📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Dai cuong ve Kinh Kim Cang

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 48,047 ký tự · ~44 phút đọc
🏠 📜

Dai cuong ve Kinh Kim Cang

Vietnamese, with Unicode Times font

Đạ i cương Kinh Kim Cương Bát Nhã

Hòa thượng Thích Thiện Siêu

L ục Tổ Huệ N ăng

được Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn giảng kinh Kim Cương cho, vừa nghe đến câu

"Ưng vô sở trú nhi sanh kỳ tâm" Lục Tổ hoát nhiên

đại ngộ, để rồi sau đó Ng ài dựa trên

kinh Kim Cương mà xiển dương giáo lý Thiền một cách linh hoạt rộng rãi,

tạo thành một phong cách Thiền sống động

trong nhật dụng hằng ng ày với nhiều sắc thái siêu việt bất ngờ, làm

cho tôn chỉ "Trực chỉ nhân tâm kiến tánh thành Phật"

được sáng tỏ dễ tiếp nhận hơn trước. Do đó m à

Phật giáo Thiền đ ã bao trùm lên trên

mọi mặt tu hành và truyền bá Phật giáo tại Trung Hoa, và

đ ã trực tiếp truyền

đến Việt Nam qua các Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu

Chi, Vô Ngôn Thông v à những thiền sư Việt Nam thuộc hai thiền phái

này, đ ã có ảnh hưởng rất tích cực vào

dân tộc Việt Nam về nhiều mặt v ăn hoá, đạo

đức, nghệ thuật, ý chí tự chủ, chính vua Trần Thái Tông cũng nhờ đọc kinh

Kim Cương đến câu: "Ưng vô sở trú nhi sanh kỳ tâm" mà ngộ

đạo, rồi soạn ra tập Thiền Tông Chỉ Nam rất

có giá trị về văn học v à tư tưởng,

đồng thời l àm yếu tố chỉ đạo tinh thần

cho vua v à cả triều đại nh à

Trần của vua trở nên hùng cường đại độ trong

lịch sử Việt Nam cũng như thế giới.

Thi hào Nguyễn Du cũng nói mình đ ã

đọc kinh Kim Cương tr ên ngàn biến mà

vẫn chưa rõ các nghĩa trong đó được bao nhi êu

chờ khi đi sứ T àu, có dịp

đến thăm đ ài phần kinh mới hay rằng:

"không chữ là chân kinh" như bài thơ chữ Hán của cụ còn

được lưu truyền sau đây : "Ngã

độc Kim Cương thi ên biến linh, kỳ

trung áo nghĩa đa bất minh,hạnh đáo phần kinh

thạch đ ài hạ, thỉ tri vô tự thị chân kinh". Như vậy câu: "Ưng vô sở

trú nhi sanh kỳ tâm" trong kinh Kim Cương tự nó

đ ã có một mãnh lực kỳ diệu làm

đảo lộn tâm trí của các vị tr ên mà

đẩy họ l ên

đường h ành

động theo chí nguyện Bồ-đề một cách hi ên

ngang tự tại giữa cõi đời ngũ trược, không

thứ g ì làm vướng chân họ được, cũng

như cụ Nguyễn Du đ ã mê say đọc tr ên

ngàn lần rồi cuối cùng mới hiểu.

Còn đối với chúng ta th ì sao? Chúng

ta dù đ ã có nghe có

đọc nhưng nghĩa lý c òn mù mờ, chưa

lãnh hội được kỳ diệu trong đó, tâm trí ta

chưa chuyển đổi được bao nhi êu, nhưng nếu chúng ta lặng lòng

định ý m à

đọc, v à đọc m ãi thì dần dần sẽ

nhận ra rằng mọi giá trị xây dựng theo cái ta ảo tưởng hẹp hòi, c ăn

do tạo ra mọi mâu thuẫn nhị bi ên, thì những giá trị ấy chỉ có tính

cách giả tạm hẹp hòi, bất toàn, khác với những giá trị có tính siêu việt

vĩnh cửu an lành được xây dựng theo Kim Cương

Bát Nh ã vô ngã tánh không. Bởi Bát Nhã Tánh Không mới

đưa tâm hồn ta ra khỏi vỏ ốc chấp ng ã

vị kỷ làm việc lợi lạc mà không phải để phô

trương cái ta ra trong đó.

Vậy Kim Cương Bát Nhã là gì? Kim Cương Bát Nhã là thứ trí tuệ thể chứng về Tánh Không của vạn pháp. Tánh Không là gì? Là cái không siêu việt cả có và không, không phải là cái Không đối với có, hay không trống rỗng hư vô, như lông r ùa, sừng thỏ, hay như sự vật bị huỷ diệt thành không, cũng không phải là cái "không" phủ định thật tại tính của sự vật, m à không đây l à một từ ngữ chỉ thị thật tại tính là vô tính, vô sở đắc, nhân duy ên tính, vô ngã tính, có khi còn gọi là Pháp giới (dharmatu) Pháp tánh (dharmata), chân tánh (tattva), Pháp bất biến tánh, (dharmaniya-mata), thực tế (bhutakoti) tự tánh (Pvabhavaprakti) chân như.

Thật tại tính không dính dấp gì đến một tướng trạng hay khái niệm có, không, sinh, diệt v.v... do vọng tưởng của ta tạo ra quanh nó, cho n ên nói thật tại tính là không, một thứ không chính nơi có mà không, nó bao hàm đầy đủ cả câu "sắc tức là không, không tức là sắc" hoặc "chơn không, diệu hữu".

Bát Nhã nói "Không" là để th ành tựu

chủ trương phá chấp (không chấp thủ). Và không chấp thủ không có nghĩa là

tiêu cực thụ động khô cứng, m à trái

lại không chấp thủ là để phát huy trọn vẹn

cái tinh thần hoạt động tự tại vô ngại không vướng mắc v ào danh

tướng. Không chấp thủ tức là Trung đạo hoặc

thay v ì nói không, đức Phật nói đến

Trung đạo,như trong các kinh thuộc bộ Nikaya v à A Hàm,

đức Phật dạy rằng : "Thế giới này phần

lớn y chỉ vào hai cực đoan : "Có và

không có". Tất cả đều có, l à kiến chấp

thứ nhất ; tất cả đều không l à chấp

kiến thứ hai ; tất cả đều l à một, là

chấp kiến thứ ba; tất cả đều l à nhiều,

là chấp kiến thứ tư... Xa lìa hai cực đoan

ấy, Như Lai thuyết pháp theo Trung đạo, như vô minh duy ên hành,

hành duyên thức v.v... Tương tợ cách nói này, Bát Nhã Tâm Kinh có câu:

"Tướng không của các pháp không sinh không diệt, không cấu không tịnh,

không t ăng không giảm ", và

đây l à Trung

đạo Thật tướng, nói theo hệ Bát Nh ã.

Bồ-tát Long Thọ chắc đ ã dựa vào ý

nghĩa lời dạy này mà làm ra hai bài kệ tán Phật

để mở đầu v à làm tôn chỉ cho bộ sách

Trung Luận trứ danh của Ngài.

Hai bài kệ đó l à "Bất sanh diệc bất

diệt, bất thường diệc bất đoạn, bất nhất diệc

bất dị, bất lai diệc bất xuất, năng thuyết thị nhân duy ên, thiện

diệt chư hý luận, ngã khể thủ lễ Phật, chư thuyết trung

đệ nhất ", nghĩa chẳng sanh cũng chẳng

diệt, chẳng thường cũng chẳng đoạn, chẳng một

cũng chẳng khác, chẳng đến cũng chẳng ra. Hay thuyết nhân duy ên

này, khéo dứt các hý luận. Tôi cúi đầu lễ

Phật, bậc thuyết pháp đệ nhất.

Đức Phật d ùng từ "xa lìa", Long Thọ dùng từ "chẳng". Tuy hai cách nói khác nhau nhưng cùng một ý nghĩa. Cũng như nói về giới không sát, có khi dùng chữ "bất sát" có khi dùng chữ "xa lìa sát" v.v...

Thế thì nếu ta nói "Trung luận" là bộ sách ngài Long Thọ viết để giải thích sâu rộng lời dạy "xa lìa hai cực đoan, Như Lai thuyết theo Trung đạo " vừa nêu trên của Phật, tưởng không sai mấy. Nếu không vậy, trường hợp cần giảng giải thật sâu rộng lời dạy trên của Phật, thì ta sẽ giảng giải như thế nào?

