📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Cùng một cỗ xe

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 20,372 ký tự · ~19 phút đọc
🏠 Trang chủ 📜 Kho kinh ⬇ Tải .txt

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Cùng một cỗ xe

Mahayana và Theravada

Bình Anson

P hật giáo ngày nay có

nhiều tông phái với các truyền thống khác

nhau. Tuy nhiên, chúng ta thường phân biệt hai

tông phái chính: Phật Giáo Đại thừa - Mahayana, và

Phật Giáo Nguyên thủy - Theravada. Phật Giáo Mahayana

thịnh hành ở các nước Tây Tạng, Mông Cổ, Trung Hoa,

Triều Tiên, và Nhật Bản. Trong khi đó, Phật Giáo

Theravada được lưu truyền rộng rãi ở Tích Lan

(Sri Lanka), Miến Điện, Thái Lan, Lào và Cam

Bốt.

Riêng Việt Nam có lẽ là

một quốc gia Á Châu đầu tiên mà cả hai tông phái

lớn nầy đều được chính thức thừa nhận và đã

cộng tác hoạt động trong nhiều thập niên qua.

Tông phái Đại thừa có một truyền thống lâu

đời và đã có mặt tại Việt Nam do các tu sĩ

Ấn Độ truyền sang vào cuối thế kỷ

thứ II C.N [10, t. 47]. Tông phái Nguyên thủy cũng có

mặt tại vùng đất nầy qua nhiều thế kỷ

trong các cộng đồng người Khơ me (Cao Miên) tại

miền Nam Việt Nam, và được truyền bá

đến các Phật tử người Việt trong thập niên

1940 [11, t. 15]. Trong những năm gần đây lại có

những dự án dịch thuật các kinh điển của cả hai

truyền thống, từ các văn bản gốc tiếng Hán

và tiếng Pali, sang tiếng Việt hiện

đại.

Trong bài viết ngắn dưới

đây, tôi xin mạn phép trình bày sơ lược về

nguồn gốc của Mahayana và Theravada, lồng trong bối

cảnh lịch sử phát triển của đạo Phật tại

Ấn Độ trong khoảng 1000 năm đầu tiên sau khi

Đức Phật nhập Niết Bàn. Tiến trình đó

được tạm chia làm ba thời kỳ: thời kỳ nguyên thủy

(100 năm), thời kỳ bộ phái (400 năm), và thời kỳ

chuyển hóa (500 năm).

1. Thời kỳ nguyên thủy

Trong 45 năm truyền dạy

đạo pháp, Đức Phật đã để lại rất nhiều

bài giảng, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, cho

nhiều người thuộc mọi tầng lớp trong xã hội.

Các bài giảng nầy thường được các vị tu sĩ

đệ tử ghi nhớ, sắp xếp lại, truyền khẩu

cho nhau, và dùng để giảng lại cho người khác.

Khi được phân phối đi hoằng dương đạo pháp ở

các vùng khác nhau, các bài giảng nầy thường được

chuyển dịch ra tiếng địa phương và điều

nầy được Đức Phật chấp nhận và khuyến khích

[1, t. 42].

Có một lần, hai vị đại đức

Yamelu và Tekula xin phép Đức Phật để ghi chép

và chuyển dịch những bài giảng của Ngài sang

tiếng Vedic, vốn là văn tự của giới quý tộc

dùng để phúng tụng kinh Vệ Đà, để bảo

đảm tính nhất quán và chính xác của các bài kinh,

nhưng Phật không đồng ý. Ngài cho rằng các bài

giảng của Ngài phải được phổ biến đến

mọi người qua ngôn ngữ địa phương để

họ có thể nghe, hiểu và thực hành được

[1, t. 43]. Cũng vì vậy mà dù rằng Đức Phật dùng

tiếng Magadhi (Ma Kiệt Đà) để giảng pháp,

nhưng các bài giảng đã được truyền khẩu bằng

nhiều thứ tiếng khác nhau.

Sau khi Đức Phật nhập

diệt, ngài Ma Ha Ca Diếp triệu tập một hội

đồng gồm khoảng 500 tu sĩ tại vùng đồi núi ngoại

thành Vương Xá (Rajagaha) để kết tập kinh

điển, sau nầy được gọi là Đại Hội Kết

Tập Lần Thứ Nhất. "Kết tập" có nghĩa

là thu góp, tập hợp lại, ôn lại, đừng để cho

tán thất. Tiếng Phạn là "sangiti", có

nghĩa là cùng nhau tụng lại (chanting together). Trong

Đại Hội nầy, ngài Ma Ha Ca Diếp là chủ quản,

ngài A Nan Đa đọc lại các bài kinh giảng và

ngài Ưu Ba Ly đọc lại các điều luật. Sau

lần kết tập đầu tiên nầy, bộ Luật Tạng và bộ

Kinh Tạng được đúc kết [2, t. 69]. Lúc ấy, Kinh

Tạng được chia ra thành 4 bộ chính: Trường Bộ,

Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, và Tăng Chi Bộ.

2. Thời kỳ bộ phái

Sau đó, nhiều phái đoàn

truyền giáo được gửi đi các nơi để hoằng

dương đạo pháp, từ miền Trung Ấn đến

mạn Nam và mạn Tây xứ Ấn Độ. Trong thời kỳ nầy

có nhiều biến động, thay đổi bố cục chính

trị giữa các vương quốc trong vùng, và vì thế

có nhiều thay đổi trong sinh hoạt xã hội, tạo

ảnh hưởng đến các sinh hoạt tăng đoàn, nhất

là tại những nơi mà Phật giáo còn mới, chưa vững

mạnh. Nhiều tu sĩ trẻ trong những vùng nầy bắt

đầu cảm thấy có nhu cầu cần sửa đổi giới luật và

lề lối sinh hoạt để phù hợp với đời sống

địa phương.

Một trăm năm sau ngày Đức

Phật nhập diệt thì có một Đại Hội Kết Tập

Lần Thứ II tại thành Vaisali với 700 tu sĩ, mục đích

chính là để giải quyết các tranh chấp về

10 điều luật căn bản, trong đó có luật cấm các

tu sĩ thu nhận vàng bạc do dân chúng cúng dường [2,

t. 80]. Nhưng thêm vào đó, Đại Hội cũng duyệt

lại các kinh điển, và kết tập một số bài

kinh giảng không được đúc kết lúc trước. Đó

là những cơ sở để thành hình bộ kinh thứ 5,

Tiểu Bộ, về sau nầy [3, t. 50-56].

Vì Đại Hội quyết định

giử nguyên 10 điều giới luật căn bản mà không

sửa đổi, một số tu sĩ trẻ không hài lòng và bắt

đầu có khuynh hướng ly khai. Đây là mầm mống đưa

đến sự phân chia đầu tiên trong tăng đoàn: bộ

phái Trưởng Lão Thuyết Bộ (Sthaviravada) gồm các

tu sĩ có khuynh hướng bảo thủ, và Đại Chúng Bộ

(Mahasanghika) gồm các tu sĩ có khuynh hướng cải cách

[2, t. 81].

Một trăm năm sau đó, một

Đại Hội Kết Tập Lần Thứ III được triệu

tập dưới thời vua A Dục (Asoka), 268-232 T.C.N. (Trước

Công Nguyên). Dưới sự chỉ đạo của ngài Mục

Kiền Liên Tu Đế (Moggaliputta Tissa), Đại Hội

nầy gồm khoảng 1000 tu sĩ đúc kết Kinh Tạng và

Thắng Pháp Tạng. Kinh Tạng (Sutta Pitaka) giờ đây gồm

5 Bộ Kinh: Trường Bộ, Trung Bộ, Tiểu Bộ, Tương

Ưng, và Tăng Chi [2, t. 109]. Thêm vào đó, tổ chức

tăng đoàn theo truyền thống Trưởng Lão

Thuyết được chấn chỉnh lại theo đúng các giới

luật.

