Hoc thuyet Vo Nga - Tri Nguyet
Vietnamese, with Unicode Times font
Học Thuyết Vô Ngã trong Phật giáo
Trí Nguyệt
G iáo lý c ă n
bản của Phật giáo nằm gọn trong Tứ diệu đế .
Nhưng xét cho cùng, chúng ta thấy khởi đ iểm
của đứ c Phật bắt
đầ u từ Khổ
đế , một chân lý mà có thể tóm tắt vào
trong một câu nói của Phật giáo thời kỳ đầ u:
Hết thảy các pháp là khổ, hết thảy các pháp là vô thường, hết thảy các
pháp là vô ngã. Tại sao gọi là Khổ? Vì Vô thường. Tại sao Vô thường?
Vì Vô ngã. Như vậy, ta thấy học thuyết Vô ngã rất quan trọng
đế n nỗi Phật thường dạy: Ai hiểu
đượ c chân lý Vô ngã sẽ chứng
đượ c Thánh quả và an trú Niết-bàn
(Samyutta Nykaya III, 44, 45). Dù các Kinh do chính kim khẩu của
đứ c Phật nói hay do các Thánh
đệ tử của Ngài nói
để giải thích chân lý, vấn
đề Vô ngã cũng luôn luôn
đượ c đ em
ra bàn luận như một chủ đề chính. Bộ
Abhidharmakosa của Vasubandhu đ ã dành
một phần tối quan trọng để nghị luận
về thuyết Vô ngã. Tại sao thế? Vasubandhu là một cao t ă ng
của Phật giáo thế kỷ thứ V, tác giả bộ Abhidharmakosa,
đ ã trả lời một cách dứt khoát như thế
này: "Vô ngã là con đườ ng duy nhất
đư a tới giải thoát. Ai còn tin vào
thực thể của ngã tức là còn chấp mê. Đ ã
chấp ngã thì không giải thoát đượ c.
Như thế rõ ràng Phật xem giáo lý Vô ngã là đ iều
kiện không thể thiếu trong công cuộc giải thoát. Phật thường nói
đế n tam
độ c tham, sân, si, nhưng Ngài nói rằng chấp ngã là cái ngu si
độ c hại nhất".
Đệ tử của Phật trong mọi thế hệ, mọi thời
đạ i đề u
cố gắng duy trì và xiển dương học thuyết Vô ngã. Họ
đ ã có những quan
đ iểm khác nhau về nhiều
đ iểm trong giáo lý của Phật, nhưng về
đ iểm Vô ngã thì họ nhất trí tuân thủ.
Đế n như, vào khoảng 300 n ă m
sau Phật Niết-bàn có một nhóm Tỳ-kheo, vì muốn trình bày học thuyết của
Phật lại theo quan đ iểm của mình,
đ ã đ em
danh từ Pudgala (Bổ- đặ c-già-la: chúng
sanh) để chỉ cái phần linh thông bất
diệt trong con người, thì tất cả T ă ng
đ oàn đ ã
cật lực phản đố i, cảnh cáo và khai trừ
họ. Đó là lịch sử của thuyết
Pudgalavadin, thuyết này chia làm hai nhánh V ā ts ī putr ī ya
( Độ c tử bộ) và Sammit ī ya
(Chánh lượng bộ) rất thịnh hành vào khoảng thế kỷ thứ VII, lúc Ngài Huyền
Trang sang Ấn Độ du học. Nói tóm lại,
đú ng như giáo sư Murti viết trong
quyển The Central Philosophy of Buddhism: "Vô ngã là nền tảng của Phật
giáo qua các thời đạ i". Chẳng
những nó là nền tảng mà theo ông Conze, giáo sư học
đườ ng London, thì thuyết Vô ngã còn là
phần đó ng góp
đặ c biệt của triết lý Phật giáo trong
công cuộc xây dựng tư tưởng đạ o
đứ c của nhân loại nữa. (E. Conze,
Buddhism, its essence and development. P.18).
Vậy Vô Ngã là gì?
Muốn tìm hiểu thấu đá o, ta phải
khảo sát đế n sự ra
đờ i của Phật giáo vào hoàn cảnh nào và
chủ đí ch là gì. Trong mọi lĩnh vực,
một cách trực tiếp hay gián tiếp, cái đ i
sau thường là phản đề của cái
đ i trước,
đặ c biệt trong lĩnh vực tư tưởng thì sự kiện
đó càng trở nên rõ ràng hơn. Thực tại
tối hậu của Parmenides; là cái toàn hảo, bất
độ ng (Abslute Being); dường như là sự phủ quyết thế giới biến
chuyển - tất cả đề u trôi chảy - trong
tư tưởng của Heraclitus. Rồi gần đâ y,
một chủ nghĩa duy tâm thuần túy nhất đ ã
đẻ ra một triết học duy vật triệt
để nhất,
đó là triết học duy tâm của Hégel và triết học duy vật của Marx.
Cũng theo quy trình đó , ngược dòng tìm
về lịch sử triết học Ấn Độ , Phật giáo
là sự phủ nhận Bà-la-môn giáo về vấn đề
Bản Ngã. Chúng ta thấy hai học thuyết hoàn toàn trái ngược nhau: Bà-la-môn
chủ trương Ngã là tất cả, Phật giáo chủ trương tất cả là Vô ngã.
Theo chủ trương của Bà-la-môn giáo, Ngã là hồn thiêng của vạn vật, là phần thần thánh của vũ trụ, triền miên tan hòa trong mọi vật, vì Ngã là Phạm thiên và Phạm thiên là Ngã. Nói về Phạm thiên, các tác phẩm Upanishads đ ã không tiếc lời ca tụng, xem Phạm thiên là chúa tể, là đấ ng sáng tạo và an bài vạn vật. Phạm thiên là c ă n nguyên các hồng phúc, là chúa tể đá ng tôn thờ. Phạm thiên là thực thể duy nhất, vì ngoài Phạm thiên ra thì chỉ có ảo mộng (M ā y ā ). Để diễn tả Phạm thiên, Upanishads đ ã đạ t tới những hình ảnh thật mỹ diệu. Như trong Chandogya Upanishad viết: "Phạm thiên là khoảng không trung ngoại tại, và cũng là không trung nội tại. Ngài là sung mãn, là bất di dịch. Phạm thiên là thần linh thuần túy. Sinh hoạt là thân hình và ánh sáng là cơ thể..."
Nhưng, như chúng ta vừa trình bày trên đâ y, Phạm thiên là Ngã và Ngã là Phạm thiên. Chính vì thế, nếu Phạm thiên là chúa tể thì Ngã cũng là chúa tể đá ng tôn thờ. Sách Chandogya Upanishad đ ã lớn tiếng kêu gọi dân chúng phải tôn thờ Atman: "Hãy tôn thờ Atman, hãy tôn thờ Ngã, hãy tôn thờ trí tuệ. Khí thiêng là thể xác ngài, ánh sáng là hình hài và thái hư là thực thể của ngài. Ngã rộng lớn hơn trời cao, rộng lớn hơn thái hư, rộng lớn hơn vũ trụ. Đó chính là Atman, là Ngã của tôi" . Ngã là chúa tể linh thiêng bất diệt. Ngã sinh hoạt trong một bầu trời cao quang siêu việt, không một chút bợn tội ác nào có thể làm cho mờ ám. Nói cách khác, Ngã không thể phạm tội đượ c, vì Ngã hoàn toàn biệt lập với thể xác, có nghĩa là ta có phạm tội, thì đó chỉ là tội lỗi của thân xác. Ngã là ánh cao quang, hoàn toàn vô thể xác. Thần Ngã không tì vết và cái ác không thể xâm phạm đế n ngài đượ c. Bây giờ, chúng ta đ ã hiểu rõ quan niệm Ngã theo Bà-la-môn rất có hại cho nền luân lý, vì nếu Thần Ngã, tức là linh hồn của ta hoàn toàn cao quang linh diệu, tội ác không thể xâm phạm đượ c, thì tội phúc không còn ý nghĩa gì hết. Thần Ngã của tôi cũng chính là Thần Ngã của anh và cũng chính là Phạm thiên, thần linh tuyệt đố i. Cũng chính theo lý thuyết đó , Bà-la-môn giáo coi tội như một cái gì thuộc phạm vi vật chất. Tội lỗi là một chất bầy nhầy, cho nên có những con sông có sức rửa tội lỗi đượ c, như sông Hằng; trái lại có những con sông cuồn cuộn tội ác, chỉ nhỡ đụ ng phải một giọt nước đó thì bao nhiêu công phu lập tức trở thành tội ác, đó là sông Karman ā sa. Trong tình hình đó , sự giải thoát đố i với Bà-la-môn giáo chỉ có thể là công việc của những câu kinh, câu thần chú và những lễ nghi của kẻ thọ pháp mà thôi. Luân lý con người không còn nghĩa lý gì cả.
Giáo lý suy tôn Thần Ngã và các hình thức cúng tế cầu nguyện của
Bà-la-môn giáo đ ã bị
đứ c Phật lên án kịch liệt. Theo Ngài,
con đườ ng thanh tịnh là tẩy rửa nội
tâm bằng giới luật, bằng thiền đị nh
chứ không thể bằng nước của sông Hằng hay của một dòng sông nào khác. Ngài
nói: "Tắm gội ở sông Hằng không rửa đượ c
tội lỗi. Nếu nước sông Hằng có thần lực rửa hết tội lỗi, thì những con cá
sấu sát nhân kia đ ã phải lên thiên
đ àng hết" . Dựa vào kinh nghiệm
thực chứng và trí tuệ siêu việt, Ngài phá hủy tận gốc rễ thuyết Thần Ngã
của Bà-la-môn giáo bằng giáo lý Vô Ngã.
Đố i với thuyết Vô ngã của Phật, các học giả
Đô ng Tây chia làm hai khuynh hướng.
Khuynh hướng Ấn Độ thì cho rằng Phật
không chủ trương thuyết Vô ngã. Nói cách khác, thuyết vô ngã của Phật và
Ngã của Bà-la-môn cũng như nhau. Đó là
chủ trương của một số học giả Ấn Độ
ngày nay. Chẳng hạn như ông Coomaraswamy đ ã
không ngần ngại khi viết: "Học thuyết của Phật giáo và Bà-la-môn giáo
hoàn toàn giống hệt nhau" . Thực tế, học thuyết của Phật không những
không giống học thuyết của Bà-la-môn giáo về vấn
đề Ngã, mà lại còn là phản
đề , là thuyết phản
đố i thuyết Ngã của Bà-la-môn. Chúng ta
sẽ xét vấn đề
đó một cách tỉ mỉ sau
đâ y. Bây giờ chúng ta sẽ lược qua các
nhà Phật học Tây phương, xem họ nghĩ gì về quan niệm Vô ngã của Phật. Các
học giả Tây phương không hiểu gì về học thuyết Vô ngã của Phật.
Đạ i đ a
số họ hiểu thuyết vô ngã của Phật như một Hư vô chủ nghĩa. Họ cho rằng
Phật chủ trương không có nhân vị. Đạ i
diện cho các nhà Phật học Tây phương, giáo sư H. Kern viết trong cuốn
Manual of Indian Buddhism: "Về phương diện triết học, Phật giáo phải
đượ c coi như một Hư vô chủ nghĩa" .
Giáo sư Barthelemy Saint Hilaire còn viết một cách táo bạo hơn trong bài
giới thiệu cuốn Dẫn Lộ Lịch Sử: "Phật giáo chỉ là sự tin thờ cái hư vô
một cách cuồng nhiệt. Phật giáo dụng tâm triệt phá nhân vị cho
đế n c ă n
nguyên". Sự ngộ nhận của các học giả Tây phương là vì họ không
đọ c kỹ kinh
đ iển của Phật giáo; họ chỉ
đọ c một vài cuốn sách và vội vàng lên
án. Phật luôn luôn phản đố i hai học
thuyết đ ang thịnh hành lúc
đó : Thuyết thứ nhất cho rằng linh hồn
trường cửu bất di dịch và thuyết thứ hai cho rằng chết là hết, khi chết
con người tiêu tán cùng với sự tan rã của thân xác. Trong hai tà thuyết
trên, chúng ta nhớ rằng Phật vẫn coi thuyết Hư vô chủ nghĩa là thuyết sai
lầm hơn, tệ hại hơn. Còn sự gán cho Phật giáo cái tên Hư vô chủ nghĩa thì
đ ã có những người nói như thế trước
các học giả Tây phương. Quả thế, một số các
đạ o sĩ Bà-la-môn đồ ng thời với
Phật đ ã to tiếng tố cáo
đạ o lý của Phật và cho rằng
đó là một Hư vô chủ nghĩa. Phật
đ ã trả lời như thế nào? Chúng ta
đọ c trong kinh Majjhima lời Phật dạy
như sau:
Ta giảng đạ o lý rõ ràng như vậy, mà còn có một số tu sĩ và đạ o sĩ Bà-la-môn phỉ báng ta. Họ bảo với dân chúng: "Tu sĩ Gotama chủ trương thuyết hư vô, giảng truyền sự tiêu diệt vì cho rằng chết là hết". Ta thật không dạy như thế bao giờ. Ta có dạy chữ Diệt, nhưng là diệt khổ.
Đ oạn kinh vừa trích dẫn chứng tỏ Phật giáo không phải là Hư vô
chủ nghĩa, và thuyết của Phật đ ã va
chạm khối bảo thủ của các đạ o sĩ
Bà-la-môn. Khi Phật công bố thuyết Vô ngã, Ngài không nói một cách mơ hồ
mà Ngài nói đế n cái Ngã của Bà-la-môn
giáo - đó là Phạm thiên bất tử. Vậy Vô
ngã là vô Phạm thiên, vô chủ tể, vô đấ ng
sáng tạo. Và chúng ta hãy lần lượt khảo sát.
Trên đâ y, chúng ta
đ ã thấy Bà-la-môn giáo chủ trương Phạm
thiên là Ngã và Ngã là Phạm thiên, thần linh tuyệt
đố i. Hãy tôn thờ Phạm thiên, hãy tôn
thờ Ngã. Vậy Bà-la-môn quan niệm Ngã như một vị thần linh ẩn núp trong
thân xác ta. Phật cho thuyết đó không
thể đứ ng vững
đượ c trước sự bình phẩm của lý trí.
Trong kinh Milinda có đ oạn rất hứng
thú, tỏ rõ thái độ của Phật giáo về
vấn đề Ngã và Vô ngã. Vua Milinda hỏi
Tỳ-kheo N ā gasena rằng:
- Bạch Đạ i đứ c, Ngã có thực thể không?
- Tâu đạ i vương, ngài hiểu Ngã là cái gì?
- Bạch Đạ i
đứ c, Ngã là Thần Ngã bên trong chúng
ta. Ngài xem hình sắc với mắt, nghe âm thanh với tai, ngửi hương khí bằng
mũi, sờ mó các vật bằng tay và nhận thức các hiện tượng bằng nội quan.
Cũng như chúng ta đ ang
đ àm thoại trong c ă n
phòng này, chúng ta có thể ngồi đâ y
nhìn qua cửa Đô ng cửa Tây, Nam hay
Bắc; cũng như thế, Thần Ngã có thể nhìn qua giác quan nào tùy ý.
- Tâu đạ i vương, nếu Thần Ngã có
thể nhìn bằng mắt như chúng ta ngồi đâ y,
có thể chọn cửa sổ nào để trông ra
ngoài tùy ý. Nếu như thế thì Thần Ngã cũng có thể xem bằng tai, nghe bằng
mắt, nghe bằng mũi. Như thế có đượ c
không?
- Bạch Đạ i đứ c, không.
- Các lời lẽ của đạ i vương thỉ
chung bất nhất, vì khi nãy đạ i vương
nói Thần Ngã muốn nhìn qua giác quan nào thì nhìn. Tôi xin bàn thêm, như
chúng ta ngồi trong c ă n phòng này bây
giờ tung cửa sổ nghiêng mình ra ngoài, chắc sẽ nhìn thấy rõ hơn và rộng
hơn. Cũng một lẽ, nếu có Thần Ngã tự tồn, thì khi móc mắt vứt
đ i, chúng ta vẫn trông thấy và còn
trông thấy rõ hơn và rộng hơn.
Đ oạn kinh trên cho ta thấy Phật đả kích thuyết Ngã - Phạm thiên - một cách trực tiếp và gắt gao. Cái Ngã mà Phật chối bỏ là cái Ngã hiểu theo Bà-la-môn giáo, cái Ngã hiểu như một Thần Ngã, một thứ thần linh tự tồn ẩn nấp ở trong thân xác ta và biệt lập với thân xác ta.
Muốn chứng minh rằng không có Thần Ngã, Phật đ ã đ i sâu vào con đườ ng phân tích nhân bản. Đó là thuyết Ngũ uẩn của Phật giáo. Trái hẳn với phạm trù triết học Tây phương, coi con người như kết tinh bởi hai phần tách biệt nhau: Hồn thiêng và thể xác. Phật quan niệm con người một cách khác hẳn, với những phạm trù hoàn toàn khác biệt. Phật đ ã quan niệm và giảng rằng: "Con người là kết tinh của ngũ uẩn: Sắc, thọ, tưởng, hành, thức". Sắc là thân thể, sắc chất. Thọ tức cảm thọ, cảm giác. Tưởng là tri giác. Hành là tích tụ các tư tưởng và hành độ ng. Thức tức ý thức, nhận thức. Bây giờ, Phật lại lần lượt kiểm đ iểm lại từng cái một trong Ngũ uẩn xem nó có phải là Thần Ngã không. Phật dạy: "Thể xác là cái gì đó mang tính chất vô thường, mà đ ã vô thường tất nhiên là khổ. Như thế còn gì ngu si bằng coi cái thân thể này như Thần Ngã... Nếu thể xác là Thần Ngã thì nó có thể trở nên cái này hay cái kia. Nhưng ta phải công nhận rằng thể xác không phải là Thần Ngã vì nó bị bệnh tật áp chế và đ au khổ hoành hành. Cho nên thể xác không thể trở nên cái nọ cái kia như ta muốn" . (Samyutta Nikaya 111, 60) Phật cũng lập lại nghị luận đó trong bốn uẩn còn lại, tức là thọ, tưởng, hành, thức.
Riêng đố i với Thức, tức ý thức,
Phật đ ã phân tích một cách rất sâu xa
và tỉ mỉ. Vì người ta thường tưởng ý thức là linh hồn, là Thần Ngã. Ở phần
này chúng ta thấy Phật giáo đ ã
đ i trước các triết gia Tây phương
thuộc trường phái Hiện tượng luận hiện đạ i.
Câu then chốt của triết học Husserl mà Sartre luôn luôn nhắc lại là:
"Không có ý thức thuần túy, nhưng chỉ có ý thức về một ý tưởng nào
đó " . Câu này
đ ã thấy nằm rải rác trong các kinh
đ iển Phật giáo nhiều rồi.
Đứ c Phật dạy rằng: "Này các
Tỳ-kheo! Thà quay về với thân xác và coi đó
là Thần Ngã thì còn ít sai lầm hơn là quay về với ý thức và coi nó là Thần
Ngã. Tại sao thế? Vì cái thân xác này còn tồn tại
đượ c một n ă m,
hai n ă m, mười n ă m,
hai mươi n ă m, n ă m
mươi n ă m, một tr ă m
n ă m, chứ như cái mà ta gọi là ý thức
thì bị hủy diệt luôn luôn đ êm ngày,
mỗi lúc mỗi khác. Như con khỉ trong rừng thẳm, chạy nhảy lung tung, vin
cành này bỏ cành kia luôn luôn, Ý thức cũng như vậy." (Samyutta –
Nikaya 1, 94).
Đó chỉ là một nhận xét tổng quát. Bây giờ,
đứ c Phật
đ i sâu vào công việc phân tích ý thức (nếu ai
đ ã đọ c
triết học của Heidegger rồi thì cứ tưởng ông
đ ã học đượ c triết học Phật
giáo): "Ý thức đượ c chống
đỡ bởi thể xác, bởi cảm giác, bởi tri
thức, bởi tâm linh. Không có những yếu tố đó
thì làm sao mà có ý thức đượ c? Này các
Tỳ-kheo! Ta đ ã giảng nghĩa kỹ càng cho
các đệ tử biết: Ý thức chỉ phát xuất
khi có c ă n do thôi. Không c ă n
do ý thức không thể nào xuất hiện đượ c.
Ý thức phát xuất do c ă n do nào thì
người ta lấy c ă n do ấy
để đặ t
tên cho ý thức; như nếu do mắt nhìn thấy sắc mà ta có nhận thức, thì ta
gọi đó là nhãn thức. Nếu do âm thanh
mà có nhận thức, thì ta gọi đó là nhĩ
thức v.v... Nếu do những trạng thái nội tâm, do ý tưởng mà ta có nhận thức
thì đó là ý thức".
Giảng như thế thật là rõ ràng minh bạch. Nhưng là một
đấ ng Đạ o
sư đầ y lòng từ bi, Phật muốn các
đệ tử hiểu dứt khoát về vấn
đề tối quan trọng này, nên Ngài
đ ã nhắc lại cách lập luận dưới hình
thức cụ thể. Phật dạy rằng: "Muốn hiểu rằng không thể có ý thức thuần
túy thì các Tỳ-kheo nên biết ngọn lửa cháy là do một c ă n
nguyên nào đó . Nếu lửa cháy do củi thì
gọi là lửa củi; nếu lửa cháy do cỏ rác, thì gọi là lửa cỏ rác; nếu lửa
cháy lên do phân bò khô, thì gọi là lửa phân bò khô v.v... Như thế không
có lửa thuần túy" . (Samyutta Nikaya III, 55; Majjhima 1, 259). Thật
khó mà nói rõ và chứng minh rõ hơn như thế. Vậy như
đứ c Phật dạy, ý thức không thể tự tồn,
cho nên nó không phải là Thần Ngã. Theo lời nói chua cay và ý vị của học
giả Ấn Độ , ông Coomaraswamy: chúng ta
đừ ng ngây thơ như Descartes coi ý thức
như cái gì tự tồn và lấy đó lw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'