Chính lời dạy này của Phật là cốt lõi của toàn bộ giáo lý Phật. Từ

đấy m à tỏa ra tất cả giáo lý khác chứa

đựng trong ba tạng kinh điển. D ù cho

những giáo lý mà người ta nói thuộc Tiểu thừa hay thuộc

Đại thừa th ì cũng

đều lấy đây l àm xuất phát

điểm v à cuối cùng cũng phải qui về

đây. Nếu giáo thuyết n ào của bất cứ

Kinh Luật Luận, Bộ phái, Tông phái hay Bồ-tát, Tổ sư nào thuyết giảng dù

có tuỳ c ăn cơ tr ình

độ m à giảng trực tiếp ngắn gọn hay

gián tiếp dông dài, cuối cùng thì cũng dựa trên Trung

đạo hay đưa về Trung đạo th ì mới khỏi

sai tôn chỉ cốt lõi của Phật.

Đại sư Trí Khải đ ã ví giáo pháp Phật như mặt trời. Ánh sáng mặt

trời là một nhưng tùy thời điểm chiếu lúc

sáng lúc trưa lúc chiều v à chiếu trên

đồi cao, dưới cũng thấp hoặc giữa trung nguy ên mà hóa ra ánh sáng

có khác nhau, chứ ánh sáng nào cũng là từ mặt trời và qui về mặt trời cả,

nhận định được như vậy, th ì

đối với to àn bộ Phật pháp ta sẽ không

bị những điều tựa hồ mâu thuẫn v à hỗn

tạp trong các kinh luận làm cho khuất lấp giáo lý cốt lõi và siêu việt mà

đức Phật muốn dạy cho chúng ta. Giáo lý g ì

cũng dạy ta đạt lý vô ng ã

để đạt Niết-b àn, phá trừ chấp trước

để được giải thoát, chứ Phật có dạy g ì

ngoài ý thú này đâu.

Như trên vừa nói xa lìa hai cực đoan, đức Phật thuyết Trung đạo. Trung đạo không có nghĩa l à đứng giữa hay bao gồm cả hai, hoặc phủ nhận cả hai, nhưng chính nơi các tướng m à siêu việt các tướng. Bởi thật tại là không có tướng gì hết, không có tánh gì hết, ví dụ ta khi đưa l ên một ngón tay và nói nó dài hay ngắn thì chắc chắn không trả lời được. Nếu lại đưa th êm một cây thước ra so sánh thì sẽ thấy ngón tay ngắn mà cây thước dài. Hoặc đưa th êm một cây diêm ra so sánh thì sẽ thấy ngón tay dài mà que diêm ngắn, như vậy dài ngắn đâu phải tướng đích thực của nó, m à đó chỉ l à tướng giả do ý thức so sánh thiết định ra, chứ trước sau ngón tay vốn không có tướng d ài ngắn. Nếu ai vô tình chấp chặt tướng ngón tay dài là đúng ngắn l à sai, hoặc chấp chặt tướng ngón tay ngắn là đúng d ài là sai, rồi đánh lộn nhau ở b ên nó, nó cũng không vì người nói dài mà dài thêm ra một chút, không vì người nói ngắn mà ngắn lại một tí. Không, trước sau nó vẫn là nó. Mọi vật từ vô thuỷ vô chung vẫn im lìm trong pháp giới trùng trùng vô tận, như kinh Pháp Hoa nói: " Các pháp từ xưa tới nay, tướng nó thường im lặng" (Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng). Dù hòn núi hay hạt cát cũng không tách mình ra khỏi bà con tộc thuộc của chúng để tự khoe khoan ta đây lớn hơn cái nọ, nhỏ hơn cái kia, thường hơn cái nọ, vô thường hơn cái kia. Núi không cho m ình lớn hơn cát, vì núi từ cát mà thành, cát không cho mình nhỏ hơn núi, vì cát từ núi mà có. Nếu ai quen thói tranh đua m à khen cái này chê cái khác, thì nó vẫn là nó. Nó vẫn im lìm không động ; Hỏi trăng trăng chẳng nói g ì, hỏi gió gió cứ lầm lì bay đi.

Cũng tương tợ như tướng ngón tay dài ngắn, các tướng có, không, sanh, diệt, thường, vô thường v.v... cũng chỉ là những tướng do ý thức so sánh phân biệt thiết định ra. Nếu ta rút hết các tướng do ý thức thiết định ra khỏi các pháp th ì các pháp không có tướng gì, nên gọi là "chư pháp vô thường" và chính không tướng này mới thật là tướng và là thật tánh của các pháp, nên cũng gọi thật tánh của các pháp là "không tánh’ hay "tánh không". Trí tuệ ngộ được tánh không n ày là trí Bát Nhã, không vướng mắc bất cứ tướng gì, nên cũng gọi là "không tuệ". Trái lại, ý thức còn vô minh thường hay phân biệt nên biến thật tướng vô tướng thành ra các tướng, rồi đeo đuổi chạy theo nó m à tâm không được an. Khi ý niệm về có dẹp bỏ th ì ý niệm về không đến thay, khi ý niệm về sanh bị dẹp bỏ th ì ý niệm về diệt đến thay... m à kỳ thật chúng chỉ là tương đối. Chân lý tánh không l à siêu việt tất cả đối nghịch n ày, nhưng không phải ngoài chúng.

Vì để cho tâm được an trụ tự tại vô ngại

ngo ài tri kiến chấp ngã chạy loanh quanh theo các giả tướng, nên bộ

kinh Đại Bát Nh ã sáu tr ăm

cuốn đ ã được h ình thành

để giảng minh chân lý tánh không một cách sâu

rộng.

Kinh Kim Cương là một trong sáu tr ăm cuốn

Đại Bát Nh ã và thuộc hội thứ chín trong mười sáu hội Phật nói kinh.

Nó đ ã

được Cưu Ma La Thập dịch t ên là "Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật

Đa " và Huyền Trang dịch tên "N ăng

Đoạn Kim Cương Bát Nh ã Ba La Mật Đa "

và đ ã

được lưu truyền rộng r ãi, tác động rất

lớn đến mọi giới từ các Thiền sư, học giả như một v ài trường hợp

điển h ình vừa nêu trên. Kinh

được Chi êu Minh Thái Tử con vua Lương

Vũ Đế dựa v ào bản dịch của Cưu Ma La

Thập mà chia ra ba mươi hai phần, nhưng tóm tắt lại phần kinh có ba phần:

1. Phần thực tướng Bát nhã từ câu: " Như vậy tôi nghe ..."

đến câu " trải tòa mà ngồi ", là

phần Phật thể hiện "thực tướng Bát-nhã vô ngôn thuyết" ngay nơi các uy

nghi hàng ngày của Ngài.

2. Phần quán chiếu Bát nhã từ câu: " Tu Bồ

Đề tán thán Phật ..." cho

đến câu " Bồ-tát nên an trú như ta

dạy ". Đây l à

đoạn kinh, dựa v ào v ăn

tự ngôn ngữ, Phật dạy về công dụng quán chiếu của Bát Nh ã. Trong

phần này Tu-bồ- đề n êu hai câu hỏi là,

làm thế nào một vị Bồ-tát khi phát tâm Bồ- đề

có thể an trụ trong tâm đó v à làm thế nào hàng phục vọng tâm, và

Phật trả lời hai câu hỏi đó.

3. Phần đoạn nghi : Trừ hai

phần trên, tất cả đoạn kinh văn c òn

lại thuộc vào phần này. Trong phần này Phật cũng dùng ngữ ngôn v ăn

tự để dạy công dụng của quán chiếu Bát Nh ã mà

đoạn trừ các nghi hoặc. Song những mối nghi ở

phần n ày, không phải do Tuệ mạng Tu-bồ- đề

n êu lên, mà chính do Phật đón biết

trước các mối nghi hoặc sẽ ngấm ngầm khởi l ên trong tâm Tôn giả,

nên Phật tự lần lượt nêu lên hỏi Tu-bồ- đề,

rồi Phật tự lần lượt giải đáp hầu l àm cho Tu-bồ- đề

v à kể cả chúng ta không còn chút nghi hoặc

đối với lý Bát-nh ã chơn không. Vì vậy

ở phần kinh v ăn n ày ta thường thấy lặp

đi lặp lại nhiều lần câu : "Tu-bồ- đề

ư ý vân h à? Tu-bồ- đề ý ông nghĩ thế n ào?"

