📜 Giảng Sư
Kho kinh › Căn Bản Phật Giáo (Bình Anson)

Can Ban Phat Giao - Binh Anson

Căn Bản Phật Giáo (Bình Anson) · 11,447 ký tự · ~10 phút đọc
🏠 Trang chủ 📜 Kho kinh ⬇ Tải .txt

Can Ban Phat Giao - Binh Anson

Vietnamese, with Unicode Times font

C ăn Bản Phật Giáo

Bình Anson

NXB Tổng Hợp TP HCM

TL. 2005 - PL. 2549

-06-

Sơ Lược Về Lý Duyên Khởi

Bình Anson

---*---

T iếng Pàli của lý Duyên khởi hay Duyên sinh là

"Paticcasamuppàda" , còn đượ c dịch

là "Tùy thuộc Phát sinh", tiếng Anh là "Dependent Origination". Thuyết nầy

bao gồm 12 thành tố, nên cũng đượ c gọi

là Thập Nhị Nhân Duyên.

Trong T ă ng Chi Bộ, chương Mười Pháp, kinh số 92, Đứ c Phật giảng cho ông Cấp Cô Độ c:

"Ở đâ y, này Gia chủ Cấp Cô Độ c, vị Thánh đệ tử quán sát như sau:

Do cái này có, cái kia có.

Do cái này sinh, cái kia sinh.

Do cái này không có, cái kia không có.

Do cái này diệt, cái kia diệt."

Đó là tóm lược lý Duyên khởi. Rồi Ngài giảng rộng ra:

"Tức là do duyên vô minh, có các hành.

Do duyên các hành, có thức.

Do duyên thức, có danh sắc.

Do duyên danh sắc, có sáu nhập.

Do duyên sáu nhập, có xúc.

Do duyên xúc, có thọ.

Do duyên thọ, có ái.

Do duyên ái, có thủ.

Do duyên thủ, có hữu.

Do duyên hữu, có sinh.

Do duyên sinh, có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.

Như vậy, là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này."

Tiếp theo, Đứ c Phật giảng về sự đ oạn diệt các khổ uẩn:

"Do vô minh diệt, không có dư tàn, nên các hành diệt.

Do các hành diệt, nên thức diệt.

Do thức diệt, nên danh sắc diệt.

Do danh sắc diệt, nên sáu nhập diệt.

Do sáu nhập diệt, nên xúc diệt.

Do xúc diệt, nên thọ diệt.

Do thọ diệt, nên ái diệt.

Do ái diệt, nên thủ diệt.

Do thủ diệt, nên hữu diệt.

Do hữu diệt, nên sinh diệt.

Do sinh diệt, nên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.

Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này diệt. Đây là Thánh lý đượ c khéo thấy và khéo thể nhập với trí tuệ."

Như thế, khi thuyết giảng lý Duyên khởi,

Đứ c Phật dạy cho chúng ta thấy rằng vì vô minh và bị mê si mà sự

hiện hữu và khổ đ au hiện tại

đ ã phát sinh; do sự diệt tận của vô

minh, và từ đó ái diệt và thủ diệt, mà

không còn sự tái sinh nào tiếp theo; và như vậy, tiến trình hiện hữu

đượ c dừng lại, và cùng với sự dừng lại

ấy, là sự chấm dứt mọi đ au khổ.

*

Ở đâ y, xin trình bày sơ lược tóm tắt về các liên hệ giữa 12 thành tố của lý Duyên khởi như sau:

"Vô minh duyên hành" : Do vô minh (avijjà) , các hành

(sankhara) có đ iều kiện

để sinh ra. Hành là những tư tâm sở

(cetanà) hay ý chí, đư a

đế n tái sinh, còn gọi là hành nghiệp.

Vô minh ở đâ y chủ yếu là vô minh về Tứ

Diệu Đế, vô minh về lý nhân duyên, vô minh về quá khứ và hiện tại của

chúng ta.

Do vô minh, đô i khi chúng ta làm

những hành độ ng thiện, nhưng phần lớn

chúng ta làm những hành độ ng bất

thiện, vì đ a phần những

đ iều chúng ta làm

đề u bắt nguồn từ tham và sân. Dưới ảnh

hưởng của vô minh chúng ta làm đủ mọi

loại hành độ ng. Thật ra, vì chúng ta

không biết đâ u là

đú ng, đâ u

là sai, hoặc chúng ta chỉ hiểu chung chung rằng những hành

độ ng thế này là thiện, những hành thế

kia là bất thiện. Vì mù quáng bởi vô minh mà chúng ta thường làm những

đ iều lầm lạc, dù rằng

đô i khi chúng ta cũng làm

đượ c những việc tốt.

Hai chi phần này, Vô Minh và Hành, thuộc thời quá khứ, và

đâ y là hai yếu tố

đ ã đ em

chúng ta đế n thế gian này. Những hành

độ ng thiện trong quá khứ của chúng ta

như bố thí, trì giới, có những ý nghĩ tốt đẹ p,

v.v. là những thiện nghiệp (kusala-kamma) ,

đ ã giúp chúng ta sinh ra làm người, có

mặt trong thế gian này.

"Hành duyên thức" : Tùy thuộc nơi hành nghiệp , thiện và bất

thiện, chi phần thứ ba khởi sinh, đó

là Thức (vinnàna) , tức tái sinh trong thế gian này. Thức là

thời hiện tại và thuộc nhóm quả dị thục. Thức sinh khởi như kết quả của Vô

Minh và Hành trong quá khứ. Ở đâ y,

Thức không có nghĩa là tất cả các loại tâm mà chỉ là tâm tục sinh sau khi

chết. Như vậy, khởi đầ u của kiếp sống

hiện tại này, chúng ta có Kiết Sinh Thức - Thức nối liền - nghĩa là Thức

nối liền kiếp sống hiện tại với quá khứ. Thức tái sinh phát khởi, chúng ta

đượ c tái sinh,

đó là lý do tại sao ta dùng chữ "tái

sinh", mà không dùng chữ " đầ u thai"

với ý nghĩa một linh hồn đ i tái sinh.

Bởi vì không có một linh hồn bất tử trong quan niệm của

đạ o Phật.

"Thức duyên danh sắc" : Tâm không thể làm việc một mình, nó có một số tâm sở (cetasika) phối hợp làm việc chung với nó, và vì là tâm nên nó không thể tồn tại đơ n độ c, nó cần một cái thân vốn là kết quả của những hành độ ng trong quá khứ. Do vậy, tùy thuộc nơi Kiết sinh thức - thức nối liền, chúng ta có tâm và thân, tức là Danh (nàma) và Sắc (rùpa) . Danh là phần tinh thần, còn Sắc là phần vật chất.

"Danh sắc duyên lục nhập" : Do có thân và tâm, hay danh và sắc, ta

có 6 C ă n hay 6 Nhập ( àyatana ).

Chúng ta có n ă m c ă n

bên ngoài: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân. Còn gọi là "ngũ môn" hay n ă m

cửa. Chẳng hạn qua nhãn môn, chúng ta tiếp nhận một

đố i tượng của sự thấy, và qua nhãn

môn, chúng ta buông bỏ đố i tượng

đó ; vì thế, con mắt có hai chức n ă ng:

thu nhận và buông bỏ. Chữ "c ă n"

đượ c dùng ở

đâ y với ý nghĩa của một "c ă n

cứ", dựa vào đó mà tâm có thể thực

hiện . C ă n thứ 6 là ý c ă n.

Đâ y là một c ă n

thuộc bên trong, hay nội môn. Nó không những chỉ là một c ă n

hay môn, mà nó cũng còn là dòng tiến sinh của chúng ta - trong Pàli gọi là

Bhavanga hay "hữu phần". Chính dòng tiến sinh này dẫn chúng ta

đ i hết kiếp sống này

đế n kiếp sống khác trong vòng sinh tử

luân hồi.

"Lục nhập duyên xúc" : Tùy thuộc vào 6 c ă n,

ta có Xúc (phassa) . Xúc là sự va chạm hay tiếp xúc giữa một

đố i tượng giác quan bên ngoài với bề

mặt của bộ máy cảm giác tương xứng, hay giữa c ă n

và cảnh (trần). Tùy thuộc nơi n ă m cửa

giác quan (ngũ môn) và ý c ă n (ý

môn), ta có Xúc. Chẳng hạn, khi một cảnh sắc và phần nhạy cảm của con mắt

(tức nhãn c ă n) nằm trong một khoảng

cách thích hợp và có ánh sáng thích hợp, lúc

đó , sự tiếp xúc giữa c ă n và

cảnh khởi sinh, hình sắc đó tiếp chạm

với phần nhạy cảm của con mắt. Tương tự như vậy với âm thanh và nhĩ c ă n,

v.v.

