Thien Minh sat - Vai goi y
Vietnamese, with Unicode Times font
Vài Quan Sát Và Gợi Ý Cho Thiền Minh Sát .
(Index of "Buddhist Meditation and Depth Psychology")
Doughlas M. Burns,
Nguyên Hương - Dhammanandi dịch
N hững gì tôi
đ ã viết vào n ăm
1964 (Thiền Phật Giáo V à Chiều Sâu Tâm Lý Học) với một ít sửa
đổi v à thêm bớt làm nó trở thành một
phần của (lần xuất bản) n ăm 1965. Bây giờ,
tại thời điểm đầu năm 1972 v à sau sáu n ăm
ở Thái Lan, thật đúng lúc để tôi nh ìn lại những gì
đ ã viết. Những n ăm
qua, tôi không chỉ l àm dày thêm kinh nghiệm hành Thiền, chúng còn
cho tôi cơ hội tiếp xúc lâu dài với những thiền sinh khác (thường là bạn
thân) mà nhiều người trong số đó, họ có tâm
nguyện, thiện xảo v à nhièu kinh nghiệm hơn tôi. Người ta thường
để ý đến nhiều tính cách khác nhau trong
những người h ành thiền. Một số xem đó
như l à có tính thực nghiệm, phê phán, chiêm nghiệm; những người
khác lại tin tưởng hơn, tận tâm hơn, và xem như là lý tưởng. Một số có vẻ
thích nghi tốt và hài lòng với chính mình và những gì xung quanh, trong
khi một số khác lại có vẻ cố tìm hạnh phúc và mục
đích trong cuộc đời. Một số trung th ành
tuyệt đối với mọi chi tiết trong kinh điển,
trong khi những người khác lại th à tin theo những diễn giải và
phương pháp của những bậc thầy khả kính của họ. Ngoài ra, còn có những
người tự nỗ lực tìm đường đi v à cách
tiếp cận cho riêng mình, không màng tới sự giúp
đỡ n ào khác. Cũng vậy, kỹ thuật,
phương pháp mà họ thực hành thì rất khác nhau và
đa dạng.
Suốt trong thời kỳ này, bằng kinh nghiệm cá nhân và sự cố vấn của người
khác, tôi đ ã chứng kiến những gì tôi
tin tưởng là những thành công thực sự và một số thất bại
đáng chú ý. Vấn đề l à những gì thì
được gọi l à thành công và
điều g ì là không (thành công)? Và tại
sao? Hoặc xác định vấn đề một cách chính xác
hơn: người ta có thể th ành công trong một lãnh vực nào
đó thuộc về Thiền nhưng không phải trong một
hướng khác.
Để có thể đánh giá đúng mức sự tiến bộ trong việc h ành Thiền,
người ta phải có những tiêu chuẩn hay thước
đo để l àm giá trị. Như vậy chúng ta phải tự hỏi mình
đó l à cái gì, Niết bàn ch ăng?
Phải chăng chúng t a mong đợi t ìm thấy nó trong những người
đ ã có những tiến bộ
đáng kể tr ên Bát Chánh
Đạo? Những khoảnh khắc ngắn ngủi của sự thơ
thới, tri giác biến động, hay những trạng thái kỳ lạ của tâm thức, d ù
chỉ thoáng chốc, đều không phải l à
những gì chúng ta tìm kiếm. Cũng vậy, chúng ta không theo
đuổi những năng lực si êu phàm, sự bất
thường của điện n ão
đồ, hay điều khiển hệ thần kinh tự động (như
l à làm chậm nhịp tim hay thay đổi
nhiệt độ cơ thể).
Với sự liên hệ với Tứ Diệu Đế, chúng ta
ghi nhận lời dạy của Đức Phậ t: "Như Lai chỉ thuyết giảng về một
điều: Khổ v à chấm dứt
đau khổ." Như vậy, nếu ai
đó thực sự tiến bộ, chúng ta có thể thấy rằng
trước đây, người đó buồn b ã và ưu não, thì nay ít bị như vậy; trước
đây ích kỷ, nay người ta cho đi nhiều hơn;
trước đây thường thủ thế, bí hiểm, v à tự vệ, người
đó nay cởi mở hơn, tự tin hơn. Trạng thái lo
lắng v à kích động cũng giảm thiểu; khi êm
tốn và khách quan nên thay thế cho tự kiêu. Thay vì ôm ấp tư tưởng hận thù
và trả đũa, người đó n ên khoan dung
tha thứ và bình thản với mọi điều quanh m ình.