"Ư ý vân hà?" cũng còn có ý nghĩa là Phật dạy luôn luôn phải hồi quang

phản chiếu. Đối trước mọi sự việc ta không

thể vội tin theo, m à phải tự hỏi và tự giác "Ư ý vân hà", vì lẽ hay

đoạn nghi n ày, nên Huyền Trang

đ ã dịch

đủ cả đề Kinh gồm có th êm chữ "N ăng

đoạn " thành "N ăng Đoạn Kim Cương Bát

Nh ã Ba La Mật Đa ". N ăng

đoạn l à vì trí Bát-nhã vừa cứng chắc không bị thứ chấp kiến gì làm

hư hỏng, vừa sắt bén có thể cắt đoạn mọi thứ

chấp kiến, ví dụ như Kim Cương. Đây l à chỉ rõ công dụng quán chiếu

của Bát-nhã. Như một bài tán được ghi th êm

vào cuối kinh đ ã nói lên khá

đủ tôn chỉ của Kinh Kim Cương Bát Nh ã:

" Đoạn nghi sanh tín, tuyệt tướng si êu

tông, đốn vong nhân pháp giải chân không, Bát

nh ã vị trùng trùng, tứ cú dung thông, phước

đức thán vô c ùng". Bây giờ lần lượt ta

tìm hiểu ba phần trên ngay trong kinh v ăn :

1. Phần thực tướng Bát-nhã: Thực tướng Bát-nhã thì vô tướng,

không thuộc tướng hay nói hoặc tướng bị nói: Như có lần Tu-bồ- đề

(Subhuti) l à một đệ tử của Phật, ông

có khả năng hiểu sâu xa thực thể của tánh không, l à không có gì

hiện hữu trừ sự tương quan đối đ ãi.

Một hôm Tu-bồ- đề đang ngồi dưới gốc cây hoa,

trong một tâm cảnh tánh không cao độ. Hoa bắt đầu rơi quanh ông. Rồi có

tiếng th ì thầm của trời Đế-thích từ tr ên

không: "Chúng tôi rải hoa ca ngợi Ngài về bài thuyết pháp Bát nhã tánh

không của Ngài". Tu-bồ- đề đáp : "Nhưng

tôi không hề thuyết về Bát-nhã tánh không". Trời

Đế-thích lại vang l ên: "Ngài không nói

Bát-nhã tánh không, tôi không nghe Bát-nhã tánh không.

Đây chính l à Bát-nhã tánh không chân

thật". Tương tợ như vậy, vua Di-lan- đ à

thỉnh pháp ngài Na Tiên: Bạch Đại đức, Trẫm

muốn hỏi một câu. Bệ hạ hỏi đi, Na Ti ên

đáp : Trẫm

đ ã hỏi rồi. Bần t ăng đ ã

đáp rồi. Ng ài

đáp chi ? Bệ hạ hỏi chi? Trẫm không hỏi

chi hết. Bần t ăng không đáp chi hết.

Mở đầu kinh Kim Cương ghi : " Đức

Phật ở tại nước Xá-vệ vườn Kỳ-thọ Cấp-cô-độc, c ùng với

đại chúng Tỳ-kheo 1250 người. Bấy giờ Phật

đắp y, cầm bát v ào đại th ành

Xá-vệ khất thực. Thứ lớp khất thực xong, trở về chỗ cũ.

Ăn xong thu xếp y bát, rửa chân, trải toạ cụ

m à ngồi". Một đoạn kinh tuy đơn giản

thông thường như thế, nhưng tựu trung đ ã có ýnghĩa sâu xa khai thị

sự hiển lộ thực tướng Bát-nhã không lời qua những uy nghi sinh hoạt trong

đời sống hằng ng ày của Ngài.

Đắp y, cầm bát, v ào thành khất thực...

trải tọa cụ mà ngồi, toàn là chuyện thông thường, dù một vị Tỳ-kheo mới tu

cũng làm được như thế. Tuy nhi ên vị

Tỳ-kheo mới tu có làm được như thế, nhưng tâm

trí đâu có được như thế. Tâm trí của vị ấy hẳn l à còn vướng mắc vào

bao nhiêu vọng tưởng trong vòng phân biệt ngã nhân, hình danh sắc tướng.

Còn đức Phật l àm như thế với tâm vô

trụ, vô tướng theo tinh thần Kim Cương Bát-nhã. Nên chính trong những sinh

hoạt thông thường ấy lại đầy đủ công đức lục

độ vạn hạnh. Phật đi khất thực l à dạy cho chúng sanh bố thí.

Đắp y cầm bát v ào thành khất thực,

đó l à Trì giới ba-la-mật. Thứ lớp khất

thực đó l à Nhẫn nhục ba-la-mật. Nếu

không từ bi nhẫn nhục thì không khỏi phân biệt nơi giàu nơi nghèo, thân

chỗ nọ xa chỗ kia. Khất thực xong trở về chỗ cũ,

đó l à Trí tuệ ba-la-mật. Chỗ cũ là bản

địa giác thanh tịnh, không biến thi ên

ô nhiễm. Từ bản địa giác bất biến m à

đi khất thực l à tùy duyên, bất biến mà

tùy duyên, tùy duyên mà bất biến, đó l à

trí tuệ của bậc Đại giác, thường ở trong bản

địa giác m à thường độ sanh, thường độ

sanh m à thường ở trong bản địa giác. C òn

chúng sanh chưa có Bát-nhã ba-la-mật thì không

được như vậy. Chưa ngộ được bản địa giác th ì

không biết lấy chi để t ùy duyên. Vì

vậy chúng sanh khi thả tâm duyên theo trần cảnh thì dong ruỗi mãi không

chịu trở về, hoặc muốn trở về cũng khó trở về

được.

" Ăn cơm xong, xếp y bát, rửa chân ",

đó l à Tinh tấn ba-la-mật. "Trải tọa cụ

mà ngồi" đó l à Thiền

định ba-la-mật. Đi, đứng, ngồi, nằm, trong

bốn oai nghi đều thiền định được cả. Song đi v à

đứng dễ tán loạn, nằm dễ hôn trầm, chỉ ngồi l à

dễ định v ì nó

được cả thân định v à tâm

định. Do đó, thường theo lối ngồi thiền m à

ít khi theo lối đi thiền, đứng thiền, nằm

thiền. Nếu đối trước thân giáo qua các oai nghi sinh hoạt hằng ng ày

của Phật diễn ra ở đầu kinh đó, m à ta

ngộ được thật tướng Bát-nh ã, thì Phật

đ ã không cần thuyết giảng gì thêm như

các đoạn kinh tiếp sau đó nữa. Nhưng tiếc

thay trước sự hiển lộ ấy chỉ có một m ình Tôn giả Tu-bồ- đề

ngộ được ý chỉ, n ên Tu-bồ- đề liền từ

chỗ ngồi đứng dậy vạch vai áo b ên hữu chấp tay quỳ gối tán thán:

"Hy hữu thay đức Thế Tôn ! Như Lai khéo

hộ niệm chư Bồ-tát, khéo phó chúc chư Bồ-tát" và tiếp hỏi: "Bạch Thế Tôn!

Những kẻ thiện nam người tín nữ, phát tâm Vô thượng Bồ- đề,

n ên an trú tâm như thế nào? Nên hàng phục tâm như thế nào?"

Phật dạy: "Lành thay! lành thay, Tu-bồ- đề ! Đúng như lời ông nói, Như Lai khéo hộ niệm chư Bồ-tát, khéo phó chúc chư Bồ-tát. Ông nay h ãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông nói: "Kẻ thiện nam, người thiện nữ phát tâm Vô thượng Bồ- đề, h ãy nên an trú tâm như vậy, nên hàng phục tâm như vậy".

- Thưa vâng, bạch đức Thế Tôn ! Con

nguyện muốn nghe. Từ câu Tu-bồ- đề tán thán

"Hy hữu thay đức Thế Tôn... đến câu

"như lời Ta dạy mà an trú" là thuộc phần II, Quán chiếu Bát-nhã.

Phật ra đời thuyết pháp độ sanh đ ã

là hy hữu, Ngài còn khai thị thật tướng Bát-nhã ngay trong những oai nghi

sinh hoạt hằng ngày của Ngài nhằm hộ niệm chư Bồ-tát, phó chúc chư Bồ-tát

thì lại còn hy hữu hơn nữa. Đối với vị Bồ-tát

mới phát tâm th ì Phật hộ niệm cho khỏi thối chuyển

để tiến tới đạt th ành quả vị giác ngộ,

còn đối với vị Bồ-tát đ ã có công hạnh

vững chắc thì Phật phó chúc họ việc hoằng pháp

độ sanh để ho àn thành hạnh nguyện lợi

tha chư Phật. Nếu người có con mắt pháp thì

đối trước oai nghi sinh hoạt hằng ng ày của Phật

đ ã thấy

đó chính l à sức mạnh, bài thuyết pháp Phật thường xuyên hộ niệm và

phó chúc cho, nếu không thì cũng sẽ như Long

Đ àm Tín hỏi Thiền sư Thiên Hoàng Đạo

Ngộ : "Từ ngày tôi đến đây với thầy,

chưa hề được thầy chỉ b ày cho chỗ tâm yếu?" Thiên Hoàng nói: "Từ

ngày ngươi đến đây, chưa từng lúc n ào

ta không chỉ bày tâm yếu cho ngươi". Tín hỏi: " Ngài chỉ bày khi nào

đâu ? " Hoàng

đáp : "Khi người bưng trà

đến, ta v ì ngươi tiếp lấy. Khi ngươi

bưng cơm đến, ta v ì ngươi thọ nhận.