"Xúc duyên thọ" : Vì có xúc nên ta có cảm giác, như vậy, Thọ (vedanà) phát sinh. Khi có sự tiếp chạm với một đố i tượng qua c ă n, ta có cảm thọ. Nếu sự tiếp xúc là mềm mại, ta có thể cảm nghe một cảm giác dễ chịu; nếu sự tiếp xúc là thô nhám, ta cảm thấy một cảm giác khó chịu; hoặc đô i khi, ta có một cảm thọ trung tính, không khổ không lạc, v.v.

"Thọ duyên ái" : Vì có thọ mà Ái (tanhà) khởi sinh, không có

thọ thì tham ái không sinh khởi. Khi có cảm thọ dễ chịu - qua thấy, nghe,

ngữi, nếm, v.v., tham ái, thích thú sinh khởi. Còn

đố i với các cảm thọ khó chịu thì sao?

Trong bộ luận Thanh Tịnh Đạo, có giải thích: "Một bệnh nhân

đ ang có một cơn

đ au kinh khủng, có một cảm thọ khó

chịu. Lúc đó , tham vẫn khởi lên, bởi

vì người ấy có một ước muốn thoát ra khỏi cơn

đ au đó , muốn thoát ra khỏi cái

cảm thọ khó chịu đó . Như vậy tham khởi

lên bằng hai cách: theo cảm thọ dễ chịu và theo cảm thọ khó chịu".

"Ái duyên thủ" : Một khi ái đ ã sinh thì Chấp Thủ (upàdàna) liền theo sau. Sự khác biệt giữa Ái và Thủ rất rõ ràng: Ái là tham muốn nhẹ nhàng, trong khi Thủ lại là ă n rễ thâm sâu, buộc chặt chúng ta vào một cái gì đó . Tham tự nó thì không dính mắc, không tiến đế n trạng thái chấp thủ, nó chỉ là sự ước muốn hay mong muốn bình thường. Tuy nhiên, với một phàm nhân không giác niệm, tham ái liền dẫn theo lòng chấp thủ.

"Thủ duyên hữu" : Vì có chấp thủ, nên tạo duyên

để tạo hiện hữu. Hữu (bhava)

nghĩa là ta đ ang khởi sự trở thành,

thu thập nghiệp lực mới cho đờ i sống

tương lai. Hữu có hai mặt: nghiệp hữu (kamma-bhava) là hành

độ ng tích lũy của quả dị thục, và sinh

hữu (upapatti-bhava) là quả dị thục hướng

đế n tái sinh. Nói một cách khác, do

duyên Ái và Thủ, chúng ta hành độ ng

tạo nghiệp, bây giờ là những hành độ ng

hiện tại (là nghiệp hữu), và đồ ng

thời, chúng ta đ ang chuẩn bị cho cuộc

tái sinh trong tương lai (là sinh hữu).

"Hữu duyên sinh" : Do bởi những hành độ ng

hay nghiệp hiện tại, chúng ta đ ang

chuẩn bị cho lần tái sinh sắp tới, đó

là tái sinh hay Sinh (jàti) , mang ý nghĩa của sự khởi

đầ u của kiếp sống tương lai.

"Sinh duyên già chết" : Do tái sinh trong thế gian nên ắt sẽ đư a đế n Già Chết (jarà-marana) . Jarà là tuổi già, già một cách dần dần, và rồi, Marana là chết. Tất cả mọi hiện tượng xảy ra như một hệ quả tất nhiên. Chúng ta đ ã sinh ra nên phải chịu buồn rầu, bi, khổ, ưu, não, tuyệt vọng, v.v. vì chúng sẽ hiện khởi như kết quả của việc sinh.

*

Chúng ta thấy ở đâ y có cả thảy 12

chi phần, thường đượ c phân thành 3

thời: quá khứ, hiện tại, và vị lai. Hai chi Vô Minh và Hành thuộc về quá

khứ; n ă m chi: Thức, Danh Sắc, Lục

Nhập, Xúc, Thọ thuộc hiện tại, xem như là quả dị thục của quá khứ. Ái,

Thủ, Hữu cũng thuộc hiện tại và làm nhân cho tương lai. Sinh và Già chết

thuộc về tương lai, kết quả của những nhân đ ã

gieo trong hiện tại. Từ Sinh đế n

Già chết, chỉ có hai chi đượ c

đề cập ở thời tương lai; tuy nhiên,

chúng bao hàm cả n ă m chi phần trong

nhóm quả dị thục hiện tại - từ Thức đế n

Thọ. Sự kết hợp của n ă m chi phần này

tạo ra cái gọi là đ àn ông hay

đ àn bà, và chính n ă m

chi phần này là cái đượ c sinh ra, già

chết và rồi lại tái sinh, cứ tiếp tục mãi mãi không ngừng, do những hành

nghiệp từ quá khứ cũng như trong hiện tại.

Trong quyển sách "Cây Giác Ngộ" (The Tree of Enlightenment), Giáo sư Peter Santina phân chia 12 chi phần thành 3 nhóm: 1) nhóm tai ách (ô trược): vô minh, ái và thủ; 2) nhóm hành độ ng (nghiệp): hành và hữu; và 3) nhóm khổ đ au: thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, sinh, và già chết.

Trong nhóm thứ nhất, vô minh là c ă n

bản. Do vô minh mà chúng ta tham đắ m

vào các dục lạc giác quan, vào hưởng thụ, vào những ý tưởng sai lầm, nhất

là ý tưởng về cái Ta độ c lập và thường

còn. Do vậy, vô minh, ái và thủ là nguyên nhân của nghiệp (hành

độ ng).

Nhóm thứ hai là nghiệp (hành độ ng),

gồm có hành và hữu. Hành bao hàm những dấu ấn, hay thói quen hình thành

trong dòng tâm thức, hay sự tiếp diễn không ngừng của thức. Những dấu ấn

ấy đượ c tạo thành bởi những hành

độ ng lập

đ i lập lại từ nhiều kiếp trước, trở thành thói quen. Những thói

quen đó dẫn dắt nhiều hành

độ ng của ta trong hiện tại. Ngoài ra,

còn có những hành độ ng tạo tác trong

kiếp sống này, và đượ c gọi là hữu.

Những thói quen vốn phát triển từ nhiều kiếp trước cùng với những hành

độ ng tạo tác trong kiếp này dẫn

đế n tái sinh với thân ngũ uẩn, rồi già

chết, khổ đ au, v.v.

Đó là nhóm thứ ba.

Khi hiểu đượ c sự vận hành của lý

Duyên khởi, ta có thể phá vỡ vòng luân hồi sinh tử

đó , bằng cách gột bỏ những bất tịnh

của tâm - là vô minh, ái và thủ. Một khi các bất tịnh này bị loại bỏ, sẽ

không còn hành nghiệp, và nguồn thói quen cũng không sanh khởi. Khi những

hành nghiệp ngưng thì tái sinh và khổ đ au

cũng ngưng.

*

T rong Trường Bộ, kinh số 15, Đức Phật có dạy ngài Anandà rằng:

- "Nầy Anandà, giáo pháp Duyên Khởi rất thâm sâu, thật sự thâm sâu. Chính vì không thông hiểu giáo pháp này mà thế gian giống như một cuộn chỉ rối ren, một tổ chim, một bụi rậm lau lách, và không thể thoát khỏi các đọ a xứ, cõi dữ, phải chịu khổ đ au trong vòng luân hồi sinh tử."

Trong một đ oạn kinh khác, thuộc Trung Bộ 28, Ngài dạy rằng:

- "Ai hiểu đượ c lý Duyên khởi, người ấy hiểu Pháp; và ai hiểu đượ c Pháp, người ấy hiểu lý Duyên khởi" .

Cho nên, giáo lý Duyên khởi là một giáo lý tinh yếu, thâm sâu, quan trọng, không phải dễ dàng thực chứng và thông hiểu. Là một phàm nhân cư sĩ còn đ ang tu học, ở đâ y, chúng tôi chỉ có thể trình bày tóm tắt sơ lược theo kiến giải thô thiển của mình.

Perth, Tây Úc, tháng 8-2004

-ooOoo-

Đầu

trang | 01

| 02

| 03

| 04

| 05

| 06

| 07

| 08

| 09

| 10

| Mục lục

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 02-02-2005

← Văn bản trướcCan Ban Phat Giao - Binh AnsonVăn bản tiếp →Can Ban Phat Giao - Binh Anson
☰ Mục lục Căn Bản Phật Giáo (Bình Anson)