📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Dut thuc qua Thang Phap

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 12,532 ký tự · ~11 phút đọc
🏠 📜

Dut thuc qua Thang Phap

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Duy

thức trong Thắng Pháp Tạng

Bình

Anson

Giới thiệu: Nhân

đọc bài viết "Tôi học Duy Thức"

của đạo hữu Chánh Hạnh đăng trên nguyệt san

Phật Học, tháng 6-1998, Louisville, Hoa Kỳ, tôi xin

mạo muội được đóng góp một bài viết ngắn,

giới thiệu sơ lược và tóm tắt về duy thức

học trong Thắng Pháp như thường được học

tập trong các cộng đồng Phật giáo Nguyên thủy. Bài

viết nầy dựa theo các ý tưởng chính trong

bài tham luận "Some introductory notes on

Abhidhamma" của Tỳ kheo Punnadhammo, Canada, đăng

trên diễn đàn truyền thông Internet năm 1998.

-oOo-

Về Thắng

Pháp (Abhidhamma)

Tạng thứ ba của Tam Tạng Kinh

Điển (Tipitaka) là Abhidhamma Pitaka. Tạng nầy

thường được gọi là Luận Tạng vì theo hệ

thống kinh điển Đại thừa, đây là tập hợp các

bộ luận giải của các vị cao tăng Đại thừa. Tuy

nhiên, trong hệ Nguyên thủy và để sát nghĩa,

Abhidhamma là tập hợp các bài giảng sâu xa của Đức

Phật về thể tính của vạn pháp, và thường

được sách Tàu phiên âm là A-tỳ-đàm. Dịch đúng

nghĩa là Vi Diệu Pháp hay Thắng Pháp. Cũng có

người dịch là Đối Pháp hay Đại Pháp, nhưng kém

phổ quát hơn.

Theo truyền thống, Thắng

Pháp được nhiều Phật tử Nam tông kính mộ và

tin tưởng rằng đó là các bài giảng mỗi đêm

của Đức Phật cho chư thiên và hoàng hậu Ma-Da trong

ba tháng của mùa hạ thứ bảy tại cung trời Đao Lợi.

Vào ban ngày, Ngài tóm tắt lại cho Đại đức

Xá-lợi-phất, và sau đó ngài Xá-lợi-phất khai

triển rộng ra thành bộ Thắng Pháp.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên

cứu kinh sử Phật giáo, bộ Thắng Pháp nầy được khai

triển về sau, trong các thế kỷ hoằng

hóa đạo Phật trong thời kỳ phân chia bộ phái, và

được đúc kết lại tại Đại hội Kết tập

Kinh điển lần thứ 4 ở Tích Lan vào năm 20 trước

Công Nguyên. Đây là kết quả của nền văn

học A-tỳ-đàm, căn bản chung cho mọi tông

phái, kể cả Đại thừa. Dù rằng về sau nầy,

các diễn dịch chi tiết của Duy-thức tông Đại

thừa có nhiều khác biệt, có thể nói là

các ý tưởng chính yếu và khái niệm

về duy thức đó đều cùng có chung một nguồn

gốc.

Nhìn chung, Thắng Pháp là một

cố gắng nhằm tổng hợp các bài giảng trong Kinh tạng

qua một cấu trúc bao quát và liên kết. Thắng

Pháp là một hệ thống tâm lý học phức

tạp và tinh vi. Ngoài ra, Thắng Pháp cũng nhắm

đến các vấn đề về siêu hình, thể

tính, luận lý, giải thoát nằm ngoài phạm vi của

tâm lý học tây phương hiện thời.

Để thông hiểu Thắng

Pháp, ngoài việc tra cứu kinh điển và sách

vở (xin xem phần Tài Liệu Tham Khảo ở cuối bài

viết), hành giả cần phải thực chứng quán

niệm nội tâm, trong đó phương cách hữu hiệu

nhất là hành trì các pháp thiền minh sát --

chẳng hạn như các phương pháp trong quyển Thanh

Tịnh Đạo (Visudhimagga) của ngài Phật  m

(Buddhaghosa) mà hiện nay vẫn còn được áp dụng

tại nhiều thiền viện ở Miến Điện,

Thái Lan và Tích Lan.

Thắng Pháp liệt kê rất chi

tiết về các phần tử của tâm thức và mô tả

sự vận hành rất vi tế của tâm thức. Để

thể nghiệm, hành giả cần phải quán sát nội

tâm một cách tinh tường từng thời khắc một, và từ

đó sẽ hiểu Thắng Pháp rốt ráo hơn. Trong ý

nghĩa đó, Thắng Pháp có thể xem như là một môn

tâm lý học thực nghiệm tinh vi và bao

quát.

Các nguyên tắc

cơ bản

Một cách tóm tắt, Thắng Pháp

được dựa chặt chẻ theo Ba Đặc Tính -- tam pháp ấn

-- của mọi hiện tượng hữu vi: Khổ (dukkha),

Vô thường (anicca), Vô ngã (anatta). Thêm vào đó,

Thắng Pháp cũng dựa theo luật Duyên khởi, như là

một nguyên tắc tổng quát và một sự vận hành có

điều kiện tính. Tất cả mọi biến cố

trên đời đều vận hành theo luật nhân quả,

không có gì ngẫu nhiên hoặc áp đặt bởi một vị

thần tạo hóa. Điều kiện tính là sự diễn tả

của một chuỗi nhân-và-quả, nhất là 12 nhân

duyên thường được thấy trong nhiều bài kinh,

bắt đầu bằng: "do vô minh mà duyên sinh các

nghiệp hành, do hành mà duyên sinh thức,

v.v...", và đưa đến các hoạn khổ.

Từ đó, Thắng Pháp đưa ra các tiên đề sau:

1. Không có gì sinh ra mà không có nguyên nhân.

2. Không có gì sinh ra mà chỉ do một nguyên nhân.

3. Không có gì sinh ra mà không có tác động.

4. Không có gì tồn tại hơn một thời khắc.

Bốn phân hạng

chính

Thắng Pháp đề cập

đến hai loại sự thật: sự thật thông thường

(chân lý chế định, tục đế, thế

đế, sammutisacca), và sự thật tuyệt đối

(chân lý siêu việt, chân đế, đệ

nhất nghĩa đế, paramatthasacca). Theo đệ nhất

nghĩa đế, tất cả mọi sự vật trên đời,

mọi pháp (dhamma), có thể được xếp theo

bốn phân hạng chính:

1. Sắc (Rupa)

2. Tâm, tâm vương (Citta)

3. Sở hữu tâm, hay Tâm sở (Cetasika)

4. Niết Bàn (Nibbana, Nirvana)

Để đối chiếu với Kinh

tạng, trong cặp Danh-Sắc thì ở đây, Thắng pháp chia

Danh (nama) làm 2 loại: Tâm và Tâm sở. Trong khái

niệm về ngũ uẩn -- sắc, thọ, tưởng,

hành, thức -- thì thức (vinnana) được Thắng Pháp xem

như là Tâm (hay tâm vương), còn thọ, tưởng,

hành thì được xem là Tâm sở (riêng Hành thì

được chia chẻ ra làm nhiều phần tử khác).

Sắc Pháp

Sắc là thể chất vô tri

giác hằng biến hoại đổi thay. Có tất cả 28 sắc

pháp, phân thành 2 nhóm:

1. Nhóm Tứ đại (Đại chủng): đất, nước, lửa, gió.

2. Nhóm Y đại sinh (Tứ đại sở tạo): gồm 24 sắc pháp

Trong nhóm tứ đại, Đất là

đặc tính cứng mềm, choán không gian; Nước là

đặc tính dẽo nhờn, quến tụ; Lửa là đặc tính

nóng lạnh, năng lượng; và Gió là đặc tính di

động, đàn hồi.

Nhóm Y đại sinh là do bốn

Đại chủng sắc kết hợp tác thành, gồm có 24 sắc

pháp: 5 Tịnh sắc, 4 Hành cảnh sắc, 2 Bản tánh sắc, 1

Tâm sở y sắc, 1 Mạng sắc, 1 Thực sắc, 1 Hạn giới

sắc, 2 Biểu sắc, 3 Biến hóa sắc, và 4 Tướng

sắc.

Tâm Pháp (Tâm

Vương Pháp)

Tâm, theo Thắng Pháp, là sự

nhận thức sự hiện hữu của đối tượng, sự

biết, sinh khởi trong một thời khắc khi có trần

cảnh. Có nhiều cách phân chia Tâm. Thông thường

là phân chia làm 6 tâm (thức), theo sáu cửa tiếp

xúc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý.

Theo cách phân giải chi

tiết của Thắng Pháp thì tâm tổng thể được

chia làm 89 tâm vương. Có nhiều cách kết

nhóm các tâm vương nầy, trong đó có thể

kết nhóm theo cõi giới:

1. Dục giới có 54 tâm: 23 dị thục tâm, 11 duy tác tâm, 12 bất thiện tâm, và 8 thiện tâm.

2. Sắc giới có 15 tâm: 5

thiện tâm, 5 dị thục tâm, và 5 duy tác tâm,

tùy theo các cấp độ thiền-na hữu sắc

(rupajhana).

3. Vô sắc giới có 12 tâm:

4 thiện tâm, 4 dị thục tâm, và 4 duy tác tâm,

tùy theo các cấp độ thiền-na vô sắc

(arupajhana).

4. Siêu thế giới

(lokuttaram) có 8 tâm siêu thế: tâm đạo và

tâm quả của mỗi quả vị thánh (Dự lưu, Nhất

lai, Bất lai, A-la-hán).

Cũng có khi tâm được chia

làm 121 tâm vương. Sự khác biệt là do cách phân

chia của tâm siêu thế: thay vì chia làm 8 loại

tâm siêu thế thì tâm tại 5 tầng thiền-na

(jhana) của mỗi đạo quả được đưa vào, tạo

thành 40 tâm siêu thế (8 x 5).

Một cách kết hợp khác là

kết theo 4 nhóm: 12 thiện tâm, 21 bất thiện

tâm, 36 dị thục tâm và 20 duy tác tâm. Bất thiện

tâm là tâm phát sinh từ tham, sân, si; còn Thiện

tâm là tâm phát sinh từ vô tham, vô sân, vô si. Các

tâm nầy đều tạo nghiệp (kamma) mà kết

quả là các tâm Dị thục. Tâm Duy tác là tâm tuy có

hành động nhưng không tạo nghiệp, không có

kết quả dị thục.

Tâm sở (Sở hữu

tâm)

Tâm sở là các phần cấu thành

Tâm vương, là phần sở hữu của Ý hoặc Thức, phụ

trợ cho sự biết cảnh. Có tất cả 52 tâm sở:

Thọ, Tưởng, và 50 tâm sở trong nhóm Hành. Bốn

đặc tính quan trọng của tâm sở là:

- đồng sinh với Tâm,

- đồng diệt với Tâm,

- đồng nương một vật với Tâm, và

- đồng biết một cảnh với Tâm.

Chúng ta cần biết rõ các

đặc tính quan trọng nầy, bởi vì khi phân tích

từng thành phần, có khi ta lầm tưởng rằng có một

sự tách biệt giữa tâm và tâm sở.

Mỗi khi một loại tâm sinh

ra thì kèm theo với một tập hợp các tâm sở tương

ứng. Mỗi loại tâm có một nhóm tâm sở riêng

biệt theo các qui luật nhất định. Tuy nhiên có nhóm

tâm sở biến hành (sabbacittasadharana,

universals) kết hợp trong mọi loại tâm, trong

đó có 7 tâm sở: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm

(định), mạng quyền, và tác ý.

Nhóm tâm sở biệt cảnh

(pakinnaka, occasionals) là các tâm sở có thể

thiện, có thể bất thiện, tùy theo đối

tượng tâm, gồm có 6 tâm sở: tầm, tứ, thắng giải

(quyết định), tinh tấn (cần), hoan hỷ, và

dục.

Nhóm tâm sở bất thiện

(akusala, unwholesome) gồm có 14 tâm sở: si, vô tàm

(không hổ thẹn), vô quý (không sợ tội lỗi),

trạo cử, tham, tà kiến, sân, mạn, tật (ganh

ghét), lận (bỏn xẻn), hối quá (hối hận), hôn trầm,

thụy miên, và hoài nghi.

Nhóm tâm sở tịnh quang

(sobhana, beautiful) là các tâm sở tốt đẹp, trong

sạch, thanh tịnh, và gồm có 25 tâm sở, được chia

làm 4 loại:

- 19 tâm sở tịnh quang

biến hành: tín, niệm, tàm, quý, vô

tham, vô sân, hành xã, tịnh thân, tịnh tâm, khinh

thân, khinh tâm, nhu thân, nhu tâm, thích thân,

thích tâm, thuần thân, thuần tâm, chánh thân, và

chánh tâm.

- 3 tâm sở tiết chế: chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng.

- 2 tâm sở vô lượng: bi và tùy hỷ.

- 1 tâm sở tuệ

quyền (pannindriya): hiểu biết sự vật

đúng như thật, qua 3 đặc tướng khổ, vô

thường, và vô ngã.

Lộ trình tâm

(Tâm lộ)

Một trong những ý niệm

chính yếu trong Thắng Pháp là sự vận hành của

tâm, gọi là Tâm Lộ hay Lộ trình Tâm (cittavithi,

cognitive series). Một tâm khởi sinh, trụ và diệt

trong một thời gian rất ngắn, thường gọi là một

sát na tâm (cittakkhana, mind-moment). Mỗi khi

tiếp xúc với đối tượng, các loại tâm xảy ra

theo một lộ trình rất phức tạp, tùy theo các hoàn

cảnh riêng biệt. Thông thường, các vị giảng sư

dùng một thí dụ đơn giản khi mắt thấy một đối

tượng để diễn tả một lộ trình tiêu biểu

gồm 17 sát na như sau:

