Thich Nhat Tu - Chu Hieu ...
font
Chữ hiếu qua ca dao Việt Nam và trong kinh điển Phật giáo
Thích Nhật Từ
T heo truyền thống Phật giáo Bắc tông, hằng năm cứ vào ngày rằm tháng 7, ngày chư tăng ni tự tứ, toàn thể tăng ni Phật tử noi theo gương hiếu của đức Mục-kiền-liên, long trọng tổ chức đại lễ Vu-lan-bồn, để tưởng nhớ và báo đáp công ơn sanh thành và dưỡng dục của cha mẹ. Chính vì thế ngày vu-lan đã được xem là ngày Cha Mẹ trong Phật giáo. Trong ngày lễ tưởng niệm ngày hôm ấy, ai diễm phúc còn đầy đủ song thân sẽ được cài lên áo một bông hồng đỏ. Những ai không may mắn đã mất cha hoặc mẹ hoặc cả song thân sẽ được cài lên áo một bông hồng trắng. Để trọng thể buổi lễ, người Phật tử đều đình chỉ mọi công việc hằng ngày, đi lễ chùa, chúc thọ, cầu an hoặc cầu siêu cho cha mẹ. Chư tăng ni tại các tự viện, tùng lâm sẽ thuyết giảng về hiếu hạnh, sẽ tụng kinh Vu-lan, kinh Báo Ân Cha Mẹ. Ngoài ra, tăng ni Phật tử còn làm lễ khánh tuế, mừng các bậc sư trưởng của mình được thêm một tuổi đạo.
Ngày Vu-lan, ngày báo hiếu đã ăn sâu vào trong tâm khảm của người Phật tử, vào lòng người Việt Nam và thật sự trở thành một sức sống mảnh liệt, một nét văn hóa độc đáo, một nét đặc trưng cho tính nhân bản của xã hội loài người. Hiếu được xem như một thứ tình cảm thiêng liêng và cao đẹp nhất trong các thứ tình cảm của loài người. Hiếu là chất liệu cho cuộc sống, là hương thơm cho đời, là hành trang vô giá và không thể thiếu vắng ở bất kỳ người nào. Hiếu phản ánh đời sống văn hóa và đạo đức của xã hội. Hiếu phân định nhân cách, tri thức của con người. Hiếu là chất liệu sống muôn thuở. Nói đến hiếu là nói đến cái gì cao đẹp nhất, thiêng liêng nhất đối với mọi người.
Mỗi xã hội, mỗi tôn giáo, mỗi chủ nghĩa đều có quan niệm khác nhau về đạo đức, nhưng cùng đề cao giá trị văn hóa, đạo đức của hiếu đạo là tuyệt vời. Để giới hạn phạm vi bài viết, người viết xin trình bày chữ hiếu qua Ca dao Việt Nam, những lời ca dân gian của một dân tộc thấm nhuần tình cảm hiếu nghĩa, và chữ hiếu trong kinh điển Phật giáo, một tôn giáo dạy về chữ hiếu nhiều nhất, đầy đủ nhất và đặc biệt nhất trong các tôn giáo của nhân loại.
I. Chữ hiếu qua Ca dao Việt Nam
Trong ca dao Việt Nam, chữ hiếu đóng một vai trò quan trọng và nền tảng về đạo đức và luân lý xã hội. Nó góp phần giáo dục, xây dựng một xã hội bình ổn và hạnh phúc. Trước nhất và quan trọng hơn hết, ca dao nhấn mạnh đến công ơn trời biển và công đức sâu dày của cha mẹ, một thứ công ơn khó mà diễn tả cho cùng:
Anh ơi, em bảo anh này
Công cha nghĩa mẹ cao dày chớ quên!
Với sự diễn tả xác đáng hơn, ca dao Việt Nam khẳng định
Công cha nhơ núi thái sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Ca dao Việt Nam đã diễn tả tình cha mẹ rất chính xác. Cha thương con nhưng cứng rắn, nghiêm nghị nên được ví với sự sừng sửng của núi Thái, một ngọn núi to lớn và cao vĩ. Mẹ thương con ngọt lịm dịu dàng nên được sánh ví với suối nguồn chảy tuông êm ả, nhẹ nhàng, bất tận. Ca dao Việt Nam còn nhấn mạnh đến nỗi cực nhọc chín tháng cưu mang, ba năm bồng ẳm của người mẹ:
Nhớ ơn chín chữ cù lao
Ba năm nhủ bộ biết bao nhiêu tình.
Hay
-- Nghĩa cha sanh cùng công mẹ dưỡng
Thì ngày đêm tư tưởng chớ khuây
Hai công đức ấy nặng thay
Xem bằng bể rộng, xem bằng trời cao
Kể từ lúc hãy còn thai dựng
Đến những khi nuôi nấng giữ gìn
Nặng nề chín tháng cưu mang
Công sinh bằng vượt biển sang nước người.
-- Ơn hoài thai to như bể
Công dưỡng dục lớn tợ non
-- Đội ơn chín chữ cù lao
Sanh thành kể mấy non cao cho vừa.
-- Công cha nghĩa mẹ cao dày
Cưu mang trứng nước những ngày còn thơ
Nuôi con khó nhọc đến giờ
Trưởng thành con phải biết thờ song thân
-- Công cha nghĩa mẹ cao vời
Nhọc nhằn chẳng quản suốt đời vì ta
Nên người ta phải xót xa
Đáp đền nghĩa nặng như là trời cao!
Ngoài ra, ca dao còn diễn tả sự hy sinh của mẹ cho con cái là vô cùng:
Nuôi con chẳng quản chi thân
Bên ướt mẹ nằm, bên ráo con lăn
Biết lấy chi đền nghĩa khó khăn
Lên non xắn đá xây lăng phụng thờ.
Đặc
biệt ca dao còn xác quyết công lao cao dày của cha mẹ là một sự thật,
một thực thể tình người, mà những ai đã, đang và sẽ có con cái sẽ cảm
nhận chính xác nhất:
-- Có con mới rõ sự tình
Xưa kia thầy mẹ thương mình thế nao.
-- Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.
-- Nuôi con mới biết lòng cha mẹ
Thấy loạn thì hay thuở Thuấn Nghiêu. (Nguyễn Trải)
Chính vì công
lao sâu dày của cha mẹ là không cùng, ca dao Việt Nam khẳng định vị trí
của cha mẹ là vô song, không có gì có thể sánh bằng. Một khi cha mẹ mất,
con cái phải chật vật, đau khổ và dường như mất cả ý nghĩa của cuộc
đời:
-- Còn cha gót đỏ như son
Mai sau cha mất, gót con lấm bùn
-- Còn cha còn mẹ thì hơn
Mất cha mất mẹ như đờn đứt dây.
Trong các thứ tình cảm, ca dao khẳng định tình cảm giữa mẹ con và con cái là cao quý nhất, vượt hơn tình yêu đôi lứa:
Cha mẹ già thật đã khó tìm
Đạo vợ chồng chẳng hiếm chi nơi.
Chính vì thế, còn có nỗi đau nào hơn nỗi đau khi cha mẹ mất!
-- Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ cha nhớ mẹ chín chiều ruột đau
Chiều chiều ra đứng ngỏ sau
Ngó về quê mẹ ruột đau như dần.
Hay tình cảm đối với cha mẹ còn sống nhưng trong cảnh chia cách:
Gió thúc cội thung nhánh tùng khua rúc rắc
Nhớ cha mẹ già ruột thắc gan teo.
Ca dao còn sánh ví cha mẹ như Phật, mà theo kinh điển Phật là đấng cao quý nhất trong ba cõi, là thầy của chư thiên và loài người. Nghĩa là ca dao đã trân trọng đặt cha mẹ lên vị trí tôn quý nhất trong tam giới:
Gió đưa cành trúc la đà
Cha mẹ còn sống Phật đà hiện thân.
Do sự tôn kính đó, ca dao đã dạy trước phải kính dưỡng đức Phật-Cha mẹ trong nhà rồi sau mới kính dưỡng đức Phật ngoài đồng. Trên cơ sở này, ca dao có quan điểm rằng sự đi tu với hình thức "cắt ái từ thân, xuất ly gia đình" không còn là điều tiên quyết:
Tu đâu cho bằng tu nhà
Thờ cha kính mẹ cũng là chân tu.
Hay
Lên chùa thấy Phật muốn tu
Về nhà thấy mẹ công phu sao đành.
Tình cảm hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ đã trở nên một thứ tình cảm gắn bó. Ca dao đã ví cha mẹ như chuối chín cây, như xôi nếp ngọt, như đường mía lao, để làm ngọt lịm cuộc đời và sự sống của con:
-- Mẹ già như chuối chín cây
Gió đưa mẹ rụng con rày mồ côi.
-- Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp một, như đường mía lau.
Và do vậy, phận làm con phải luôn kính cha thương mẹ:
Nước chảy ra thương cha nhớ mẹ
Nước chảy vào thương mẹ nhớ cha.
Tuy nhiên ca
dao cũng tích cực lên án những hạng người con bất hiếu, bỏ quên công ơn
sanh thành dưỡng dục lao khổ của cha mẹ, trở lại tính tháng đếm ngày
với cha mẹ, khi phải nuôi nấng cha mẹ:
-- Mẹ nuôi con bằng non bằng bể
Con nuôi mẹ con kể từng ngày
-- Mẹ nuôi con biển hồ lai láng
Con nuôi mẹ tính tháng tính ngày.
Dĩ nhiên những hạng người vô ân bất hiếu như vậy sẽ không nhớ đến sự khó nhọc và lao khổ của cha mẹ:
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh chày mẹ thức đủ trọn năm.
Mặt khác, ca dao cũng không quên nhắc đến những trang nam tử, những thiện nữ nhân thành tâm hiếu dưỡng cha mẹ hết lòng, sớm thăm tối viếng:
Mẹ già ở túp lều tranh
Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con.
Ca dao cũng khen ngợi những người con có hiếu thảo, tảo tần chịu gian khó, hiếu dưỡng cha mẹ từng cái ăn cái uống, cho thỏa dạ chân tình:
Tôm càng lột vỏ bỏ đuôi
Giã gạo cho trắng mà nuôi mẹ già.
Hay tình cảm thống thiết của người con chẳng quản giàu nghèo, dưỡng nuôi cha mẹ, bằng tất cả những gì có được, dù phẩm vật ấy có thô sơ, đam bạc:
Dây bầu dây mướp cùng leo
Sớm nuôi cha mẹ nghèo giàu sá chi.
Hoặc cảnh con cái chăm sóc cha mẹ một cách chu đáo cả đêm lẫn ngày: khi cháo cơm, khi đau yếu và ngay cả những khi ra vào gặp tôn nhan của mẹ:
Cù lao đội đức cao dày
Phải lo hiếu kính đêm ngày khăng khăng
Khi ấm lạnh ta hầu săn sóc
Xem cháo cơm thay thế mọi bề
Ra vào thăm hỏi từng khi
Người đà vô sự ta thì an tâm. (Nguyễn Trãi, Gia Huấn Ca)
Ca dao Việt Nam còn tin vào nghiệp báo luân hồi, tin vào sự tái sanh, vào kiếp sống đời sau, tin vào những thiện nhân phước báo mà con cháu làm để hồi hướng cho cha mẹ là có tác hưởng thật sự. Chính hiếu hạnh đó đã cảm hóa tâm tính cha mẹ và cộng với phước báu của con cháu đã tạo mà cha mẹ được nhẹ nhàng lúc mất, và sanh về thế giới an lành, hạnh phúc hơn. Như vậy, ca dao cũng đã chịu ảnh hưởng tinh thần hiếu thảo trong kinh điển Phật giáo:
Đêm nằm niệm Phật Thích-ca
Cầu cho cha mẹ kết hoa liên đài
Về cảnh Phật thấy hoa khai
Trầm luân chấm dứt, đáo lai Niết-bàn.
Đồng thời
ca dao còn tin vào quy luật nhân quả, ở đây là nhân hiếu quả hiếu,
nhân bất hiếu thì quả bất hiếu. Đây chính là bài học thiết
thực và có giá trị về chữ hiếu mà người Việt Nam đã sống và
thực hiện từ bao đời nay:
Nếu mình hiếu với mẹ cha
Thì con cũng hiếu với ta khác gì
Nếu mình ăn ở vô nghì
Đừng mong con hiếu làm gì hoài công.
Hay ấn tượng hơn qua hình ảnh ẩn dụ của những giọt nước trước sau:
Hiếu thuận sanh ra con hiếu thuận
Ngỗ nghịch thì con có khác chi
Xem thử trước thềm mưa xối nước
Giọt sau giọt trước chẳng sai gì.
Nhờ có một
nền tảng giáo dục luân lý đạo đức đặt trên cơ sở hiếu nghĩa
như vậy, xã hội Việt Nam, con người Việt Nam đã xứng đáng với
truyền thống:
Làm người hiếu nghĩa đi đầu
Hiếu cha hiếu mẹ việc gì không xong.
Trên nền tảng tôn thờ đạo hiếu thảo, xã hội Việt Nam có thể được xem là một xã hội chuẩn mực về đạo đức hiếu thảo và làm người. Tuy nhiên hiếu thảo theo quan niệm ca dao Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Nó chủ yếu dạy con cái hiếu dưỡng song thân về mặt vật chất, và hình như không chú trọng đến yếu tố hiếu dưỡng tinh thần và đời sống đạo đức của cha mẹ, trong khi theo Phật giáo, hiếu dưỡng quan trọng hơn là hiếu dưỡng tinh thần. Đây chính là lý do tại sao chúng ta phải tìm hiểu chữ hiếu qua những lời kinh Phật dạy.
II. Chữ hiếu trong kinh điển Phật giáo
Có một sự thật khi nghiên cứu Phật giáo, người ta phải thừa nhận rằng đức Phật đặc biệt nhấn mạnh đến hiếu hạnh, lợi ích của hiếu hạnh và làm thế nào để báo đáp hiếu hạnh có hiệu quả cao và công đức lớn. Các kinh điển Phật giáo dạy về hiếu hạnh có thể liệt kê sơ bộ sau đây:
-- Kinh Vu-lan-bồn nêu gương hiếu hạnh của đức Mục-kiền-liên, cứu thoát mẹ ra khỏi cảnh giới u minh, nhờ vào đạo đức tập thể của các bậc cao tăng và a-la-hán.
-- Kinh Báo Ân Cha Mẹ nói rõ công lao sanh thành, nuôi dưỡng khó khăn của cha mẹ, và theo đó dạy cách báo đáp công ơn trời biển đó.
-- Kinh Thai Cốt và Kinh Huyết Bồn cũng có nội dung tương tự như hai kinh trên nhưng đặc biệt nhấn mạnh công đức của cha mẹ.
-- Kinh Hiếu Tử dạy về các phương thức báo hiếu.
-- Kinh Tâm Địa Quán với phẩm thứ hai là phẩm báo ân, dạy cách đền ơn cha mẹ của người xuất gia và người tại gia.
-- Kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân có đến 2 phẩm nói về hiếu hạnh của Phật và bồ-tát trong các đời sống quá khứ.
-- Kinh Địa Tạng kể về hiếu hạnh của bồ-tát Địa Tạng và thông qua đó hướng dẫn cách đền ơn cha mẹ ở hiện đời cũng như các đời sống quá khứ.
-- Sám Pháp Mục-kiền-liên dạy về cách sám hối và hướng dẫn cha mẹ về chánh pháp của đức Phật.
-- Kinh Thiện Sanh hay Giáo thọ Thi-ca-la-việt (thuộc kinh điển Pali) dạy về đời sống và các mối quan hệ đạo đức của xã hội loài, trong đó có đề cập đến 5 nguyên tắc đạo đức của các bậc cha mẹ đối với con cái và 5 nguyên tắc đạo đức của con cái đối với cha mẹ.
-- Ngoài ra, những lời dạy về hiếu hạnh đã được đề cập rải rác trong kinh Tăng Chi, thuộc kinh tạng Pali.
Còn nhiều kinh sách khác đề cập đến chữ hiếu ở góc độ này hay góc độ khác. Có thể nói, chữ hiếu bàn bạc khắp kinh điển Phật giáo đến nỗi người ta có thể phát biểu rằng kinh điển nhà Phật là kinh dạy về hiếu, đọc kinh Phật giáo là để trở thành người con hiếu thảo. Theo tinh thần lời Phật dạy, người con hiếu là người có thể thành tựu nhiều hạnh lành khác, vì hiếu là nền tảng của muôn hạnh lành, là cơ sở của nhân thừa, là nhịp cầu giải thoát. Để quán triệt tinh thần hiếu thảo ấy, chúng ta lần lượt khảo sát các điểm trọng yếu sau đây:
1. Biết ơn và đền ơn cha mẹ là hạnh hiếu đáng khen
Trước nhất kinh điển Phật giáo khẳng định rằng người biết ơn và đền ơn cha mẹ là một bậc chân nhân, là người sống gương mẫu ở đời. Một người con được gọi là con hiếu thảo phải là một con người như vậy:
"Đối với bậc chân nhân, thiện nhân, hai đặc tính này sẽ được biết đến, đó là biết ơn và đền ơn đúng pháp." (Kinh Tăng Chi I. 75)
Làm con mà không biết ơn cha mẹ hoặc biết ơn mà không lo đền đáp công ơn sanh thành dưỡng dục của cha mẹ là người con bất hiếu. Người như vậy sẽ bị xã hội lên án, đời sống đạo đức sẽ bị suy giảm, và đời sống về sau sẽ bị thối đọa:
"Ai thành tựu thân làm ác với cha mẹ, lời nói ác đối với cha mẹ, ý nghĩ ác đối với cha mẹ; không biết ơn, không trả ơn, sẽ tương xứng rơi vào địa ngục và hiện đời sẽ bị đau khổ." (Kinh Tăng Chi I. 637).
Kinh còn mô tả hạnh tri ân và đền đáp công ơn sanh thành của cha mẹ là những gì cao quý nhất trên đời. Sự cao quý đó có thể sánh với sự xuất hiện của đức Phật cũng như sự xuất hiện của chánh pháp. Người tri ân và báo ân như vậy là người cao quý và hiếm có trên đời:
"Sự xuất hiện của Như Lai bậc chánh đẳng giác khó tìm được ở đời. Người hoằng truyền chánh pháp của Như Lai là khó tìm được ở đời. Người tri ân và báo ân là khó tìm được ở đời." (Kinh Tăng Chi I. 306)
Trong kinh Tương Ưng, đức Phật cũng nói đến vị trí của người con hiếu thảo là vô song và hơn hết các loài động vật khác. Sự vô song này được đức Phật sánh ví với sự vô song của Phật so với các loài hai chân:
Giữa các loài hai chân
Chánh giác là tối thắng
Trong các loài con cái
Hiếu thuận là tối thắng. (Kinh Tương Ưng I. 8)
Kinh Pháp Cú khi đề cập đến các phạm trù hạnh phúc cũng có nói đến sự hiếu kính cha mẹ là hạnh phúc tối thượng ở đời:
Phúc thay, hiếu kính Mẹ
Phúc thay, hiếu kính Cha! (Kinh Pháp Cú, kệ 332)
Kinh Tăng Chi còn cho biết sự hiếu dưỡng bồi công tích đức cho cha mẹ là một trong những yếu tố chính yếu để được tái sanh về các cõi trời. Chư thiên cõi trời 33 luôn khen tặng những người con có hiếu bằng những lời chúc lành. Chính các vị thiên này cũng nhờ vào hạnh hiếu thảo mà được sanh về thiên giới, làm giảm thiểu cảnh giới A-tu-la:
"Phúc thay những người con hiếu kính cha mẹ,
làm nhiều công đức để hiếu kính cha mẹ, vì như vậy thiên chúng
sẽ được sung mãn và các A-tu-la sẽ bị giảm thiểu" (Kinh Tăng Chi I.
459-60).
Đối với kinh Hạnh Phúc, việc hiếu kính cha mẹ không chỉ là một loại hạnh phúc mà còn là một thứ hạnh phúc tốt lành nhất trong các hạnh phúc của con người:
Sự phụng dưỡng mẹ cha
Là hạnh phúc lớn nhất
Về sự
liên hệ giữa hạnh hiếu và quả báo cõi trời, đức Phật còn cho
biết thiên chủ Sakka khi còn là con người do thọ trì bảy giới trong
đó hiếu kính cha mẹ đúng pháp là giới thứ nhất mà được quả báo sanh
làm Thiên vương Đế Thích.
Ai hiếu dưỡng mẹ cha
Kính trọng bậc gia trưởng
Nói những lời nhu hòa
Từ bỏ lời hai lưỡi
Chế ngự lòng xan tham
Là người con chân thật
Nhiếp phục được phẫn nộ
Với con người như vậy
Chư thiên trời 33
Gọi là bậc chân nhân.
Hình ảnh
hiếu dưỡng mẹ và cha đúng pháp không chỉ được gọi là bậc chân
nhân, bậc thiện nhân, bậc cao quý, mà còn được sánh ví ngang hàng
với phạm thiên, với các bậc tiên sư. Những gia đình có được những người
con hiếu thảo như vậy được gọi là gia đình xứng đáng được cúng
dường và tán thán:
"Này các Tỳ-kheo, những gia đình nào mà con cái kính lễ cha mẹ, những gia đình ấy được xem là ngang hàng với Phạm thiên, với các bậc tiên sư và đáng được cúng dường." (Kinh Tăng Chi I. 147)
cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$y'