ông ta thì mình sẽ bị chém đầu, không chỉ là lời hăm dọa suông đâu. Vậy, bây giờ, tốt nhất, muốn bảo vệ cho cái tính mạng sâu kiến nhỏ nhoi của mình, ta sẽ chuồn nhanh qua bên kia biên giới!” Viên quản tƣợng đã có lệnh của đức vua khi biết đây là viên ngự y lừng danh, nên sẵn sàng trao voi thần, còn tìm cách chỉ bày cặn kẽ cách khiển voi, trị voi nữa! Ngủ đẫy một giấc, thức dậy, đức vua ợ hơi và cảm nhận mùi bơ nồng nặc, rất khó chịu; ông hét toáng lên: - Quân bây đâu! Tên thầy thuốc xảo trá đâu rồi? Nó dám cho ta uống bơ lỏng! Hãy gọi y đến đây gấp cho ta trị cái tội hỗn láo! - Tâu bệ hạ! Quan cận vệ hớt hãi - Ông thầy thuốc ấy đã phi vun vút ra khỏi cửa cung bằng con voi thần Bhaddavatikā mất rồi! Đức vua mắt trợn ngƣợc, vỗ long sàng, quát lớn: - Phải chém, phải chặt thành bảy khúc cái tên thầy thuốc nghịch tặc ấy! Hãy gọi nam nô lệ Kāka thân yêu của ta đến đây! Thanh niên Kāka nô lệ của vua vốn là dòng dõi phi nhân, có thể chạy nhanh nhƣ gió, mỗi ngày chạy đƣợc sáu mƣơi do tuần, hơn cả voi thần, nghe vua gọi liền đến trình diện. - Ngƣơi hãy ra sức thần võ! Vua phán - Đuổi bắt tên thần y quỷ quyệt ấy về đây cho ta, sẽ đƣợc trọng thƣởng ngàn vàng. Nhƣng hãy ghi nhớ điều này, ngƣơi đừng nhận bất kỳ thứ gì mà hắn giả vờ thân thiện trao cho; ở nơi móng tay, móng chân của hắn, xem chừng, chỗ nào cũng phục kích sẵn thuốc độc cả đấy! Kāka cúi đầu vâng dạ, lời vừa dứt thì cái bóng đã loang loáng ngoài xa, rồi sau đó, đôi chân thoăn thoát của hắn Minh Đức Triều Tâm Ảnh 153
dƣờng nhƣ lƣớt trên đầu cỏ. Giữa đƣờng, gần thành phố Kosambī, thanh niên nô lệ Kāka gặp Jīvaka Komārabhacca đang nghỉ chân ăn uống nơi chiếc quán bên vệ đƣờng. Kāka lễ phép nói: - Thƣa thầy, đức vua bảo, kẻ nô lệ nầy phải bắt dẫn thầy trở về! Jīvaka đã nghe danh tên nô lệ nầy rồi, biết sự việc gay cấn rồi, nhƣng chàng giả vờ phớt lờ nhƣ không có chuyện chi: - Ta biết. Nhƣng này chú em, hãy chờ cho ta ăn chút gì đã chứ! Chú em cũng ăn đi! Kāka thật thà: - Kẻ nô lệ nầy không đƣợc phép thọ nhận bất kỳ thứ gì từ nơi ông thầy thuốc cả! Lúc ấy, Jīvaka đã ăn xong, rồi rất nhanh, rất thiện xảo, chàng gảy nhẹ móng tay, thế là một ít bột thuốc nâu vàng đã bay sang trái cây Amalaka. Chàng cầm một trái ăn và uống nƣớc. - Chú em cũng nên ăn trái cây và uống nƣớc rồi hẳn lên đƣờng! Thanh niên nô lệ Kāka chất phác suy nghĩ:“Thầy thuốc không trao gì, ta không nhận gì. Chỉ ăn trái cây trên bàn và uống nƣớc. Việc này chẳng có gì là sai trái cả.” Bèn vô tƣ thò tay cầm một trái... Vừa cắn một miếng, vừa nhai tí chút, nô lệ Kāka đã xây xẩm mặt mày, tay chân bủn rủn mất hết khí lực, y ngây dại đƣa mắt nhìn Jīvaka, nói thều thào: - Kẻ nô lệ tội nghiệp nầy có còn đƣợc mạng sống không, thƣa thầy? Jīvaka vỗ vỗ vai hắn, thân mật, mỉm cƣời: - Chú em là ngƣời tốt, ta không hại mạng sống của chú em đâu! Thuốc này chỉ để chú em thong thả ngồi đây chơi chỉ mấy khắc thời gian thôi, đủ để cho ta qua khỏi bên kia 154 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
biên giới. Sau khi cử động chân tay đƣợc rồi, chú em hãy ăn một bụng no, khỏi phải trả tiền cho chủ quán. Con voi Bhaddavatikā ta cũng đã cho ăn no phành bụng, hãy mang nó về trả lại cho đức vua. Ta cũng nhờ chú em nói lại với ông vua rằng, tên thầy thuốc xảo quyệt Jīvaka luôn luôn đầy sẵn một bụng mƣu ma, chƣớc quỷ để đối phó với quỷ ma hung dữ; nhƣng hắn chƣa hại ai, hắn chữa bệnh nhƣ thần! Thế rồi, khi an toàn về lại Rājagaha, Jīvaka kể lại mọi chuyện cho đức vua Seniya Bimbisāra nghe, ngài cƣời ha hả: - Tuyệt lắm! Này Jīvaka! Mƣu kế ấy tuyệt lắm! Đáng ghét thay cái loại ngƣời độc ác! Vua chợt ngẫm ngợi rồi tò mò hỏi - Nhƣng bát thuốc đánh tráo hƣơng, đánh tráo vị ấy, cái tên vua xấu xa, đê tiện kia có lành bệnh chăng? - Chắc chắn chứ, lành hẳn chứ, tâu bệ hạ hiền đức! Thần đã nói là chỉ thấy bệnh, không thấy ngƣời kia mà! Mấy ngày sau, bệnh vàng da của đức vua đã đổi sắc, ngày một hồng hào, ăn ngon, ngủ khỏe, đức vua vô cùng tri ân ông thầy thuốc giảo hoạt, cứng đầu, nhiều mƣu kế, nhiều thủ đoạn khó lƣờng. Nói chung là giỏi, rất giỏi... đáng khâm phục, đáng ngƣỡng mộ! Càng nghĩ đến mƣu chƣớc quỷ quyệt của Jīvaka, đức vua càng khoái, ông tức tốc sai sứ giả đến gặp Jīvaka, nhắn rằng: - Hãy đến Ujjenī để đƣợc trọng thƣởng! - Thôi đi! Jīvaka đáp - Ta nguyền rủa đức vua vô ơn của các ông! Nếu mà còn hung dữ, độc ác, bạo tàn... là ông ta đã tự giết mình đấy, ta không cứu chữa nữa đâu! Thế đấy, đại lƣợc con ngƣời Jīvaka là nhƣ vậy đấy! Thật xứng đáng để bƣớc vào giáo pháp của đức Tôn Sƣ. Riêng Jīvaka Komārabhacca thì nghe danh đức Phật đã lâu, qua cửa miệng của đức vua, triều thần cũng nhƣ các bậc thức giả, quần chúng... nên chàng rất kính trọng, rất ngƣỡng mộ nhƣng chƣa có dịp hội diện ngài. Chàng rất tâm đắc ở Minh Đức Triều Tâm Ảnh 155
chỗ, đức Phật đã thuyết một loại giáo pháp, nghe nói là do ngài độc sáng, chƣa hề có trong tƣ tƣởng của các giáo phái truyền thống, gần gần đúng nhƣ nghề nghiệp của chàng: Nêu ra thực trạng của bệnh khổ, nguyên nhân của bệnh khổ, sự chấm dứt bệnh khổ và phƣơng thuốc chữa trị bệnh khổ ấy! Nhƣ vậy, chính đức Phật là một vị đại lƣơng y, chữa trị bệnh tâm thâm căn cố đế của chúng sanh! Mới đây, sau khi chữa lành bệnh âm sang cho đức vua, Jīvaka đƣợc ngài chỉ định chăm sóc sức khỏe cho đức Phật và Tăng chúng. Vậy, Jīvaka Komārabhacca cần yết kiến ngài để vấn nghi một vài điều còn thắc mắc trƣớc khi nhận thêm nhiệm vụ mới. Hôm đó, nhân duyên đã đến, Jīvaka đƣợc gặp đức Phật ngay chính nơi vƣờn xoài của mình, đảnh lễ ngài xong, chàng hỏi: - Bạch đức Thế Tôn! Nội dung giáo pháp thoát khổ của ngài, tôi chƣa có thì giờ, chƣa dám hỏi đến. Tôi chỉ hỏi cái ngoài rìa! Nó nhƣ sau. Tôi nghe khá nhiều tin đồn đãi, loan truyền, không đƣợc hay cho giáo pháp, rằng là nhiều súc vật đã bị giết vì ngài; và sa-môn Gotama tuy biết thế, vẫn dùng các loại thịt đƣợc giết vì mình và đƣợc làm cho mình! Chẳng hay điều ấy có đúng chăng? - Này Jīvaka Komārabhacca! Ai nói vậy là không nhƣ chơn, không nhƣ thực, họ đã xuyên tạc lời nói của Nhƣ Lai. Chính Nhƣ Lai đã nói nhƣ sau: “Có ba loại thịt đƣợc thọ dụng, đấy là không thấy con vật bị giết, không nghe tiếng con vật kêu rống đau đớn khi bị giết, không nghi ngờ con vật bị giết ấy là vì mình, bởi mình, cho mình! Không thấy, không nghe, không nghi, là ba loại thịt thanh tịnh (tam tịnh nhục) đƣợc thọ dụng, này Jīvaka Komārabhacca!” - Vậy là chính xác, bạch đức Thế Tôn! Jīvaka Komārabhacca có vẻ trầm ngâm giây lát rồi nói tiếp – Tôi là một lƣơng y, thƣờng phải sử dụng cây cỏ rễ củ để chữa 156 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
bệnh. Thảo mộc, chúng cũng có sự sống, nhƣng tôi từng tâm nguyện rằng, khi làm nhƣ vậy là tôi không hại mình, không hại ngƣời, không hại cả hai! - Đúng vậy, này Jīvaka Komārabhacca! Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai cũng bảo vệ nguồn nƣớc, cây lá và cỏ xanh. Một vị tỳ-khƣu sống đúng pháp và luật thì phải biết tôn trọng sự sống của muôn loài; do vậy, họ không đƣợc đào, cuốc, bẻ cây, chặt cành; dù mầm sống nhỏ nhoi của một hạt cỏ, một vi sinh cũng không đƣợc xâm hại. Ngoài ra, ông cũng còn thấy rõ sự quan trọng của sự khởi tâm lúc hành động; và tốt hay xấu, lỗi lầm hoặc không lỗi lầm, nó nằm nơi chỗ tƣ tác, chủ ý, cố ý (cetanā) ấy? - Thế Tôn đã rất hiểu ý của tôi! Jīvaka nói - Tôi chỉ nghĩ đến việc cứu ngƣời! Đức Phật mỉm cƣời nhìn vị lƣơng y trẻ tuổi ra chiều thân thiện: - Là vị thầy chữa bệnh thân, ông chú trọng nơi chỗ khởi tâm trong khi hành động. Nhƣ Lai là vị thầy chữa bệnh tâm cho chúng sanh nên Nhƣ Lai phải khởi tâm cả ba thời: Trƣớc khi, trong khi và sau khi đó nữa, này Jīvaka Komārabhacca! Chàng lƣơng y có vẻ ngạc nhiên: - Xin đức Thế Tôn cho tôi đƣợc nghe cao kiến? - Này Jīvaka Komārabhacca! Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai khi sống dựa vào một ngôi làng, một ngôi rừng, một thị trấn hay thành phố nào thì luôn biến mãn một phƣơng, nhiều phƣơng với tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, tâm xả quảng đại, vô biên, không hận, không sân. Thế rồi, khi đêm đã qua, mặt trời lên, Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai với trạng thái tâm vô lƣợng ấy đi trì bình khất thực bình đẳng, tuần tự trƣớc cửa mọi nhà, rỗng rang, tự tại, không hận, không sân, không hại mình, không hại ngƣời, không hại cả hai! Đấy đƣợc gọi là khởi tâm trƣớc khi, ông có hiểu không, này Jīvaka! Minh Đức Triều Tâm Ảnh 157
- Tôi hiểu, thật là tuyệt vời! Vậy còn trong khi thì thế nào, thƣa đức Thế Tôn! - Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai trong khi thọ thực, không hề nghĩ đến vật thực ngon bổ hoặc không ngon bổ, không cầu mong vật thực nhƣ thế này hoặc nhƣ thế khác, không tham đắm, không đam mê, không chấp trƣớc; còn thấy rõ vị ngọt, sự nguy hại và ý thức rõ rệt sự xuất ly chúng nữa! Trong khi thọ thực với tâm nhƣ thế, vị tỳ-khƣu không hại mình, không hại ngƣời, không hại cả hai, có phải vậy không, này Jīvaka! - Quả thật là minh nhiên, bạch đức Thế Tôn! - Còn sau khi nữa, này Jīvaka Komārabhacca! Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai thấy rằng, với tứ vô lƣợng tâm cũng chƣa đủ, với không hận, không sân cũng chƣa đủ! Sau khi thọ thực xong, vị ấy tìm một góc rừng vắng, một gốc cây, một ngôi nhà trống, an trú chánh niệm trƣớc mặt, vị ấy đi vào, đi ra các định, các thiền; sau đó dùng tuệ tri, tuệ giác, tuệ minh; ông ta bứng nhổ vô lƣợng tham sân, phiền não tùy miên, làm cho chúng không còn sanh khởi trong tƣơng lai! Và nhƣ vậy thì, vị ấy trƣớc khi thọ thực không có lầm lỗi, trong khi thọ thực không có lầm lỗi; và, sau khi thọ thực cũng không có lầm lỗi! Đấy là hành trình làm ông thầy thuốc chữa bệnh tâm của Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai, nó không những không hại mình, không hại ngƣời, không hại cả hai mà còn lợi mình, lợi ngƣời, lợi cả hai nữa, này Jīvaka Komārabhacca! Jīvaka Komārabhacca thốt lên: - Thật là tuyệt vời, bạch Đức Thế Tôn! Rồi chàng nói tiếp - Sự thọ thực nhƣ vậy là chơn chánh, nghiêm minh, phạm hạnh, không có ở đâu từ xƣa đến nay ngoại trừ giáo pháp của đức Thế Tôn! Sự xuyên tạc của một số ngƣời do ganh tỵ danh vọng, do đố kỵ lợi dƣỡng sẽ không có chỗ đứng trong tâm kẻ trí khi họ nghe đƣợc buổi pháp thoại tốt 158 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
đẹp, viên mãn cả ba thời này! Đức Phật nói: - Dƣờng nhƣ họ còn nói rằng, Nhƣ Lai đồng ý với sự hủy diệt, hoan hỷ với sự hủy diệt, đồng phạm với sự hủy diệt, ông có nghe ngƣời ta nói nhƣ thế không? - Thƣa có, tôi có nghe! Jīvaka Komārabhacca gật đầu – Tôi thì hủy diệt chúng vô tình hoặc đƣợc ghép vào tội danh hoan hỷ, đồng ý và đồng phạm! Đức Thế Tôn thì hủy diệt chúng hữu tình, cũng bị ghép vào tội danh hoan hỷ, đồng ý và đồng phạm nhƣ thế! - Thế ông có thấy mình có tội không, này Jīvaka? - Dạ thƣa không, bạch đức Thế Tôn! Chỉ những ai khởi tâm cố ý hủy diệt, ngƣời ấy mới có tội! - Cũng vậy, này Jīvaka Komārabhacca! Có năm phi công đức, năm nguyên nhân tạo tội mà ngƣời cƣ sĩ tại gia, những ngƣời cúng dƣờng vật thực đến cho Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai phải nên thấy rõ, biết rõ. Hãy dắt con thú này đi! Đấy là khởi tâm có tội, là phi công đức thứ nhất! Khi con thú bị dẫn đi đến nơi lò mổ, nó bị kéo lôi, bị trầy cổ, nó sợ hãi, nhƣng lòng ngƣời ta vẫn lạnh lùng, sắt đá, đấy là nguyên nhân, là phi công đức thứ hai! Hãy giết mổ con thú này! Đấy là khởi tâm có tội, là nguyên nhân, là phi công đức thứ ba! Khi con thú bị giết, nó quằn quại, nó kêu rống, nó cảm thọ đau đớn với lệ máu, nhƣng ngƣời ta vẫn nhẫn tâm thọc huyết, xẻ thịt, đấy là nguyên nhân, là phi công đức thứ tƣ! Sau khi tích lũy bốn nguyên nhân có tội ấy, bốn phi công đức ấy, ngƣời tại gia cƣ sĩ cúng dƣờng món ăn ấy đến cho Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai, chính là nguyên nhân, là phi công đức thứ năm! Này Jīvaka Komārabhacca! Nhƣ Lai không có hoan hỷ, không có tán đồng, không có chủ trƣơng, không có khuyến khích những vật thực cúng dƣờng nằm trong năm loại phi công đức ấy! Cúng dƣờng nhƣ vậy là phi pháp, không đúng Minh Đức Triều Tâm Ảnh 159
với chánh pháp! Còn nhƣ thế này nữa, Jīvaka! Trong thế gian tƣơng đối, với bốn giai cấp có lợi dƣỡng khác nhau, quan niệm khác nhau, có thói quen khác nhau về vật thực. Ví nhƣ giai cấp bà-la-môn chủ trƣơng dùng ngũ cốc, rau trái, hoa quả; giai cấp sát-đế-lỵ chỉ thích dùng các loại thịt tƣơi sống, ngon bổ, rau trái quả thƣợng phẩm; giai cấp vệ-xá, có khá đông ngƣời giàu có, họ thọ dụng các loại thịt hoặc rau trái cũng không thua gì quý tộc đâu. Riêng giai cấp thủ-đà-la thì không có khả năng chọn lựa, cái gì rẻ, dễ kiếm thì dùng. Còn chiên- đà-la thì thức ăn vật uống của họ thì chỉ để mà tồn tại! Nhƣ Lai và đệ tử của Nhƣ Lai khi đi trì bình khất thực, phải giữ tâm bình đẳng trƣớc mọi giai cấp, trƣớc mọi nhà, không kể giàu nghèo, sang hèn. Và chính vật thực kiếm đƣợc trong chiếc bát, thƣờng đủ đại biểu cho mọi giai cấp trong xã hội! Ông nghĩ thế nào, này Jīvaka! Giáo pháp của Nhƣ Lai, vì muốn giữ tâm bình đẳng, thực hiện giáo pháp trung đạo, lấy giới luật làm thành trì, lấy tâm ô nhiễm hoặc không ô nhiễm làm thƣớc đo, lấy mục đích giác ngộ, giải thoát làm cứu cánh thì có nên đặt vấn đề chọn lựa hay không chọn lựa? Hỏi tức là đã trả lời! Do vậy, Nhƣ Lai chỉ cho phép chƣ tỳ- khƣu tùy nghi thọ dụng rau trái, hoa quả, ngũ cốc, tùy nghi thọ dụng ba loại thịt thanh tịnh: Không thấy con vật bị giết, không nghe tiếng con vật bị giết, không nghi con vật bị giết ấy là do mình! Nhƣ vậy, Nhƣ Lai không rơi vào cực đoan này, không rơi vào cực đoan kia, này Jīvaka Komārabhacca! Cảm phục xiết bao lời dạy sáng tỏ đầu đuôi, thấy rõ gốc ngọn vấn đề của đức Phật, lƣơng y Jīvaka Komārabhacca quỳ năm vóc sát đất xin đƣợc quy y, làm đệ tử, bắt đầu học tập bổn phận của ngƣời cƣ sĩ tại gia. Và việc đầu tiên là chàng hoan hỷ cúng dƣờng vƣờn xoài của mình để đức Phật và Tăng chúng tùy nghi sử dụng! Vài ba lần về sau, mặc dầu công việc ở hoàng cung khá 160 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
bận rộn, lƣơng y Jīvaka Komārabhacca vẫn thu xếp đƣợc thời gian viếng thăm Trúc Lâm, nghe pháp và quan sát sinh hoạt của tăng chúng. Trong vài lần đàm đạo với đức Phật về sức khỏe chung của chƣ tăng, Jīvaka nói rằng, đời sống hành thiền nhiều dễ phát sanh một số bệnh liên hệ do khí huyết thiếu lƣu thông. Chàng mang đến một số dầu xoa bóp, thuốc nhuận tràng và hƣớng dẫn chƣ tăng cách bấm một số huyệt trên cơ thể để ai cũng có thể tự chữa cho mình khi nhức đầu, sổ mũi, mỏi vai, đau lƣng... Ngoài ra, nƣớc cốt trái cây và dùng nhiều rau quả tƣơi xanh sẽ rất tốt cho cơ thể. Chàng còn đề nghị đức Phật cho chƣ tăng tập thể dục, một số động tác Hattha-yoga, nhƣ Sāriputta đã từng chủ trƣơng, làm việc nhẹ về tay chân, tắm suối nƣớc nóng (Ở xung quanh Trúc Lâm và rải rác ngoại ô Rājagaha có khá nhiều suối nƣớc nóng).Về mùa lạnh, không nên tắm ở ngoài trời, phải tắm ở trong lều có sƣởi ấm. Thấy ý tƣởng một bệnh xá tại mỗi nơi tu viện, Jīvaka Komārabhacca rất hoan nghênh, ông hứa cung cấp thuốc men và cho thêm một số lƣơng y đến phụ trách!