1. Hộ kiếp (bhavanga, hữu phần) vừa qua

2. Hộ kiếp rúng động

3. Hộ kiếp dứt dòng

4. Ngũ môn hướng tâm (ở đây là nhãn môn)

5. Nhãn thức

6. Tiếp thu

7. Xác định

8. Phán đoán

9 - 15. Bảy sát na tâm tốc hành (javana, impluse)

16 - 17. Hai sát na tâm đồng sở duyên (thập di)

Sát na tâm đầu tiên gọi

là gọi là "hộ kiếp vừa qua" vì lúc

đó, cảnh chưa có tác động qua mắt, và luồng hộ

kiếp còn liên hệ với cảnh quá khứ. Hai sát

na kế tiếp là khi hộ kiếp rúng động và

tan vở, và tâm trở về thực tại, và hướng

về đối tượng qua con mắt (nhãn môn hướng tâm),

và nhãn thức sinh khởi. Ba sát na kế tiếp là

tâm bắt đầu tiếp nhận và suy xét, phán đoán.

Bảy sát na tâm tốc hành là quan trọng nhất vì

đây là lúc tâm có thể tạo nghiệp hành mới.

Nghiệp nầy có thể tạo quả tức thời trong lộ

trình kế tiếp, hay sẽ tạo quả trong một

tương lai về sau hoặc kiếp sau. Hai sát na

cuối cùng là tâm ghi nhận, tùy theo bản chất của

đối tượng mà cường độ ghi nhận có thể thay

đổi. Cuối cùng, tâm lại rơi vào luồng hộ kiếp

(bhavanga), và tiến vào lộ trình kế tiếp.

Trên một bình diện nào đó, có học giả cho

rằng quan niệm về luồng bhavanga là căn bản

cho việc khai triển các quan niệm về

Tàng thức (A-lại-da thức) của Duy thức tông về

sau nầy.

Cần nên biết rằng toàn

thể một lộ trình như thế xảy ra rất nhanh,

và có hàng vạn lộ trình xảy ra chỉ trong một chớp

mắt. Ngoài ra còn có các lộ trình tâm khác, tùy

theo hoàn cảnh, chủ thể và đối tượng. Thắng

Pháp còn đề cập các lộ trình tâm đặc biệt

như lúc cận tử, lúc nhập thai, khi hành giả đắc

các tầng thiền-na, và khi đạt các đạo quả

thánh. Xin xem thêm chi tiết trong các tài liệu

liệt kê ở phần Tham Khảo.

Niết Bàn

Phân hạng cuối cùng là

Niết Bàn. Đây là pháp duy nhất không có đặc

tướng vô thường và phiền khổ. Đây là pháp duy

nhất không có điều kiện tính (pháp vô vi)

hoặc phụ thuộc vào các pháp khác. Về tự tánh

(sabhavato) thì Niết Bàn là an tịnh, vắng lặng

(santi) và chỉ có một. Theo sự việc thì Niết

Bàn có hai: hữu dư y Niết Bàn và vô dư y

Niết Bàn. Thật ra, chúng ta không thể nào

diễn tả hoặc phân tích Niết Bàn bằng ngôn từ

đối đải của hiệp thế.

Bình Anson

Tháng 01, 1999

Perth, Western Australia

Tài liệu tham khảo: Việt ngữ

(1) Vi Diệu Pháp

(trọn bộ 7 quyển), Hòa thượng Giới Nghiêm

dịch, Chùa Kỳ Viên (Quận 3) xuất bản tại Sài

Gòn trong thập niên 1990.

(2) Vi Diệu Pháp Nhập Môn, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.

(3) Siêu Lý Học, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.

(4) Thắng Pháp Tập Yếu

Luận, Hòa thượng Minh Châu dịch, Vạn Hạnh, Sài

Gòn, 1973. Chùa Kỳ Viên (Washington DC) in lại năm

1989.

Anh ngữ

(1) N. Van Gorkom (1976). Abhidhamma in Daily Life. Bangkok, Thailand. ISBN 189-76-3317-3

(2) Mahathera Narada (1979). A Manual of Abhidhamma. Colombo, Sri Lanka. Reprinted by Buddhist Missionary Society, Malasia, 1987.

(3) Bhikkhu Bodhi (1993). A Comprehensive Manual of Abhidhamma. Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0103-8

(4) Buddhaghosa. The Path of

Purification (Visuddhimagga), translated by Bhikkhu

Nanamoli (1991). Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0023-6

(Thanh Tịnh Đạo, Ni sư Trí Hải dịch Việt).

(5) Sayadaw U Acinna (1997). The Light of Wisdom. Kuala Lumpur, Malaysia.

-oOo-

[ Trở về trang Thư Mục ]

← Văn bản trướcSa monVăn bản tiếp →Kinh Bo Thi
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt