Binh Anson - Ve phap tu Thien
Vietnamese, with Unicode Times font
Về pháp tu Thiền
Bình Anson
T rước hết, chúng ta hãy thử tự trả
lời câu hỏi: "Thiền là gì?" Một câu hỏi tuy
đơn giản, nhưng có lẽ sẽ có nhiều lối trả lời khác nhau. Theo ngữ
nguyên, Thiền là cách nói tắt của chữ "thiền-na" , là lối phiên âm
Hán Việt của chữ Phạn Jhana , hay Dhyana trong Sanskrit.
Thiền-na, trong kinh điển nguy ên thủy,
dùng để chỉ mức độ an định đặc biệt khi luyện
tâm.
Thiền còn được d ùng
để dịch chữ Bhàvana và
Samadhi . Bhàvana có thể được hiểu
như l à một sự tiến triển, phát triển tâm linh, sự tu tâm, luyện
tâm. Tiếng Anh thường dịch là Mental development . Samadhi
thường được dịch l à
Định, Thiền định, Tâm định .
Tiếng Anh thường dịch là Concentration, Meditation .
Ngay trong ngôn ngữ Thái Lan, họ cũng không có một từ chuyên môn để dịch. Thông thường, để chỉ công phu ngồi h ành thiền, họ dùng chữ "Nắng Samadhi" ( "nắng" là ngồi), hay "Nắng Bhavana" . Thỉnh thoảng, họ dùng chữ "Nắng Thang-nay" nghĩa là "ngồi và quay nhìn vào bên trong" .
Theo thiển ý, có thể dịch chữ "bhàvana" là: tu thiền, tu tâm,
luyện tâm, lọc tâm, dưỡng tâm . Còn chữ "samadhi" thì tùy theo
ngữ cảnh. Nếu được d ùng trong nghĩa
"chánh định" (samma samadhi) ,
một trong 8 chi phần của Bát Chánh Đạo, th ì
chữ nầy có liên quan đến các tầng thiền-na, v à
thường được xem như c ùng nghĩa với
"samatha-bhàvana" , dịch là Thiền An Chỉ, hay Thiền Chỉ. Nếu
được d ùng trong nghĩa tam vô lậu học
Giới Định Tuệ, th ì có nghĩa là bao gồm
3 chi: Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm, Chánh Định
của Bát Chánh Đạo.
Theo Tiến sĩ Muller, một học giả Bắc tông, tác giả quyển Tự điển Thuật ngữ Phật học Đông Á ( Dictionary of East Asian Buddhist Terms ), Thiền Định l à tiếng ghép đôi, từ chữ Phạn l à "Thiền" (từ "thiền-na" ) và chữ Hán là " Định", có nghĩa l à quay nhìn vào bên trong, với trạng thái tĩnh lặng.
Cư sĩ Đo àn Trung Còn, một học giả
Bắc tông khác, trong quyển Phật học Từ điển,
cho biết rằng Thiền l à từ chữ "Thiền-na", phiên âm từ tiếng Phạn
"Jhana, Dhyana" . "Thiền định" d ùng
để dịch chữ "Samadhi" , phiên âm
là Tam-ma- địa, Tam-muội. Có khi dịch l à
"tĩnh lự", nghĩa là làm cho an tĩnh để suy
xét (tư lự).
Theo Tự điển Phật Học Huệ Quang,
Dhyàna hay Jhàna , ngoài tiếng phiên âm là Thiền-na, còn
được phi ên âm là
Đ à-diễn-na, Trì-a-na; dịch là Tĩnh lự,
Tư duy tu tập, nghĩa là tư duy trong sự vắng lặng.
*
Vì Thiền có liên quan đến Con Đường Tám Chánh (Bát Chi Thánh Đạo) đưa đến giác ngộ giải thoát, ở đây, chúng ta cũng n ên ôn lại lời Phật dạy về 8 chi phần của con đường nầy.
Tương Ưng Bộ, Tập 5, có ghi như sau:
"Này các vị tỳ-khưu, thế nào là chánh tri kiến?
Đó l à sự thông hiểu về khổ, sự thông
hiểu về nguyên nhân của khổ, sự thông hiểu về sự diệt khổ, và sự thông
hiểu về con đường diệt khổ.
Thế nào là chánh tư duy? Đó l à tư duy về sự xuất ly, tư duy về vô sân, tư duy về vô hại.
Thế nào là chánh ngữ? Đó l à từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời ph ù phiếm.
Thế nào chánh nghiệp? Đó l à từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ hành động t à dâm.
Thế nào là chánh mạng? Đó l à đoạn trừ t à mạng, nuôi sống với chánh mạng.
Thế nào là chánh tinh tấn? Đó l à
tinh tấn ng ăn chận không cho khởi sanh các
bất thiện pháp chưa sanh, tinh tấn trừ diệt các bất thiện pháp đ ã
sanh, tinh tấn phát khởi các thiện pháp chưa sanh, và tinh tấn duy trì các
thiện pháp đ ã sanh.
Thế nào là chánh niệm? Đó l à sống
quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác,
niệm, điều phục mọi tham ưu tr ên
đời; sống
quán thọ tr ên thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác,
niệm, điều phục mọi tham ưu tr ên
đời; sống quán tâm tr ên tâm, nhiệt
tâm, tỉnh giác, niệm, điều phục mọi tham ưu tr ên
đời; sống quán pháp tr ên các pháp,
nhiệt tâm, tỉnh giác, niệm, điều phục mọi tham ưu
tr ên đời.
Thế nào là chánh định? Đó l à ly dục, ly pháp bất thiện, chứng và trú thiền-na thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ; rồi làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, chứng và trú vào thiền-na thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh, nhất tâm; rồi ly hỷ trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ m à các bậc thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú vào thiền-na thứ ba; rồi xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đ ã cảm thọ trước, chứng và trú vào thiền-na thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh."
Qua đoạn kinh tr ên, có 2 điều quan trọng cần ghi nhận:
1) Chánh Định l à công tác tu tập để đem tâm an trú v ào 4 Thiền-na, sau khi đoạn trừ các dục, các bất thiện pháp - ở đây thường được hiểu l à đoạn trừ 5 triền cái: tham dục, sân hận, ho ài nghi, hôn trầm thụy miên, và trạo hối; và thay thế bằng 5 thiền chi: tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm. Sau đó lần lượt xả bỏ 4 thiền chi đầu: tầm, tứ, hỷ, lạc, chỉ c òn giữ lại một trạng thái tâm chuyên nhất, thanh tịnh, và tỉnh thức ở tầng thiền-na thứ tư.
2) Nếu xem Định trong tam học
Giới-Định-Tuệ l à gồm 3 chi cuối của Bát Chánh
Đạo, th ì Chánh Niệm và Chánh
Định cần phải thực h ành chung với
nhau, dựa trên Chánh Tinh Tấn.
*
Tu thiền, hành thiền, định tâm l à
một công phu tu tập tối quan trọng để phát
tuệ giải thoát, v à thường được ghi lại
trong rất nhiều b ài kinh giảng của Đức
Phật. Định trong Con Đường Tám Chánh đ ã
được Đức Phật tuy ên bố ngay trong bài
giảng đầu ti ên sau khi Thành
Đạo, b ài kinh Chuyển Pháp Luân. Trong
những ngày cuối cùng còn tại thế, Ngài tóm tắt về các pháp tu tập qua 37
phần bồ đề, trong đó, "Định" được đề cập
trong các nhóm: Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác chi, v à Bát chánh
đạo, như đ ã ghi lại trong kinh
Đại Bát Niết B àn của Trường Bộ.
Ngoài ra, theo Hòa thượng Thích Minh Châu, trong quyển "Hành Thiền", có bốn lợi ích hay bốn công n ăng của Thiền:
1) Thiền có khả n ăng đoạn trừ các tham dục
qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.
2) Thiền có khả năng đối trị sợ h ãi, giúp hành giả có thể tu tập
trong bất cứ hoàn cảnh nào.
3) Thiền đem lại hỷ lạc cho h ành giả.
4) Thiền
đưa đến th ành tựu trí tuệ,
đưa đến giác ngộ giải thoát, đưa đến Niết b àn.
Trong Kinh Pháp Cú, kệ 282, Đức Phật dạy:
Tu thiền, trí tuệ sanh,
Bỏ thiền, trí tuệ diệt.
Trong kệ 372, Ngài khuyên:
Không trí tuệ, không thiền,
Không thiền, không trí tuệ.
Người có thiền, có tuệ,
Nhất định gần Niết B àn.
Trong Tương Ưng Bộ, Tập 5, Ngài dạy rằng Bát Chánh Đạo chính l à cỗ xe tối thượng, là Pháp Thừa, để chiến thắng tham-sân-si:
Này Ananda, cần phải hiểu như thế này: "Cỗ xe thù thắng, cỗ xe pháp vô
thượng - pháp thừa - là sự chinh phục trong chiến trận chống tham, sân,
si. Cỗ xe pháp nầy chính là Con Đường Tám
Chánh".
Rồi Đức Thế Tôn dạy th êm rằng vật
dụng để tạo cỗ xe đó l à Giới luật,
Thiền là trục bánh xe và Niệm là người đánh
xe.
*
Trong Trung bộ 24, kinh "Trạm Xe", ngài Xá-lợi-phất giảng về 7 trạm xe,
ám chỉ 7 giai đoạn thanh tịnh hóa của một
người tu Phật: Giới thanh tịnh , Tâm thanh tịnh ,
Kiến thanh tịnh, Đoạn nghi thanh tịnh,
Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, Đạo
tri kiến thanh tịnh, và Tri kiến thanh tịnh. Trong
đó:
1) "Giới thanh tịnh" là tuân giữ nghiêm túc các học giới đ ã thọ.
2) "Tâm thanh tịnh" là nhiếp phục n ăm triền cái, đưa tâm an trú v ào các thiền-na.
3) "Kiến thanh tịnh" là phân biệt Danh-Sắc, sự thấy
đúng danh v à sắc như vậy, một sự thấy
đ ã được
an lập tr ên sự không mê mờ, do đ ã
vượt qua ảo tưởng về tự ngã.
4) " Đoạn nghi thanh tịnh" l à thấy rõ quá trình tâm lý và vật lý tự phô bày sự thật Duyên khởi, sự tồn tại và sự tan rã của các cảm thọ, các tưởng, không còn nghi ngờ gì nữa.
5) " Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh" l à
biết rõ các cảm thọ hỉ, lạc đều l à
chướng ngại cho sự phát triển trí tuệ rộng lớn, liền giác tỉnh, rồi khởi
cảm thọ. Hành giả đắc được trí biết r õ
cái gì là Đạo v à cái gì là chướng
đạo (hay Phi đạo) . Bấy giờ,
hành giả tự mình biết chắc rằng: giờ đây ta
mới thực sự hạnh phúc.
6) " Đạo tri kiến thanh tịnh": thấy r õ quá trình thực hành, tu tập; thấy rõ hiện tượng tan rã của các quá trình thân và tâm, thấy không có gì hiện hữu nữa; các đối tượng chú tâm đều tan r ã. Hành giả thấy rõ ba pháp ấn: khổ, vô thường, vô ngã.
7) "Tri kiến thanh tịnh" là tâm hoàn toàn thanh tịnh do thấy và biểt.
Trong giai đoạn n ày, hành giả
đi v ào các tầng thánh
Đạo-Quả (Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, v à
A-la-hán), sau khi thành tựu Ngũ c ăn, Ngũ
lực, Thất giác chi v à Bát Chánh đạo.
Bảy giai đoạn thanh tịnh nầy được triển
khai trong bộ luận Thanh Tịnh Đạo của ng ài Phật Âm (Buddhaghosa),
trong đó, có 3 phần: Giới, Định, v à
Tuệ. Phần đầu l à tu tập về Giới,
để đưa đến thanh tịnh đầu ti ên là
Giới thanh tịnh . Tiếp đến l à phần
tu tập Định, có đề cập đến phát triển các
tầng thiền-na. Tu tập Định đưa đến Tâm thanh tịnh . Từ
đó, l àm nền tảng
để tu tập Tuệ, ở phần thứ 3 của bộ luận, để
đưa đến các thanh tịnh kế tiếp l à: Kiến thanh tịnh,
Đoạn nghi thanh tịnh, Đạo phi
đạo tri kiến thanh tịnh, Đạo tri kiến
thanh tịnh và Tri kiến thanh tịnh.
*
Trong bài kinh số 107, thuộc Trung Bộ, Đức Phật giảng cho người b à-la-môn Ganaka Moggallàna, tóm tắt con đường tu tập, như sau:
- giữ gìn giới hạnh,
- hộ trì các c ăn,
- tiết độ ăn uống,
- chú tâm cảnh giác,
- th ành tựu chánh niệm tỉnh giác,
- tìm nơi thanh vắng để h ành thiền,
- loại trừ 5 triền cái,
- an trú vào 4 tầng thiền-na.
Và các bước tu tập này áp dụng cho bậc hữu học - tức là các vị Dự lưu, Nhất lai, Bất lai - lẫn các bậc vô học, tức là các vị thánh A-la-hán giải thoát.
Thêm vào đó, theo kinh Sáu Thanh Tịnh, Trung Bộ 112, sau khi an trú vào 4 tầng thiền-na, Đức Phật khuy ên các vị tỳ-khưu hữu học phải tiếp tục hành trì, phát triển các tuệ minh và tiến tới giải thoát:
Sau khi an trú trong Tứ Thiền, với tâm định tĩnh, thuần tịnh, không cấu nhiễm, không phiền n ão, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bình thản như vậy, vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến lậu tận trí. Vị ấy biết như thật: " Đây là khổ", biết như thật: "Đây là nguyên nhân của khổ", biết như thật: "Đây là khổ diệt", biết như thật: "Đây là con đường đưa đến khổ diệt", biết như thật: " Đây là những lậu hoặc", biết như thật: "Đây là nguyên nhân của lậu hoặc", biết như thật: "Đây là các lậu hoặc được đoạn trừ", biết như thật: " Đây là con đường đưa đến các lậu hoặc được diệt trừ".
Vị ấy nhờ biết như vậy, nhờ thấy như vậy, tâm của vị ấy thoát khỏi dục
lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân
đ ã giải thoát như vậy, vị ấy khởi lên
sự hiểu biết: "Ta đ ã giải thoát"". Vị
ấy biết: "Sanh đ ã tận, Phạm hạnh
đ ã thành, việc cần làm
đ ã làm; không còn trở lui trạng thái
này nữa".
Cũng xin ghi nhận ở đây, ngay trong chương đầu ti ên của bộ luận Thanh Tịnh Đạo, ng ài Phật Âm trích lời Phật dạy trong Tương Ưng, Tập 1:
Người trú giới có trí
Tu tập tâm và tuệ
Nhiệt tâm và thận trọng
Tỳ-khưu ấy thoát triền.
Ngài Phật Âm giải thích: "người trú giới có trí" là người có giới thanh tịnh, có hiểu biết rõ ràng dựa trên vô tham, vô sân, vô si. "Tu tập tâm" ở đây l à pháp hành thiền an chỉ, "tu tập tuệ" ám chỉ hành thiền minh quán, "tu tập tâm và tuệ" có nghĩa là hành thiền Chỉ-Quán, hay Chỉ-Quán song tu. "Nhiệt tâm và thận trọng" có nghĩa là có nhiều nghị lực, tinh tấn và tỉnh giác nhận thức. "Tỳ-khưu" ( bhikkhu ) ở đây mang một nghĩa rộng, không phải để chỉ h àng tu sĩ, mà để chỉ người thấy được sự khốn khổ của sinh tử luân hồi. "Thoát triền" l à thoát khỏi mọi trói buộc của sinh tử luân hồi. Như thế, qua câu kệ trên, Đức Phật dạy chúng ta phải an trú trong Giới, tu tập thiền Định, phát triển Tuệ quán, để giác ngộ giải thoát.
*
Đôi khi, trong kinh tạng, Đức Phật có đề cập đến hai pháp thiền: (1) thiền an chỉ hay thiền chỉ (samatha-bhavana) , và (2) thiền minh quán (vipassana-bhavana) hay thiền quán. Hai pháp Chỉ-Quán nầy cần phải được phát triển đồng đều, bổ túc cho nhau.
Trong T ăng Chi Bộ, Chương Hai Pháp, Đức Phật dạy:
Có hai pháp này, này các tỳ-khưu, thuộc thành phần minh. Thế nào là
hai? Chỉ và Quán. Chỉ được tu tập, sẽ được
lợi ích g ì? Tâm được tu tập. Tâm được
tu tập, sẽ được lợi ích g ì? Cái gì thuộc về tham
được đoạn tận. Quán được tu tập, sẽ được lợi
ích g ì? Tuệ được tu tập. Tuệ được tu
tập, sẽ được lợi ích g ì? Cái gì thuộc vô minh
được đoạn tận. Bị tham l àm uế nhiễm,
này các tỳ-khưu, tâm không thể giải thoát. Hay bị vô minh làm uế nhiễm,
tuệ không được tu tập. V ì vậy, do ly
tham, là tâm giải thoát. Do đoạn vô minh, l à
tuệ giải thoát.
Trong kinh Kimsuka, Tương Ưng Bộ, Thiên Sáu Xứ, Ngài có ví dụ pháp tu
Chỉ-Quán như là hai vị thiên sứ cùng đế n
báo cáo cho vị chủ một ngôi thành ở vùng biên giới về tình trạng an ninh,
bảo vệ phòng chống quân đị ch. Vị chủ
thành đó là Tâm Thức của chúng ta, và
đị ch quân ở
đâ y là các phiền não lậu hoặc. Người
giữ cửa thành là Niệm, và thành có sáu cửa là sáu c ă n.
Như thế, ta dùng Niệm để canh giữ sáu
c ă n, và nhờ có tu tập thiền Chỉ-Quán
mà ta có thể ng ă n chận và phòng chống
đượ c các phiền não do lậu hoặc mang
đế n.
*
T óm lại, Thiền l à một
pháp môn tu tập cần thiết của người con Phật. Thiền
giúp tạo một khả năng bền vững để có đời
sống thiện, hướng thiện, v à cứu cánh là thiện. Thiền có thể
được xem l à một tiến trình huân tập về
cảm thọ, nuôi dưỡng các cảm thọ tốt đẹp như
hỷ, lạc, xả, v à từ bỏ các cảm thọ không tốt
đẹp, như khổ, ưu. Đây l à một sự giáo
dục tâm lý, đoạn tận các tâm lý không tốt đẹp
như năm triền cái vốn bắt nguồn từ tham sân si, v à thay thế bởi
những tâm lý tốt đẹp l à n ăm
thiền chi, có căn bản l à không tham, không sân, và không si. Thiền
l à một giai
đoạn tiếp theo việc vun bồi Giới đức, v à
là nền tảng để bước v ào giai
đoạn kế l à phát triển Tuệ giác.
Bình Anson,
Perth, Tây Úc, tháng 7-2004
-ooOoo-
[ Trở về trang Thư Mục ]
last updated: 24-06-2016