Dai cuong ve Kinh Kim Cang
Vietnamese, with Unicode Times font
Đạ i cương Kinh Kim Cương Bát Nhã
Hòa thượng Thích Thiện Siêu
L ục Tổ Huệ N ăng
được Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn giảng kinh Kim Cương cho, vừa nghe đến câu
"Ưng vô sở trú nhi sanh kỳ tâm" Lục Tổ hoát nhiên
đại ngộ, để rồi sau đó Ng ài dựa trên
kinh Kim Cương mà xiển dương giáo lý Thiền một cách linh hoạt rộng rãi,
tạo thành một phong cách Thiền sống động
trong nhật dụng hằng ng ày với nhiều sắc thái siêu việt bất ngờ, làm
cho tôn chỉ "Trực chỉ nhân tâm kiến tánh thành Phật"
được sáng tỏ dễ tiếp nhận hơn trước. Do đó m à
Phật giáo Thiền đ ã bao trùm lên trên
mọi mặt tu hành và truyền bá Phật giáo tại Trung Hoa, và
đ ã trực tiếp truyền
đến Việt Nam qua các Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu
Chi, Vô Ngôn Thông v à những thiền sư Việt Nam thuộc hai thiền phái
này, đ ã có ảnh hưởng rất tích cực vào
dân tộc Việt Nam về nhiều mặt v ăn hoá, đạo
đức, nghệ thuật, ý chí tự chủ, chính vua Trần Thái Tông cũng nhờ đọc kinh
Kim Cương đến câu: "Ưng vô sở trú nhi sanh kỳ tâm" mà ngộ
đạo, rồi soạn ra tập Thiền Tông Chỉ Nam rất
có giá trị về văn học v à tư tưởng,
đồng thời l àm yếu tố chỉ đạo tinh thần
cho vua v à cả triều đại nh à
Trần của vua trở nên hùng cường đại độ trong
lịch sử Việt Nam cũng như thế giới.
Thi hào Nguyễn Du cũng nói mình đ ã
đọc kinh Kim Cương tr ên ngàn biến mà
vẫn chưa rõ các nghĩa trong đó được bao nhi êu
chờ khi đi sứ T àu, có dịp
đến thăm đ ài phần kinh mới hay rằng:
"không chữ là chân kinh" như bài thơ chữ Hán của cụ còn
được lưu truyền sau đây : "Ngã
độc Kim Cương thi ên biến linh, kỳ
trung áo nghĩa đa bất minh,hạnh đáo phần kinh
thạch đ ài hạ, thỉ tri vô tự thị chân kinh". Như vậy câu: "Ưng vô sở
trú nhi sanh kỳ tâm" trong kinh Kim Cương tự nó
đ ã có một mãnh lực kỳ diệu làm
đảo lộn tâm trí của các vị tr ên mà
đẩy họ l ên
đường h ành
động theo chí nguyện Bồ-đề một cách hi ên
ngang tự tại giữa cõi đời ngũ trược, không
thứ g ì làm vướng chân họ được, cũng
như cụ Nguyễn Du đ ã mê say đọc tr ên
ngàn lần rồi cuối cùng mới hiểu.
Còn đối với chúng ta th ì sao? Chúng
ta dù đ ã có nghe có
đọc nhưng nghĩa lý c òn mù mờ, chưa
lãnh hội được kỳ diệu trong đó, tâm trí ta
chưa chuyển đổi được bao nhi êu, nhưng nếu chúng ta lặng lòng
định ý m à
đọc, v à đọc m ãi thì dần dần sẽ
nhận ra rằng mọi giá trị xây dựng theo cái ta ảo tưởng hẹp hòi, c ăn
do tạo ra mọi mâu thuẫn nhị bi ên, thì những giá trị ấy chỉ có tính
cách giả tạm hẹp hòi, bất toàn, khác với những giá trị có tính siêu việt
vĩnh cửu an lành được xây dựng theo Kim Cương
Bát Nh ã vô ngã tánh không. Bởi Bát Nhã Tánh Không mới
đưa tâm hồn ta ra khỏi vỏ ốc chấp ng ã
vị kỷ làm việc lợi lạc mà không phải để phô
trương cái ta ra trong đó.
Vậy Kim Cương Bát Nhã là gì? Kim Cương Bát Nhã là thứ trí tuệ thể chứng về Tánh Không của vạn pháp. Tánh Không là gì? Là cái không siêu việt cả có và không, không phải là cái Không đối với có, hay không trống rỗng hư vô, như lông r ùa, sừng thỏ, hay như sự vật bị huỷ diệt thành không, cũng không phải là cái "không" phủ định thật tại tính của sự vật, m à không đây l à một từ ngữ chỉ thị thật tại tính là vô tính, vô sở đắc, nhân duy ên tính, vô ngã tính, có khi còn gọi là Pháp giới (dharmatu) Pháp tánh (dharmata), chân tánh (tattva), Pháp bất biến tánh, (dharmaniya-mata), thực tế (bhutakoti) tự tánh (Pvabhavaprakti) chân như.
Thật tại tính không dính dấp gì đến một tướng trạng hay khái niệm có, không, sinh, diệt v.v... do vọng tưởng của ta tạo ra quanh nó, cho n ên nói thật tại tính là không, một thứ không chính nơi có mà không, nó bao hàm đầy đủ cả câu "sắc tức là không, không tức là sắc" hoặc "chơn không, diệu hữu".
Bát Nhã nói "Không" là để th ành tựu
chủ trương phá chấp (không chấp thủ). Và không chấp thủ không có nghĩa là
tiêu cực thụ động khô cứng, m à trái
lại không chấp thủ là để phát huy trọn vẹn
cái tinh thần hoạt động tự tại vô ngại không vướng mắc v ào danh
tướng. Không chấp thủ tức là Trung đạo hoặc
thay v ì nói không, đức Phật nói đến
Trung đạo,như trong các kinh thuộc bộ Nikaya v à A Hàm,
đức Phật dạy rằng : "Thế giới này phần
lớn y chỉ vào hai cực đoan : "Có và
không có". Tất cả đều có, l à kiến chấp
thứ nhất ; tất cả đều không l à chấp
kiến thứ hai ; tất cả đều l à một, là
chấp kiến thứ ba; tất cả đều l à nhiều,
là chấp kiến thứ tư... Xa lìa hai cực đoan
ấy, Như Lai thuyết pháp theo Trung đạo, như vô minh duy ên hành,
hành duyên thức v.v... Tương tợ cách nói này, Bát Nhã Tâm Kinh có câu:
"Tướng không của các pháp không sinh không diệt, không cấu không tịnh,
không t ăng không giảm ", và
đây l à Trung
đạo Thật tướng, nói theo hệ Bát Nh ã.
Bồ-tát Long Thọ chắc đ ã dựa vào ý
nghĩa lời dạy này mà làm ra hai bài kệ tán Phật
để mở đầu v à làm tôn chỉ cho bộ sách
Trung Luận trứ danh của Ngài.
Hai bài kệ đó l à "Bất sanh diệc bất
diệt, bất thường diệc bất đoạn, bất nhất diệc
bất dị, bất lai diệc bất xuất, năng thuyết thị nhân duy ên, thiện
diệt chư hý luận, ngã khể thủ lễ Phật, chư thuyết trung
đệ nhất ", nghĩa chẳng sanh cũng chẳng
diệt, chẳng thường cũng chẳng đoạn, chẳng một
cũng chẳng khác, chẳng đến cũng chẳng ra. Hay thuyết nhân duy ên
này, khéo dứt các hý luận. Tôi cúi đầu lễ
Phật, bậc thuyết pháp đệ nhất.
Đức Phật d ùng từ "xa lìa", Long Thọ dùng từ "chẳng". Tuy hai cách nói khác nhau nhưng cùng một ý nghĩa. Cũng như nói về giới không sát, có khi dùng chữ "bất sát" có khi dùng chữ "xa lìa sát" v.v...
Thế thì nếu ta nói "Trung luận" là bộ sách ngài Long Thọ viết để giải thích sâu rộng lời dạy "xa lìa hai cực đoan, Như Lai thuyết theo Trung đạo " vừa nêu trên của Phật, tưởng không sai mấy. Nếu không vậy, trường hợp cần giảng giải thật sâu rộng lời dạy trên của Phật, thì ta sẽ giảng giải như thế nào?
Chính lời dạy này của Phật là cốt lõi của toàn bộ giáo lý Phật. Từ
đấy m à tỏa ra tất cả giáo lý khác chứa
đựng trong ba tạng kinh điển. D ù cho
những giáo lý mà người ta nói thuộc Tiểu thừa hay thuộc
Đại thừa th ì cũng
đều lấy đây l àm xuất phát
điểm v à cuối cùng cũng phải qui về
đây. Nếu giáo thuyết n ào của bất cứ
Kinh Luật Luận, Bộ phái, Tông phái hay Bồ-tát, Tổ sư nào thuyết giảng dù
có tuỳ c ăn cơ tr ình
độ m à giảng trực tiếp ngắn gọn hay
gián tiếp dông dài, cuối cùng thì cũng dựa trên Trung
đạo hay đưa về Trung đạo th ì mới khỏi
sai tôn chỉ cốt lõi của Phật.
Đại sư Trí Khải đ ã ví giáo pháp Phật như mặt trời. Ánh sáng mặt
trời là một nhưng tùy thời điểm chiếu lúc
sáng lúc trưa lúc chiều v à chiếu trên
đồi cao, dưới cũng thấp hoặc giữa trung nguy ên mà hóa ra ánh sáng
có khác nhau, chứ ánh sáng nào cũng là từ mặt trời và qui về mặt trời cả,
nhận định được như vậy, th ì
đối với to àn bộ Phật pháp ta sẽ không
bị những điều tựa hồ mâu thuẫn v à hỗn
tạp trong các kinh luận làm cho khuất lấp giáo lý cốt lõi và siêu việt mà
đức Phật muốn dạy cho chúng ta. Giáo lý g ì
cũng dạy ta đạt lý vô ng ã
để đạt Niết-b àn, phá trừ chấp trước
để được giải thoát, chứ Phật có dạy g ì
ngoài ý thú này đâu.
Như trên vừa nói xa lìa hai cực đoan, đức Phật thuyết Trung đạo. Trung đạo không có nghĩa l à đứng giữa hay bao gồm cả hai, hoặc phủ nhận cả hai, nhưng chính nơi các tướng m à siêu việt các tướng. Bởi thật tại là không có tướng gì hết, không có tánh gì hết, ví dụ ta khi đưa l ên một ngón tay và nói nó dài hay ngắn thì chắc chắn không trả lời được. Nếu lại đưa th êm một cây thước ra so sánh thì sẽ thấy ngón tay ngắn mà cây thước dài. Hoặc đưa th êm một cây diêm ra so sánh thì sẽ thấy ngón tay dài mà que diêm ngắn, như vậy dài ngắn đâu phải tướng đích thực của nó, m à đó chỉ l à tướng giả do ý thức so sánh thiết định ra, chứ trước sau ngón tay vốn không có tướng d ài ngắn. Nếu ai vô tình chấp chặt tướng ngón tay dài là đúng ngắn l à sai, hoặc chấp chặt tướng ngón tay ngắn là đúng d ài là sai, rồi đánh lộn nhau ở b ên nó, nó cũng không vì người nói dài mà dài thêm ra một chút, không vì người nói ngắn mà ngắn lại một tí. Không, trước sau nó vẫn là nó. Mọi vật từ vô thuỷ vô chung vẫn im lìm trong pháp giới trùng trùng vô tận, như kinh Pháp Hoa nói: " Các pháp từ xưa tới nay, tướng nó thường im lặng" (Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng). Dù hòn núi hay hạt cát cũng không tách mình ra khỏi bà con tộc thuộc của chúng để tự khoe khoan ta đây lớn hơn cái nọ, nhỏ hơn cái kia, thường hơn cái nọ, vô thường hơn cái kia. Núi không cho m ình lớn hơn cát, vì núi từ cát mà thành, cát không cho mình nhỏ hơn núi, vì cát từ núi mà có. Nếu ai quen thói tranh đua m à khen cái này chê cái khác, thì nó vẫn là nó. Nó vẫn im lìm không động ; Hỏi trăng trăng chẳng nói g ì, hỏi gió gió cứ lầm lì bay đi.
Cũng tương tợ như tướng ngón tay dài ngắn, các tướng có, không, sanh, diệt, thường, vô thường v.v... cũng chỉ là những tướng do ý thức so sánh phân biệt thiết định ra. Nếu ta rút hết các tướng do ý thức thiết định ra khỏi các pháp th ì các pháp không có tướng gì, nên gọi là "chư pháp vô thường" và chính không tướng này mới thật là tướng và là thật tánh của các pháp, nên cũng gọi thật tánh của các pháp là "không tánh’ hay "tánh không". Trí tuệ ngộ được tánh không n ày là trí Bát Nhã, không vướng mắc bất cứ tướng gì, nên cũng gọi là "không tuệ". Trái lại, ý thức còn vô minh thường hay phân biệt nên biến thật tướng vô tướng thành ra các tướng, rồi đeo đuổi chạy theo nó m à tâm không được an. Khi ý niệm về có dẹp bỏ th ì ý niệm về không đến thay, khi ý niệm về sanh bị dẹp bỏ th ì ý niệm về diệt đến thay... m à kỳ thật chúng chỉ là tương đối. Chân lý tánh không l à siêu việt tất cả đối nghịch n ày, nhưng không phải ngoài chúng.
Vì để cho tâm được an trụ tự tại vô ngại
ngo ài tri kiến chấp ngã chạy loanh quanh theo các giả tướng, nên bộ
kinh Đại Bát Nh ã sáu tr ăm
cuốn đ ã được h ình thành
để giảng minh chân lý tánh không một cách sâu
rộng.
Kinh Kim Cương là một trong sáu tr ăm cuốn
Đại Bát Nh ã và thuộc hội thứ chín trong mười sáu hội Phật nói kinh.
Nó đ ã
được Cưu Ma La Thập dịch t ên là "Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật
Đa " và Huyền Trang dịch tên "N ăng
Đoạn Kim Cương Bát Nh ã Ba La Mật Đa "
và đ ã
được lưu truyền rộng r ãi, tác động rất
lớn đến mọi giới từ các Thiền sư, học giả như một v ài trường hợp
điển h ình vừa nêu trên. Kinh
được Chi êu Minh Thái Tử con vua Lương
Vũ Đế dựa v ào bản dịch của Cưu Ma La
Thập mà chia ra ba mươi hai phần, nhưng tóm tắt lại phần kinh có ba phần:
1. Phần thực tướng Bát nhã từ câu: " Như vậy tôi nghe ..."
đến câu " trải tòa mà ngồi ", là
phần Phật thể hiện "thực tướng Bát-nhã vô ngôn thuyết" ngay nơi các uy
nghi hàng ngày của Ngài.
2. Phần quán chiếu Bát nhã từ câu: " Tu Bồ
Đề tán thán Phật ..." cho
đến câu " Bồ-tát nên an trú như ta
dạy ". Đây l à
đoạn kinh, dựa v ào v ăn
tự ngôn ngữ, Phật dạy về công dụng quán chiếu của Bát Nh ã. Trong
phần này Tu-bồ- đề n êu hai câu hỏi là,
làm thế nào một vị Bồ-tát khi phát tâm Bồ- đề
có thể an trụ trong tâm đó v à làm thế nào hàng phục vọng tâm, và
Phật trả lời hai câu hỏi đó.
3. Phần đoạn nghi : Trừ hai
phần trên, tất cả đoạn kinh văn c òn
lại thuộc vào phần này. Trong phần này Phật cũng dùng ngữ ngôn v ăn
tự để dạy công dụng của quán chiếu Bát Nh ã mà
đoạn trừ các nghi hoặc. Song những mối nghi ở
phần n ày, không phải do Tuệ mạng Tu-bồ- đề
n êu lên, mà chính do Phật đón biết
trước các mối nghi hoặc sẽ ngấm ngầm khởi l ên trong tâm Tôn giả,
nên Phật tự lần lượt nêu lên hỏi Tu-bồ- đề,
rồi Phật tự lần lượt giải đáp hầu l àm cho Tu-bồ- đề
v à kể cả chúng ta không còn chút nghi hoặc
đối với lý Bát-nh ã chơn không. Vì vậy
ở phần kinh v ăn n ày ta thường thấy lặp
đi lặp lại nhiều lần câu : "Tu-bồ- đề
ư ý vân h à? Tu-bồ- đề ý ông nghĩ thế n ào?"
"Ư ý vân hà?" cũng còn có ý nghĩa là Phật dạy luôn luôn phải hồi quang
phản chiếu. Đối trước mọi sự việc ta không
thể vội tin theo, m à phải tự hỏi và tự giác "Ư ý vân hà", vì lẽ hay
đoạn nghi n ày, nên Huyền Trang
đ ã dịch
đủ cả đề Kinh gồm có th êm chữ "N ăng
đoạn " thành "N ăng Đoạn Kim Cương Bát
Nh ã Ba La Mật Đa ". N ăng
đoạn l à vì trí Bát-nhã vừa cứng chắc không bị thứ chấp kiến gì làm
hư hỏng, vừa sắt bén có thể cắt đoạn mọi thứ
chấp kiến, ví dụ như Kim Cương. Đây l à chỉ rõ công dụng quán chiếu
của Bát-nhã. Như một bài tán được ghi th êm
vào cuối kinh đ ã nói lên khá
đủ tôn chỉ của Kinh Kim Cương Bát Nh ã:
" Đoạn nghi sanh tín, tuyệt tướng si êu
tông, đốn vong nhân pháp giải chân không, Bát
nh ã vị trùng trùng, tứ cú dung thông, phước
đức thán vô c ùng". Bây giờ lần lượt ta
tìm hiểu ba phần trên ngay trong kinh v ăn :
1. Phần thực tướng Bát-nhã: Thực tướng Bát-nhã thì vô tướng,
không thuộc tướng hay nói hoặc tướng bị nói: Như có lần Tu-bồ- đề
(Subhuti) l à một đệ tử của Phật, ông
có khả năng hiểu sâu xa thực thể của tánh không, l à không có gì
hiện hữu trừ sự tương quan đối đ ãi.
