Mùa mƣa thứ ba mƣơi chín, đức Phật an cƣ tại Đông Phƣơng Lộc Mẫu. Do năm nay cả hai đại tu viện tại Sāvatthi đều đông đúc do chƣ tăng các nơi đổ về nên đức Phật bảo hai vị đại đệ tử và chƣ trƣởng lão tổ chức thuyết giảng nhiều lần, nhiều lớp để củng cố pháp và luật. Có một số giới luật cần phải chế định thêm. Có một số tri kiến về giáo pháp trong các cuộc tranh luận giữa chƣ tỳ-khƣu với nhau cần phải đƣợc minh giải. Đầu tiên, chƣ vị trƣởng lão cùng ngồi với nhau để tuyên đọc lại tất cả những giới luật từ lớn đến nhỏ và từng trƣờng hợp, lý do chế định, xảy ra trong hoàn cảnh, nhân vật cụ thể nào. Việc này phải mất suốt mấy buổi chiều, sau đó, tôn giả Upāli và tôn giả Ānanda thay nhau tuyên đọc lại cho đức Phật xét duyệt. Sau khi đức Phật đồng ý, từ cơ sở giới luật đọc tụng này, chƣ vị trƣởng lão họp đại chúng tỳ-khƣu tăng, ni bắt phải học thuộc; nơi nào không có khả năng học thuộc thì tuyển chọn một số tỳ-khƣu tăng ni có trí nhớ tốt, học thuộc để làm luật sƣ trong các buổi lễ Uposatha và tụng giới bổn Pātimokkha. Cách làm này có kết quả khả quan, đƣợc đức Phật khen ngợi.
226 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Việc thứ hai trong hạ này nữa, là điều chỉnh một số tri kiến về giáo pháp. Quả thật, do tăng đoàn phát triển lớn mạnh, xa rộng trong nhiều quốc độ, biên cƣơng và hải đảo nên nơi nào không có mặt thƣờng xuyên các bậc trƣởng lão vô lậu thì tri kiến về giáo pháp dễ bị nghiêng lệch. Trong buổi hội họp riêng của chƣ đại trƣởng lão, tôn giả Sāriputta, Mahā Moggallāna, Mahā Kassapa, Upāli, Anuruddha, Bhaddiya, Nandiya, Ānanda... đã đúc kết để đƣa ra một số tri kiến có đúng, có sai nhƣng cũng cần phải đƣợc giải minh cho chính xác: - Các pháp vô tự tính nên các pháp là “không”. - Vì là “không” nên các pháp là mộng, huyễn, bào, ảnh. - Không những “cái không”, mà “cả có cả không” đều không nói lên ý nghĩa nào cả. - Nói “không” cái kiểu “trống không” là không đƣợc, nói “không” là “cái gì không”? - Không có cái “không” nào tự dƣng biến thành “có” cả. - “Không” là “không có cái có cũng không có cái không”. - “Không”, không phải là “không có”, ví dụ có cái hƣ không, ngoan không. - Do các pháp vô ngã, vì Niết-bàn vô ngã nên Niết-bàn vô thƣờng! - Các pháp “bất sinh bất diệt”. - Không phải “bất sinh bất diệt” mà là vì “vô sinh nên bất diệt”. - Các pháp vô thƣờng nên cái “vô thƣờng ấy là thƣờng”. - Cái lạc của Niết-bàn là “thƣờng lạc”. - Sau khi thấy rõ vô ngã, cái mà vị hành giả chứng nghiệm phải là “chân ngã”... Sau khi đƣa ra một số tƣ tƣởng thƣờng gây nên các cuộc tranh luận đó đây, chƣ đại trƣởng lão rùng mình. Quý ngài không ngờ, giáo pháp dị giản, nhƣ thực nhƣ chơn của đức Minh Đức Triều Tâm Ảnh 227
Phật lại rơi vào tròng những luận tri, luận thức, luận vấn, luận kiến, luận chấp phức tạp nhƣ thế. Chƣ vị trƣởng lão thấy vấn đề quan trọng quá nên họ đến trình bày lại toàn bộ lên đức Phật và xin ngài tùy nghi, tùy thời, tùy phƣơng tiện giảng nói cho đại chúng. Tôn giả Sāriputta kết luận: - Bạch Thế Tôn! Nếu chƣ vị giảng sƣ, pháp sƣ trong Tăng đoàn khắp cõi châu Diêm-phù-đề mà không nắm rõ, thấy rõ giáo pháp, khi họ gặp những câu hỏi tƣơng tự, sẽ sinh ra những cuộc tranh luận; rồi không mấy chốc, phát triển thêm, nới rộng biên thì giáo pháp của đức Tôn Sƣ lại trở về với sáu mƣơi hai kiến chấp, sáu mƣơi hai luận điểm tƣ tƣởng của bà-la-môn giáo muôn đời! Đức Phật im lặng một lúc: - Đúng vậy, ông nói đúng! Đối với những bậc vô lậu, giải thoát thì những tƣ tƣởng nhƣ thế kia sẽ không dính vào tâm vị ấy, vì vị ấy biết rõ, thấy rõ “không” là gì, “có” là gì, “không tánh” là gì và Niết-bàn là gì! Nhƣng khi sử dụng ngôn ngữ, nói năng thì chúng dễ rơi vào quan điểm, luận điểm kiến chấp cũ. Do vậy, Nhƣ Lai khuyên chƣ vị “không sử dụng tƣ tƣởng để giải minh tƣ tƣởng, không dùng lý luận để đối chọi lại với lý luận, không dùng cái đúng của mình để phanh ra cái sai của đối phƣơng!” Nhƣ Lai nói vậy, chƣ vị có nắm bắt đƣợc “diệu ý” mà Nhƣ Lai muốn trao gởi không? Câu hỏi của đức Phật trọng lƣợng nặng hơn quả núi Sineru đặt trong tâm trí họ. Mọi ngƣời im lặng. Lát sau, chỉ có tôn giả Sāriputta trả lời: - Không nên tranh luận bằng bất cứ phƣơng cách nào, mà phải nên y cứ trên cái thực, cái thực của sự sống đang diễn ra, đang xảy ra để chỉ rõ cho đối phƣơng thấy chân lý, bạch Thế Tôn! Đức Phật mỉm cƣời hài lòng: 228 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Nhƣ Lai khen ông có trí tuệ nhanh nhạy, sắc bén. Tuy nhiên, hãy nghe Nhƣ Lai hỏi tiếp đây! - Đệ tử xin nghe. - Trở lại với mệnh đề tƣ tƣởng đầu tiên: Các pháp vô tự tính nên các pháp là “không”. Câu ấy có đúng với giáo pháp của Nhƣ Lai? Và nó đúng là đúng nhƣ thế nào, nó sai là sai nhƣ thế nào? Vậy ông sẽ giải quyết vấn đề nhƣ thế nào mà không dùng tƣ tƣởng để giải minh, không dùng lý luận để luận đối, không lấy cái đúng của mình để giải thích cho ngƣời ta? Tôn giả Sāriputta nói: - Với câu thứ nhất ấy, khả dĩ tránh đƣợc cả ba cách đối thoại trên, đệ tử sẽ có cuộc nói chuyện với họ, y cứ trên sự thật để trao đổi, bạch Thế Tôn! - Ừ, ông nói chuyện với họ đi, Nhƣ Lai nghe đây. Và đây là đoạn đối thoại ấy: “- Bạn nói các pháp vô tự tính nên các pháp là không? - Phải rồi! - Một cái “đau” đến, cái đau ấy là một cảm thọ, có đƣợc xem là một pháp không? - Nó là một pháp. - Nó có“vô tự tính” không? - Có, nó vô tự tính! - Tại sao? - Vì nó không ở lâu, và nó luôn thay đổi trạng thái! - Đúng vậy! Bất cứ cái gì nó cũng không đứng yên, nó thay đổi luôn. Nhƣng cái đau ấy nó “có” thật chứ? - Vâng, nó có thật! - Vô tự tính nên nó là không? Nhƣng tại sao đau thì cứ vẫn là đau? - Tôi không biết. - Vậy thật sự là vẫn có đau? - Vâng! Minh Đức Triều Tâm Ảnh 229
- Có đau là có khổ, là có dukkha? - Đúng vậy! - Bạn thấy chƣa, tƣ tƣởng của bạn không sai, nhƣng nó sẽ rơi vào trò hý luận, rỗng không và vô ích nếu cứ ham nói mà không lo tu. Phải tu tập, phải chứng nghiệm, khi ấy bạn mới thực sự thấy rõ các pháp nó diễn tiến ra làm sao, mặt mũi của nó nhƣ thế nào? Phải quan sát để thấy rõ từ cái thực chứ đừng lý luận, đừng rơi vào các quan niệm, các quan điểm!” Sau câu chuyện ấy, tôn giả Sāriputta kết luận: - Đấy là cái cách đi từ sự thực để giải minh vấn đề của đệ tử đó, bạch Thế Tôn! Xin Thế Tôn chỉ giáo thêm? - Ông đã nắm đƣợc cái lõi, này con trai! Chƣ vị trƣởng lão đồng tán thán: - Tuyệt vời thay là trí tuệ nhƣ thực của tôn giả! Đức Phật đƣa mắt bi từ nhìn chƣ vị trƣởng lão rồi nói: - Đấy đƣợc gọi là phƣơng pháp mà không có phƣơng pháp, hy vọng chƣ vị đây đều là bậc đại trí thức, sẽ tùy duyên, tùy thời, tùy căn cơ, trình độ của học chúng, của ngƣời đối thoại, của từng nạn vấn mà linh động vận dụng khi minh giải cho mọi ngƣời về cái thực, sự thực ấy. Tôn giả Ānanda chợt hỏi: - Cái thực, cái sự thực ấy chúng ta trông thấy đƣợc, nghe đƣợc, ngửi đƣợc, nếm đƣợc, xúc chạm đƣợc, ý thức đƣợc ngay bây giờ đây, có phải vậy không, bạch đức Tôn Sƣ? - Chính xác! Nó là cái toàn bộ căn trần thức, mƣời tám giới đang xảy ra, đang diễn ra, đang vận hành duyên khởi đó, này con trai út! Chƣ vị đại trƣởng lão, ai cũng nắm bắt đƣợc cái tinh lõi cả rồi. Tuy nhiên, đức Phật chợt hỏi thêm một câu nữa: - Vậy mƣời bốn câu còn lại, chƣ vị có thể y cứ trên sự thật mà giải minh có đƣợc không? Họ đồng trả lời: 230 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Tâu, vâng, đƣợc, bạch Thế Tôn! - Chƣ vị là bậc vô lậu, cứ y cứ nơi thân, nơi tâm, nơi trí mình để chỉ cho ngƣời ta, nên Nhƣ Lai biết chƣ vị làm đƣợc. Nhƣng ở đây, có Ānanda mới vào dòng, Nhƣ Lai chỉ ngại một mình ông ta thôi! Tôn giả Ānanda tự tin đáp: - Xin đức Tôn Sƣ hãy cho đệ tử thực tập. - Ồ, đƣợc! Vậy thì nghe Nhƣ Lai hỏi đây. Trong các câu ở trên, có câu thứ mƣời bốn: “Cái lạc của Niết-bàn là thƣờng lạc!” Ông làm cách nào chỉ rõ sự thật cho ngƣời ta thấy! Rồi tôn giả Ānanda kể câu chuyện nhƣ sau: “- Bạn nói lạc của Niết-bàn là thƣờng lạc? - Phải! - Thƣờng lạc là lạc mãi mãi, lạc hoài hoài, tiếp diễn đến vô biên, vô cùng? - Phải vậy. - Cũng có nghĩa là nó mãi lạc, mãi vui? - Đúng vậy! - Trong cái bát khất thực của bạn, thỉnh thoảng bạn cũng bắt gặp món ăn ngon thƣợng vị chứ? - Thƣa có! - Bạn thích không? - Vâng, rất thích, rất khoái khẩu! - Thế “cái ngon”, “cái thích”, “cái khoái khẩu”, “cái lạc” ấy kéo dài đƣợc bao lâu? - Thoáng lát thôi mà! - Nếu cái ngon ấy, cái lạc ấy kéo dài một ngày thì bạn sẽ cảm thấy thế nào? - Làm gì có chuyện đó. Mà giả dụ nó kéo dài thì ai mà chịu nổi! - Đúng vậy! Thế là chính bạn đã phủ nhận cái mãi lạc, mãi vui, cái thƣờng lạc của bạn rồi đấy!”
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 231
Tôn giả Ānanda vừa chấm dứt đoạn đối thoại thì chƣ trƣởng lão đồng khen ngợi: - Thiện xảo lắm! Đa văn hiền giả! - Ông Ānanda cũng nắm bắt đƣợc yêu cầu của Nhƣ Lai rồi, vậy là tốt quá rồi. Sự việc nhƣ thế là tạm ổn rồi. Nhƣng Nhƣ Lai nhờ chƣ vị tìm cách mà chỉ sự thực giùm, khi có một số đông tỳ-khƣu gặp việc gì cũng nói: “Ôi, „có có không không‟ thôi mà! Ôi, có, không ấy nhƣ trăng trong nƣớc, nhƣ hoa trong gƣơng, nhƣ mộng huyễn bào ảnh cả!” Những câu phát ngôn ấy đúng hay sai với giáo pháp? Đúng là đúng ở chỗ nào, và sai là sai ở chỗ nào? Trong chƣ vị, ai có thể chỉ rõ chân lý ấy? Tôn giả Mahā Moggallāna thƣa: - Câu này để cho đệ tử nói thay chƣ tôn trƣởng lão, bạch Thế Tôn. Và đệ tử cũng có một đoạn đối thoại nhƣ sau: “- Bạn nói „có có không không‟ là nghĩa làm sao hở? - Thì đấy, cái nào, pháp gì nó cũng có đó rồi không đó, khi nó „có‟, khi nó „không‟, thế thôi! - Tôi muốn bạn nói cái cụ thể kìa! „Cái có cái không‟ nào mà chúng ta cùng thấy tận mắt kìa? - Dễ thôi! Ví nhƣ trăng trong nƣớc! - Tôi thấy trăng trong nƣớc rồi. Sao nữa? - Nó „có‟ không? - Tôi thấy là nó „có‟. - Bạn trật rồi. Có sao ta lại vớt lên không đƣợc? - Thế là nó „không‟ sao? - Không sao đƣợc, tôi thấy nó bằng mắt đây này! - Vậy, „có‟ cũng trật mà „không‟ cũng trật sao? - Đấy! Các pháp đều nhƣ vậy đấy! Có có không không thật không biết thế nào mà lần! Nó không nhƣ mộng, huyễn, bào, ảnh là gì? - Ý bạn muốn nói là nói gì cũng nhƣ nói trong mộng? - Chính thị! 232 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Nghĩa là một pháp, một hiện tƣợng, một cái gì đó đang xảy ra đều là cái không thật? - Chính thị! - Bạn quả thật là một kẻ ngu ngốc! - Sao bạn lại phỉ báng tôi? - Đâu có! Câu nói của tôi, nó chỉ là một âm thanh thoáng qua, nó có có không không nhƣ mộng huyễn bào ảnh thôi mà! Ngƣời đối thoại sụp lạy: - Hóa ra là nó có thật! Xin tri ân hiền giả! - Có thật nhƣng mà nó diệt rồi! - Thì câu phỉ báng ấy trở thành không. - Ồ, hóa ra có, không ấy là định luật sinh diệt; đồng thời nó nằm nơi ý niệm của ta thôi! Ngƣời đối thoại lắng nghe. Vị kia nói tiếp: - Xem nào! Khi ta nhìn trăng trong nƣớc, nếu tâm ý khởi có là nó „có‟, khởi không là nó „không‟! Cũng tƣơng tợ vậy, lời phỉ báng kia mà chấp có – có cái này thì có cái kia, theo định luật duyên khởi – thì liền có ngay tham sân si, phiền não. Còn nếu ta khởi niệm không - không có cái này thì không có cái kia – thì tham sân, phiền não không sanh khởi. Trong trƣờng hợp này, „cả có cả không đều có cả‟ đấy, ông bạn!” - Tôi thấy rõ rồi! Vậy, „có, không‟ đều là „có‟ cả để ta giác ngộ lý duyên khởi trong thế giới tục đế. Còn tánh không, không phải là cái „không‟ và có này, nó là cái bản chất nhƣ thực của chƣ pháp; nói cách khác, do nhờ tánh không nên các pháp mới đƣợc thiết lập! - Đúng vậy! Cảm ơn bạn đã thấy”. Tôn giả Mahā Moggallāna nói xong, đức Phật kết luận:
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 233
- Cách giải minh của Sāriputta có sử dụng lý luận, nhƣng lý luận này lại đƣợc y cứ trên cái thực, xem ra cũng khả dụng. Đây đƣợc coi nhƣ là trƣờng hợp thứ tƣ vậy. Chƣ vị trƣởng lão hoan hỷ thọ trì lời dạy thuộc đỉnh cao của giáo pháp nhƣng lại là thiết thực hiện tại mà ai cũng có thể chiêm nghiệm, quan sát đƣợc trong đời sống tƣơng duyên, tƣơng quan của mỗi ngƣời, của mỗi hành giả học Phật và tu Phật.