This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Giáo Lý Phật Giáo và Ý Niệm Dân Chủ
Nguyễn Phúc Bửu Tập
(trích báo KHÁNH ANH 04/96)
-oOo-
Sau đệ nhị thế
chiến, đối với các nước nhược tiểu vùng
Đông Á và Đông Nam Á, có hai vấn đề vào bậc
nhất là việc giải phóng quốc gia ra khỏi chế
độ bốc lột của người cướp nước da trắng, và
việc tìm kiếm một đường lối phát triển
xã hội vàkinh tế nhằm thực hiện an sinh. Vấn
đề thứ nhất hầu như đã đi vào lịch sử: Trong
vùng hầu như không còn quốc gia nào làm thuộc địạ
Còn lại vấn đề thứ hai, chọn lựa một mô
hình canh tân cho phù hợp với khát vọng của con
người da vàng ngày nay đang đi vào thế kỷ
21, sống ở thời kỳ hậu ý thức hệ, vươn lên
đòi quyền tự do sinh sống, lập nghiệp, nhân
quyền - nói rộng và nói chung là đòi thỏa mãn
XU TH DÂN CHỦ. Vì môi trường tôn giáo cổ
truyền của nhân dân Đông Á và Đông Nam Á nặng
về đạo Phật - những nước Theravada (Nguyên Thủy)
và Tantrayana (Mật Tôn) đã và đang thờ đạo Phật
làm quốc giáo như Thái Lan, Miến Điện, Cao
Mên, Ai Lao, Tây Tạng, Mông Cổ... và những nước
Mahayana (Đại Thừa) nhẹ ràng buộc đức tin nhưng
thấm nhuần Phật Giáo trong tiềm thức như Mãn
Châu, Nam Bắc Triều Tiên, Đài Loan, Việt
Nam..., và phải kể luôn hai quốc gia Trung Hoa và
Nhật Bổn - cho nên trình bày dân chủ tiềm tàng
trong giáo lý nhà Phật để ước lượng sức
mạnh trì hãm hay phù trợ của đạo Phật trong cuộc
canh tân, chắc chắn sẽ cởi mở được nhiều thành
kiến và đóng góp được vào việc điều
nghiên một số kế hoạch phát triển.
Đạo Phật tuổi đã 2600, và
Đức Phật đã nói và làm dân chủ từ sinh thời,
nhưng ý niệm dân chủ mới thật đến với
con người Á Đông chúng ta từ lúc tiếp xúc với
Tây phương. Vậy trước hết, ta thử tìm hiểu
người Tây phương quan niệm và hành trì dân chủ
như thế nào ? Dân chủ (democracy) gốc ở chữ Phạn
Sanskrit "kratu" - luật lệ, biến qua
chữ Hy Lạp "kratos", và ghép với chữ Hy Lạp
demos tức "nhân dân", thành demokratia - luật
lệ của số đông; nói chung là đường lối,
phương thức do đa số quyết định. Trên thực
tế, bây giờ ta nói đến dân chủ là ta hình
dung đến một thể chế chính trịhay một
phương thức hành chánh dựa trên số đông.
Từ lúc mới sinh ra đời sống
cộng đồng, tại Úc Á sang Âu Mỹ, từ những bộ lạc
man rợ tới các tổ chức xã hội văn minh cực thịnh,
học gỉa Tây phương phân 3 loại hình thức
thể chế dân chủ:
Thể chế dân chủ
trực tiếp, thấy tại các "quốc gia đô
thị" Hy Lạp ngày xưa, một cộng đồng
thật nhỏ do tất cả các đàn ông có gia cư
trong phố, đến tuổi trưởng thành tham dự
việc quản trị hành chánh, đối nội và
đối ngoại, và mỗi người đều có
quyền bầu bán hay quyết định trực
tiếp.
Thể chế dân chủ
đại diện, cũng như trên, nhưng khác ở
điểm là các cư dân trong quận, huyện,
đô thị bầu người đại diện sẽ trực
tiếp làm chính trị thay cho cư dân.
Thể chế dân chủ
hiến pháp, dân bầu đại diện và đại
diện sinh hoạt chính trị trên quy tắc của
một bản hiến pháp được nhân dân đồng
ý trước.
Đời sống quốc gia và quốc
tế ngày càng trở nên phức tạp, nên ngày nay ta
thấy xuất hiện thêm một loại thứ tư cũng
gọi là thể chế Chính Trị Dân Chủ, nhưng
đi rất xa nguyên nghĩa, không còn phù hợp với
nguyện vọng của đa số. Ví dụ cụ thể là
các thể chế Dân Chủ Cộng Hòa, được thành
lập sau các cuộc cách mạng vô sản, trong đó có
thể chế hiện tại của nước Việt Nam ta
(tuy gần đây có thay đổi danh xưng nhưng thực chất
vẫn như trước ).
Phải chăng chỉ có người
phương Tây mới biết quan niệm dân chủ? Ta
tìm câu trả lời từ công trình nghiên cứu của hai
học gỉa Tây phương. G.T.Garrett, chuyên khảo
về văn minh Trung Đông và Ấn Độ, viết
là hình thức Dân Chủ Trực Tiếp đã có từ thời
văn minh Vệ Đà (trước hay đương thời với các
"quốc gia đô thị" Hy Lạp). Đến thời
Đức Phật, bộ lạc nhỏ đã biến thành cộng đồng
lớn, cho nên hình thức Dân Chủ Đại Diện xuất
hiện. Hầu tước Marquess of Zetland, Phó Vương
Ấn Độ, cũng là một nhà chuyên khảo về văn
minh Ấn Độ và Phật Giáo, viết cuốc sách
Legacy of India nhấn mạnh là muốn hiểu rõ hơn
hình thức sinh hoạt của các cộng đồng được quản
trị bằng thể chế dân chủ đại diện, ta
phải khảo sát trong kinh điển nhà Phật. Garrett
và Zetland dẫn chứng những phương thức tổ chức các
cộng đồng Tăng Già của đạo Phật. Dưới thời Thích
Ca, nước Ấn Độ sống trong cơn sốt về
triết lý và tôn giáo. Lũ lượt từng lớp
khất sĩ samana (Sa môn), kết hợp thành từng đoàn
nhỏ sangha (Tăng Già), do một thầy cả guru hướng
dẫn, lang thang trong rừng núi, đi tìm ý nghĩa sự
sống. Đức Phật đến và tổ chức họ thành
Tăng Già (sau này gọi là Tăng đoàn) của đạo
Phật.
Việc kết nhập và ly
khai với Tăng đoàn rất giản dị và dân chủ. Người
thanh niên muốn đi tu chỉ cần đến trước Đức
Phật, hoặc là một nhóm tối thiểu mười tỳ kheo,
cầu xin được xuất giạ Nếu y hội đủ điều
kiện (trên 15 tuổi, có phép cha mẹ, có đủ sức
khỏe để tu học) là được chấp nhận phát
nguyện. Muốn rời bỏ Tăng đoàn cũng rất dễ
dàng, đương sự chỉ bỏ y bát và trở lại đời sống
cũ. Được nhận vào tăng đoàn, người tuyển sinh
sramanera (Sa di) chờ đến năm 21 tuổi, nếu đã
theo được kỷ luật tu hành, trở thành tỳ kheo
(bhikkhu). Mỗi người tu sĩ là một thành viên,
hưởng mọi quyền lợi của cộng đồng sangha:
tất cả đều tự do và bình đẳng, không ai lớn,
không ai nhỏ, trừ lúc tu tập phải theo Đức Phật là
các vị giảng sư; mọi vấn đề trong đời sống
phải giải quyết tập thể trong các buổi hội
mỗi tháng hai lần gọi là uposattha (Bố Tát),
trong đó mọi người đều có quyền phát
biểu ý kiến, tán thành hoặc chống đối
những điểm thảo luận. Ta thấy rõ là một hình
thức sinh hoạt cộng đồng như vậy có đủ quy tắc
lý tưởng của thể chế dân chủ trực
tiếp.
Đạo Thích Ca lớn mạnh trên
khu vực sông Gangas (sông Hằng). Đời sống Tăng sĩ
phải thay đổi: cần có chổ ở nhất định để đi
về; cần có nơi sinh hoạt tập thể trong các
tháng mưa; cần có nơi cất giữ, nấu nướng và phân
chia thực phẩm; cần có giờ giấc và cách ăn, cách
mặc, khi nghỉ, khi hành trì... bao nhiêu vấn đề
đã đến vì có phát triển. Quan trọng hơn
nữa là các vấn đề thế sự xảy ra ngoài khung
viên chùa: ví dụ, định vị thế và việc hành
trì cho người cư sĩ đến với đạo, chấp nhận
người đàn bà đến xin xuất giạ.. Những vấn
đềnày phải giải quyết cấp bách mà Đức
Phật không thể thực hiện vào mỗi lúc, ở
tận mọi nơi, nên phải đi tới việc là có
người tỳ kheo đại diện cho cộng đồng (được
bầu ra vì kinh nghiệm và tuổi tác) đến
họp với Đức Phật trong các buổi uposattha. Như
vậy thể chế dân chủ trực tiếp trong các
Tăng đoàn nhỏ bé lúc nguyên thủy đã chuyển
thành thể chế dân chủ đại diện vì Tăng
đoàn phát triển.
Trong các buổi họp uposattha
đầu tuần và cuối tuần trăng, đại diện cộng
đồng từ phương xa lại trình với Tăng đoàn sự
việc đã xảy ra nơi địa phương. Sự việc
được đem ra thảo luận, quyết định theo đa số,
và khi được Đức Phật chấp thuận tối hậu sẽ thành
ra luật (vinaya), do chính Đức Phật công bố trước
Tăng đoàn. Văn thư ngày đó chưa dùng, Tăng sĩ
học thuộc lòng để truyền tụng, gọi
là Luật Kinh (Vinaya Pitaka). Những điều căn bản
trong Kinh Luật, áp dụng vào đời sống hằng ngày của
đạo, được tóm lược trong mục patimokkha (có nghiã
là thắt, cột lại), gọi là "Luật Kinh Yếu
Lược". Một hình thức của Bản Hiến Pháp quen
thuộc với ta ngày nay. Căn cứ trên bản patimokkha của
Đức Phật công bố, mỗi Tăng đoàn tùy theo hoàn
cảnh địa phương lại có quy luật Sanghakamma, ngày
nay ta gọi là bản Nội Quy, gồm những điều
lệ quy định cách thức phải thảo luận và giải
quyết những điều bất thường trong đời sống
cộng đồng: túc số trong buổi họp (quorum), cách
thức đưa kiến nghị, lập tiểu ban phụ trách
(task force), cách thức tương thuận, bầu cử, tuyên
bố kết quả. Gần 3000 năm trước, lý
thuyết của Đạo Phật đã dân chủ, mà cách áp
dụng đã là một gương mẫu dân chủ. Nhìn vào quá
trình, sinh hoạt của Tăng già đã đi xa hơn một
bước nữa, đã sát với thể chế dân chủ
hiến pháp ta quan niệm ngày nay.
Nghiên cứu quá trình tổ chức
Tăng đoàn cho phép ta nhận ra được mối tương
đồng giữa những đổi thay trong lề lối chỉ đạo
của Đức Phật và những đổi thay của những thể
chế chính trị trong lịch sử. Câu hỏi kích thích
việc tìm hiểu của ta bây giờ là trong những
hình thức sinh hoạt Tăng đoàn đã trải qua, hình
thức nào phù hợp nhất với quan điểm lãnh đạo
của Đức Phật. Nói nhẹ hơn và rõ hơn, trong tổ
chức Tăng đoàn và ngoài cấu trúc xã hội, Đức
Phật ngày xưa đã chọn hình thức lãnh đạo
chuyên chế (ví dụ như một thể chế quân
chủ, phong kiến, quân phiệt, độc tài, v.v...)
hay là hình thức lãh đạo tập đoàn (chẳng hạn như
một nền cộng hòa ...)?
Trên thực tế, lúc Đức
Phật mới đứng ra lập Tăng đoàn, giáo chúng như
"con tê ngưu một mình đi giữa rừng già".
Trong hoàn cảnh vô tổ chức và vô kỷ luật như
vậy, chắc chắn là phải dùng phương thức trói buộc
để trói buộc để áp đặt đời sống tập
đoàn. Lại nữa, Đức Phật xuất thân từ giai cấp
Ksatriya (qúy tộc), con một vị vua, sinh ra để trị
vì, chắc chắn là qua niệm hành trì phải hướng
về một thể chế áp đặt kỷ luật bằng
uy quyền.
Thế nhưng tư tưởng và
giáo lý của Thích Ca lại buộc Ngài phải nghĩ và
làm khác với thân thế của Ngài và lý lẽ
thông thường của người đời. Ngoài ra cũng không
dể gì mà áp đặt kỷ luật lên những con
người tu hành ngày đó, họ đã tự ý từ bỏ
tất cả để đi tìm giải thoát. Họ đã ăn rễ
cây để sống, cột lá che thân, không còn giữ
một hệ lụy gì với tiện nghi vật chất và
đời sống xã hộị Như vậy chắc chắn họ không
còn biết sợ hãi hình phạt bất cứ loại nào, và
cũng không có một loại kỷ luật nào trói buộc
được họ.
Phương cách còn lại Đức
Phật đã dùng là Ngài thu hút họ bằng nhân cách
đặc biệt của Ngàị Ngài dùng kỷ luật tự
giác để kiềm hãm, chế ngự thói quen
phóng túng của họ. Khi đã đem được họ vào
đời sống tập thể, Thích Ca dùng trí thức siêu
quần bạt tụy của Ngài để giữ họ lại trong
cái lưới tinh thần là giáo lý giải phóng đã
được đề xướng. Như vậy, mục đích tối hậu
là hướng dẫn giáo chúng về tu tập để giải
thoát, và phương tiện là việc Tự Giác,
không áp đặt. Đến đây, ta còn phải giải đáp
thẳng câu hỏi là Đức Phật chuộng thể chế
quân chủ phong kiến hay nghiêng về một nền
cộng hoà dân trị ?
Jean Przylusky (1885-1944), người
Pháp gốc Ba Lan, đã đem chính trị và xã hội
học vào việc sưu tầm và nghiên cứu đạo
Phật, viết là lúc Đức Phật sinh thời, có vua
Ajatasattu (A Xà Thế) đã giết cha là vua
Bimbisara (Tần Bà Xa Ra) để đoạt ngôi. Vương
quốc của ông nằm cạnh một "cộng đồng sáu
nước cộng hòa" Vajjian. Vua A Xà Thế muốn
khởi binh xâm chiếm lãnh thổ Vajjian bèn cho
người đến thăm dò ý Đức Phật. Ngài trả
lời gián tiếp, phát biểu ý kiến là
"nền cộng hòa Vajjian phát triển mạnh
nếu (chánh phủ cộng hoà) sớm biết thành lập
các quy chế an sinh xã hội" cho nhân dân. P.V.
Bapat, tác giả tuyển tập "2500 Years of
Buđhism" 1976, nhắc lại sự kiện này rõ ràng
hơn và khẳng định là Đức Phật đã có khuynh
hướng cộng hòa từ ngày thành lập Tăng đoàn.
Đến bây giờ ta chỉ tìm
hiểu quan niệm dân chủ của Đức Phật qua công
việc Ngài tổ chức Tăng đoàn. Quan niệm này
có phù hợp với những điều dạy trong kinh
điển Đức Phật đã để lại hay không?
Tưởng cũng cần phải sơ lược
giải thích kinh Phật với các bạn trẻ ngày nay it'
quen thuộc với sách Phật. Nhất là với hy vọng
những giòng này vượt qua được những giới hạn
ý thức hệ để đến tay các bạn trẻ
bên nhà đã hoàn toàn xa lạ với tôn giáo, thì
việc giải thích tưởng lại phải cần hơn. Kinh
điển nhà Phật gồm hai hệ thống chính: Kinh
Bắc Tông Sanskrit và kinh Nam Tông Pali. Kinh Bắc Tông
vô cùng phong phú. Kinh Nam Tông có hệ thống chặt
chẽ, phần chính gọi là kinh Đại Tạng (tipikata),
gồm ba bộ: Kinh (sutta), Luật (Vinaya) và Luận
(Abhidhamma). Kinh ghi chép những lời Phật dạy, lại
gồm có 5 sưu tập, quan trọng nhất là tập Trường
Bộ Kinh (Digha Nikaya), thu góp 34 bài giảng rất dài,
đã được dịch ra tiếng Anh, công trình của hội
The Pali Text Society, London, mà ta có thể tìm
đọc.
Nói sơ lược, khi Thích Ca
sáng lập ra đạo Phật, Ngài làm một cuộc cách
mệnh chống lại đạo Bà La Môn đang áp chế
tàn khốc trên tư tưởng và sinh hoạt của dân Ấn
Độ. 3000 năm trước đạo Phật, có giống người Arya
da trắng, từ các cánh đồng Urals ở trung bộ châu Âu
tràn xuống chinh phục các bộ lạc Dravidian sống trên
đồng bằng sông Indus và sông Gangas. Dân bản xứ có
màu da ngâm đen cháy nắng, bị dân Arya khinh ghét:
đó là nguồn gốc kỳ thị (chủng tộc ở xứ này). Dù
vậy người Arya dần dần đồng hóa với dân bản xứ,
lập ra một nền văn minh mới (văn minh Vệ
Đà), và một tôn giáo mới (đạo Bà La Môn). Đạo
Bà La Môn dựa trên 5 giáo điều:
Vũ trụ do Thượng Đế
Brahma điều ngự
Chính Brahma tạo ra hoàn
vũ.
Giáo huấn của Brahma ghi
trong kinh Vệ Đà.
Đời sống của xã hội
phải theo nghi lễ của tu sĩ Bà La Môn hướng
dẫn.
Phải tuân hành chế
độ giai cấp do chính Brahma thiết lập.
Như vậy, điều thứ tư
nhấn mạnh uy quyền của tu sĩ Bà La Môn, cho
họ ngự trị trong đời sống của nhân dân.
Điều thứ 5 đặt địa vị người tu sĩ Bà La Môn
trên nấc thang cao nhất của xã hội, giai cấp Brahamana
trên giai cấp thượng võ Ksatriya (Sát Đế Lợi),
trên giai cấp làm ruộng và đi buôn (nông thương)
Vaisya (phệ xá); và cuối cùng là lớp người nô
tỳ (đi ở, làm tôi đòi) sudra (thủ đà). Ngoài 4
giai cấp trên, là lớp người bần cùng, khốn khổ
pariah, không được chung đụng với người thường.
Triết lý xã hội của
đạo Phật về vấn đề dân chủ được trình
bày rõ ràng trong nhiều bổn kinh mà ta sẽ tìm
dẫn một số chính yếu với các luận đề liên
hệ. Căn bản của dân chủ là việc bình đẳng
của con người, là việc loại trừ kỳ thị giữa
các giai cấp trong xã hội. Cuốn kinh số 3 trong
Trường Kinh Bộ gọi là kinh Ambattha Sutta, cách
đây 26 thế kỷ - trong một xã hội và thời
cực kỳ phong kiến Bà La Môn - đã đặt dứt khoát
vấn đề là con người sinh ra hoàn toàn bình
đẳng và giai cấp chỉ là một sản phẩm của người
mạnh đặt ra để ăn hiếp kẻ yếu.
Ambattha là tên của một người
BàLa Môn muốn trực diện với Đức Phật để
dò xem ngài có xứng đáng được quý trọng
chăng. Người trẻ tuổi rất tự kiêu, xem rẻ Tăng
đoàn và ngay cả Đức Phật. Phật tiếp rất lễ
độ. Trước hết, Ngài giảm hào thế của ý
bằng cách dẫn chứng là tổ tiên của y xuất thân từ
một người đàn bà làm tôi đòi cho giòng họ
Sakya, cho nên y không có lý do gì để tự
đắc. Kế tiếp, từng điểm một, Phật đả
phá cái triết lý, truyền thống và tập
tục kỳ thị giai cấp. Phật dẫn chứng là thảo mộc và
cầm thú chia ra làm nhiều loài, nhiều loại,
duy chỉ có con người là sinh vật đồng nhất. Theo quy
ước mà người ta gọi kẻ qúy phái, người nô
bộc. Bỏ quy ước (chức phận, tiền tài, ăn
mặc,v.v...) còn lại "máu ai cũng đỏ, nước mắt
ai cũng mặn". Đức Phật chấp nhận là ngoài đời
có kẻ hèn người mạnh, kẻ nghèo người giàu, nhưng
cái cách biệt này đã xảy ra là vì lý do
thế lực, lý do kinh tế..., chứ không phải
vì bẩm sinh.