Một hôm Tu-bồ- đề đang ngồi dưới gốc cây hoa,
trong một tâm cảnh tánh không cao độ. Hoa bắt đầu rơi quanh ông. Rồi có
tiếng th ì thầm của trời Đế-thích từ tr ên
không: "Chúng tôi rải hoa ca ngợi Ngài về bài thuyết pháp Bát nhã tánh
không của Ngài". Tu-bồ- đề đáp : "Nhưng
tôi không hề thuyết về Bát-nhã tánh không". Trời
Đế-thích lại vang l ên: "Ngài không nói
Bát-nhã tánh không, tôi không nghe Bát-nhã tánh không.
Đây chính l à Bát-nhã tánh không chân
thật". Tương tợ như vậy, vua Di-lan- đ à
thỉnh pháp ngài Na Tiên: Bạch Đại đức, Trẫm
muốn hỏi một câu. Bệ hạ hỏi đi, Na Ti ên
đáp : Trẫm
đ ã hỏi rồi. Bần t ăng đ ã
đáp rồi. Ng ài
đáp chi ? Bệ hạ hỏi chi? Trẫm không hỏi
chi hết. Bần t ăng không đáp chi hết.
Mở đầu kinh Kim Cương ghi : " Đức
Phật ở tại nước Xá-vệ vườn Kỳ-thọ Cấp-cô-độc, c ùng với
đại chúng Tỳ-kheo 1250 người. Bấy giờ Phật
đắp y, cầm bát v ào đại th ành
Xá-vệ khất thực. Thứ lớp khất thực xong, trở về chỗ cũ.
Ăn xong thu xếp y bát, rửa chân, trải toạ cụ
m à ngồi". Một đoạn kinh tuy đơn giản
thông thường như thế, nhưng tựu trung đ ã có ýnghĩa sâu xa khai thị
sự hiển lộ thực tướng Bát-nhã không lời qua những uy nghi sinh hoạt trong
đời sống hằng ng ày của Ngài.
Đắp y, cầm bát, v ào thành khất thực...
trải tọa cụ mà ngồi, toàn là chuyện thông thường, dù một vị Tỳ-kheo mới tu
cũng làm được như thế. Tuy nhi ên vị
Tỳ-kheo mới tu có làm được như thế, nhưng tâm
trí đâu có được như thế. Tâm trí của vị ấy hẳn l à còn vướng mắc vào
bao nhiêu vọng tưởng trong vòng phân biệt ngã nhân, hình danh sắc tướng.
Còn đức Phật l àm như thế với tâm vô
trụ, vô tướng theo tinh thần Kim Cương Bát-nhã. Nên chính trong những sinh
hoạt thông thường ấy lại đầy đủ công đức lục
độ vạn hạnh. Phật đi khất thực l à dạy cho chúng sanh bố thí.
Đắp y cầm bát v ào thành khất thực,
đó l à Trì giới ba-la-mật. Thứ lớp khất
thực đó l à Nhẫn nhục ba-la-mật. Nếu
không từ bi nhẫn nhục thì không khỏi phân biệt nơi giàu nơi nghèo, thân
chỗ nọ xa chỗ kia. Khất thực xong trở về chỗ cũ,
đó l à Trí tuệ ba-la-mật. Chỗ cũ là bản
địa giác thanh tịnh, không biến thi ên
ô nhiễm. Từ bản địa giác bất biến m à
đi khất thực l à tùy duyên, bất biến mà
tùy duyên, tùy duyên mà bất biến, đó l à
trí tuệ của bậc Đại giác, thường ở trong bản
địa giác m à thường độ sanh, thường độ
sanh m à thường ở trong bản địa giác. C òn
chúng sanh chưa có Bát-nhã ba-la-mật thì không
được như vậy. Chưa ngộ được bản địa giác th ì
không biết lấy chi để t ùy duyên. Vì
vậy chúng sanh khi thả tâm duyên theo trần cảnh thì dong ruỗi mãi không
chịu trở về, hoặc muốn trở về cũng khó trở về
được.
" Ăn cơm xong, xếp y bát, rửa chân ",
đó l à Tinh tấn ba-la-mật. "Trải tọa cụ
mà ngồi" đó l à Thiền
định ba-la-mật. Đi, đứng, ngồi, nằm, trong
bốn oai nghi đều thiền định được cả. Song đi v à
đứng dễ tán loạn, nằm dễ hôn trầm, chỉ ngồi l à
dễ định v ì nó
được cả thân định v à tâm
định. Do đó, thường theo lối ngồi thiền m à
ít khi theo lối đi thiền, đứng thiền, nằm
thiền. Nếu đối trước thân giáo qua các oai nghi sinh hoạt hằng ng ày
của Phật diễn ra ở đầu kinh đó, m à ta
ngộ được thật tướng Bát-nh ã, thì Phật
đ ã không cần thuyết giảng gì thêm như
các đoạn kinh tiếp sau đó nữa. Nhưng tiếc
thay trước sự hiển lộ ấy chỉ có một m ình Tôn giả Tu-bồ- đề
ngộ được ý chỉ, n ên Tu-bồ- đề liền từ
chỗ ngồi đứng dậy vạch vai áo b ên hữu chấp tay quỳ gối tán thán:
"Hy hữu thay đức Thế Tôn ! Như Lai khéo
hộ niệm chư Bồ-tát, khéo phó chúc chư Bồ-tát" và tiếp hỏi: "Bạch Thế Tôn!
Những kẻ thiện nam người tín nữ, phát tâm Vô thượng Bồ- đề,
n ên an trú tâm như thế nào? Nên hàng phục tâm như thế nào?"
Phật dạy: "Lành thay! lành thay, Tu-bồ- đề ! Đúng như lời ông nói, Như Lai khéo hộ niệm chư Bồ-tát, khéo phó chúc chư Bồ-tát. Ông nay h ãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông nói: "Kẻ thiện nam, người thiện nữ phát tâm Vô thượng Bồ- đề, h ãy nên an trú tâm như vậy, nên hàng phục tâm như vậy".
- Thưa vâng, bạch đức Thế Tôn ! Con
nguyện muốn nghe. Từ câu Tu-bồ- đề tán thán
"Hy hữu thay đức Thế Tôn... đến câu
"như lời Ta dạy mà an trú" là thuộc phần II, Quán chiếu Bát-nhã.
Phật ra đời thuyết pháp độ sanh đ ã
là hy hữu, Ngài còn khai thị thật tướng Bát-nhã ngay trong những oai nghi
sinh hoạt hằng ngày của Ngài nhằm hộ niệm chư Bồ-tát, phó chúc chư Bồ-tát
thì lại còn hy hữu hơn nữa. Đối với vị Bồ-tát
mới phát tâm th ì Phật hộ niệm cho khỏi thối chuyển
để tiến tới đạt th ành quả vị giác ngộ,
còn đối với vị Bồ-tát đ ã có công hạnh
vững chắc thì Phật phó chúc họ việc hoằng pháp
độ sanh để ho àn thành hạnh nguyện lợi
tha chư Phật. Nếu người có con mắt pháp thì
đối trước oai nghi sinh hoạt hằng ng ày của Phật
đ ã thấy
đó chính l à sức mạnh, bài thuyết pháp Phật thường xuyên hộ niệm và
phó chúc cho, nếu không thì cũng sẽ như Long
Đ àm Tín hỏi Thiền sư Thiên Hoàng Đạo
Ngộ : "Từ ngày tôi đến đây với thầy,
chưa hề được thầy chỉ b ày cho chỗ tâm yếu?" Thiên Hoàng nói: "Từ
ngày ngươi đến đây, chưa từng lúc n ào
ta không chỉ bày tâm yếu cho ngươi". Tín hỏi: " Ngài chỉ bày khi nào
đâu ? " Hoàng
đáp : "Khi người bưng trà
đến, ta v ì ngươi tiếp lấy. Khi ngươi
bưng cơm đến, ta v ì ngươi thọ nhận.