Trong thời kỳ nầy, Đại Chúng

Bộ bắt đầu phân chia ra thành nhiều tông phái.

Nhiều nhà sử học ghi nhận có tất cả bốn lần

phân chia, tổng cộng là 7 tông phái trong vòng 200

năm. Bên cạnh đó, Trưởng Lão Thuyết Bộ cũng

bị phân chia bảy lần, tạo ra mười một tông phái [2,

t. 111]. Vì vậy mà ngày nay có nhiều sách

viết về "mười tám tông phái", cộng

thêm với hai bộ phái đầu tiên [4, t. 123]. Tuy nhiên,

cũng có sách đã liệt kê đến 34 tông phái

[2, t. 115].

Vua A Dục là một vị vua rất

sùng bái đạo Phật, và đã đóng góp rất nhiều

trong công cuộc phát huy đạo pháp. Ngài đã gửi

nhiều phái đoàn đi truyền giáo nhiều

nơi. Trong đó có Đại đức Mahinda, một trong những

người con của ngài, cùng với 4 vị tu sĩ được gửi

sang đảo Tích Lan để truyền bá đạo Phật.

Một mặt khác, đạo Phật cũng được phát triển

rộng rãi ở mạn Tây Bắc, và trung tâm Phật giáo ở

Kashmir trở thành một trong những trung tâm chính thời

đó. Trong thời kỳ nầy, các tư tưởng Đại thừa bắt

đầu thành hình, và thâm nhập vào một vài tông

phái của Đại Chúng Bộ, chẳng hạn như tông

Thuyết Xuất Thế Bộ (Lokottaravadin).

3. Thời Kỳ Chuyển Hóa: Theravada

Khi Đại đức Mahinda và phái

đoàn truyền giáo sang Tích Lan, ngài được vua

Tích Lan giúp xây cất một ngôi chùa lớn, gọi là

Đại Tự Viện (Mahavihara), và từ đó thành lập

tông phái Đại Tự Viện ở xứ nầy. Một trăm năm

sau thì một ngôi chùa khác, tự viện Vô Úy Sơn

(Abhayagiri), được xây cất và các tu sĩ ở chùa nầy

bắt đầu tạo ảnh hưởng lớn mạnh ở Tích Lan. Thêm

vào đó, cũng có nhiều nhóm tu sĩ với khuynh

hướng đại thừa từ Ấn Độ sang hoạt động tại

xứ nầy, nhưng không có ảnh hưởng sâu rộng. Sự

tranh giành ảnh hưởng giữa hai tông phái nguyên thủy

Đại Tự Viện và Vô Úy Sơn kéo dài qua nhiều

thế kỷ, và chỉ chấm dứt vào khoảng thế

kỷ thứ 12, khi nhóm Đại Tự Viện được vua

Parakkamabahu chính thức thừa nhận, kết tạo thành

tông phái Theravada như chúng ta thấy được ngày nay.

Vào những thập niên cuối cùng

trước công nguyên (29-17 T.C.N.), khoảng 500 tu sĩ

phái Mahavihara tập họp lại và bắt đầu cho

viết các bộ Kinh, Luật và Thắng Pháp trên một

loại giấy bằng lá bối đa. Lần đầu tiên, sau gần

500 năm truyền khẩu, ba bộ Tạng được ghi chép

hoàn toàn trên lá bối, và từ đó bộ Tam Tạng kinh

điển hệ Pali được tạo ra và lưu truyền

cho đến ngày nay. Đó là Đại Hội Kết Tập

Lần Thứ IV. Sở dĩ văn tự Pali được dùng vì đó

là ngôn ngữ chính thống miền Tây Ấn và là

ngôn ngữ sử dụng bởi ngài Mahinda. Nhờ tình trạng

xã hội tương đối ổn định và đảo Tích Lan tương

đối biệt lập nên các bộ Tam Tạng nầy đã

được gìn giữ nguyên vẹn, dù rằng trong khi sao chép

chuyển truyền từ đời nầy sang đời khác, có

thể có một vài sửa đổi, sơ sót. Nhưng đó chỉ

là các đoạn nhỏ, không quan trọng [3, t. 59-60].

Từ đó, Đại Tạng Kinh được truyền bá sang các

nước lân cận như Miến Điện, Thái Lan, Lào,

và Cam Bốt. Ngoài ra, một số các bài luận thuyết

của các danh sư trong thời kỳ nầy, như bộ Thanh Tịnh

Đạo (Visuddhimagga) của ngài Phật Âm (Buddhaghosa)

trước tác trong thế kỷ 4 C.N., bộ Thắng Pháp

Tập Yếu Luận (Abhidhammattha Sangaha) của ngài

Anuruđha, ... cũng được quý trọng, gìn giữ

và lưu truyền cho đến ngày nay.

Danh từ Theravada là tiếng

Pali, đồng nghĩa với chữ Sthaviravada của tiếng

Sanskrit, có nghĩa là giáo thuyết của các vị

trưởng lão (Doctrine of the Elders). Sách Tàu thường

dịch là Trưởng Lão Bộ, có khi dịch là Thượng

Tọa Bộ, nhưng dịch sát nghĩa là Trưởng Lão

Thuyết Bộ, là một trong hai bộ phái chính từ

thời kỳ nguyên thủy. Tuy nhiên, danh từ Theravada ngày

nay thường được dùng để chỉ truyền thống

Phật giáo Nam tông, bắt nguồn từ Tích Lan, chịu

nhiều ảnh hưởng của nhóm Đại Tự Viện

(Mahavihara), do Đại đức Mahinda và các tu sĩ thuộc

tông phái Phân Biệt Thuyết Bộ (Vibhajyavada),

một nhánh của Trưởng Lão Thuyết Bộ, truyền

bá vào Tích Lan khoảng 200 năm trước Công nguyên.

Có sách cho rằng thật ra, ngài Mahinda thuộc

truyền thống Xích Đồng Diệp Bộ (Tamrasatiya),

bộ phái của các tu sĩ mặc y màu đồng đỏ và là

một nhánh nhỏ của Phân Biệt Thuyết Bộ [12,

t.17-18]. So với các tông phái khác vẫn còn hoạt

động ngày nay, truyền thống Theravada có thể

được xem như là một truyền thống tương đối

lâu đời nhất, tương đối gần với thời kỳ nguyên

thủy nhất.

4. Thời Kỳ Chuyển Hóa: Mahayana

Khoảng 200 năm sau ngày Phật

nhập Niết Bàn, phái Đại Chúng Bộ bành trướng

tại nhiều vùng của xứ Ấn Độ và bắt đầu

phân hóa thành nhiều tông phái, trong đó có

tông phái Lokottaravada (Thuyết Xuất Thế). Tuy

nhiên, trong thời kỳ đầu, các tông phái đều sử

dụng kinh điển A hàm (Agama) bằng ngôn ngữ

Sanskrit, mặc dù đã có một vài sửa đổi để

hàm chứa tư tưởng đại thừa. Cho đến nay, các

sử liệu đều chỉ rằng kinh điển đại

thừa bắt đầu xuất hiện trong những năm cuối

cùng trước Công nguyên, lúc đầu là một vài bài

kinh ngắn, về sau được bổ sung thêm và bành

trướng, kết tập lại thành những bộ kinh lớn.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa

biết đích xác là danh xưng Mahayana - Đại Thừa

bắt đầu được sử dụng vào lúc nào, bắt nguồn từ

tông phái nào trong thời kỳ bộ phái. Đầu tiên, danh

xưng Bồ Tát Thừa được dùng, rồi dần dần về

sau, danh xưng Đại Thừa xuất hiện trong các bộ

kinh mới. Bộ kinh đầu tiên có đề cập đến

danh xưng nầy là bộ kinh Diệu Pháp Liên Hoa. Có

lẽ đó là kết tụ của những tiến hóa tư

tưởng trong mấy trăm năm sau khi có sự phân hóa

tăng đoàn lần đầu tiên. Có học giả cho rằng

Mahayana bắt nguồn từ Đại Chúng Bộ vì cùng có

những ý niệm phóng khoáng trong giới luật. Tuy

nhiên các ý tưởng của tông phái Thuyết Nhất

Thiết Hữu Bộ (Sarvastivadin), một tông chính của

Trưởng Lão Bộ, cũng được thu dụng và hàm chứa

trong kinh điển Mahayana. Có học giả cho rằng

Mahayana phát nguồn từ các tu sĩ có tư tưởng cải

cách từ nhiều tông phái khác nhau, như tông Nhất

Thuyết Bộ (Ekavyavaharika), Thuyết Xuất Thế

Bộ (Lokottaravadin), Kế Dẫn Bộ (Kaukutika), v.v...

[2, t. 261].

Kinh điển Đại thừa bắt

đầu xuất hiện nhiều hơn, có hệ thống

hơn, từ thế kỷ 1 C.N. trở về sau. Tiếc

rằng các bộ kinh đầu tiên, như Kinh Duy Ma Cật, Liễu

Ba La Mật, Bồ Tát Tạng, Tam Pháp Kinh, v.v... nay không

còn nguyên bản Sanskrit, mà chỉ còn dịch bản chữ

Hán và Tây Tạng, nên không thể đối chiếu,

truy tầm nguồn gốc [2, t. 276]. Tuy nhiên các bộ kinh

đại thừa quan trọng khác như Đại Bát Nhã, Pháp

Hoa, Hoa Nghiêm, A Di Đà vẫn còn các bản gốc

tiếng Sanskrit [2, t. 275-295].

Sự xuất hiện các bộ kinh

đại thừa và sau đó là các quyển luận

thuyết của các ngài Mã Minh, Long Thọ, Long

Trí, Đề Bà, Vô Trước, Thế Thân trong bốn

thế kỷ đầu Công nguyên đánh dấu sự thành

hình và bành trướng nhanh chóng của Phật giáo

Mahayana trong toàn xứ Ấn Độ. Ảnh

hưởng nầy đã dần dần lan rộng sang Trung Hoa, và từ

đó có những phong trào truyền bá, chuyển

dịch kinh điển ở Trung Hoa qua nhiều thế

kỷ, từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 7

C.N., qua ba ngõ giao thông chính: đầu tiên là qua

miền Trung Á, qua ngõ Nepal - Tây Tạng, và bằng

đường biển.

5. Cùng một cỗ xe: Pháp thừa (Dhammayana)

Tóm lại, trong 100 năm sau khi

Đức Phật tịch diệt, giữa Đại Hội Kết Tập

Lần I và II, Đạo Phật được xem như là ở trong

thời kỳ nguyên thủy, với một tăng đoàn tương đối

còn ít, có nhiều liên hệ chặt chẻ, giới

luật thuần nhất, dưới sự lãnh đạo của các cao

tăng vốn đã xuất gia và thọ giới khi Đức Phật

còn tại thế.

Sang thời kỳ bộ phái, kéo dài

khoảng 400 năm từ sau Đại Hội II cho đến đầu

Công nguyên, các mầm mống phân hoá đã bắt đầu

xuất hiện, với sự phân chia thành hai Bộ, và sau

đó tiếp tục phân hóa thành 18 tông. Qua Đại

Hội III được tổ chức dưới triều vua A Dục,

việc kết tập Kinh Tạng và Thắng Pháp Tạng xem

như đã hoàn tất. Mặc dù trong thời kỳ nầy các kinh

A Hàm và giới luật nguyên thủy vẫn được các tông

phái tôn trọng - với những cách diễn dịch khác

nhau - các ý tưởng canh tân, đại chúng hóa đạo

pháp bắt đầu thành hình, nhất là trong thế

kỷ cuối cùng trước Công nguyên.

Thời kỳ tiếp theo là thời

kỳ chuyển hóa, kéo dài khoảng 500 năm cho

đến đầu thế kỷ 6. Trong thời kỳ nầy,

Phật giáo bắt đầu có hai hướng phát triển khác

nhau, và kéo dài ảnh hưởng đến ngày nay. Từ

Ấn Độ, đạo Phật được truyền về hướng

Nam, sang đảo Tích Lan, và tạo lập một căn bản vững

chắc ở đó. Đại Hội Kết Tập lần IV tại Tích

Lan đánh dấu việc ghi chép toàn bộ Tam Tạng Kinh

- Luật - Thắng Pháp trên lá bối, và được lưu

truyền cho đến ngày nay qua truyền thống

Theravada.

Cũng trong thời kỳ nầy, các

tư tưởng canh tân của Đại thừa đã bắt đầu tạo

ảnh hưởng lớn mạnh, qua các bộ kinh điển mới

và qua các bộ luận thuyết của các danh tăng vào

giữa và cuối thời kỳ nầy. Các tông phái Đại thừa

bắt đầu xuất hiện và tăng trưởng nhanh chóng.

Đạo Phật truyền sang mạn Tây Bắc, tạo lập trung

tâm Phật giáo ở Kashmir, và từ đó truyền vào

Trung Hoa.

Khi đạo Phật bắt đầu bành

trướng ở Trung Hoa, tăng đoàn ở đó đã thu nhận

và chuyển dịch rất nhiều kinh điển, từ

nhiều nguồn gốc và tông phái khác nhau, và qua

nhiều thời kỳ lịch sử. Các bộ Tam Tạng nguyên

thủy được dịch ra chữ Hán từ hai, ba tông phái

khác nhau, chẳng hạn như từ tông Thuyết Xuất

Thế Bộ và Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ. Các

bộ kinh chính của Đại thừa cũng thế, có

nhiều thay đổi theo thời gian, và được bổ sung,

sửa chữa nhiều lần. Có khi các bộ kinh nầy chỉ

được truyền khẩu bằng tiếng Phạn vào Trung

Hoa, rồi sau đó mới được dịch, giản lược, nhuận

sắc và ghi chép lại [5, t. 365-368]. Có khi các danh

tăng Trung Hoa du hành sang Ấn Độ học tập rồi

mang về các bộ kinh điển để phiên dịch

và phổ biến trong nước. Cũng có những bộ kinh

không có nguồn gốc rõ ràng và có lẽ đã được

trước tác tại Trung Hoa. Ngài Đạo An trong thời

Đông Tấn, thế kỷ thứ 4 CN, đã từng đặt

vấn đề "kinh nghi ngụy" để xác

định kinh thật, kinh giả. Cả hai truyền thống

chính -- Theravada và Mahayana -- đều có mặt tại

xứ nầy trong thời gian đó.

Để sắp xếp và thống

nhất nguồn gốc của các loại kinh điển, các tăng

sĩ thời đó đã đưa ra nhiều giả thuyết

khác nhau (các học thuyết "phán

giáo"). Trong đó, thuyết của ngài Trí Giả,

tông Thiên Thai , là phổ thông nhất và vẫn còn thấy

lưu dụng cho đến ngày nay trong một số sách Phật

giáo. Ngài cho rằng Đức Phật đã giảng kinh pháp

trong 5 thời kỳ (ngũ thời phán giáo): Hoa Nghiêm, A

Hàm, Phương Đẳng, Bát Nhã, và Pháp Hoa - Đại

Niết Bàn [5, t. 442], và vì thế có nhiều

loại kinh điển từ nhiều tông phái khác nhau.

Tuy nhiên, đây chỉ là một lối giải thích chủ quan

để tổng hợp, hệ thống hóa toàn bộ kinh

điển và biện minh sự siêu việt của Pháp

Hoa tông mà thôi. Giả thuyết nầy không có chứng

liệu lịch sử, và không được các nhà nghiên

cứu sử học Phật giáo ngày nay công nhận [5, t.

305-310; 6, t. 151-152].

Tại Tích Lan cũng thế,

trong những thế kỷ đầu tiên, cả hai

truyền thống Mahayana và Theravada đều có mặt

tại xứ nầy, mặc dù truyền thống Theravada có ảnh

hưởng mạnh hơn, như ngài Pháp Hiển đã ghi nhận

trong quyển Phật Quốc Ký [8, Ch. 2]. Ngài cũng

ghi nhận là có các nhóm tu sĩ phái Đại Tự

Viện, tuy là Theravada nhưng có tinh thần đại

thừa rất cao [2, t. 275]. Còn tại Ấn Độ, các

ngài Huyền Trang [9] và Pháp Hiển đều ghi

nhận sự hoạt động hài hòa của nhiều tông phái

khác nhau trong nhiều thế kỷ.

Ở Việt Nam, cả hai tông

phái Mahayana và Theravada đều được công nhận

và cùng chung nhau hoạt động trong công tác hoằng

dương đạo pháp. Hiến chương Phật giáo Việt

Nam soạn ra năm 1963 đã chính thức xác nhận

điều đó [4, t. 394]. Tuy nhiên, để tránh

hiểu lầm, chúng ta không nên dùng chữ

"Tiểu thừa" để gọi tông phái

Theravada. Điều nầy thường gặp trong một số sách

báo và bài viết về đạo Phật. Thật ra,

"Tiểu thừa" là dịch từ chữ

"Hinayana" -- cỗ xe nhỏ -- một chữ dùng

rất nhiều trong kinh điển và luận thuyết

Đại thừa, có hàm ý chê bai, khinh miệt. Có

lẽ đây là một dụng ý thâm sâu của các tu sĩ

luận sư Đại thừa để chê bai các bộ phái

nguyên thủy, bởi vì nếu họ chỉ có ý

muốn diễn tả một cỗ xe nhỏ thì danh từ

"Culayana" có ý nghĩa chính xác và

nghiêm túc hơn.

Cũng cần ghi nhận ở đây là

các danh xưng Đại thừa và Tiểu thừa chỉ thấy

đề cập trong kinh luận Mahayana xuất hiện

về sau, mà không thấy trong kinh điển nguyên

thủy. Trong hệ Pali Nikaya cũng như hệ Hán

tạng A-hàm, Đức Phật có dạy ngài Ananda về một

cỗ xe Pháp duy nhất, Pháp thừa

(Dhammayana) , đó là Con Đường Tám Chánh

(Bát Chánh Đạo), như đã ghi lại trong Tương Ưng

Bộ và Tạp A-hàm (SN XLV.4, SA 769):

"Này Ananda, Con

Đường Tám Chánh nầy là đồng nghĩa với cỗ

xe tối thượng, là cỗ xe Pháp, là sự

chiến thắng vô thượng trong mọi chiến

trận nhiếp phục tham, sân, si."

Khi đọc kinh điển,

chúng ta cần phải hiểu rõ hoàn cảnh lịch sử xã

hội khi các kinh nầy được tạo ra. Các kinh Đại

thừa được trước tác và xuất hiện vào cuối

thời kỳ bộ phái, nghĩa là khoảng 400-500 năm sau khi

Đức Phật tịch diệt. Đây là các tư tưởng cải

cách để đại chúng hóa đạo Phật, đối kháng

lại đường lối thủ cựu, giáo điều, chấp

kiến và vị kỷ của một số tu sĩ trong giới

lãnh đạo tăng đoàn của nhiều tông phái thời

bấy giờ, chứ không phải để ám chỉ riêng

biệt một tông phái nào cả [2, t. 257].

Khuynh hướng ngày nay là dùng

chữ Mahayana và Theravada nguyên ngữ để chỉ hai

tông phái chính nầy. Khi dịch sang Việt ngữ,

thường thì chúng ta dùng danh từ Phật Giáo Đại

Thừa và Phật Giáo Nguyên Thủy, nhưng cũng có sách

dùng danh từ Phật Giáo Bắc Truyền (Bắc Tông) và

Phật Giáo Nam Truyền (Nam Tông) để chỉ hướng

truyền đạo của Phật Pháp trong thời kỳ

chuyển hóa [7, t. 202]. Gần đây lại thấy có sách

dùng danh xưng Phật Giáo Nguyên Thủy (Theravada) và

Phật Giáo Phát Triển (Mahayana) cho hai hệ phái

chính ở Việt Nam [13, t. 7].

D ù là tông phái nào đi nữa,

đó cũng chỉ là giáo pháp phương tiện giúp ta

tu tâm tịnh ý để được an lạc và giải

thoát. Cần phải hiểu rõ nguồn gốc và hoàn cảnh

lịch sử trong tiến trình phát triển các bộ

kinh điển và tông phái, để có được một

sự thông cảm, hòa đồng và tương kính. Trong kinh

Pháp Hoa, Phật có nói: "Chư Phật chỉ dùng

một cỗ xe duy nhất đưa đến giải thoát (Nhất

thừa Phật đạo), không có hai mà cũng chẳng có

ba" , và trong Tiểu Bộ và Tăng Chi Bộ

của kinh tạng nguyên thủy, Ngài cũng dạy rằng: "Như

tất cả các đại dương đều có cùng một vị

mặn, các giáo pháp của Ta cũng chỉ có một vị duy

nhất, đó là vị giải thoát."

Bình Anson,

Perth, Western Australia

Tháng 04, 1996

Hiệu đính: Tháng 10, 1999

Tham Khảo

[1]. Thích Nhất Hạnh (1990),

Con đường chuyển hóa. NXB Lá Bối, San Jose.

[2]. Hirakawa Akira (1993), A history of Indian Buddhism.

Motilal Banarsidass, Delhi

[3]. Samanera Bodhesakho (1984), Beginnings: The Pali

Suttas. Buddhist Publication Society, Kandy.

[4]. Thích Đức Nhuận (1983), Phật học tinh hoa.

Phật học viện Quốc tế, California.

[5]. Kenneth Chen (1964), Buddhism in China. Princeton

University Press, Princeton.

[6]. Noble R. Reat (1994), Buddhism - A history. Asian

Humanities Press, Berkeley.

[7]. Thích Minh Châu và Minh Chi (1991), Từ

điển Phật học Việt Nam. NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội.

[8]. Thích Minh Châu (1997), Pháp Hiển -- Nhà

chiêm bái. Viện Nghiên cứu Phật học

Việt Nam. Sài Gòn.

[9]. Thích Minh Châu (1988), Huyền Trang -- Nhà

chiêm bái và học giả. Phật học viện

Quốc tế, California.

[10]. Thích Minh Tuệ (1993), Lược sử Phật Giáo

Việt Nam. Chùa Xá Lợi. Sài Gòn.

[11]. Lê Minh Qui (1981), Hòa thượng Hộ Tông. Trung

tâm Narada, Seatle.

[12]. Thích Nhất Hạnh (1993), Kinh Người áo trắng.

NXB Lá Bối, San Jose.

[13]. Thích Thanh Từ (1999), Chánh tín và mê tín.

Nguyệt san Giác Ngộ, số 35, tháng 2-1999, Sài

Gòn.

[ Trở về trang Thư Mục ]

update: 08-08-2016

← Văn bản trướcĐức Phật và Tam Tạng Kinh ĐiểnVăn bản tiếp →Cuoc doi Duc Phat
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)