Vien-Minh: Thuc Tai Hien Tien - 06
Vietnamese, with Unicode Times font
Thực Tại Hiện Tiền
Viên Minh
[06]
TIẾN TRÌNH TÂM
( CITTA V ĪTHI )
23-11-93
Trong lần trước, chúng ta đ ã nói về
sự vận hành của 18 giới. Đến đây có lẽ chúng
ta có thể đ ã thấy rõ nguyên nhân phát sanh
đau khổ v à phiền não.
Đâu l à khổ
đế, đâu l à tập
đế, chắc không ai ho ài nghi nữa phải
không?
Cũng trong sự vận hành này, chúng ta đ ã
thấy rõ sự sanh khởi của ngũ uẩn. Ngũ uẩn không phải là một cái gì có sẵn,
như là một bản ngã nói n ăng v à hành
động, m à ngũ uẩn khi sanh khi diệt
thay đổi luôn luôn t ùy theo cái tâm
khi nó tương giao với ngoại giới.
Chúng ta cũng so sánh, đối chiếu mối li ên hệ giữa ngũ uẩn và 7 biến hành tâm sở, tức là những tâm sở chánh yếu diễn ra trong tất cả tâm. Tâm nào cũng phải có mặt 7 tâm sở này: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm, mạng c ăn, tác ý.
Sở dĩ chúng ta đem nhiều pháp ra so sánh l à
để li ên hệ các pháp
Đức Phật dạy lại với nhau. Bởi v ì khi
thì chúng ta học pháp này, khi học pháp khác, rất là tản mạn, tưởng giữa
chúng chẳng có mối quan hệ nào cả. Không phải thế, chúng liên hệ rất là
mật thiết, và nhờ vậy khi mình thấy pháp này là thấy
được pháp kia. Dầu l à một câu kệ
Đức Phật dạy, vẫn bao h àm hết giáo lý
đạo Phật. Đây l à
điều m à quý vị
để ý kỹ sẽ thấy.
Ngược lại mỗi từ ở trong mỗi pháp thì lại phải hiểu tùy trường hợp. Ví dụ chữ " pháp ", chữ " sắc " mà chúng ta đ ã từng khảo sát hôm trước.
Hôm nay, chúng ta nói về tiến trình tâm , tiếng P āli gọi l à Citta v īthi. V īthi nghĩa là lộ trình, là diễn tiến, một dòng diễn tiến . Citta là tâm . Tâm tức là thức . Có 6 thức. Mặc dù 900 n ăm sau Đức Phật Niết B àn, Thế Thân giới thiệu thêm 2 thức là Mạt-na và A-lại-da, nhưng 2 thức này không có gì mới lạ, nó nằm trong tiến trình tâm ngang qua 6 thức mà chúng ta sắp nói đến.
Nói có 6 thức là tùy hiện tượng mà gọi tên khác nhau thôi, sự thực khi
một tâm hiện khởi nó diễn tiến qua một lộ trình gọi là tiến trình tâm. Ví
như dòng điện, tác dụng l ên bóng
đ èn thì sáng, tác dụng lên máy quạt
thì cánh quạt quay, tác dụng lên bàn ủi thì sinh nhiệt, nhưng cũng chỉ do
một dòng điện m à thôi. Dòng
điện đó ví như d òng tâm hiện khởi
ngang qua các c ăn vậy. Cũng ví như nước v à
sóng, gió nhẹ tác động l ên nước thì
sinh sóng l ăn tăn. B ão lớn tác
động l ên nước thì sinh ra sóng thần,
nhưng chỉ là nước đó thôi. T ùy duyên
mà gọi.
Vậy khi nói tâm hay thức chúng ta đừng câu nệ ở nơi cách phân loại m à chỉ quan sát ngay nơi cái tâm đang hiện khởi để thấy diễn biến của nó.
Duy Thức học nói có 8 thức. Abhidhamma Nguyên Thủy nói tiến trình tâm
ngang qua 5 môn có 9 giai đoạn v à
ngang qua ý môn chỉ có 4 giai đoạn. Từ " giai
đoạn " tôi dùng
đây tương đương với chữ thức trong 8 thức của
Duy Thức học.