Khi ngươi kính lễ, ta cúi đầu. Như vậy có chỗ
n ào là không chỉ bày tâm yếu cho ngươi
đâu ". Tín cúi đầu giây lâu. Ho àng
nói: "Hễ thấy là thấy là thấy liền, còn nghĩ ngợi tức sai".
Xem thế, đâu phải đợi đến khi Phật d ùng
ngôn ngữ nói ra mới gọi là giảng Bát-nhã, mà chính ngay
đức Phật đắp y cầm bát v.v... đ ã giảng
dạy Bát-nhã rồi, nhưng đây l à cảnh
giới thâm diệu, chỉ những người có đại căn
đại trí mới l ãnh hội được, c òn
những người mới phát tâm đâu dễ l ãnh
hội. Nên ở đây d ù Tu-bồ- đề
đ ã lãnh hội vẫn ân cần thưa hỏi xin
đức Phật cần giảng nói bằng lời để cho h àng mới phát tâm Bồ- đề
dễ bề l ãnh hội. Vì vậy mà có phần II nói về quán chiếu Bát- nhã.
Trong phần này chủ yếu Tu-bồ- đề n êu hai câu hỏi, một là những người phát tâm Bồ- đề vô thượng th ì nên an trú tâm Bồ- đề vô thượng đó bằng cách như thế n ào? Hai là nên hàng phục vọng tâm là thứ hay làm chướng ngại Bồ- đề tâm bằng cách thế n ào? Liền được Phật dạy n ên an trú tâm như vậy, nên hàng phục tâm như vậy. Chữ "như vậy" này có hai ý: ý thứ nhất là cứ nhìn vào cách Phật sinh hoạt hằng ngày như đắp y, cầm bát đi khất thực v.v... với tâm giác ngộ không chấp trước (chấp thủ) để an trú tâm v à hàng phục tâm mình. Bởi vì việc an trú tâm, hàng phục tâm là ngay trong những sinh hoạt hằng ngày mà an trú và hàng phục, chứ không phải ở yên một chỗ không đi không đứng, không ăn không mặc như cây như đá m à gọi là an trú và hàng phục. Ý thứ hai là hãy an trú và hàng phục tâm theo lời dạy "vô tướng độ sanh " và "vô tướng bố thí" dưới đây.
Phật dạy: "Này Tu-bồ- đề ! Các
đại Bồ-tát n ên như vậy mà hàng phục
tâm, là có bao nhiêu loại chúng sinh hoặc noãn sinh, thai sinh, thấp sinh,
hoá sinh, hoặc loài có sắc, loài không sắc, loài có tưởng, loài không
tưởng, loài chẳng có tưởng, chẳng không tưởng, ta
đều khiến cho v ào Vô-dư Niết-bàn mà
được diệt độ. Tuy diệt độ vô lượng vô số vô
bi ên chúng sanh như vậy, mà thật không có chúng sanh diệt
độ, v ì sao? Này Tu-bồ- đề,
nếu Bồ-tát có tướng ng ã, tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ
giả, tức không phải Bồ-tát.
Trên kia Tu-bồ- đề hỏi cách an trú tâm
trước, hỏi cách h àng phục tâm sau. Nếu theo thứ tự
đó th ì Phật phải trả lời việc an tâm
trước rồi mới đến việc h àng phục tâm.
Nhưng ở đây Phật lại trả lời việc h àng
phục tâm trước rồi mới đến việc an trú tâm,
chủ ý cho biết giữa việc an trú tâm v à hàng phục tâm vốn
đi liền nhau trong quan hệ nhân quả. H àng
phục tâm là nhân, an trú tâm là quả. Trước có hàng phục tâm rồi sau mới có
an trú tâm.
Việc phát tâm Bồ- đề cầu th ành Phật
đạo v à tế
độ quần sanh đ ã là việc khó. Khi đ ã
phát tâm rồi mà giữ cho tâm đó luôn luôn vững
chắc v à được phát triển m ãi cho
đến khi tâm được an trú, như như bất động,
lại c àng khó hơn. Vì dù tâm Bồ- đề đ ã
phát nhưng còn bao nhiêu tập khí vô minh quen chấp vào tướng ngã, tướng
nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả ngấm ngầm nổi dậy gây rối loạn bất
an, làm mờ đục chân tánh, ngăn chặn trí tự
giác, hạnh lợi tha th ì quả vị Bồ- đề
đại giác l àm sao đạt được. Nếu không
đạt được quả vị Đại Giác, ho àn thành hạnh nguyện
độ sanh, th ì sự phát tâm trở nên gián
đoạn, không l àm sao thoát khỏi vọng
tưởng. Không thoát khỏi vọng tưởng thì cũng không thoát khỏi luân hồi. Vì
vậy muốn thành tựu Bồ-tát hạnh trước phải biết cách hàng phục vọng tâm, và
cách đó nằm ngay trong lời giải đáp của Phật
vừa n êu trên. Theo đây người chân
chính phát tâm, cái tâm đó phải gồm đủ ba tính chất : Một là tâm
phải quảng đại, tức tâm nguyện độ thoát vô số
vô lượng vô bi ên chúng sanh trong bốn chủng loại noãn, thai, thấp,
hóa, chứ không phải phát tâm có giới hạn chỉ
độ lo ài này không độ lo ài khác,
độ chúng sanh không độ chúng sanh khác. Hai l à
tâm phải tối thượng, tức tâm độ chúng sanh
đều v ào vô dư Niết-bàn được ho àn
toàn giác ngộ giải thoát là cảnh giới an vui tột
đỉnh, chứ không phải độ cho l àm vua,
làm trời hay làm gì trong vòng luân hồi sanh tử. Ba là tâm không
đi ên đảo,
(hay tâm đệ nhất nghĩa) tức tâm độ chúng sanh v ào Vô-dư Niết-bàn mà
không thấy có tướng n ăng độ sở độ.
Độ sanh m à còn thấy mình hay độ,
chúng sanh được độ tức c òn phân biệt chấp tướng, chưa phải là tâm
Bát-nhã ly tướng độ sanh. Do vậy, tâm không h àng
phục được, v ì sao? Vì nếu Bồ-tát còn
chấp tướng ngã tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, tức không phải
Bồ-tát. Còn chấp tướng thì tâm không bình
đẳng, không thể độ khắp chúng sanh, tức không phải l à Bồ-tát. Hễ
còn chấp tướng là còn vọng tưởng, còn vọng tưởng thì
độ m ình còn chưa
được th ì làm sao mà
độ sanh, n ên cũng không phải là
Bồ-tát. Bốn tướng là: Ngã tướng, là chấp đây
l à ta, tôi, chứ không phải ai khác. Nhân tướng là: Ta
đây l à người, có nhân cách, chứ không
phải loài súc sanh động vật. Chúng sanh tướng
l à: Chấp ta thuộc loài động vật có tri
giác chứ không phải lo ài thực vật vô tri vô giác. Thọ giả tướng là:
chấp ta đây l à chúng sanh hiện có sinh
ra và tồn tại một khoảng thời gian dài ngắn. Chung lại
đều l à chấp ngã, nhưng chấp theo bốn
cách khác nhau, như trong các kinh Nikaya thường nói về chấp ngã "cái này
là của ta, cái này là ta, cái này là tự ngã của ta".
Sự phát tâm gồm đủ ba tính chất như thế l à
sự phát tâm gồm đủ cả bi v à trí. Bi là
độ vô lượng chúng sanh v ào Vô-dư
Niết-bàn. Trí là không thấy thật có chúng sanh
đươc diệt độ. Sự phát tâm như thế mới l à
chân chính đúng với tinh thần Kim Cương Bát
Nh ã, ở đó tất cả vọng tưởng đều bị h àng
phục, không còn gì gây dao động nữa.
Tiếp đến, đối với câu hỏi "làm thế nào an trú tâm" Phật dạy: "Này Tu-bồ- đề ! Bồ-tát đối với pháp h ãy nên không trú trước (không chấp thủ) mà làm việc bố thí, nghĩa là không trú trước vào sắc mà bố thí, không trú trước vào thanh, hương, vị, xúc, pháp mà bố thí. Tu-bồ- đề ! Bồ-tát nên như vậy mà bố thí, không trú trước nơi tướng, vì cớ sao? Tu-bồ- đề ! Nếu Bồ-tát bố thí không trú tướng, thì phước đức đó không thể nghĩ lường. Tu-bồ-đề ! Ý ông nghĩ sao? Hư không ở phương đông có thể lường được chăng ? Thưa không, bạch Thế Tôn! Tu-bồ- đề, Hư không ở phương nam, tây, bắc, bốn góc, tr ên, dưới có thể lường được chăng ? Thưa không, bạch Thế Tôn! Tu-bồ- đề, Bồ-tát không trú tướng bố thí, phước đức cũng giống như vậy, không thể nghĩ lường ".