Khi ngươi kính lễ, ta cúi đầu. Như vậy có chỗ

n ào là không chỉ bày tâm yếu cho ngươi

đâu ". Tín cúi đầu giây lâu. Ho àng

nói: "Hễ thấy là thấy là thấy liền, còn nghĩ ngợi tức sai".

Xem thế, đâu phải đợi đến khi Phật d ùng

ngôn ngữ nói ra mới gọi là giảng Bát-nhã, mà chính ngay

đức Phật đắp y cầm bát v.v... đ ã giảng

dạy Bát-nhã rồi, nhưng đây l à cảnh

giới thâm diệu, chỉ những người có đại căn

đại trí mới l ãnh hội được, c òn

những người mới phát tâm đâu dễ l ãnh

hội. Nên ở đây d ù Tu-bồ- đề

đ ã lãnh hội vẫn ân cần thưa hỏi xin

đức Phật cần giảng nói bằng lời để cho h àng mới phát tâm Bồ- đề

dễ bề l ãnh hội. Vì vậy mà có phần II nói về quán chiếu Bát- nhã.

Trong phần này chủ yếu Tu-bồ- đề n êu hai câu hỏi, một là những người phát tâm Bồ- đề vô thượng th ì nên an trú tâm Bồ- đề vô thượng đó bằng cách như thế n ào? Hai là nên hàng phục vọng tâm là thứ hay làm chướng ngại Bồ- đề tâm bằng cách thế n ào? Liền được Phật dạy n ên an trú tâm như vậy, nên hàng phục tâm như vậy. Chữ "như vậy" này có hai ý: ý thứ nhất là cứ nhìn vào cách Phật sinh hoạt hằng ngày như đắp y, cầm bát đi khất thực v.v... với tâm giác ngộ không chấp trước (chấp thủ) để an trú tâm v à hàng phục tâm mình. Bởi vì việc an trú tâm, hàng phục tâm là ngay trong những sinh hoạt hằng ngày mà an trú và hàng phục, chứ không phải ở yên một chỗ không đi không đứng, không ăn không mặc như cây như đá m à gọi là an trú và hàng phục. Ý thứ hai là hãy an trú và hàng phục tâm theo lời dạy "vô tướng độ sanh " và "vô tướng bố thí" dưới đây.

Phật dạy: "Này Tu-bồ- đề ! Các

đại Bồ-tát n ên như vậy mà hàng phục

tâm, là có bao nhiêu loại chúng sinh hoặc noãn sinh, thai sinh, thấp sinh,

hoá sinh, hoặc loài có sắc, loài không sắc, loài có tưởng, loài không

tưởng, loài chẳng có tưởng, chẳng không tưởng, ta

đều khiến cho v ào Vô-dư Niết-bàn mà

được diệt độ. Tuy diệt độ vô lượng vô số vô

bi ên chúng sanh như vậy, mà thật không có chúng sanh diệt

độ, v ì sao? Này Tu-bồ- đề,

nếu Bồ-tát có tướng ng ã, tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ

giả, tức không phải Bồ-tát.

Trên kia Tu-bồ- đề hỏi cách an trú tâm

trước, hỏi cách h àng phục tâm sau. Nếu theo thứ tự

đó th ì Phật phải trả lời việc an tâm

trước rồi mới đến việc h àng phục tâm.

Nhưng ở đây Phật lại trả lời việc h àng

phục tâm trước rồi mới đến việc an trú tâm,

chủ ý cho biết giữa việc an trú tâm v à hàng phục tâm vốn

đi liền nhau trong quan hệ nhân quả. H àng

phục tâm là nhân, an trú tâm là quả. Trước có hàng phục tâm rồi sau mới có

an trú tâm.

Việc phát tâm Bồ- đề cầu th ành Phật

đạo v à tế

độ quần sanh đ ã là việc khó. Khi đ ã

phát tâm rồi mà giữ cho tâm đó luôn luôn vững

chắc v à được phát triển m ãi cho

đến khi tâm được an trú, như như bất động,

lại c àng khó hơn. Vì dù tâm Bồ- đề đ ã

phát nhưng còn bao nhiêu tập khí vô minh quen chấp vào tướng ngã, tướng

nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả ngấm ngầm nổi dậy gây rối loạn bất

an, làm mờ đục chân tánh, ngăn chặn trí tự

giác, hạnh lợi tha th ì quả vị Bồ- đề

đại giác l àm sao đạt được. Nếu không

đạt được quả vị Đại Giác, ho àn thành hạnh nguyện

độ sanh, th ì sự phát tâm trở nên gián

đoạn, không l àm sao thoát khỏi vọng

tưởng. Không thoát khỏi vọng tưởng thì cũng không thoát khỏi luân hồi. Vì

vậy muốn thành tựu Bồ-tát hạnh trước phải biết cách hàng phục vọng tâm, và

cách đó nằm ngay trong lời giải đáp của Phật

vừa n êu trên. Theo đây người chân

chính phát tâm, cái tâm đó phải gồm đủ ba tính chất : Một là tâm

phải quảng đại, tức tâm nguyện độ thoát vô số

vô lượng vô bi ên chúng sanh trong bốn chủng loại noãn, thai, thấp,

hóa, chứ không phải phát tâm có giới hạn chỉ

độ lo ài này không độ lo ài khác,

độ chúng sanh không độ chúng sanh khác. Hai l à

tâm phải tối thượng, tức tâm độ chúng sanh

đều v ào vô dư Niết-bàn được ho àn

toàn giác ngộ giải thoát là cảnh giới an vui tột

đỉnh, chứ không phải độ cho l àm vua,

làm trời hay làm gì trong vòng luân hồi sanh tử. Ba là tâm không

đi ên đảo,

(hay tâm đệ nhất nghĩa) tức tâm độ chúng sanh v ào Vô-dư Niết-bàn mà

không thấy có tướng n ăng độ sở độ.

Độ sanh m à còn thấy mình hay độ,

chúng sanh được độ tức c òn phân biệt chấp tướng, chưa phải là tâm

Bát-nhã ly tướng độ sanh. Do vậy, tâm không h àng

phục được, v ì sao? Vì nếu Bồ-tát còn

chấp tướng ngã tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, tức không phải

Bồ-tát. Còn chấp tướng thì tâm không bình

đẳng, không thể độ khắp chúng sanh, tức không phải l à Bồ-tát. Hễ

còn chấp tướng là còn vọng tưởng, còn vọng tưởng thì

độ m ình còn chưa

được th ì làm sao mà

độ sanh, n ên cũng không phải là

Bồ-tát. Bốn tướng là: Ngã tướng, là chấp đây

l à ta, tôi, chứ không phải ai khác. Nhân tướng là: Ta

đây l à người, có nhân cách, chứ không

phải loài súc sanh động vật. Chúng sanh tướng

l à: Chấp ta thuộc loài động vật có tri

giác chứ không phải lo ài thực vật vô tri vô giác. Thọ giả tướng là:

chấp ta đây l à chúng sanh hiện có sinh

ra và tồn tại một khoảng thời gian dài ngắn. Chung lại

đều l à chấp ngã, nhưng chấp theo bốn

cách khác nhau, như trong các kinh Nikaya thường nói về chấp ngã "cái này

là của ta, cái này là ta, cái này là tự ngã của ta".

Sự phát tâm gồm đủ ba tính chất như thế l à

sự phát tâm gồm đủ cả bi v à trí. Bi là

độ vô lượng chúng sanh v ào Vô-dư

Niết-bàn. Trí là không thấy thật có chúng sanh

đươc diệt độ. Sự phát tâm như thế mới l à

chân chính đúng với tinh thần Kim Cương Bát

Nh ã, ở đó tất cả vọng tưởng đều bị h àng

phục, không còn gì gây dao động nữa.

Tiếp đến, đối với câu hỏi "làm thế nào an trú tâm" Phật dạy: "Này Tu-bồ- đề ! Bồ-tát đối với pháp h ãy nên không trú trước (không chấp thủ) mà làm việc bố thí, nghĩa là không trú trước vào sắc mà bố thí, không trú trước vào thanh, hương, vị, xúc, pháp mà bố thí. Tu-bồ- đề ! Bồ-tát nên như vậy mà bố thí, không trú trước nơi tướng, vì cớ sao? Tu-bồ- đề ! Nếu Bồ-tát bố thí không trú tướng, thì phước đức đó không thể nghĩ lường. Tu-bồ-đề ! Ý ông nghĩ sao? Hư không ở phương đông có thể lường được chăng ? Thưa không, bạch Thế Tôn! Tu-bồ- đề, Hư không ở phương nam, tây, bắc, bốn góc, tr ên, dưới có thể lường được chăng ? Thưa không, bạch Thế Tôn! Tu-bồ- đề, Bồ-tát không trú tướng bố thí, phước đức cũng giống như vậy, không thể nghĩ lường ".

Trong lời hỏi, Tu-bồ- đề chú trọng việc an

trú tâm, n ên nêu việc an trú tâm lên trước

để hỏi, nhưng Phật lại dạy muốn an trú tâm

trước phải h àng phục tâm. Như Huệ Khả

đến tổ Bồ Đề Đat ï Ma khẩn khoản xin Tổ an tâm cho. Theo lẽ thường

Tổ phải dạy cách an tâm như thế nào, nhưng

đây Tổ lại bảo Huệ Khả " đem tâm đây ta

an cho ". Ý Tổ muốn cho Huệ Khả được an

tâm một cách triệt để ho àn toàn, một lần an là an mãi, nên Tổ mới

bảo như vậy, để Huệ Khả thật sự biết r õ

cội nguồn tâm là vô tướng, vô tánh, thì tự nhiên tâm an. Vì tâm

đ ã là vô tướng vô tánh thì có gì có

thể làm lay động được. N ên khi Huệ Khả

vừa trả lời: "Con tìm tâm không ra" thì Tổ liền bảo: "Như vậy là ta

đ ã an tâm cho ngươi rồi

đó ". Đây

l à một cách giác ngộ được tự tâm, h àng

phục vọng tưởng mà tâm an.

Một trường hợp khác như trong kinh L ăng

Nghi êm, Phật hỏi A-nan về tâm như thế nào? Ở

đâu ? Bảy lần hỏi, A-nan bảy lần

đáp, đều bị Phật quở l à trả lời không

đúng. A-nan đâm ra lúng túng, nhưng chính sự

lúng túng đó đ ã giúp A-nan tỉnh ngộ, thoát khỏi mọi hiểu lầm trước

đây cứ lấy vọng tâm l àm chân tâm, nên

tâm được an.

Cũng vậy, kinh Kim Cương này, Phật trước kia dạy Tu-bồ- đề cách h àng phục tâm, nay mới dạy cách an tâm.

An trú tâm cách nào? Bằng cách "không trú trước sáu trần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà làm việc bố thí". Chỉ một câu ngắn gọn như vậy, nhưng là phương pháp trực chỉ cách an tâm đầy đủ nhất. Ở đây chỉ nói ti êu biểu về việc bố thí, chứ kỳ thực bao gồm cả sáu độ muôn hạnh, đều cần phải không trú trước (không chấp thủ) v ào sáu trần thì mới định an.

Đ ã đ ành bố thí tài vật tất

phải dựa sáu trần mới thành việc bố thí, nhưng người bố thí phải luôn luôn

lấy trí tuệ soi sáng để thấy r õ sáu

trần là giả hợp, biến động không ngừng. Nếu

tâm trú trước v ào nó thì tâm cũng dễ giả hợp biến

động không ngừng, l àm sao an

được. Trừ khi d ùng sáu trần

để l àm việc bố thí mà trực ngộ sáu

trần không có tự tính, là chân không, và đ ã

chân không thì siêu không gian, siêu thời gian, tâm sẽ không bị trú trước

ràng buộc vào đâu cả, tức tâm được an trú tự

do không bị lệ thuộc ngoại cảnh danh tướng. Kinh Đại Bát nh ã nói:

"không trụ vào tất cả pháp, tức là trụ Bát-nhã" (Bất trụ nhất thiết pháp

danh trụ Bát-nhã)

Tổ Lâm Tế nói: "Tỏ rõ được tướng không của

các loại sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp th ì không gì trói buộc

được. Đó gọi l à vô y

đạo nhân " Tâm tuyệt

đối không chấp trước, không nương dựa v ào

đâu hết. Thái Hư Đại Sư nói : "Chúng

sanh trú sanh tử, Nhị thừa trú Niết-bàn, Bồ-tát liễu ngộ pháp không sinh

diệu dụng Bát-nhã cho nên không trú, vì không trú mới là trú Bát-nhã".

Không tướng ngã nhân là trí, độ sanh l à

bi, không trú pháp là trí, bố thí là bi. Không trú pháp thì phá trừ

được cái tâm chấp tướng có, l àm việc

bố thí thì phá trừ được cái tâm chấp tướng

không. Không chấp v ào tướng có tướng không thì trí thể hiển bày mà

trí dụng được vi ên mãn, nên làm việc

bố thí với trí Bát-nhã này, phứơc đức vô

lượng vô bi ên như hư không, không thể suy lường.

Tóm lại, chủ yếu kinh Kim Cương Bát Nhã nằm trong hai câu hỏi của

Tu-bồ- đề v à hai câu trả lời của Phật

về hàng phục tâm và an trú tâm. Nhưng nếu phân tích thì

đoạn h àng phục tâm lấy việc

độ sanh v ào Vô-dư Niết-bàn mà không

thấy chúng sanh đắc độ l àm chính,

đây có phần chú trọng lý vô ng ã, phá

trừ ngã chấp. Đến đoạn an trú tâm lại lấy

việc bố thí không trú tướng l àm chính,

đây có phần chú trọng lý vô pháp, phá trừ pháp chấp.

Nói vô ngã vô pháp như kinh L ăng Gi à,

hay nói ngã không pháp không như kinh Bát-nhã, luận Duy Thức cũng

đều c ùng một ý nghĩa, biểu thị lý

trung đạo thật tướng Bát-nh ã xa lìa

hai cực đoan có, không, đoạn, thường v.v...

Kinh Kim Cương Bát nhã chủ yếu chỉ có chừng ấy. Trước tiên Phật thể hiện thực tướng Kim Cương Bát Nhã vô tướng vô ngôn qua các uy nghi của Ngài, trong hằng ngày, nhưng vì chúng sanh không nhận ra được, n ên từ vô ngôn thuyết Phật phải dùng đến ngôn thuyết, lần lượt giải đáp các điều nghi hoặc của Tôn giả Tuệ mạng Tu-bồ-đề.

Tóm tắt ý nghĩa toàn kinh gồm trong ba phần như trên. Nhưng Chiêu Minh

Thái-tử đ ã chia nhỏ ra làm ba mươi hai

phần. Trong ba mươi hai phần này, cứ mỗi phần là nêu lên một nghi vấn và

giải đáp. Mười sáu phần sau gồm những nghi

vấn v à giải đáp giống hệt như mười sáu

phần trước, chỉ khác một điều l à ở phần sau không

đề cập đến việc bố thí. V ì các Bồ-tát

đến đây đ ã có chỗ chứng ngộ cao không

cần nói việc bố thí thông thường dựa theo sáu trần nữa. Vả lại, giáo lý

giữa hai phần ý nghĩa sâu cạn khác nhau. Theo Thế Thân Bồ-tát, ở phần

đầu, h àng sơ phát tâm Bồ-tát vẫn chấp

ngã và pháp tướng, dùng ngã tướng độ sanh, d ùng

pháp tướng bố thí, Phật dạy họ phải vô ngã độ

sanh, vô pháp bố thí th ì mới hàng phục tâm và an trú tâm

được. Đến phần sau, h àng Bồ-tát

đ ã lìa

được ng ã tướng và pháp tướng nhưng lại nghi vô ngã thì ai an trú,

ai tu hành, ai hàng phục. Như vậy mối nghi ở phần sau vi tế hơn. Ở

đây Phật dạy phải xa l ìa tâm chấp thủ

ta an trú, ta tu hành, ta hàng phục thì mới thành tựu tu nhân thanh tịnh.

Còn theo Đại sư Hám Sơn th ì ý nghĩa

phần đầu chú trọng phá trừ kiến chấp ng ã

pháp thô cạn dựa vào tướng n ăm uẩn sáu trần b ên

ngoài mà chấp của hàng Bồ-tát mới phát tâm, còn giáo lý phần sau nhằm phá

trừ kiến chấp ngã pháp vi tế dựa vào tướng trí n ăng

chứng v à lý chân như sở chứng bên trong của hàng Bồ-tát

đ ã đạt

đến địa vị cao. Với các Bồ-tát n ày, n ăm

uẩn v à sáu trần không còn là cái riêng

để họ dựa v ào để chấp ng ã pháp,

nhưng họ lại dựa vào trí n ăng chứng b ên

trong để chấp l àm ngã, dựa vào tánh

chân như sở chứng để l àm nhân, chúng

sanh và thọ giả. Vì lẽ này ở phần sau kinh v ăn

c òn có chữ kiến đi theo chữ ng ã,

thành ngã kiến khác với phần trước thường có tướng

đi theo sau chữ ng ã, thành ngã tướng.

Đại sư Hám Sơn c òn theo kinh v ăn

phân tích có ba mươi hai mối nghi được Phật tuần tự n êu lên và dạy

cách giải trừ, nhưng ở đây chỉ n êu lên

một số điều :

Trước hết để phá trừ tâm chấp v à n ăm uẩn sáu trần, trong khi bố thí để t ìm công đức, Phật dạy lý nhất thiết pháp vô trú.

Tiếp đến để phá trừ tâm chấp v ào tướng chứng đắc Bồ-đề, Phật dạy lý nhất thiết pháp vô đắc.

Để phá trừ tâm chấp c õi Phật được trang ho àng bằng bố thí, Phật dạy lý không có cõi Phật để trang ho àng.

Để phá trừ tâm chấp v ào công đức v à

quả báo công đức l à Báo thân Phật,

Phật dạy thân đó kỳ thật không phải l à

sắc thân đầy đủ.

Để phá trừ tâm chấp v ào sự xuất hiện của ba thân nơi một thân của đức Như Lai, Phật dạy Ứng thân th ì phi thật, còn báo thân thì vượt ngoài sắc tướng.

Để phá trừ tâm chấp pháp thân chắc phải có một h ình dạng nào đó Phật dạy pháp thân th ì vô tướng.

Để phá trừ tâm chấp có một thật ng ã trong pháp thân, Phật dạy tất cả pháp vô ngã.

Để phá trừ tâm chấp Như Lai có những tướng của ba thân, Phật dạy thật tướng không phải một cũng không phải nhiều.

Để phá trừ tâm chấp Phật có thuyết pháp, Phật dạy thật tướng các pháp không thể chấp hữu v à không thể nói. Nếu cứ cho lời dạy của Phật là pháp (chân lý) thì không đúng. V ì ngôn ngữ chỉ là biểu tượng của pháp chứ không diễn tả đúng được pháp, n ên khi đưa tay v ào lửa mà ta cứ nói lạnh quá thì vẫn không lạnh. Còn nếu bỏ lời dạy của Phật mà tìm pháp cũng không được, n ên trong Xà Dụ thuộc Trung Bộ Kinh Phật dạy người học pháp phải thận trọng như bắt rắn nếu bắt không đúng cách th ì có thể nguy hiểm. Tổ sư cũng dạy: Cứ y kinh mà cắt nghĩa thì oan cho Phật, song nếu lìa kinh một chữ tất đồng ma thuyết (y kinh giải nghĩa tam thế Phật oan, ly kinh nhất tự tức đồng ma thuyết).

Như vậy tất cả các kiến chấp về ngã và pháp từ thô đến tế đều được đức Phật lần lượt n êu lên và đoạn trừ. V à sau khi loại bỏ cả kiến chấp thì tâm không có chỗ nào để đậu lại. Bây giờ l à lúc Diệu pháp đạt đến chỗ tuyệt đối, chứng thẳng thật tướng pháp thân khi mọi pháp l à tướng sở kiến đều đ ã phi hữu nên cái thấy là tướng n ăng kiến cũng ti êu, mà thể nhập pháp tánh bình đẳng nhất như, l à như thật tri kiến, là pháp nhĩ như thị, là Bát-nhã viên mãn không còn bóng dáng những vọng tưởng chấp trước hoặc tức tứ cú hoặc lìa tứ cú như là có, không, cũng có, cũng không, chẳng phải có, chẳng phải không (khẳng định, phủ định, chiết trung, ho ài nghi). Bởi vậy, Phật dạy: "Người phát tâm Vô thượng Bồ- đề đối với vạn pháp n ên biết như vậy, thấy như vậy, không nên khởi lên trong tâm những quan niệm về pháp tướng, khi đó l à sự thấy biết và tin hiểu chân thật, kiến chấp ngã pháp tiêu tan, quan niệm thánh phàm bặc dứt, không còn đường cho danh tự ngôn ngữ v à tâm niệm tới lui phân biệt (ngôn ngữ đạo đoạn, tâm h ành xứ diệt).

Sau đây l à những câu trong Kinh cần được chú ý :

Câu "Tu–Bồ- Đề, Tu-Bồ–Đề " Nói

đủ l à Tuệ mạng Tu-bồ- đề,

v ì vị Bồ-tát này lấy trí tuệ Bát-nhã là tánh mạng vậy. Trong

đây Phật thường nhắc đi nhắc lại tiếng

Tu-bồ-đề, Tu-bồ-đề, đây l à một lối

đánh thức nhắc nhở người đang ở trong cơn m ê muội say ngủ: "Thức

dậy, thức dậy! Anh kia thức dậy đi, chứ không

thể nói g ì hơn. Đối với một người đang

say ngủ trong chi êm bao mà nói với họ cái cảnh giới chiêm bao là

không thật, xấu xa, còn cảnh giới tĩnh thức là huy hoàng rực rỡ thì chỉ là

hư thuyết không lợi ích gì, với cái tâm hôn ám họ

đâu chịu nghe v à

đâu có nhận ra, chi bằng chỉ cần một v ài

tiếng gọi tên hoặc "hãy thức dậy" để cho họ

tĩnh. V à khi họ đ ã tỉnh dậy thì

cảnh giới huy hoàng hiện ra đầy đủ trước mắt

họ. Không cần phải nói g ì thêm. Lại như các kinh Nikaya và A Hàm

Phật thường gọi "này các Tỳ-kheo, này các Tỳ-kheo" trong thuyết kinh là

để nhắc nhở họ chú ý lắng nghe chớ có lơ đễnh

để tâm đi nơi khác. Công dụng v à ý nghĩa của tiếng Tu-bồ- đề,

Tu-bồ-đề m à Phật thường nhắc lại ở

đây, cũng như vậy.

Câu "Phàm những gì có tướng đều l à

hư vọng. Nếu thấy các tướng trong phi tướng tức thấy Như Lai ( Phàm sở

hữu tướng giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng , tắc kiến Như

Lai )". Đ ã là tướng thì bao giờ

cũng là tướng của sự đối đ ãi. Có

đối với không, sanh đối với diệt, tâm đối với

sắc v.v... m à đ ã là

đối đ ãi tức là hạn hẹp, ranh giới, giả

dối vô thường. Pháp thân Như Lai là nghĩa chân như của vạn pháp (Như Lai

giả thị chư pháp như nghĩa) thì không thể là tướng ở trong tướng

đối đ ãi. Thế cho nên nếu bằng vào

tướng để thấy pháp thân Như Lai th ì

không thể thấy được, m à phải bằng vào

tướng siêu việt đối đ ãi, hay nói khác

là thấy tướng trong phi tướng, thấy tướng vô tướng mới thấy pháp thân Như

Lai.

Ở đoạn kinh sau, có một chỗ Phật đối trị

vọng tâm chấp v ào tướng màu sắc, âm thanh

để cầu thấy Phật Ng ài dạy: "Nếu ai

bằng vào sắc tướng mà thấy ta, bằng vào âm thanh mà cầu ta, người

đó đang đi tr ên tà

đạo, không thể thấy ta ". Nhưng nếu ai

chủ trương lìa sắc tướng, âm thanh để cầu

thấy Phật, th ì người đó cũng bị Phật

quở l à người đi đường t à, không

thể thấy Phật. Điều n ày dễ thấy rõ ở

đoạn kinh sau đây: "Anuràdha

đang ở tại một cái ch òi trong rừng, có

nhiều tu sĩ ngoại đạo đến hỏi Như Lai có tồn

tại hay không tồn tại sau khi chết ? Anuràdha trả lời: "Như Lai là

bậc tối thượng nhân, được tr ình bày

tuyên bố ra ngoài bốn trường hợp có, không, cũng có cũng không, chẳng phải

có,chẳng phải không, sau khi chết. Rồi Anuràdha

đem việc n ày về thưa lại với Phật,

liền bị Phật quở: Ngay trong hiện tại không tìm

được một Như Lai thường c òn, thường

trú, thì có hợp lý ch ăng khi người trả lời :

Như Lai là bậc tối Thượng nhân, được tr ình

bày tuyên bố ra ngoài bốn trường hợp có, không, cũng có cũng không, chẳng

phải có, chẳng phải không sau khi chết! ( Kinh Anuràdga trong Tương Ưng

Bộ Kinh ).

Như vậy không thể tìm thấy Như Lai trong bốn trường hợp (tứ cú) hay ngoài bốn trường hợp. Vậy thì không thể thấy Như Lai được sao ? Có thể thấy bằng cách thấy tướng các pháp trong phi tướng (tức các pháp là duyên sanh như huyễn vô tướng). Thấy tướng trong phi tướng thời tâm không chấp thủ; tâm không chấp thủ tức tâm không hư vọng, chính tâm đó thấy được Như Lai.

Trong Luận Niết Bàn Vô Danh của T ăng Triệu có dẫn ý phẩm Quán Phật Thân trong kinh Duy Ma Cật như sau : "Tôi quán Như Lai vô thủy vô chung, đ ã vượt qua sáu nhập, đ ã ra khỏi ba cõi, chẳng tại nơi nào cũng chẳng lìa nơi nào, chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, không thể dùng thức mà nhận được, không thể d ùng trí mà biết được vô ngôn vô thuyết, không có chỗ cho tâm phân biệt. Nếu theo đây m à quán Phật thì gọi là chánh quán còn theo những cách khác mà quán Như Lai thì chẳng thấy Phật".

Như vậy ta không thể đem tâm lượng hẹp h òi

vì ngã chấp mà thấy được Như Lai. Khi c òn

ngã tính phân biệt thì có nói Như Lai ra ngoài bốn trường hợp hay không ra

ngoài bốn trường hợp cũng đều không đúng, chỉ

có tịnh tâm ý như hư không, thấy các tướng trong phi tướng mới thấy được

Như Lai.

Câu "Nếu chấp thủ pháp tướng tức còn chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Nếu chấp thủ phi pháp tướng tức còn chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả". Khi tâm còn chấp thủ thì dù chấp pháp tướng hay chấp phi pháp tướng thì vẫn là dấu hiệu của tâm chấp ngã chưa thoát ra được. Bởi vậy Phật dạy n ên xem giáo pháp của ta giống như chiếc bè dùng để qua sông. Khi đ ã qua đến bờ giác ngộ b ên kia rồi thì chánh pháp còn phải rời bỏ huống chi phi chánh pháp, vì nếu không bỏ tức là tâm chấp thủ, còn chấp thủ thì chưa phải thật giác. Cũng như được l ên bờ bên kia rồi thì bè phải bỏ lại chứ không thể mang theo lên bờ. Hễ nếu còn mang bè theo là chưa thực sự lên bờ được, Cũng như nương ngón tay để thấy mặt trăng, v à khi đ ã thấy mặt tr ăng rồi th ì không cần ngón tay nữa, nếu còn đem theo ngón tay th ì cái thấy mặt tr ăng không trọn. Cũng như vậy, khi chưa đạt đến Niết b àn thì mong cầu được Niết b àn, nhưng khi đạt đến Niết b àn rồi thì cái tâm mong cầu đó cũng không c òn nữa, như khi buồn ngủ muốn đi ngủ, nhưng khi đ ã nằm trên giường sắp ngủ thì phải quên cái tâm muốn ngủ mới ngủ được.

Câu "Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm" nghĩa là nên

đừng trụ v ào

đâu cả m à sanh tâm, có người dịch: " đánh

thức tâm linh của người dậy, m à đừng

để nó bám v ào một đối tượng n ào

cả". Hoặc như trong Tương Ưng Bộ Kinh, kinh Phật Tự Thuyết nói: "Trong cái

thấy chỉ là cái thấy, không nắm tướng chung, không nắm tướng riêng. Trong

cái nghe chỉ là cái nghe, không nắm tướng chung, không nắm tướng riêng

v.v... Không nắm tướng riêng, không nắm tướng chung

đồng nghĩa với chữ vô sở trụ ; trong cái thấy

nghe đồng nghĩa với chữ sanh tâm. Đây l à phương châm hành

động thường ng ày mà

đức Phật dạy cho các h ành giả tu

đạo giải thoát v à

độ sanh ngay ở giữa cảnh lục trần h ình

danh sắc tướng. Sanh kỳ tâm nghĩa là sanh khởi tâm.

Đối với chúng sanh th ì tâm họ lúc nào

cũng sanh khởi, chứ không lúc nào không sanh khởi. Sanh khởi tâm theo hình

danh sắc tướng, đ àn ngọt, hát hay,

danh vọng tiền tài, rượu chè cờ bạc, cho đến

sanh khởi tâm theo những điều nhân ng ã thọ giả

được mất hơn thua v.v... Chỉ trừ khi ngủ m ê

hoặc khi chết thì tâm họ mới không sanh khởi mà thôi. Với cái tâm sanh

khởi như vậy thì đức Phật không khuyến khích

l àm gì. Vì những thứ tâm đó c àng

sanh khởi càng làm cho chúng sanh mãi trôi l ăn

trong v òng đi ên

đảo vọng tưởng, gieo rắc thống khổ triền mi ên

trên cả mình và người càng thêm kiên cố, cho nên

để hướng sự sanh tâm đó đi v ào nẻo

giác ngộ và lợi lạc, Phật dạy phải đừng bám v ào

đâu cả m à sanh khởi tâm. Không bám vào

danh lợi, ngã nhân v.v... mà sanh tâm, thì cái tâm

đó l à tâm tự tại giải thoát, tâm từ bi

vô ngã, không bị không gian thời gian trói buộc hay làm cho lay chuyển

được. Ngược lại đối với người tâm đ ã

có mật độ y ên lặng không bám vào

đâu cả, không có nghĩa l à cứ nhắm mắt

bịt tai, trong lòng trống rỗng, không nghĩ gì hết, cũng không

được m à họ phải sanh khởi tâm, phải

tĩnh giác, thấy hết, biết hết những gì cần biết, cần thấy. Khi tâm sanh

khởi mà không bám vào đâu, không bám v ào

đâu m à tâm sanh khởi như vậy thì dù ở

hoàn cảnh nào cũng thể hiện được diệu lực của

Bát nh ã quán chiếu, tự tại an vui.

Một nghệ sĩ lên sân khấu nhìn quanh khán giả nhưng không chú ý ai, cũng

không chú ý tiếng vỗ tay tán thưởng hoặc xì xẹt chê bai, cũng không chú ý

rằng đang đóng kịch gắng đóng cho hay để lấy

tiếng m à chỉ để tâm v ào vai

mình đóng th ì người nghệ sĩ này

đóng rất hay không bị vấp váp. Đó l à

biểu thị một phần cái phương châm "không bám vào

đâu cả m à sanh tâm" mới

được như vậy. Trong khi đó một nghệ sĩ l ên

sân khấu nhìn khán giả lại chú ý đến người

thân hoặc người oán của m ình hoặc chú ý rằng ta phải

đóng cho hay cho đẹp l òng người thân

thì người nghệ sĩ sẽ bị vấp váp, đóng sai

điệu, kết quả không ra g ì. Đó l à

một phần biểu thị sự không có được tinh thần

"không bám vào đâu cả m à sanh

tâm" nên kết quả như vậy.

Ví dụ một trường hợp khác: Ba người cùng

đi tr ên một con đường về nh à.

Người đi trước l à thợ vàng thành thạo,

xí trông thấy một thoi vàng nằm giữa đường,

anh ta biết ngay l à vàng giả, không thèm

để ý tới, cứ thẳng mực đi. C òn hai

người sau chẳng biết vàng thiệt giả ra sao, khi xí thấy thoi vàng, cả hai

người đều tranh nhau đến lấy, người n ào

cũng muốn giành cả cho mình, đến c ãi

vã, xô xát, ẩu đ ã

đưa v ào nhà thương. Người trước thấy

vàng (sanh tâm) biết ngay đồ v àng giả,

không thèm để ý (không bám v ào) nên tự

do không bị tai nạn đau khổ, c òn hai

người sau thấy vàng không biết đó l à

giả nổi lòng tham lam, giành giựt thế là vì sanh tâm mà bám chặt vào, nên

phải chịu tai nạn đau khổ. Cũng như vậy,

những người có trí Bát-nh ã ngộ được

tánh không của vạn pháp, th ì đối với

vạn pháp có sanh tâm nhưng không bám trụ v ào nên tự tại an vui. Còn

người không có trí Bát nhã chấp vạn pháp là thật có, nên sanh tâm bám vào

mà bị trói buộc đau khổ.

"Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm", nói tắt là "Vô trú sanh tâm" biểu thị sự hoạt dụng quán chiếu Bát-nhã mà những vị phát tâm Bồ- đề h ành Bồ-tát đạo phải vận dụng thường xuy ên để th ành tựu hạnh nguyện cao cả là được tự giác giác tha, giác hạnh vi ên mãn. Câu kinh có ý nghĩa chủ đạo suốt cả bản kinh Kim Cương Bát Nh ã, nên bên cạnh nó còn có những câu tương tợ như " độ vô lượng chúng sanh m à thật không một chúng sanh đắc độ " "không trú sắc thanh hương vị xúc pháp mà hành bố thí" " đem tâm vô ng ã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, mà tu tất cả thiện pháp" " Đối tất cả pháp n ên biết như vậy, thấy như vậy, lý giải như vậy, không sanh tâm chấp pháp tướng".

Như vậy thì nói đến "chân không Bát

nhã" nói đến sắc tức không, không tức sắc l à

nói đến "vô trú sanh tâm". Mà nói

đến "vô trú sanh tâm" tức nói

đến h ành

động tích cực sáng suốt vượt ra ngo ài mọi chấp kiến nhị biên cực

đoan như có, không, sanh, diệt v.v... không

đúng với thật tánh vô tánh của vạn pháp.