Ý niệm bình đẳng này còn
được trình bày trong một cuốn kinh khác, Vasettha
Sutta, thuộc hệ thống Nam Tông, viết bằng chữ
Sanskrit (một số kinh Nam Tông hệ thống Pali vẫn
được truyền lại bằng tiếng Sanskrit). Cũng
như trong cuốn kinh trên, Đức Phật nhắc lại các
lý giải về cơ thể, sinh lý, xã hội,
kinh tế và môi trường,v.v... để chứng minh
là con người không ai khác ai. Đặc biệt ở đây,
vấn đề bình đẳng giữa nam phái và nữ phái
được đặt ra, nhằm về mặt hiệu thế giải
phóng. Từ nguyên thủy, Tăng đoàn đã gồm hai hệ
thống, nam và nữ. Trong bản sắp hạng Etadagga Vagga; 74
người đại đệ tử thuần thành nhất của Đức
Phật, Tỳ Kheo Mahapajapati Gotami người được thâu
nhận trước hết vào nữ Tăng đoàn, đứng dẫn
đầu ngang với ông Sariputta (Xá lợi Phất), bên hàng
nam giới.
Nhưng trực tiếp nói về
quan niệm chính trị và lập trường dân chủ của
Đức Phật, ta phải nói tới 3 cuốn kinh Dasa Raja Dharma
Sutta, Cakkavattisihanđa Sutta và Agganna Sutta.
Dasa Raja Dharma Sutta có bản
dịch Hán văn từ Sanskrit là Thập Điều Vương
Đức Kinh, nghĩa Nôm là 10 điều tâm niệm của
một ông vua đang trị vì, nói rõ quan niệm của
Đức Phật về phương thức trị hành trong chế
độ quân chủ. Luật Pháp của xã hội Vệ Đà, từ
mấy ngàn năm trước đạo Phật, dựa trên lý
thuyết Matsya Nyaya, gọi là Luật Cá hay
hiểu cho đúng thực tế là Luật Rừng (Law of
Jungle). Đời sống thiên nhiên trên hoàn vũ theo luật
tự nhiên là cá lớn nuốt cá bé. Con người ta, lúc
sơ khai, không thoát khỏi luật thiên nhiên tức luật
rừng. Và muốn ngăn chận bất công, hiếp đáp,
người ăn thịt người (matsya nyaya) chỉ có một cách
là dùng hình luật khắt khe để áp đảo thú
tính.
Thích Ca là người đầu tiên
tại Ấn Độ lên tiếng chối bỏ luật rừng. Kinh
Thập Điều Vương Đức trong hoàn cảnh xã hội
quân chủ phong kiến ngày đó dạy nhà vua 10
phương châm hành thiện để tạo hạnh phúc cho
dân:
hành thiện (dana)
hành đức (sila)
hiếu nghĩa (pariccaga)
chính trực (ajavan)
nhân từ (majjavan)
tự kềm chế ham
muốn (tapam)
khoan dung (akkhodo)
bất bạo động (avihimsa)
nhẫn nhục (khanti)
hữu nghị (avirohata)
Nghĩ cho kỹ, lời khuyên của Đức Phật rất giản dị, là chính trị phải đặt trên căn bản tình thương và đạo đức.
Kinh Cakkavattisihanđa Sutta,
đánh số 26 trong Trường Bộ Kinh, trực tiếp nói
rõ quan điểm nhà Phật trong mối tương quan giữa
các yếu tố chính trị, xã hội, kinh tế, đạo
đức. W.G. Weeraratne, học gỉa Tích Lan chuyên khảo
về kinh Pali thuật là Đức Phật ngồi dưới một
gốc cây bên vệ đường thuyết giảng kinh cho
hành tỳ kheo và các cư sĩ. Đức Phật lấy sự tích
vua Dalhameni ngày xưa biết dùng đạo đức trị
dân nhờ thế dân giàu nước mạnh. Ngôi vua
truyền được ba đời, tới người cháu nội không
còn giữ được kỷ luật đạo đức, quốc gia trở
thành loạn lạc.
Weeraratne phân tích hai bài
học trong kinh áp dụng trực tiếp vào đời
sống chính trị và pháp luật. Thứ nhất, về
phương diện cá nhân, hành trì đạo đức là con
đường duy nhất để trở thành A La Hán, và
việc thành tựu hoàn toàn tùy thuộc vào sự cố
gắng của chính mình. Thứ hai, về phương diện
xã hội, một chính quyền có quân đội mạnh, có
cơ quan cảnh sát hữu hiệu cũng không thể bảo
đảm trật tự an ninh nếu không lập được
"một nền kinh tế hợp lý làm cho nhân
dân ăn no mặc đủ". Cũng trên phương diện
xã hội, bản kinh nhắc lại một điểm vô cùng quan
trọng là luật pháp phải quan niệm cá nhân là
một thành phần bất khả phân của xã hội. Đã đành
là mỗi cá nhân phải trực tiếp chịu trách
nhiệm về hành vi của mình, nhưng vì xã hội
luôn luôn chi phối hành động của cá nhân cho nên
"nếu cá nhân phạm lỗi, xã hội phải liên
đới trách nhiệm".
Nhìn vậy, ta thấy rõ là
đến đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa Karl Marx
mới đề ra lý thuyết kinh tế quyết
định, trong khi 25 thế kỷ trước Đức Phật
đã nói rõ là "không thể cải cách chính
trị và xã hội nếu tiên khởi không hoàn chỉnh
kinh tế" để bảo đảm cho đời sống của
nhân dân. Một mặt khác, ta cũng thấy rõ là luật
phát Tây phương về quyền lợi cá nhân dựa
trên mô hình La Mã cũng đã đến sau quan
niệm luật pháp của nhà Phật, "đặt quyền
lợi và hình phạt cá nhân trong tương quan xã hội.
Kinh Agganna Sutta, số 27 trong
Trường Bộ Kinh, tầm nguyên có nghiã là việc
giải thích các vấn đề tự nguồn gốc, tiếp
nối các bộ kinh trước, trực tiếp đặt vấn
đề quan niệm dân chủ của nhà Phật đối với
chính trị quốc gia và đối với luật pháp nói chung.
Nếu ta đem so sánh với kinh điển đạo Cơ
Đốc, kinh Agganna Sutta có thể ví với cuốn kinh
đầu tiên trong bộ kinh Cựu Ước, gọi là sách
Cội Nguồn (Book of Genesis), giải thích việc cấu
tạo vũ trụ và giòng giống con người.
Ngày đó, Đức Phật lưu ngụ
tại thành phố Savatthi tiếp hai người thanh niên
thuộc quý tộc. Bà La Môn và chuẩn bị cho họ
gia nhập Tăng đoàn. Quyết định rất quan
trọng đối với hai người trẻ tuổi, phải từ
khước quyền lợi qúy tộc để sống cuộc đời
tu hành. Vì vậy, Đức Phật phải giải thích cho
họ thật cặn kẽ nguồn gốc của vũ trụ, của trái
đất, của cộng đồng xã hội, của tổ chức chính trị
và tổ chức luật pháp.
Thoạt tiên, Đức Phật trình
bày lý thuyết cấu tạo vũ trụ và cấu tạo
trái đất trước khi có con ngưòi. Thực vật sinh ra
trên trái đất cùng với nước làm thức ăn cho động
vật. Sự sống tiến hóa mãi cho đến khi con
người thành hình, từ một nguồn gốc genetic mà ra cho
nên không có giai cấp sắc tộc, người sang kẻ hèn.
Nhưng con người tranh đấu để sinh tồn, bắt đầu
nghĩ đến quyền tư hữu, do đó mà có thù
nghịch nên sinh ra chém giết. Muốn bảo vệ
đời sống cộng đồng, mới đặt ra luật pháp (bước
đầu của khế ước xã hội trong quốc gia). Muốn
thi hành luật pháp phải có chính phủ (là bước đầu
của khế ước hành chánh hay chánh trị). Lúc ban
sơ, cấp lãnh đạo được đồng hóa với thần lihn và
điều này ta thấy rõ trong mọi nền văn
minh cổ: vua là con Thượng Đế; ở Trung Hoa, vua
là Thiên tử, tức con trờị Đức Phật chối bỏ ý
niệm này, xem vua chúa là người thườngw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'