Cũng theo Abhidhamma, nếu đứng về phương diện c õi giới thì có 4 loại tâm: dục giới tâm, sắc giới tâm, vô sắc giới tâm, siêu thế tâm. Nếu đứng về phương diện nhân quả, thiện, bất thiện, vô nhân, bất động, duy tác v.v... th ì có tới 89 tâm hoặc 121 tâm. Nếu đứng về phương diện hiện khởi qua các căn th ì nói có 6 thức. Vậy tùy tác dụng, tùy phương diện mà gọi thôi chứ đừng n ên chấp trước. Quan trọng ở chỗ mình thấy được sự vận h ành của tâm như thế nào chứ không cần gọi tên nó làm gì. Giống như một chậu nước, mình lấy cái ly mà đong th ì 10 ly, nhưng lấy 1 cái gallon mà đong th ì chỉ có ½ gallon, phải không? Nửa gallon bằng 10 ly, 10 ly bằng 1 chậu. Cả 3 đều đúng. V ì thế không nên tranh cãi về con số thống kê tâm làm gì, mà quan trọng là mình phải thấy diễn biến của tâm nơi chính tâm đang vận h ành. Vậy chúng ta thử chú ý theo dõi trình tự diễn biến của tâm như thế nào. Đây l à sự kiện tâm khá vi tế, không nên lý luận mà chỉ chú tâm quan sát.
Diễn biến của 1 tâm sinh diệt như thế này:
Dòng tâm thức khi ở trạng thái tĩnh lặng, chưa có tác động của 1 đối tượng n ào hết thì nó trôi chảy âm thầm lặng lẽ, ẩn tàng trong chiều sâu của sự sống nên gọi là hữu phần ( hữu phần gọi là bhavanga : anga là phần, bhava là hiện hữu, sự sống ). Hữu phần là phần tiềm ẩn duy trì sự hiện hữu trôi chảy liên tục của dòng tâm. Khi mình ngủ hoặc khi mình bất tỉnh thì lúc đó không có một đối tượng g ì tác động để tâm m ình khởi lên cả ( trừ lúc chiêm bao ). Tâm đang ở trạng thái tĩnh lặng - tĩnh lặng m à luôn luôn trôi chảy. Cho nên đúng ra phải nói l à bhavanga at īta tức l à hữu phần cứ trôi qua, trôi qua, tức là trôi chảy liên tục. Duy Thức gọi là " hằng chuyển như bộc lưu ". Khi hữu phần đang trôi chảy như vậy, chợt có một đối tượng tác động v ào khiến hữu phần này rung động l ên hai lần gọi là bhavanga calana. Khi hữu phần rung động th ì cái dòng trôi chảy ấy liền dừng lại. Không phải là dừng lại dòng trôi chảy mà là dừng lại tình trạng trôi chảy ẩn tàng lặng lẽ, nên gọi là hữu phần dừng lại: bhavanga upaccheda.
Hữu phần dừng lại và tâm bắt đầu khởi l ên qua các c ăn để thu nhận, đánh giá, phản ứng v.v... tr ên đối tượng tác động:
Bình thường hữu phần trôi qua ở trạng thái tĩnh ( từ A
đến B ). khi có một
đối tượng ( sắc, thanh, hương, vị,
xúc, pháp ) tác động v ào thì hữu
phần rung động 2 lần rồi dừng lại ( từ
B đến C ) và bắt
đầu khởi tâm ( tại C ). Tiến
trình tâm thực sự xảy ra ( từ C đến D )
rồi trở lại trạng thái thầm lặng trôi chảy của hữu phần. Ở
đây, chúng ta cần biết th êm một tư
tưởng của Lão Tử:
" Trí hư cực, thủ tịnh đốc, vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục, ph ù vật vân vân, các phục quy kỳ c ăn, quy căn viết tịnh, tịnh viết phục mạng, phục mạng viết thường, tri thường viết minh, bất tri thường vọng tác hung ".
Nghĩa là: " Nếu ta sáng suốt định tĩnh m à quan sát thì thấy vạn vật ( tức là các tâm pháp ) khởi lên rồi chúng lại trở về. Té ra tất cả các pháp... đều như vậy, cứ khởi l ên rồi trở về gốc. Trở về gốc gọi là tịnh. Tịnh gọi là phục mạng. Phục mạng gọi là thường. Biết cái thường này là minh. Không biết cái thường này là vọng khởi lung tung ".
Câu này của Lão Tử cũng khuyên ta nên tĩnh lặng soi chiếu cái tâm sinh
diệt, đi về qua lộ tr ình của nó. Ba
giai đoạn của hữu phần ở tr ên ( hữu
phần trôi qua, hữu phần rung động v à
hữu phần dừng lại ) có thể gọi theo phân tâm học là vô thức hoặc tiềm
thức, chỉ đóng vai tr ò chuẩn bị cho
tiến trình tâm chứ tâm chưa thật sự khởi.
Ngay khi hữu phần dừng lại, tâm thật sự khởi lên theo trình tự như sau ( đối với mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ):
1 sát-na - Ngũ môn hướng tâm ( Pañcadv ār'āvajjuna ).
1 sát-na - Ngũ thức ( Pañcaviññ āna ).
1 sát-na - Tiếp thọ tâm ( Sampaticchana ).
1 sát-na - Suy đạc tâm ( Santirana ).
1 sát-na - xác định tâm ( Votthapana ).
7 sát-na - Tốc hành tâm ( Javana ).
2 sát-na - Đồng sở duy ên ( Tad ālambana ).
Nếu kể cả 3 sát-na của gai đoạn hữu phần
th ì toàn bộ tiến trình diễn ra trong 17 sát-na, nhưng nếu chỉ kể
phần chính yếu thì chỉ cần 14 sát-na. Tuy nhiên tiến trình sẽ lập
đi lập lại tr ên cùng
đối tượng rất nhiều lần.
Giải Thích Các Giai Đoạn Của Tiến Tr ình
Trên đây l à tiến trình tâm diễn ra
qua 5 cửa ( mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ). Tiến trình qua ý môn chúng
ta sẽ nói sau. Tuy nhiên dù tiến trình qua ngũ môn vẫn có sự tham dự của ý
thức.
- Ngũ môn hướng tâm : 3 giai đoạn hữu
phần cũng được tính v ào trong tiến trình nhưng thực ra
đến ngũ môn hướng tâm th ì tâm mới thực
sự khởi.
Ngũ môn hướng tâm chỉ là phản xạ tự nhiên của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân
trên đối tượng tương ứng. Cụ thể như khi một
người nằm ngủ, bỗng có tiếng động l àm anh ta giật mình, toàn thân
người ấy bị đánh thức v à hướng
đến đối tượng. Nhưng thật ra v ì là
tiếng động n ên chỉ có nhĩ môn thật sự
hướng đến đối tượng. Nếu l à hình ảnh
thì nhãn môn hướng đến, nếu l à sự
đụng chạm th ì thân môn hướng
đến v.v...
- Ngũ thức : khi một trong 5 môn hướng về
đối tượng th ì thức của môn ấy liền
cộng tác vào. Ví dụ nếu đối tượng l à
tiếng động th ì nhĩ thức cộng tác. Vì
vậy đến đây 1 trong 5 thức khởi tác dụng. Có
đôi khi nhiều thức c ùng khởi một lần, như vừa thấy vừa nghe chẳng
hạn.
- Tiếp thọ tâm : sau khi một trong 5 thức khởi lên thì tâm tiếp nhận
đối tượng. Giả sử như nh ãn thức khởi
lên thì sự tiếp nhận sẽ giống như chiếc máy hình bấm nút
để thu h ình.
- Suy đạc tâm : sau khi thu hình
vào, đây l à lấy mắt làm
điển h ình, thì nó hiện lên trên phim ( ví
dụ máy hình ) từng chi tiết của đối tượng,
giai đoạn n ày mang tính phân tích.
- Xác định tâm : sau khi ghi
nhận từng chi tiết một cách phân tích, tâm bắt
đầu tổng hợp các chi tiết để h ình
thành toàn diện đối tượng, v à xác
định đó l à hình gì.
Ba giai đoạn n ày nói về ý thức nhưng tương đương với tưởng trong ngũ uẩn, chỉ xảy ra trong 3 sát-na-tâm.
- Tốc hành tâm : đây l à giai
đoạn quan trọng h ình thành sự tạo tác
của tâm kéo dài đến 7 sát-na. Nó chính l à
hành trong ngũ uẩn. Hầu hết các tâm sở quần tụ ở
đây t ùy theo tính chất thiện, bất
thiện, bất động hay si êu thế tâm.
Mạt-na thức nằm trong tốc hành tâm này.
- Đồng sở duy ên : diễn ra trong
2 sát-na tâm, nó giữ vai trò như A-lại-da trong Duy Thức
để ghi nhận lại tiến tr ình tâm vừa xảy
ra, nhất là giai đoạn tốc h ành tâm.
Đồng sở duy ên tương đương với thức uẩn trong sự tập khởi của ngũ uẩn, về phương diện ghi lại chủng tử.
Tất cả các giai đoạn tiến tr ình tâm này đều có sự hiện diện của thọ.
So Sánh Tiến Trình Tâm Với Ngũ Uẩn
Thực ra tiến trình tâm cũng chính là tiến trình ngũ uẩn được triển khai chi tiết hơn.
Vì cách phân giai đoạn khác nhau ( một bên là 5, một bên là 7 giai đoạn ) nên sự so sánh phải rất tế nhị:
- Sắc uẩn gồm ngũ môn hướng tâm và ngũ thức.
- Thọ uẩn có mặt trong tất cả giai đoạn của tiến tr ình tâm.
- Tưởng uẩn gồm tiếp thọ tâm, suy đạc tâm v à xác định tâm.
- H ành uẩn tương đương với tốc h ành tâm.
- Thức uẩn tương đương với đồng sở duy ên.
Đồng sở duy ên ghi lại tiến trình rồi chìm vào trạng thái tiềm ẩn
trong hữu phần. Đồng sở duy ên giữ vai
trò n ăng t àng hoặc n ăng
hu ân ( cất chứa ) còn hữu phần giữ vai trò sở tàng hoặc sở
huân ( chỗ cất chứa ).
Trước khi tâm khởi lên tiến trình là hữu phần.
Sau khi tiến trình chấm dứt cũng trở lại hữu phần, do đó hữu phần tương đương với căn bản thức trong Duy Thức.
Chúng ta cần lưu ý một điều l à
đối với kẻ ph àm phu, tiến trình tâm
không khác ngũ uẩn, tuy nhiên khi tốc hành tâm
được hướng dấn bởi trí tuệ giải thoát, th ì
tiến trình tâm này không tác thành uẩn, ví dụ tiến trình tâm siêu thế.
Tiến trình tâm cũng không nhất thiết phải trải qua 17 sát-na. Tùy theo đối tượng m à tiến trình tâm có thể diễn tiến đầy đủ hoặc chấm dứt nửa chừng.
- Nếu là một đối tượng rất lớn (atimahanta) th ì tiến trình diễn ra 17 sát-na:
* Hữu phần trôi qua: 1 sát-na
* Hữu phần rung động 2 lần v à dừng lại: 2 sát-na
* Từ ngũ môn hướng tâm đến đồng sở duy ên: 14 sát-na
Tổng cộng: 17 sát-na
Đối tượng rất lớn tức l à đối tượng gây sự chú ý hoặc gây ấn tượng mạnh, khiến tâm phản ứng mạnh. Ví dụ đối tượng l àm chúng ta sợ hãi, tức giận hay hoan hỷ vui mừng, v.v...
- Nếu là một đối tượng lớn ( mahanta )
thì tiến trình chấm dứt sau tốc hành tâm, nghĩa là
đồng sở duy ên không khởi lên. Như vậy
nó chỉ diễn ra trong 15 sát-na.
Đối tượng lớn tức l à đối tượng
không gây chú ý nhiều lắm, khiến tâm tuy có phản ứng nhưng rồi sau đó qu ên
đi không ghi lại g ì cả. Ví dụ một vị
thầy ra đường thỉnh thoảng gặp một v ài
học sinh chào hỏi, ông ta cũng mỉm cười đáp
lại, nhưng sau đó ông không nhớ g ì hết.
- Nếu đối tượng nhỏ ( paritta )
thì tiến trình tâm chỉ tồn tại ngang xác định
tâm, tốc h ành tâm không khởi lên. Trong trường hợp này xác
định tâm kéo d ài 3 sát-na rồi trở lại
hữu phần. Như vậy tiến trình tâm chỉ diễn ra từ 10
đến 11 sát-na thôi.
Ví dụ: khi đi ngo ài
đường, chúng ta vẫn thấy h àng cây hai
bên đường, xe cộ, người đi lại, nhưng chúng
ta chỉ thấy vậy thôi chứ không chú ý v à không phản ứng gì cả.
- Nếu đối tượng rất nhỏ th ì hữu
phần chỉ rung động rồi trở về trạng thái y ên
tĩnh, chứ tiến trình tâm không khởi lên. Ví dụ khi
đang ngủ, có tiếng động khiến chúng ta giật m ình
nhưng vẫn ngủ lại như thường.
Qua sự vận hành của các tiến trình tâm trên, chúng ta thấy rằng tốc
hành tâm và đồng sở duy ên có thể không
khởi tùy đối tượng. Mạt-na thức l à một
phần của tốc hành tâm và A-lại-da thức chính là
đồng sở duy ên. Vậy không phải chỉ 6
thức mới sinh diệt mà công n ăng của Mạt-na v à
A-lại-da cũng vô thường sinh diệt tùy lúc. Không nên chủ trương có một cái
tâm thường tồn mà rơi vào bản thể luận thường kiến. Xin quý vị lưu ý cho
như vậy.
Còn một điểm cần lưu ý l à trong một
khoảng thời gian có thể xảy ra nhiều tiến trình tâm có
đối tượng khác nhau. Những tiến tr ình
tâm này không phải xảy ra cùng lúc mà chúng xen kẽ với nhau.
Ví dụ: ta đang xem ti vi, bỗng có nhiều
tiếng nổ lớn b ên ngoài. Thế là chúng ta hướng chú ý ra bên ngoài,
nhưng khi biết đó chỉ l à tiếng pháo,
chúng ta lại tiếp tục chú ý xem ti vi.
Như vậy xem ti vi và nghe tiếng nổ là 2 tiến trình tâm khác nhau xen kẽ với nhau.
Một ví dụ khác: một ông chủ nọ có 5 người thư ký đánh máy, ông đọc cho mỗi người đánh máy mỗi văn thư khác nhau. Đọc cho người thứ nhất một câu, rồi người thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm. Xong rồi ông trở lại đọc câu thứ hai cho người thứ nhất, thứ hai, v.v... cứ thế cho hết 5 văn thư cho năm người với 5 nội dung khác nhau. Ông chủ đó trong một khoảng thời gian đ ã sử dụng 5 tiến trình tâm xen kẽ với nhau mà chẳng có cái nào lẫn lộn cái nào, cái nào cũng nhất tâm, nhất quán cái đó.
Đó l à nói 2 tâm khác đối tượng xen kẽ lẫn nhau. Có nhiều khi 2 tâm khác loại cũng xen kẽ lẫn nhau. Ví dụ khán giả xem hai v õ sĩ đánh nhau tr ên võ đ ài. Thường thường khán giả thiên vị bên võ sĩ A hoặc võ sĩ B, cho nên khi thì hoan hô, khi thì tức giận. Như vậy tâm thương ghét, vui buồn, mừng giận cứ xen kẽ lẫn nhau trong cùng cú đánh của 2 đối thủ.
Như vậy, cái tâm luôn luôn vô thường theo các tiến trình tâm liên hệ
với những đối tượng của chúng, không những
thế trong mỗi tiến tr ình cũng diễn ra sự biến
đổi vô thường, v à ngay trong mỗi
sát-na tâm cũng đ ã có sinh-trụ-diệt
tiếp nối liên tục.
Vậy thì, quả là " quá khứ tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc " có đúng vậy không?
Chúng ta đ ã nói
đến sự li ên hệ giữa 7 biến hành tâm
sở, ngũ uẩn và tiến trình tâm. Nhưng còn một số diễn biến khác cũng liên
hệ mật thiết với những điều vừa nói trước, đó
l à Thập nhị nhân duyên.
-ooOoo-
Đầu trang |
Mục lục | 01 |
02 | 03 |
04 | 05 | 06 | 07 |
08
Chân thành cám ơn anh Lê Trung Thành đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, tháng 1-2004)
[ Trở về trang Thư Mục ]
last updated: 08-01-2004