Trong lời hỏi, Tu-bồ- đề chú trọng việc an
trú tâm, n ên nêu việc an trú tâm lên trước
để hỏi, nhưng Phật lại dạy muốn an trú tâm
trước phải h àng phục tâm. Như Huệ Khả
đến tổ Bồ Đề Đat ï Ma khẩn khoản xin Tổ an tâm cho. Theo lẽ thường
Tổ phải dạy cách an tâm như thế nào, nhưng
đây Tổ lại bảo Huệ Khả " đem tâm đây ta
an cho ". Ý Tổ muốn cho Huệ Khả được an
tâm một cách triệt để ho àn toàn, một lần an là an mãi, nên Tổ mới
bảo như vậy, để Huệ Khả thật sự biết r õ
cội nguồn tâm là vô tướng, vô tánh, thì tự nhiên tâm an. Vì tâm
đ ã là vô tướng vô tánh thì có gì có
thể làm lay động được. N ên khi Huệ Khả
vừa trả lời: "Con tìm tâm không ra" thì Tổ liền bảo: "Như vậy là ta
đ ã an tâm cho ngươi rồi
đó ". Đây
l à một cách giác ngộ được tự tâm, h àng
phục vọng tưởng mà tâm an.
Một trường hợp khác như trong kinh L ăng
Nghi êm, Phật hỏi A-nan về tâm như thế nào? Ở
đâu ? Bảy lần hỏi, A-nan bảy lần
đáp, đều bị Phật quở l à trả lời không
đúng. A-nan đâm ra lúng túng, nhưng chính sự
lúng túng đó đ ã giúp A-nan tỉnh ngộ, thoát khỏi mọi hiểu lầm trước
đây cứ lấy vọng tâm l àm chân tâm, nên
tâm được an.
Cũng vậy, kinh Kim Cương này, Phật trước kia dạy Tu-bồ- đề cách h àng phục tâm, nay mới dạy cách an tâm.
An trú tâm cách nào? Bằng cách "không trú trước sáu trần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà làm việc bố thí". Chỉ một câu ngắn gọn như vậy, nhưng là phương pháp trực chỉ cách an tâm đầy đủ nhất. Ở đây chỉ nói ti êu biểu về việc bố thí, chứ kỳ thực bao gồm cả sáu độ muôn hạnh, đều cần phải không trú trước (không chấp thủ) v ào sáu trần thì mới định an.
Đ ã đ ành bố thí tài vật tất
phải dựa sáu trần mới thành việc bố thí, nhưng người bố thí phải luôn luôn
lấy trí tuệ soi sáng để thấy r õ sáu
trần là giả hợp, biến động không ngừng. Nếu
tâm trú trước v ào nó thì tâm cũng dễ giả hợp biến
động không ngừng, l àm sao an
được. Trừ khi d ùng sáu trần
để l àm việc bố thí mà trực ngộ sáu
trần không có tự tính, là chân không, và đ ã
chân không thì siêu không gian, siêu thời gian, tâm sẽ không bị trú trước
ràng buộc vào đâu cả, tức tâm được an trú tự
do không bị lệ thuộc ngoại cảnh danh tướng. Kinh Đại Bát nh ã nói:
"không trụ vào tất cả pháp, tức là trụ Bát-nhã" (Bất trụ nhất thiết pháp
danh trụ Bát-nhã)
Tổ Lâm Tế nói: "Tỏ rõ được tướng không của
các loại sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp th ì không gì trói buộc
được. Đó gọi l à vô y
đạo nhân " Tâm tuyệt
đối không chấp trước, không nương dựa v ào
đâu hết. Thái Hư Đại Sư nói : "Chúng
sanh trú sanh tử, Nhị thừa trú Niết-bàn, Bồ-tát liễu ngộ pháp không sinh
diệu dụng Bát-nhã cho nên không trú, vì không trú mới là trú Bát-nhã".
Không tướng ngã nhân là trí, độ sanh l à
bi, không trú pháp là trí, bố thí là bi. Không trú pháp thì phá trừ
được cái tâm chấp tướng có, l àm việc
bố thí thì phá trừ được cái tâm chấp tướng
không. Không chấp v ào tướng có tướng không thì trí thể hiển bày mà
trí dụng được vi ên mãn, nên làm việc
bố thí với trí Bát-nhã này, phứơc đức vô
lượng vô bi ên như hư không, không thể suy lường.
Tóm lại, chủ yếu kinh Kim Cương Bát Nhã nằm trong hai câu hỏi của
Tu-bồ- đề v à hai câu trả lời của Phật
về hàng phục tâm và an trú tâm. Nhưng nếu phân tích thì
đoạn h àng phục tâm lấy việc
độ sanh v ào Vô-dư Niết-bàn mà không
thấy chúng sanh đắc độ l àm chính,
đây có phần chú trọng lý vô ng ã, phá
trừ ngã chấp. Đến đoạn an trú tâm lại lấy
việc bố thí không trú tướng l àm chính,
đây có phần chú trọng lý vô pháp, phá trừ pháp chấp.
Nói vô ngã vô pháp như kinh L ăng Gi à,
hay nói ngã không pháp không như kinh Bát-nhã, luận Duy Thức cũng
đều c ùng một ý nghĩa, biểu thị lý
trung đạo thật tướng Bát-nh ã xa lìa
hai cực đoan có, không, đoạn, thường v.v...
Kinh Kim Cương Bát nhã chủ yếu chỉ có chừng ấy. Trước tiên Phật thể hiện thực tướng Kim Cương Bát Nhã vô tướng vô ngôn qua các uy nghi của Ngài, trong hằng ngày, nhưng vì chúng sanh không nhận ra được, n ên từ vô ngôn thuyết Phật phải dùng đến ngôn thuyết, lần lượt giải đáp các điều nghi hoặc của Tôn giả Tuệ mạng Tu-bồ-đề.
Tóm tắt ý nghĩa toàn kinh gồm trong ba phần như trên. Nhưng Chiêu Minh
Thái-tử đ ã chia nhỏ ra làm ba mươi hai
phần. Trong ba mươi hai phần này, cứ mỗi phần là nêu lên một nghi vấn và
giải đáp. Mười sáu phần sau gồm những nghi
vấn v à giải đáp giống hệt như mười sáu
phần trước, chỉ khác một điều l à ở phần sau không
đề cập đến việc bố thí. V ì các Bồ-tát
đến đây đ ã có chỗ chứng ngộ cao không
cần nói việc bố thí thông thường dựa theo sáu trần nữa. Vả lại, giáo lý
giữa hai phần ý nghĩa sâu cạn khác nhau. Theo Thế Thân Bồ-tát, ở phần
đầu, h àng sơ phát tâm Bồ-tát vẫn chấp
ngã và pháp tướng, dùng ngã tướng độ sanh, d ùng
pháp tướng bố thí, Phật dạy họ phải vô ngã độ
sanh, vô pháp bố thí th ì mới hàng phục tâm và an trú tâm
được. Đến phần sau, h àng Bồ-tát
đ ã lìa
được ng ã tướng và pháp tướng nhưng lại nghi vô ngã thì ai an trú,
ai tu hành, ai hàng phục. Như vậy mối nghi ở phần sau vi tế hơn. Ở
đây Phật dạy phải xa l ìa tâm chấp thủ
ta an trú, ta tu hành, ta hàng phục thì mới thành tựu tu nhân thanh tịnh.
Còn theo Đại sư Hám Sơn th ì ý nghĩa
phần đầu chú trọng phá trừ kiến chấp ng ã
pháp thô cạn dựa vào tướng n ăm uẩn sáu trần b ên
ngoài mà chấp của hàng Bồ-tát mới phát tâm, còn giáo lý phần sau nhằm phá
trừ kiến chấp ngã pháp vi tế dựa vào tướng trí n ăng
chứng v à lý chân như sở chứng bên trong của hàng Bồ-tát
đ ã đạt
đến địa vị cao. Với các Bồ-tát n ày, n ăm
uẩn v à sáu trần không còn là cái riêng
để họ dựa v ào để chấp ng ã pháp,
nhưng họ lại dựa vào trí n ăng chứng b ên
trong để chấp l àm ngã, dựa vào tánh
chân như sở chứng để l àm nhân, chúng
sanh và thọ giả. Vì lẽ này ở phần sau kinh v ăn
c òn có chữ kiến đi theo chữ ng ã,
thành ngã kiến khác với phần trước thường có tướng
đi theo sau chữ ng ã, thành ngã tướng.
Đại sư Hám Sơn c òn theo kinh v ăn
phân tích có ba mươi hai mối nghi được Phật tuần tự n êu lên và dạy
cách giải trừ, nhưng ở đây chỉ n êu lên
một số điều :
Trước hết để phá trừ tâm chấp v à n ăm uẩn sáu trần, trong khi bố thí để t ìm công đức, Phật dạy lý nhất thiết pháp vô trú.
Tiếp đến để phá trừ tâm chấp v ào tướng chứng đắc Bồ-đề, Phật dạy lý nhất thiết pháp vô đắc.
Để phá trừ tâm chấp c õi Phật được trang ho àng bằng bố thí, Phật dạy lý không có cõi Phật để trang ho àng.
Để phá trừ tâm chấp v ào công đức v à
quả báo công đức l à Báo thân Phật,
Phật dạy thân đó kỳ thật không phải l à
sắc thân đầy đủ.
Để phá trừ tâm chấp v ào sự xuất hiện của ba thân nơi một thân của đức Như Lai, Phật dạy Ứng thân th ì phi thật, còn báo thân thì vượt ngoài sắc tướng.
Để phá trừ tâm chấp pháp thân chắc phải có một h ình dạng nào đó Phật dạy pháp thân th ì vô tướng.
Để phá trừ tâm chấp có một thật ng ã trong pháp thân, Phật dạy tất cả pháp vô ngã.
Để phá trừ tâm chấp Như Lai có những tướng của ba thân, Phật dạy thật tướng không phải một cũng không phải nhiều.
Để phá trừ tâm chấp Phật có thuyết pháp, Phật dạy thật tướng các pháp không thể chấp hữu v à không thể nói. Nếu cứ cho lời dạy của Phật là pháp (chân lý) thì không đúng. V ì ngôn ngữ chỉ là biểu tượng của pháp chứ không diễn tả đúng được pháp, n ên khi đưa tay v ào lửa mà ta cứ nói lạnh quá thì vẫn không lạnh. Còn nếu bỏ lời dạy của Phật mà tìm pháp cũng không được, n ên trong Xà Dụ thuộc Trung Bộ Kinh Phật dạy người học pháp phải thận trọng như bắt rắn nếu bắt không đúng cách th ì có thể nguy hiểm. Tổ sư cũng dạy: Cứ y kinh mà cắt nghĩa thì oan cho Phật, song nếu lìa kinh một chữ tất đồng ma thuyết (y kinh giải nghĩa tam thế Phật oan, ly kinh nhất tự tức đồng ma thuyết).
Như vậy tất cả các kiến chấp về ngã và pháp từ thô đến tế đều được đức Phật lần lượt n êu lên và đoạn trừ. V à sau khi loại bỏ cả kiến chấp thì tâm không có chỗ nào để đậu lại. Bây giờ l à lúc Diệu pháp đạt đến chỗ tuyệt đối, chứng thẳng thật tướng pháp thân khi mọi pháp l à tướng sở kiến đều đ ã phi hữu nên cái thấy là tướng n ăng kiến cũng ti êu, mà thể nhập pháp tánh bình đẳng nhất như, l à như thật tri kiến, là pháp nhĩ như thị, là Bát-nhã viên mãn không còn bóng dáng những vọng tưởng chấp trước hoặc tức tứ cú hoặc lìa tứ cú như là có, không, cũng có, cũng không, chẳng phải có, chẳng phải không (khẳng định, phủ định, chiết trung, ho ài nghi). Bởi vậy, Phật dạy: "Người phát tâm Vô thượng Bồ- đề đối với vạn pháp n ên biết như vậy, thấy như vậy, không nên khởi lên trong tâm những quan niệm về pháp tướng, khi đó l à sự thấy biết và tin hiểu chân thật, kiến chấp ngã pháp tiêu tan, quan niệm thánh phàm bặc dứt, không còn đường cho danh tự ngôn ngữ v à tâm niệm tới lui phân biệt (ngôn ngữ đạo đoạn, tâm h ành xứ diệt).
Sau đây l à những câu trong Kinh cần được chú ý :
Câu "Tu–Bồ- Đề, Tu-Bồ–Đề " Nói
đủ l à Tuệ mạng Tu-bồ- đề,
v ì vị Bồ-tát này lấy trí tuệ Bát-nhã là tánh mạng vậy. Trong
đây Phật thường nhắc đi nhắc lại tiếng
Tu-bồ-đề, Tu-bồ-đề, đây l à một lối
đánh thức nhắc nhở người đang ở trong cơn m ê muội say ngủ: "Thức
dậy, thức dậy! Anh kia thức dậy đi, chứ không
thể nói g ì hơn. Đối với một người đang
say ngủ trong chi êm bao mà nói với họ cái cảnh giới chiêm bao là
không thật, xấu xa, còn cảnh giới tĩnh thức là huy hoàng rực rỡ thì chỉ là
hư thuyết không lợi ích gì, với cái tâm hôn ám họ
đâu chịu nghe v à
đâu có nhận ra, chi bằng chỉ cần một v ài
tiếng gọi tên hoặc "hãy thức dậy" để cho họ
tĩnh. V à khi họ đ ã tỉnh dậy thì
cảnh giới huy hoàng hiện ra đầy đủ trước mắt
họ. Không cần phải nói g ì thêm. Lại như các kinh Nikaya và A Hàm
Phật thường gọi "này các Tỳ-kheo, này các Tỳ-kheo" trong thuyết kinh là
để nhắc nhở họ chú ý lắng nghe chớ có lơ đễnh
để tâm đi nơi khác. Công dụng v à ý nghĩa của tiếng Tu-bồ- đề,
Tu-bồ-đề m à Phật thường nhắc lại ở
đây, cũng như vậy.
Câu "Phàm những gì có tướng đều l à
hư vọng. Nếu thấy các tướng trong phi tướng tức thấy Như Lai ( Phàm sở
hữu tướng giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng , tắc kiến Như
Lai )". Đ ã là tướng thì bao giờ
cũng là tướng của sự đối đ ãi. Có
đối với không, sanh đối với diệt, tâm đối với
sắc v.v... m à đ ã là
đối đ ãi tức là hạn hẹp, ranh giới, giả
dối vô thường. Pháp thân Như Lai là nghĩa chân như của vạn pháp (Như Lai
giả thị chư pháp như nghĩa) thì không thể là tướng ở trong tướng
đối đ ãi. Thế cho nên nếu bằng vào
tướng để thấy pháp thân Như Lai th ì
không thể thấy được, m à phải bằng vào
tướng siêu việt đối đ ãi, hay nói khác
là thấy tướng trong phi tướng, thấy tướng vô tướng mới thấy pháp thân Như
Lai.
Ở đoạn kinh sau, có một chỗ Phật đối trị
vọng tâm chấp v ào tướng màu sắc, âm thanh
để cầu thấy Phật Ng ài dạy: "Nếu ai
bằng vào sắc tướng mà thấy ta, bằng vào âm thanh mà cầu ta, người
đó đang đi tr ên tà
đạo, không thể thấy ta ". Nhưng nếu ai
chủ trương lìa sắc tướng, âm thanh để cầu
thấy Phật, th ì người đó cũng bị Phật
quở l à người đi đường t à, không
thể thấy Phật. Điều n ày dễ thấy rõ ở
đoạn kinh sau đây: "Anuràdha
đang ở tại một cái ch òi trong rừng, có
nhiều tu sĩ ngoại đạo đến hỏi Như Lai có tồn
tại hay không tồn tại sau khi chết ? Anuràdha trả lời: "Như Lai là
bậc tối thượng nhân, được tr ình bày
tuyên bố ra ngoài bốn trường hợp có, không, cũng có cũng không, chẳng phải
có,chẳng phải không, sau khi chết. Rồi Anuràdha
đem việc n ày về thưa lại với Phật,
liền bị Phật quở: Ngay trong hiện tại không tìm
được một Như Lai thường c òn, thường
trú, thì có hợp lý ch ăng khi người trả lời :
Như Lai là bậc tối Thượng nhân, được tr ình
bày tuyên bố ra ngoài bốn trường hợp có, không, cũng có cũng không, chẳng
phải có, chẳng phải không sau khi chết! ( Kinh Anuràdga trong Tương Ưng
Bộ Kinh ).
Như vậy không thể tìm thấy Như Lai trong bốn trường hợp (tứ cú) hay ngoài bốn trường hợp. Vậy thì không thể thấy Như Lai được sao ? Có thể thấy bằng cách thấy tướng các pháp trong phi tướng (tức các pháp là duyên sanh như huyễn vô tướng). Thấy tướng trong phi tướng thời tâm không chấp thủ; tâm không chấp thủ tức tâm không hư vọng, chính tâm đó thấy được Như Lai.
Trong Luận Niết Bàn Vô Danh của T ăng Triệu có dẫn ý phẩm Quán Phật Thân trong kinh Duy Ma Cật như sau : "Tôi quán Như Lai vô thủy vô chung, đ ã vượt qua sáu nhập, đ ã ra khỏi ba cõi, chẳng tại nơi nào cũng chẳng lìa nơi nào, chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, không thể dùng thức mà nhận được, không thể d ùng trí mà biết được vô ngôn vô thuyết, không có chỗ cho tâm phân biệt. Nếu theo đây m à quán Phật thì gọi là chánh quán còn theo những cách khác mà quán Như Lai thì chẳng thấy Phật".
Như vậy ta không thể đem tâm lượng hẹp h òi
vì ngã chấp mà thấy được Như Lai. Khi c òn
ngã tính phân biệt thì có nói Như Lai ra ngoài bốn trường hợp hay không ra
ngoài bốn trường hợp cũng đều không đúng, chỉ
có tịnh tâm ý như hư không, thấy các tướng trong phi tướng mới thấy được
Như Lai.
Câu "Nếu chấp thủ pháp tướng tức còn chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Nếu chấp thủ phi pháp tướng tức còn chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả". Khi tâm còn chấp thủ thì dù chấp pháp tướng hay chấp phi pháp tướng thì vẫn là dấu hiệu của tâm chấp ngã chưa thoát ra được. Bởi vậy Phật dạy n ên xem giáo pháp của ta giống như chiếc bè dùng để qua sông. Khi đ ã qua đến bờ giác ngộ b ên kia rồi thì chánh pháp còn phải rời bỏ huống chi phi chánh pháp, vì nếu không bỏ tức là tâm chấp thủ, còn chấp thủ thì chưa phải thật giác. Cũng như được l ên bờ bên kia rồi thì bè phải bỏ lại chứ không thể mang theo lên bờ. Hễ nếu còn mang bè theo là chưa thực sự lên bờ được, Cũng như nương ngón tay để thấy mặt trăng, v à khi đ ã thấy mặt tr ăng rồi th ì không cần ngón tay nữa, nếu còn đem theo ngón tay th ì cái thấy mặt tr ăng không trọn. Cũng như vậy, khi chưa đạt đến Niết b àn thì mong cầu được Niết b àn, nhưng khi đạt đến Niết b àn rồi thì cái tâm mong cầu đó cũng không c òn nữa, như khi buồn ngủ muốn đi ngủ, nhưng khi đ ã nằm trên giường sắp ngủ thì phải quên cái tâm muốn ngủ mới ngủ được.
Câu "Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm" nghĩa là nên
đừng trụ v ào
đâu cả m à sanh tâm, có người dịch: " đánh
thức tâm linh của người dậy, m à đừng
để nó bám v ào một đối tượng n ào
cả". Hoặc như trong Tương Ưng Bộ Kinh, kinh Phật Tự Thuyết nói: "Trong cái
thấy chỉ là cái thấy, không nắm tướng chung, không nắm tướng riêng. Trong
cái nghe chỉ là cái nghe, không nắm tướng chung, không nắm tướng riêng
v.v... Không nắm tướng riêng, không nắm tướng chung
đồng nghĩa với chữ vô sở trụ ; trong cái thấy
nghe đồng nghĩa với chữ sanh tâm. Đây l à phương châm hành
động thường ng ày mà
đức Phật dạy cho các h ành giả tu
đạo giải thoát v à
độ sanh ngay ở giữa cảnh lục trần h ình
danh sắc tướng. Sanh kỳ tâm nghĩa là sanh khởi tâm.
Đối với chúng sanh th ì tâm họ lúc nào
cũng sanh khởi, chứ không lúc nào không sanh khởi. Sanh khởi tâm theo hình
danh sắc tướng, đ àn ngọt, hát hay,
danh vọng tiền tài, rượu chè cờ bạc, cho đến
sanh khởi tâm theo những điều nhân ng ã thọ giả
được mất hơn thua v.v... Chỉ trừ khi ngủ m ê
hoặc khi chết thì tâm họ mới không sanh khởi mà thôi. Với cái tâm sanh
khởi như vậy thì đức Phật không khuyến khích
l àm gì. Vì những thứ tâm đó c àng
sanh khởi càng làm cho chúng sanh mãi trôi l ăn
trong v òng đi ên
đảo vọng tưởng, gieo rắc thống khổ triền mi ên
trên cả mình và người càng thêm kiên cố, cho nên
để hướng sự sanh tâm đó đi v ào nẻo
giác ngộ và lợi lạc, Phật dạy phải đừng bám v ào
đâu cả m à sanh khởi tâm. Không bám vào
danh lợi, ngã nhân v.v... mà sanh tâm, thì cái tâm
đó l à tâm tự tại giải thoát, tâm từ bi
vô ngã, không bị không gian thời gian trói buộc hay làm cho lay chuyển
được. Ngược lại đối với người tâm đ ã
có mật độ y ên lặng không bám vào
đâu cả, không có nghĩa l à cứ nhắm mắt
bịt tai, trong lòng trống rỗng, không nghĩ gì hết, cũng không
được m à họ phải sanh khởi tâm, phải
tĩnh giác, thấy hết, biết hết những gì cần biết, cần thấy. Khi tâm sanh
khởi mà không bám vào đâu, không bám v ào
đâu m à tâm sanh khởi như vậy thì dù ở
hoàn cảnh nào cũng thể hiện được diệu lực của
Bát nh ã quán chiếu, tự tại an vui.
Một nghệ sĩ lên sân khấu nhìn quanh khán giả nhưng không chú ý ai, cũng
không chú ý tiếng vỗ tay tán thưởng hoặc xì xẹt chê bai, cũng không chú ý
rằng đang đóng kịch gắng đóng cho hay để lấy
tiếng m à chỉ để tâm v ào vai
mình đóng th ì người nghệ sĩ này
đóng rất hay không bị vấp váp. Đó l à
biểu thị một phần cái phương châm "không bám vào
đâu cả m à sanh tâm" mới
được như vậy. Trong khi đó một nghệ sĩ l ên
sân khấu nhìn khán giả lại chú ý đến người
thân hoặc người oán của m ình hoặc chú ý rằng ta phải
đóng cho hay cho đẹp l òng người thân
thì người nghệ sĩ sẽ bị vấp váp, đóng sai
điệu, kết quả không ra g ì. Đó l à
một phần biểu thị sự không có được tinh thần
"không bám vào đâu cả m à sanh
tâm" nên kết quả như vậy.
Ví dụ một trường hợp khác: Ba người cùng
đi tr ên một con đường về nh à.
Người đi trước l à thợ vàng thành thạo,
xí trông thấy một thoi vàng nằm giữa đường,
anh ta biết ngay l à vàng giả, không thèm
để ý tới, cứ thẳng mực đi. C òn hai
người sau chẳng biết vàng thiệt giả ra sao, khi xí thấy thoi vàng, cả hai
người đều tranh nhau đến lấy, người n ào
cũng muốn giành cả cho mình, đến c ãi
vã, xô xát, ẩu đ ã
đưa v ào nhà thương. Người trước thấy
vàng (sanh tâm) biết ngay đồ v àng giả,
không thèm để ý (không bám v ào) nên tự
do không bị tai nạn đau khổ, c òn hai
người sau thấy vàng không biết đó l à
giả nổi lòng tham lam, giành giựt thế là vì sanh tâm mà bám chặt vào, nên
phải chịu tai nạn đau khổ. Cũng như vậy,
những người có trí Bát-nh ã ngộ được
tánh không của vạn pháp, th ì đối với
vạn pháp có sanh tâm nhưng không bám trụ v ào nên tự tại an vui. Còn
người không có trí Bát nhã chấp vạn pháp là thật có, nên sanh tâm bám vào
mà bị trói buộc đau khổ.
"Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm", nói tắt là "Vô trú sanh tâm" biểu thị sự hoạt dụng quán chiếu Bát-nhã mà những vị phát tâm Bồ- đề h ành Bồ-tát đạo phải vận dụng thường xuy ên để th ành tựu hạnh nguyện cao cả là được tự giác giác tha, giác hạnh vi ên mãn. Câu kinh có ý nghĩa chủ đạo suốt cả bản kinh Kim Cương Bát Nh ã, nên bên cạnh nó còn có những câu tương tợ như " độ vô lượng chúng sanh m à thật không một chúng sanh đắc độ " "không trú sắc thanh hương vị xúc pháp mà hành bố thí" " đem tâm vô ng ã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, mà tu tất cả thiện pháp" " Đối tất cả pháp n ên biết như vậy, thấy như vậy, lý giải như vậy, không sanh tâm chấp pháp tướng".
Như vậy thì nói đến "chân không Bát
nhã" nói đến sắc tức không, không tức sắc l à
nói đến "vô trú sanh tâm". Mà nói
đến "vô trú sanh tâm" tức nói
đến h ành
động tích cực sáng suốt vượt ra ngo ài mọi chấp kiến nhị biên cực
đoan như có, không, sanh, diệt v.v... không
đúng với thật tánh vô tánh của vạn pháp.
Câu "Phật nói Bát-nhã Ba-la-mật tức chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật". Tức chẳng phải (tức phi) ấy gọi là (thị danh). Hai chữ "tức phi" "thị danh" được lặp đi lặp lại rất nhiều lần trong kinh Kim Cương, nó có một ý nghĩa quan trọng như một công thức, một thước đo d ùng để quán sát vạn pháp. Bất cứ đối với pháp g ì mà ta quán sát nó với công thức (cũng có thể xem như một công án) "tức phi" "thị danh" thì ta hiểu nó đúng với nó theo trí Bát-nh ã. Như thông thường khi nhìn một đốm lửa quay tr òn ta liền thấy đó l à vòng lửa. Tuy ta thấy và nói đó l à vòng lửa, nhưng kỳ thật có vòng lửa đâu, chẳng qua mắt ta nh ìn không nhanh kịp đốm lửa quay m à ta thấy thành vòng lửa, nếu ta có một sức thấy nhanh kịp đốm lửa quay th ì ta chỉ thấy đốm lửa chứ không thấy v òng lửa. Vậy rõ ràng tuy ta nói vòng lửa mà kỳ thật chẳng phải vòng lửa chẳng phải vòng lửa mà ta vẫn thấy và nói vòng lửa giống như nói sắc tức là không, không là sắc, đó chính l à chân nghĩa của kinh Bát-nhã. Bát-nhã đúng nghĩa l à ngay nơi có là không, ngay nơi không mà có. Nhưng thường thường trong kinh Bát nhã chú trọng nói đến chữ không, l à vì để đối trị với căn bệnh chấp có của chúng sanh. Bất cứ đối với sự vật g ì chúng sanh cũng chấp thật có cả, mộât cái có rất ảo tưởng không giống chi thực tại sự vật, như chấp vòng lửa nơi đốm lửa quay, chấp con rắn nơi sợi dây (đi đ êm mờ mờ thấy sợi dây lầm ra con rắn và cho là rắn thiệt).
Theo nghĩa tức phi, thị danh này, Thiền sư Duy Tín
đ ã trình bày một kinh nghiệm giác ngộ
của mình như sau: "Ba mươi n ăm trước khi chưa
gặp Thiền, ta thấy núi l à núi, nước là nước. Kịp
đến khi gặp Thiền, ta thấy chẳng phải núi,
nước chẳng phải nước. V à sau khi ngộ Thiền, ta thấy núi là núi,
nước là nước," Khi chưa gặp Thiền thấy núi là núi, nước là nước
đó l à cái thấy thông thường của phàm
phu, đến khi gặp Thiền thấy núi chẳng phải
núi, nước chẳng phải nước, đó l à cái thấy của hành giả trong khi
đem trí quán chiếu đến thật tính của núi v à
nước ; sau khi ngộ Thiền, thấy núi là núi, nước là nước ;
đó l à cái thấy khi
đ ã thành tựu thật tướng Bát-nhã, trực
nhận sắc tức không, không tức sắc, dù bên ngoài cái thấy của người
đ ã thành tựu Bát-nhã với cái thấy của
người thường chẳng khác gì nhau.
Hoặc như khi ta nói: "Tôi vào trong nhà", nhưng kỳ thật là tôi
đi v ào chỗ trống ở dưới mái nhà và bốn
bức tường bao quanh, chứ không có một cái nhà thật sự nào cả. Ta chỉ mượn
cái này để chỉ cái kia, mượn mái, vách tường
v.v... để chỉ đó l à nhà thôi. Vậy trong khi ta chỉ
đó l à nhà mà cái nhà vẫn không có. Do
đó nói sắc tức không, không tức sắc. Câu
"Tất cả pháp đều l à Phật pháp",
tất cả pháp dù lớn, dù nhỏ dù hữu hình, dù vô hình, dù sắc dù tâm
đều do duy ên sanh, không có thật tánh,
là vô thường, là giả, là như trò huyễn thuật, như chiêm bao v.v... nhưng
tâm tánh chúng sanh đ ã mấy khi hiểu
đúng như thế. Trái lại, cứ chấp chặt cho l à
thật có nên sinh ra mọi sự suy luận đảo đi ên,
đam m ê, thù ghét, tạo nghiệp luân hồi,
nếu nhận được các pháp đều do duy ên
sanh không có thật tính, thì giữa các pháp
đều b ình đẳng, một hạt cát cũng như h òn
núi, một thoáng gió cũng như một thoi vàng, một câu nói cũng như một cành
hoa, đều có đủ lý lẽ cho một người qua đó m à
giác ngộ, và khi nó đ ã giúp cho người
ta giác ngộ thì nó là Phật pháp, nghĩa là pháp làm cho người ta giác ngộ.
Đ ã có vô số trường hợp
để chứng minh điều n ày.
Hương Nghiêm Trí Nhàn đến thăm hỏi tổ Qui
Sơn Linh Hựu, Tổ muốn khai mở trí tuệ cho Trí Nh àn, mới nói: "Ta
không hỏi ngươi về những sự hiểu biết mà ngươi
đ ã thu lượm
được từ sách vở, ta chỉ muốn biết việc chính
của ngươi trước khi ngươi lọt l òng mẹ chưa biết gì cả ra sao, thử
nói một câu xem?" Trí Nhàn hoang mang ngơ ngác không
đáp được, trầm ngâm một hồi v à thưa
đáp v ài câu
đều bị Tổ không chấp nhận. Trí Nh àn
cầu xin Tổ dạy. Tổ nói: "Ta nói cho ngươi không khó gì, nhưng nó không
giúp gì cho tri kiến của ngươi cả". Trí Nhàn trở về phòng lục hết sách vở
ra tìm một câu giải đáp, nhưng chẳng t ìm
được câu n ào, liền than: "Toàn là bánh
vẽ không thể ăn no được ",
đem đốt sạch v à thề: "Thôi chỉ làm một
ông T ăng lếu láo, suốt đời không học nữa, cho
khỏi nhọc tâm thần ". Ông bèn từ giã tổ Qui Sơn
đi đến trú tại nơi di tích của Nam Dương
Trung Quốc Sư. Một hôm nhân đốt cây phát cỏ, gặp vi ên gạch ông cầm
lấy qu ăng v ào bụi
đụng gốc tre phát ra một tiếng cạch, bỗng ông
cười ngất, thoát nhi ên tự ngộ. Bèn trở về phòng tắm rửa,
đốt hương vọng đến nơi Tổ Qui Sơn tán thán :
"Ân đức từ bi của Ng ài
đối với con lớn hơn ân cha mẹ, nếu ng ày
trước đây Ng ài nói cho con thì làm sao
con có được như ng ày hôm nay".
Một trường hợp khác, đó l à vị Tổ
khai sáng chùa Tất Đ àn ở Khê Phong,
một hôm đi lỡ đường, ông ở tạm lại một quán
trọ, khuya bỗng nghe tiếng hát của cô gái nấu đậu hủ ở nh à bên cạnh
vọng qua: "Trương đậu hủ, Lý đậu hủ, đ êm
kề gối mộng nghìn mơ, sáng ra nấu đậu như xưa
khác g ì" (Như Hạnh dịch từ câu: Trương
đậu hủ, Lý đậu hủ, chẩm thượng tư lương thi ên
điều lộ, minh tri êu nhưng cựu
đả đậu hủ ". Lúc
đó ông đang ngồi thiền nghe thế liền hoát
ngộ.
Một trường hợp khác Tỳ-kheo-ni Dhamma trong Trưởng Lão Ni Kệ, trên
đường đi khất thực về th ình lình bước
đi mất thăng bằng bị té ng ã, liền
thiền quán ngay sự việc này mà chứng được quả
vị A-la-hán. Có Ni th ì nhân nấu cơm lơ
đễnh m à bốc lửa cháy sạch cơm, hay có Ni
đổ nước thấy chảy d ài trên
đất, đ ã thiền quán ngay cảnh
đó m à thành A-la-hán. Thậm chí như một
Thiền sư đang trầm tư đi ngang quán b à
bán thịt, bỗng nghe bà nói với bạn hàng: "Thịt của tôi ở
đây miếng n ào cũng ngon cả", Ngài liền
hoát ngộ v.v...
Thật vậy, một cơn gió thoảng, một lá vàng rơi, một cành hoa nở, một tiếng chim kêu đều bộc lộ đầy đủ đạo lý duy ên sinh vô ngã, xa lìa có, xa lìa không, xa lìa sanh, xa lìa diệt... khải thị cho trí giác ngộ phát sanh, nên chúng đều được gọi l à Phật pháp.
(trích tuyển tập "Vô Ngã là Niết bàn", ấn bản 2000).
-ooOoo-
[ Trở về trang Thư Mục ]
last updated: 17-06-2004