Điều đáng quan tâm l à những thành quả
như vậy đ ã
được xác nhận như l à kết quả hướng tới
một cách đúng đắn trong thực h ành
(Thiền Phật Giáo).
Lại nữa, với sự liên hệ đến Tứ Diệu Đế, sự tham đắm hay dục vọng chính l à nguyên nhân của những bất toại và sản sinh ra mọi phiền não trong chúng ta. Như vậy, chỉ bằng sự tấn công vào những vấn đề của tham đắm, ham muốn, v à dục vọng thì sự tiến bộ mới có thể đạt được. Tôi nói đây không đả động nhiều đến những ham muốn thô thiển v à rõ ràng như đói khát v à tình dục, nhưng đến những thứ tinh tế hơn như ng ã chấp và sự lệ thuộc trong tình cảm, và những ham muốn chiếm hữu. Người ta có thể nhịn ăn hai tuần m à không bao giờ thấy ra sự thật rằng nguyên nhân chính của việc tuyệt thực chỉ là nuôi béo bản ngã - trở nên khá hơn, có kỷ luật hơn, sùng tín hơn những người bạn đạo khác. Hoặc giả người ta cũng có thể l àm việc một cách tinh cần để chiếm được t ình thương, niềm tin và sự chú ý của một vị thầy thẳng thắn và xa cách, và người đó không bao giờ nhận ra rằng m ình đang nỗ lực để khoả lấp những thất vọng v à thiếu thốn tình cảm từ (thủa còn lệ thuộc vào) những bậc cha mẹ khô khan và lạnh lùng. Để thực sự phá vỡ những oái ăm (hang ups) kiểu đó, h ành giả phải tập trung chú ý, không phải là trên cảm thọ của hơi thở vào ra lỗ mũi, mà hãy chú tâm trên cảm giác đau đớn của sự bất to àn, hoặc khác đi, th ì bị khống chế một cách tồi tệ bởi quá yêu thân mình (narcissism).
Trong một cách khác, Thiền bị hướng sai, như là kết quả của ngay chính những động cơ quyết định nó, l à sự tìm kiếm những cảm giác hay kinh nghiệm mới; nghĩa là tham lam! Rất nhiều người tìm trong Thiền chính những thứ mà họ tìm kiếm trong á phiện - nghĩa là một cảm giác lâng lâng ngập tràn khoái cảm của sự biến vào tự ngã, với những nhận thức, màu sắc, tình cảm, và "vượt qua những trạng thái mà từ ngữ có thể diễn tả".
Đây không h àm ý làm giảm giá trị của những kinh nghiệm như vậy
và nói rằng chúng không có gì đáng chú ý hay
không có giá trị g ì. Nhưng cũng giống như chích một loại ma túy
mạnh (LSD) hay đang xem một cuộn phim hay,
chúng nhanh chóng tan biến v à chỉ còn là những kỷ niệm. Và một lần
nó đ ã qua, ngay trong chớp mắt, những
tật cũ trở lại, những ganh tị nhỏ nhen, những ngã mạn, và những bực dọc
cáu kỉnh vẫn mạnh mẽ và thường xuyên như bao giờ. Nếu như
đ ã không có một nhân cách thay
đổi lâu d ài và thực sự, thì Thiền Phật
Giáo đ ã bị xem như thất bại trong chủ
ý mục đích của nó.
Ở một cực đoan ngược lại l à những người mà cách tiếp cận Đạo Phật lại quá ư giáo điều, chiết tự, chính thống v à đạo đức chủ nghĩa. Họ mạnh mẽ chống lại cách tiếp cận có tính thực dụng v à không chấp nê trong việc thực hành, và họ quá chú trọng đến những điểm tế nhị trong truyền thống chuẩn mực của Phật Giáo. Từ những nguồn n ày người ta có thể nghe lặp đi lặp lại những nhận xét như: "Để có sự tiến bộ trong h ành Thiền thì phải có kỷ luật đạo đức nghi êm ngặt", hoặc: "bạn không thể mong đợi những kết quả nhanh chóng, phải tiến h ành hàng n ăm cơ". Thực ra th ì (ít nhiều) những nhận định kiểu đó đều đúng. Nhưng trong bối cảnh n ày, chúng thực sự là những triệu chứng của sự quá khích trong cứng rắn và giáo điều, điều m à trong bản chất không khác gì chủ nghĩa giáo điều của những nh à truyền giáo Thiên chúa, hay những người trung thành tận tuỵ với một thể chế định sẵn. Sự tận tâm của h ành giả vào truyền thống, vào v ăn tự m à quá mạnh, nó sẽ khiến hành giả không thể thực sự thực hành ngay chính những lời dạy (của Đức Phật) rằng không n ên chấp thủ định kiến, v à rằng hãy thấy chân lý như là phổ quát và độc lập với bất cứ một thể chế n ào. Tôi cảm thấy rằng hiện tượng không may này là nguyên nhân của nhiều hành giả tiêu biểu trong việc rất tận tuỵ, nỗ lực, mặc dù trải qua nhiều n ăm thực h ành chuyên cần, lại chỉ chút ít hơn nét phảng phất u hoài kinh niên xen lẫn với sự quyết tâm nặng nề.
Khúc dạo đầu của cảm giác tội lỗi v à sự tự trừng phạt là một yếu tố (mặc dù không chỉ là một) khiến trệch hướng, tới việc duy trì một kiểu tinh tấn cố công mà kết quả lại giảm thiểu. Nó thường bắt đầu với h ành giả quá lý tưởng, quá đạo đức, v à đôi khi l à cách tiếp cận Giáo pháp quá ư sùng tín. Hành giả cố gắng để nhất tâm v à hoàn toàn đ è nén những phiền não trong tâm. Thất bại và cố gắng lần nữa; lại thất bại và lại cố gắng; tự trách cứ mình về những thất bại, hành giả đi đến chỗ cảm thấy tội lỗi, v à lại nỗ lực hơn nữa để chỉ thất bại tiếp. Từ sự khổ hạnh n ày hành giả đi đến một tính cách tự trừng phạt m ình. Giận giữ với chính mình, hành giả trở nên hà khắc hơn với bản thân.
Đối với những ai biết soi chiếu v ào vấn
đề tiến thoái lưỡng nan đang l à, còn
có thể thêm vào đó vấn đề của cảm giác tội
lỗi về cảm giác tội lỗi, hoặc trở n ên bực dọc về sự bực dọc của
mình. Nhưng biết soi chiếu cũng chính là bước
đầu ti ên đi đến một giải pháp. Bước
thứ hai l à lùi lại và xả hơi một chút. Như
Đức Phật đ ã nói nếu dây
đ àn có lúc quá chùng nay lại quá c ăng,
để có được sự h ài hoà, sự c ăng thẳng
phải được buông xả. Với những người lý tưởng v à
đạo đức, sự buông xả v à nghỉ ngơi lại
chính là những gì làm t ăng th êm cảm
giác tội lỗi. Vâng, nhưng trong nguyên tắc xử thế,
đây cũng chính l à những gì
Đức Phật đ ã làm khi ngài từ bỏ lối tu
khổ hạnh và thực hành pháp trung đạo. H ành
giả phải lùi lại và đánh giá lại những hậu
quả của quyết định của m ình.
Trong vấn đề đo lường sự tiến bộ trong
Thiền tập, điều quan trọng l à biết cách phân biệt giữa sự chứng
đạt thực sự có tính Phật Giáo v à sự
thích ứng. Bất cứ một chúng sanh nào (hay cho mọi sinh vật sống) khi
được đặt v ào một hoàn cảnh mới,
đi qua tiến tr ình của thích nghi,
thích ứng và phát triển để quen thuộc. Điều n ày
cũng đúng đối với đời sống con ngươ ì
nói chung, và đúng cho người xuất gia h ành
đạo. Thời gian trôi đi, anh ta phát triển v à
chấp nhận vai trò của mình, trở nên thích nghi và học cách tự
điều chỉnh; anh ta cũng có thể trở n ên
bằng lòng và vui vẻ chấp nhận chỉ vì thời gian và tuổi tác mà thôi.
Tiến trình thích ứng đặc biệt li ên hệ trong trường hợp một khóa Thiền tích cực nơi mà hành giả phải trải qua hàng tuần hay hàng tháng quanh quẩn trong một c ăn ph òng nhỏ, chỉ rời phòng trong khoảnh khắc để gặp Thiền sư v à trình Thiền. Trong bối cảnh đó, h ành giả có thể cảm thấy cực kỳ an lạc và hạnh phúc, tâm tư bỗng trở nên thanh tịnh và tỉnh giác như chưa bao giờ có được trước đó, Thiền sinh có thể nghĩ rằng đây chính l à trạng thái siêu thế. (Tuy nhiên, cũng có những khoảnh khắc của buồn phiền, lo lắng vô cớ, sụt sịt chút đỉnh... t ùy thuộc trên mỗi người.) Rất nhiều những hành giả sau khi kết thúc những khóa Thiền như vậy, cảm thấy rất ấn tượng và đánh giá cao phương pháp n ày. Tuy nhiên, có vẻ như tất cả những kinh nghiệm chủ quan này lại biến mất nhanh chóng khi Thiền sinh không còn sống biệt lập nữa, và sau đó, thật giống như trạng thái "mơ m àng với nàng tiên nâu", chúng chỉ còn là những hồi ức đẹp đẽ. Hơn nữa, rất nhiều Thiền sinh sau khi "ho àn tất những khóa Thiền tích cực" lại trở về với những ích kỷ và những tánh xấu chung của con người chẳng khác gì bất cứ phàm phu tục tử nào! Tệ hơn nữa, còn có những chướng ngại nguy hiểm trong những kẻ (tự cho rằng) " đ ã tốt nghiệp" này là những biểu hiện cực kỳ ngã mạn khi đề cập đến những chứng đạt của họ.
Nhưng cũng đừng v ì thế mà cho rằng
không có lợi ích gì trong những khóa Thiền tích cực. Ngược lại, tôi vẫn
thường khuyên người ta hãy tìm sự hướng dẫn hành Thiền
đúng theo khả năng. Tuy nhi ên,
đối với rất nhiều người, nếu không muốn nói l à
hầu hết mọi người chỉ có phương pháp này không thôi thì không
đủ. V à thật sự thì Bát Thánh
Đạo v à kinh
điển Phật Giáo cũng ủng hộ điều n ày.
Vậy nên ch ăng h ãy giải quyết những vấn
đề tục lụy của cá nhân m ình như khả n ăng
sống chung với người khác v à những vướng mắc tình cảm trước khi thử
sức những pháp hành đặc biệt hơn
(người Việt có câu: Thứ nhất là tu tại gia, thứ hai tu chợ, thứ ba tu chùa
- ND) .
Thường thì một tu viện bảo vệ người ta khỏi mọi hình thức của những phỉ báng, làm nhục, kích động v à lo lắng, ( điều n ày) có thể khiến sanh ra ảo tưởng của chứng đạt v à tạm lắng với cảm giác tự thoả mãn. Chúng ta có thể đối diện v à triệt tiêu những phiền não chỉ khi chúng đang hiện khởi sống động trong tâm chúng ta. Chúng ta không thể l àm điều n ày khi chúng chỉ là những hồi ức mờ nhạt hay chỉ là thuần kiến thức sách vở. Rốt cuộc nhiều hành giả nhận thấy rằng sự tiến bộ thực sự của họ chính là từ những tình huống thực tế của cuộc sống trong mối tương quan xã hội và trong những kinh nghiệm hụt hững. Mặt khác, những va chạm thái quá trong các mối quan hệ tương tác và va vấp như vậy cũng có thể ngoài khả n ăng tự chủ v à chánh niệm, và rồi một cách âm thầm trở nên vướng bận vào những cãi cọ và trói buộc khiến sinh ra giận ghét và đau buồn. Khi sống đời sống tu viện, nơi không có vấn đề g ì sinh khởi, những phản ứng thủ thế và tính tình không hay có thể ngủ ngầm và như vậy hiện diện trong bóng tối. Nhưng trong đời sống b ình thường của người cư sĩ, những cám dỗ, những cảm thọ, và những vấn đề sanh khởi quá nhanh đến nỗi hầu như lịch tr ình hàng ngày chỉ là mẫu lập đi lập lại của nhận biết, phản ứng, giải quuyết; nhận biết, phản ứng, giải quyết... cứ như vậy.
Như vậy, đối với rất nhiều h ành
giả, giải pháp nằm trong con đường trung đạo
giữa hai cực đoan: đó l à một vị thế mà hành giả vẫn tiếp xúc một số
công việc tương đối, những bực dọc v à
các mối tương tác có tính xã hội, nhưng nó
được xen kẽ với những khoảng lặng lẽ v à Thiền
định. Những khoảng giữa n ày có thể kéo
dài hàng giờ hay hàng tuần tùy thuộc trên sự cần thiết của mỗi cá nhân,
hay tùy vào hoàn cảnh thực tế. Như vậy, bằng sự duy trì một số tối ưu của
sự liên quan với xã hội và các kích thích giác quan, người này
đi xa hơn l à chỉ nhận biết, phản ứng,
giải quyết. Với chánh niệm, hành giả có thể bắt
được tri giác v à phản ứng khi nó
đang sanh khởi. Anh ta quan sát, chi êm
nghiệm và đánh giá nó. Trong khi l àm
như vậy, nó có thể được hạn chế, buông bỏ hay
phát triển khi thấy thích hợp. H ành giả hành
động với chánh niệm thay v ì chỉ bằng
thói quen hay phản xạ, và như vậy những phản ứng mới và những giải pháp có
thể được học. Nếu (như một số nh à tâm
lý học đ ã tuyên bố) nhân cách của mỗi
người là tổng số của tri giác, nhận biết và phản ứng, trong trường hợp này
sự t ăng trưởng v à phát triển của nhân
cách là điều có thể.
Phần thời gian tối ưu mà hành giả nên giành cho Thiền tập trong sự tương xứng với khoảng thời gian cho những công tác khác cũng có sự sai khác tùy thuộc vào mỗi cá nhân. Nó cũng sai khác tùy thuộc vào từng lúc và giai đoạn cuả sự phát triển đối với từng h ành giả.
Tôi khẳng định những kết luận tr ên
không chỉ từ góc độ lý thuyết, v à cũng
không phải chúng có vẻ như được tiết lộ từ
khuôn mẫu của cuộc đời Đức Phật v à các
đệ tử lớn của ng ài, như được mi êu
tả trong kinh điển. Những sự quan sát giới
hạn của tôi về những cá nhân có biểu hiện sự tiến bộ trong thực h ành
Thiền Phật Giáo cũng đúng cho kết luận n ày.
... Tôi cảm thấy có một điểm cần được nhấn
mạnh, đó l à sự thực hành có tính khóa biểu sẽ không cho kết quả,
trừ khi hành giả tự nguyện chiêm nghiệm một cách thấu suốt toàn bộ phong
cách sống của mình và sẵn lòng làm lại hay từ bỏ phong cách sống
đó nếu thấy cần phải. Cũng trong cách đó,
những h ành giả bước trên chánh đạo, d ù
là tu sĩ hay cư sĩ, có thể thực hành tốt mà không
đặt giới hạn thời gian v à cũng không
cố theo một lộ trình vạch sẵn cho tương lai (như là:"Tôi sẽ học xong
chương trinh đại học", hay "Tôi sẽ trở lại qu ê
hương để hoằng dương chánh pháp"). Với những
người như vậy đ ã quyết định sẵn lộ tr ình
sẽ là, và như vậy đ ã giới hạn những
thay đổi m à anh ta sẽ cho phép mình
làm.
... Tôi không hoàn toàn đông ý với một số
truyền thống phổ biến rằng định l à không cần thiết trong Thiền Phật
Giáo. Nhưng nếu hành giả chỉ chú tâm đặc biệt
tr ên hơi thở, Thiền hành hay bất cứ đề
mục n ào khiến chận đứng mọi tư tưởng,
t ình cảm, điều n ày khiến hành
giả chạy trốn khỏi những phiền não và những xung
đột nội tâm n ên
được đối diện để giải quyết. Điều n ày
dường như nói lên điểm nổi bật l à
trong Bát Chánh Đạo, chánh định theo sau
chánh niệm.
Người ta có thể gặp không ít những người đ ã (hoặc giả như đ ã từng tuyên bố) có những chứng đạt n ào đó trong Thiền định. Vâng, chỉ với một số ít ngoại lệ, họ xuất hiện (trong mắt chúng ta) chỉ như những người khuynh hướng tới ích kỷ v à những ghanh tị nhỏ mọn như bất cứ một kẻ tầm thường nào mà ta tình cờ gặp. Quả thật, vài người trong số họ còn có những biểu hiện như bất an, cô đơn, v àrất không hạnh phúc. Mặt khác, những người mới chỉ có một số ít tiến bộ trong Thiền tập, tuy nhiên, trên lộ trình cuả việc thực hành đúng đắn, lại cho thấy có những giảm thiểu của ng ã mạn, bất mãn, trầm uất, và ích kỷ. (Tuy nhiên, có một người mà tôi được biết sau những tháng chuy ên tâm Thiền quán, đ ã tỏ ra có những tiến bộ rất lớn trong việc giải trừ phiền não thuộc mọi loại, và đây cũng l à người duy nhất mà tôi được biết có khả năng nhập định v ào từng Thiền thứ ba bất cứ lúc nào.)
Những quan sát trên cũng đúng cho phương
pháp đặt t ên; đây l à phương
pháp rất phổ biến trong các khóa Thiền tích cw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'