Câu "Phật nói Bát-nhã Ba-la-mật tức chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật". Tức chẳng phải (tức phi) ấy gọi là (thị danh). Hai chữ "tức phi" "thị danh" được lặp đi lặp lại rất nhiều lần trong kinh Kim Cương, nó có một ý nghĩa quan trọng như một công thức, một thước đo d ùng để quán sát vạn pháp. Bất cứ đối với pháp g ì mà ta quán sát nó với công thức (cũng có thể xem như một công án) "tức phi" "thị danh" thì ta hiểu nó đúng với nó theo trí Bát-nh ã. Như thông thường khi nhìn một đốm lửa quay tr òn ta liền thấy đó l à vòng lửa. Tuy ta thấy và nói đó l à vòng lửa, nhưng kỳ thật có vòng lửa đâu, chẳng qua mắt ta nh ìn không nhanh kịp đốm lửa quay m à ta thấy thành vòng lửa, nếu ta có một sức thấy nhanh kịp đốm lửa quay th ì ta chỉ thấy đốm lửa chứ không thấy v òng lửa. Vậy rõ ràng tuy ta nói vòng lửa mà kỳ thật chẳng phải vòng lửa chẳng phải vòng lửa mà ta vẫn thấy và nói vòng lửa giống như nói sắc tức là không, không là sắc, đó chính l à chân nghĩa của kinh Bát-nhã. Bát-nhã đúng nghĩa l à ngay nơi có là không, ngay nơi không mà có. Nhưng thường thường trong kinh Bát nhã chú trọng nói đến chữ không, l à vì để đối trị với căn bệnh chấp có của chúng sanh. Bất cứ đối với sự vật g ì chúng sanh cũng chấp thật có cả, mộât cái có rất ảo tưởng không giống chi thực tại sự vật, như chấp vòng lửa nơi đốm lửa quay, chấp con rắn nơi sợi dây (đi đ êm mờ mờ thấy sợi dây lầm ra con rắn và cho là rắn thiệt).

Theo nghĩa tức phi, thị danh này, Thiền sư Duy Tín

đ ã trình bày một kinh nghiệm giác ngộ

của mình như sau: "Ba mươi n ăm trước khi chưa

gặp Thiền, ta thấy núi l à núi, nước là nước. Kịp

đến khi gặp Thiền, ta thấy chẳng phải núi,

nước chẳng phải nước. V à sau khi ngộ Thiền, ta thấy núi là núi,

nước là nước," Khi chưa gặp Thiền thấy núi là núi, nước là nước

đó l à cái thấy thông thường của phàm

phu, đến khi gặp Thiền thấy núi chẳng phải

núi, nước chẳng phải nước, đó l à cái thấy của hành giả trong khi

đem trí quán chiếu đến thật tính của núi v à

nước ; sau khi ngộ Thiền, thấy núi là núi, nước là nước ;

đó l à cái thấy khi

đ ã thành tựu thật tướng Bát-nhã, trực

nhận sắc tức không, không tức sắc, dù bên ngoài cái thấy của người

đ ã thành tựu Bát-nhã với cái thấy của

người thường chẳng khác gì nhau.

Hoặc như khi ta nói: "Tôi vào trong nhà", nhưng kỳ thật là tôi

đi v ào chỗ trống ở dưới mái nhà và bốn

bức tường bao quanh, chứ không có một cái nhà thật sự nào cả. Ta chỉ mượn

cái này để chỉ cái kia, mượn mái, vách tường

v.v... để chỉ đó l à nhà thôi. Vậy trong khi ta chỉ

đó l à nhà mà cái nhà vẫn không có. Do

đó nói sắc tức không, không tức sắc. Câu

"Tất cả pháp đều l à Phật pháp",

tất cả pháp dù lớn, dù nhỏ dù hữu hình, dù vô hình, dù sắc dù tâm

đều do duy ên sanh, không có thật tánh,

là vô thường, là giả, là như trò huyễn thuật, như chiêm bao v.v... nhưng

tâm tánh chúng sanh đ ã mấy khi hiểu

đúng như thế. Trái lại, cứ chấp chặt cho l à

thật có nên sinh ra mọi sự suy luận đảo đi ên,

đam m ê, thù ghét, tạo nghiệp luân hồi,

nếu nhận được các pháp đều do duy ên

sanh không có thật tính, thì giữa các pháp

đều b ình đẳng, một hạt cát cũng như h òn

núi, một thoáng gió cũng như một thoi vàng, một câu nói cũng như một cành

hoa, đều có đủ lý lẽ cho một người qua đó m à

giác ngộ, và khi nó đ ã giúp cho người

ta giác ngộ thì nó là Phật pháp, nghĩa là pháp làm cho người ta giác ngộ.

Đ ã có vô số trường hợp

để chứng minh điều n ày.

Hương Nghiêm Trí Nhàn đến thăm hỏi tổ Qui

Sơn Linh Hựu, Tổ muốn khai mở trí tuệ cho Trí Nh àn, mới nói: "Ta

không hỏi ngươi về những sự hiểu biết mà ngươi

đ ã thu lượm

được từ sách vở, ta chỉ muốn biết việc chính

của ngươi trước khi ngươi lọt l òng mẹ chưa biết gì cả ra sao, thử

nói một câu xem?" Trí Nhàn hoang mang ngơ ngác không

đáp được, trầm ngâm một hồi v à thưa

đáp v ài câu

đều bị Tổ không chấp nhận. Trí Nh àn

cầu xin Tổ dạy. Tổ nói: "Ta nói cho ngươi không khó gì, nhưng nó không

giúp gì cho tri kiến của ngươi cả". Trí Nhàn trở về phòng lục hết sách vở

ra tìm một câu giải đáp, nhưng chẳng t ìm

được câu n ào, liền than: "Toàn là bánh

vẽ không thể ăn no được ",

đem đốt sạch v à thề: "Thôi chỉ làm một

ông T ăng lếu láo, suốt đời không học nữa, cho

khỏi nhọc tâm thần ". Ông bèn từ giã tổ Qui Sơn

đi đến trú tại nơi di tích của Nam Dương

Trung Quốc Sư. Một hôm nhân đốt cây phát cỏ, gặp vi ên gạch ông cầm

lấy qu ăng v ào bụi

đụng gốc tre phát ra một tiếng cạch, bỗng ông

cười ngất, thoát nhi ên tự ngộ. Bèn trở về phòng tắm rửa,

đốt hương vọng đến nơi Tổ Qui Sơn tán thán :

"Ân đức từ bi của Ng ài

đối với con lớn hơn ân cha mẹ, nếu ng ày

trước đây Ng ài nói cho con thì làm sao

con có được như ng ày hôm nay".

Một trường hợp khác, đó l à vị Tổ

khai sáng chùa Tất Đ àn ở Khê Phong,

một hôm đi lỡ đường, ông ở tạm lại một quán

trọ, khuya bỗng nghe tiếng hát của cô gái nấu đậu hủ ở nh à bên cạnh

vọng qua: "Trương đậu hủ, Lý đậu hủ, đ êm

kề gối mộng nghìn mơ, sáng ra nấu đậu như xưa

khác g ì" (Như Hạnh dịch từ câu: Trương

đậu hủ, Lý đậu hủ, chẩm thượng tư lương thi ên

điều lộ, minh tri êu nhưng cựu

đả đậu hủ ". Lúc

đó ông đang ngồi thiền nghe thế liền hoát

ngộ.

Một trường hợp khác Tỳ-kheo-ni Dhamma trong Trưởng Lão Ni Kệ, trên

đường đi khất thực về th ình lình bước

đi mất thăng bằng bị té ng ã, liền

thiền quán ngay sự việc này mà chứng được quả

vị A-la-hán. Có Ni th ì nhân nấu cơm lơ

đễnh m à bốc lửa cháy sạch cơm, hay có Ni

đổ nước thấy chảy d ài trên

đất, đ ã thiền quán ngay cảnh

đó m à thành A-la-hán. Thậm chí như một

Thiền sư đang trầm tư đi ngang quán b à

bán thịt, bỗng nghe bà nói với bạn hàng: "Thịt của tôi ở

đây miếng n ào cũng ngon cả", Ngài liền

hoát ngộ v.v...

Thật vậy, một cơn gió thoảng, một lá vàng rơi, một cành hoa nở, một tiếng chim kêu đều bộc lộ đầy đủ đạo lý duy ên sinh vô ngã, xa lìa có, xa lìa không, xa lìa sanh, xa lìa diệt... khải thị cho trí giác ngộ phát sanh, nên chúng đều được gọi l à Phật pháp.

(trích tuyển tập "Vô Ngã là Niết bàn", ấn bản 2000).

-ooOoo-

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 17-06-2004

← Văn bản trướcThich Chon Thien - Gioi thieu Kinh A Di DaVăn bản tiếp →Tung kinh
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt