Dieu Phap Ly Hop - HT Tinh Su
Vietnamese, with Unicode Times font
TẠNG VI DIỆU PHÁP
(Abhidhamma Pitaka)
DIỆU PHÁP LÝ HỢP
(Abhidhammatthasangaha)
Hòa thượng Tịnh Sự soạn dịch
Mùa An cư năm Mậu Thân
DL 1968 - PL 2511
Phẩm Thứ Nhất
(Phẩm Tâm Vương)
1) Cuối đầu l àm lễ Phật Đ à
Lạy ngôi Pháp Bảo luôn và Thánh T ăng
Tôi xin bày tỏ luận phần
Diệu Pháp Lý hợp sẽ phân nhiệm mầu.
2) Bốn Pháp Siêu lý cao sâu
Tính theo tóm tắt ban đầu Tâm Vương
Tâm Sở Sắc Pháp còn nương
Níp Bàn vô thượng là phương tuyệt đo àn.
3) Mười hai Bất Thiện sẽ toan
Tâm Tham có tám chứa chan theo phần
Tâm Sân hai thứ khó dằn
Tâm Si một cặp cộng bằng mười hai.
4) Vô Nhân mười tám chẳng sai
Quả Bất Thiện bảy, quả Lành tám Tâm
Tâm Hạnh ba thứ đồng lâm
Cộng chung mười tám chẳng cầm nổi nhơn.
5) Trừ trên ba chục gọn trơn
N ăm mươi lẻ chín hẹp đơn dón phần
Rộng thời chín chục một t ăng
Là Tâm Tịnh Hảo xét phân biết rành.
6) Tính theo Thọ, Trí trợ lành
Dục Giới Tịnh Hảo kể thành h ăm tư
Đại Thiện có tám chẳng dư
Đại Quả, Đại Hạnh đều như tám l òng.
7) Dục Giới mười một cõi trong
N ăm mươi lẻ bốn tánh mong dục nhiều
Nhị thập: Thiện, Bất Thiện nêu;
Mười một Giống Hạnh; quả nhiều h ăm ba .
8) Những Tâm Sắc giới như là
Tính theo Thiền Định thời m à n ăm Tâm
Chia phân thiện, quả chớ lầm
Với cùng Giống Hạnh kể nhằm mười l ăm.
9) Cõi Vô Sắc Giới những Tâm
Bốn Thiện, bốn quả hiệp lâm cộng cùng
Giống Hạnh bốn thứ kể chung
Thành mười hai thứ hoành tung vô hình.
10) Bốn Tâm Thánh Đạo nhơn linh
Quả màu cũng bốn phát minh Thánh Đo àn
Cộng chung tám bậc tính toán
Đó l à Xuất Thế, Níp Bàn cảnh qui.
11) Lấy trên chia gống bốn chi
Mười hai bất Thiện, Thiện thì h ăm dư
Tâm quả ba chục sáu cư
Giống Hạnh hằng số hai mươi đủ tr òn.
12) Dục Giới n ăm chục bốn son
Mười l ăm Sắc Giới nước non y phần
Mười hai Vô Sắc thường n ăng
Xuất thế có tám cận thân Níp Bàn.
13) Tâm Vương hẹp rộng hai đ àng
Hẹp thời tám chục lại tràn chín dư
Rộng thời tr ăm với hai mươi
Lại thêm lẻ một, cả chư Thánh Thoàn.
14) Rộng theo Thiền Định phân ban
Mỗi tâm Xuất Thế thiền thang n ăm từng
N ăm lần cái tám l à chừng
Nhơn rồi cộng lại số ngừng bốn mươi.
15) Tính theo Sắc Giới chẳng dư
Sơ Thiền tới Ngũ sắp như của phàm
Tâm Vô Sắc Giới đ ã hàm
Khép vào Thiền Ngũ kể làm thứ n ăm .
16) Vậy nên mới đếm tới hăm
Và ba số lẻ cao thâm Ngũ Thiền
Sơ, nhị, tam tứ mỗi riêng
Điều l à mười một rộng tuyên số nầy
17) Tính theo bốn giống đủ đầy
Ba mươi lẻ bảy Thiện gây nhơn lành
N ăm mươi hai lẻ Quả r ành
Hai mươi Giống Hạnh chẳng lành mười hai.
Tâm Vương lượt tỏ gọn thay
Diệu Pháp Lý Hợp nghĩa này Pa-li
Đây l à phẩm Nhứt sơ chi
Phân bày mười bảy kệ thì nghĩa suông.
Phẩm Thứ Hai
(Tâm Sở Phối Hợp và Tâm Vương hợp đồng)
1) Pháp chi phụ thuộc Tâm Vương
Đồng sanh, đồng diệt, đồng căn, cảnh đồng
N ăm mươi hai lẻ Pháp Tông
Ấy là Tâm Sở bởi vòng tứ chung.
2) Nêu danh tùy trạng lập dùng
Mười ba Vô Ký, chẳng lành mười tư
Hai l ăm Tịnh Hảo chẳng dư
Ba phần hiệp lại đủ như số k ìa.
3) Sau đây b ày tỏ hiệp chia
Tâm Sở Phối Hợp đem về Tâm Vương
Ở nhiều, ở ít tùy phương
N ăm mươi hai lẻ, chung đường hoặc ri êng.
4) Biến Hành bảy thứ khắp liên
Biệt Cảnh sáu thứ tùy duyên hiệp vào
Mười bốn Bất Thiện hiệp nhau
Hai l ăm Tịnh Hảo tương giao ít rời .
5) Biệt Cảnh thứ lớp chừa nơi
Sáu mươi lẻ sáu, n ăm mười lẻ năm
Mười một, mười sáu phân nhầm
Bảy mươi, hai chục là Tâm không hòa.
6) Về phần hiệp đặng tính ra
N ăm mươi lăm lẻ, sáu v à sáu mươi
Bảy chục tám lẻ ba dư
N ăm mươi lẻ một, sáu mười chín ri êng.
7) Si Phần Bất Thiện hiệp nguyên
Tham ba, hiệp tám, Sân phiền có tư
Hiệp Sân hai thứ chẳng dư
Hôn thùy hiệp với n ăm lười trợ duy ên.
8) Hoài nghi hiệp với nghi chuyên
Bất Thiện mười bốn theo nguyên chẳng lành
Mười hai Bất Thiện vương đ ành
Tâm Sở Phối Hợp, chẳng lành Phân n ăm .
9) Mười chín Tịnh Hảo biến Tâm
Hiệp n ăm mươi chín Tâm Vương Thanh nh àn
Giới Phần mười sáu hiệp chan
Đẳng Phần hăm tám hiệp đo àn chẳng dư.
10) Trí Huệ hiệp với bốn mươi
Và thêm lẻ bảy cả chư Thánh Phàm
Hai l ăm Tịnh Hảo phân l àm
Bốn phần trợ hiệp phụ hàm Phối Ưng.
11) Bất Định mười một sẽ trong
Ngã, Tật, Lận, Hối, Thủy Miên, Hôn Trầm
Vô lượng hai thứ Sở Tâm
Giới Phần ba thứ hoặc lâm hoặc về.
12) Dư ra bốn chục một kê
Vê phần nhứt định hằng kề chẳng ly
Từ đây trái lại vậy th ì
Các Tâm chủ hiệp mỗi kỳ bao nhiêu?
13) Xuất Thế b ăm sáu sở n êu
Đại H ành b ăm bảy, hiệp nhiều băm lăm
Dục Giới Tịnh Hảo bốn h ăm
Đặng ba mươi tám l à Tâm Sở nhiều.
14) Bất Thiện h ăm bảy sở chi êu
Vô Nhơn mười tám sở nêu thập nhì
Tâm Vương hẹp rộng cũng thì
Sở Ngũ thập nhị hợp nghi n ăm d ài.
15) Xuất thế Thiền rộng ngũ bày
Ba mươi lẻ sáu, n ăm ngo ài bốn, ba
Thứ n ăm, thứ bốn cũng l à
Ba mươi ba lẻ đủ ra ngũ phần .
16) Đại h ành cũng hiệp n ăm lần
B ăm lăm, băm bốn giữa cần băm ba
Thiền tứ b ăm nhị đủ ra
Thiền ngũ ba chục bớt mà số hai.
17) Dục Giới Tịnh Hảo ít sai
Đôi thời thập nhị, sắp b ày hạnh trung
Ba mươi mỗi cặp phải dùng
Sau bày số lẻ đặng t ùng lớp chia.
18) Thiện tám, bảy, bảy sáu kìa
Hạnh n ăm, bốn, bốn ba l ìa Quả tam
Hai, hai chót một đủ h àm
Dục Tịnh Vương Chủ phân làm mười hai.
19) Đại H ành Dục hạnh đ ã bày
Giới Phần không hiệp, Thánh đây chẳng l ìa
Đại Qủa, Giới, Lượng rẻ chia
Đều không đặng hiệp sớm khuya chút n ào.
20) Xuất Thế bởi Thiền khác nhau
Đại H ành do bậc thấp cao phân từng
Dục giới Tịnh Hảo chia xưng
Giới Phần, Trí Huệ, Hỉ mừng mới ra.
21) Mười hai Bất Thiện bảy là
Mười chín, mười tám với mà hai mươi
H ăm mốt, hai chục chẳng dư
H ăm hai, thập ngũ hiệp như bảy phần .
22) Biến Hành Bất Thiện bốn thân
Với mười Vô Ký có hằng bất Lương
Trừ Dục, Thắng Giải, Hỉ phương
Ba Tâm hoặc ở theo phường tùy duyên.
23) Vô Nhân mười tám bốn thiên
Mười hai, mười một kế liền thập trơn
Chót thời có bảy ít hơn
Vô Nhân Vương chủ hiệp đơn bốn phần .
24) Biến Hành bảy thứ mỗi hằng
Biệt cảnh sáu thứ giúp làm vừa công
Hợp Đồng theo rộng đ ã xong
Tâm Vương phân đoạn dắn chồng băm ba .
25) Tùy theo bày tỏ hiệp hòa
Phối Đồng hai cách đ ã vừa cân phân
N ăm mươi hai lẻ sở phần
Đều chia theo trợ n ên cần hiểu thông.
Đây l à phẩm Nhị vừa xong
Diệu Pháp Lý Hợp của trong Sở Đo àn
H ăm lăm b ài kệ hoàn toàn
Ai là học giả luận bàn xét suy.
Phẩm Thứ Ba
(Tạp Hợp Đồng)
1) Đ ã bày chơn tướng phần danh
N ăm mươi ba lẻ chỉ r ành rộng phân
Về phần tom góp tỏ lần
Hợp Đồng sáu đoạn ân cần kể ra .
2) Thọ, nhân, với sự, môn và
Lại thêm cảnh giới cùng là Phù C ăn
Nương theo thứ lớp của v ăn
Hợp Đồng tom góm sáu phần biểu ghi .
3) Tam Thọ: Lạc, Khổ, Xả chi
Ngũ Thọ: Ưu, Hỉ thêm thì đủ năm
Hiệp chia khéo tính chớ lầm
Phân bày Ngũ Thọ đ ã hàm cả ba.
4) Mỗi Thọ có mấy kể ra
Khổ một, Lạc một, Ưu mà đặng hai
Lục thập nhị Hỉ rộng thay
N ăm mươi lăm lẻ Xả đầy chẳng hơn .
5) Tham, Sân, Si Bất Thiện nhơn
Vô-Tham, không giận, với dơn chẳng mờ
Là ba Nhân Thiện đáng mơ
Trạng ra sáu thứ c ăn cơ của l òng.
6) Vô-Nhân mười tám long đong
Một nhân một cặp ở trong si lòng
Hai Nhân hai chục, hai tồn
Ba Nhân bốn chục thêm dồn bảy rơi.
7) Việc làm mười bốn thập nơi
Tục sinh, hộ kiếp, lìa đời vân vân
Một việc một sở lên dần
Tới n ăm công chuyện sở bằng cũng năm.
8) Một công một sở những Tâm
Sáu mươi lẻ tám, đôi công hai l òng
Chín Tâm ba Sở làm xong
Tám Tâm bốn chuyện n ăm Công hai ch àng.
9) Tâm nương sáu cửa ngũ ban
Hoặc là một cửa n ăm m àn sáu môn
Cả hai sáu cửa ngoài khôn
Có phần chẳng dựa nương Môn cửa nào.
10) Một cửa ba chục sáu tao
Ngũ môn ba thứ, lục hào b ăm dư
Hoặc sáu hoặc khỏi có mười
Không nương cửa nẻo lối từ chín Tâm.
11) Trọn quớ cảnh Dục h ăm lăm
Đại H ành có sáu, hơn h ăm chế b ày
Níp Bàn có tám quyết nay
Ăn chừa Xuất Thế đặng r ày hai mươi.
12) Chỉ trừ La Hán đạo cư
Cùng là Quả tội nữa mười là n ăm
Nuốt trọn đặng có sáu Tâm
Hợp Đồng cảnh giới gom trong bảy phần .
13) Dục Giới mười một cõi gần
Có đủ bảy Giới t ùy cần sáu C ăn
Bốn Giới, Sắc Giới ba C ăn
Một Giới Vô Sắc không thân phù trần.
14) Bốn mươi ba lẻ hằng hằng
Nương nhờ C ăn Sắc l àm bằng chỗ mong
Bốn mươi hai lẻ hoặc không
Tứ Quả Vô Sắc khỏi vòng dựa ai.
Tới đây vừa chấm dứt b ài
Diệu Pháp Lý Hợp nêu hài phẩm Ba
Hợp Đồng thu tóm chỉ ra
Nhiếp thâu để nhớ giải m à sẽ thêm.
Phẩm Thứ Tư
(Lộ Tâm Hợp Đồng)
1) Lộ trình tâm thức Hợp Đồn g
Là Tâm sanh diệt phân lòng trước sau
Phân theo Thế Giới thấp cao
Với cùng người hạng, Tâm vào bấy nhiêu.
2) Tâm sanh hai lúc theo chiều
Tục Sinh lại với biểu nêu hằng ngày
Tùy theo sau trước hiện bày
Đều nương phải phép chẳng thay khác ngo ài.
3) Tâm sanh n ăm cửa đường d ài
Lộ thời bảy chặn, mười gia thất lòng [1]
Thứ thời kể hết cho xong
N ăm mươi bốn lẻ l àm công ngũ đ àng.
4) Về phần Lộ Ý ngắn thang
Đường ba khoảng chặng, Tâm sang có mười
Thứ thời bốn chục một dư
Sẽ bày Kiên Cố đặng như nối chuyền.
5) Sau Thiện thọ Hỉ Huệ liền
Nhị Tâm nối đặng Hỉ Thi ền b ăm hai
Sau đôi Thiện Xả Trí giai
Thập nhị Định Xả Thánh thay với ph àm.
6) Sau hai Hạnh Huệ vui hàm
Tám Tâm Thiền Hạnh Hỉ làm nối sanh
Sau hai Tâm Hạnh Xả lành
Sáu tâm La Hán Thiền thanh hiện bày.
7) Dục Giới nhơn cảnh Thực đầy
Rất trường rất rõ việc đây dư l àm
Mới là phải có Mót kham
Vậy thêm hai cái hưởng dùng cảnh dư.
8) Việc Thực Dục Giới bảy người
Thần Thông một lược cả chư phép mầu
Bao nhiêu Thực khác tùy lâu
Rất nhiều cũng đặng biết đâu tại phần.
9) Lộ Tâm La Hán đặng cần
Bốn mươi lẻ bốn sau phần trung sơ
Thời đặng năm chục đủ cơ
Lộ phàm ngũ thập lẻ lơ bốn chừ.
10) Lộ tâm Dục Giới tám mươi
Lộ Tâm Sắc Giới sáu mười bốn hơn
Lộ Vô Sắc Giới gọn trơn
Bốn mươi hai lẻ theo dơn vô hình
Đây l à phẩm Tứ của kinh
Diệu Pháp Lý Hợp phân minh mẫu đề
Lộ Tâm tương hợp các bề
Chỉ bày tóm tắt đầu đề bấy nhi êu.
[1] 17 Sát na tâm
Phẩm Thứ N ăm
(Phi Lộ Hợp Đồng)
1) Lộ Tâm vừa đ ã tỏ bày
Phi Lộ sẽ nói sau đây hai phần
Tục Sinh là sự rất cần
Với cùng Bình Nhựt lần lần chỉ ra.
2) Sơ Quả, Nhị Quả, phàm gia
Đều không sanh đặng đến m à Thánh Cư
Bao nhiêu tâm Thánh trọn như
Vô Tưởng thời chẳng ác tư không vào.
3) Ngoài đây các c õi nêu sau
Hai mươi mốt cõi ra vào tùy duyên
Thánh phàm cao thấp thường thân
Do c ăn quá khứ đắc Thiền hoặc không.
4) Số thọ Tha Hóa tính xong
Chín Tỉ cai nhị với chồng một kinh
Lại thêm sáu triệu tuế linh
Của n ăm nhân loại, ph àm tình cộng cân.
5) Tục Sinh, Hộ Kiếp, Xả thân
Ba Tâm một thứ mỗi lần in nhau
Vẫn đồng l àm việc chung trào
Cảnh thời giống Cảnh trước sau cũng là.
6) Bốn Tâm Hiệp Trí Huệ mà
Cho mười sáu Quả đó l à bực cao
Mười hai bởi thấp khác nhau
Tục Sinh, Bình Nhựt tính vào kể chung.
7) Bốn Tâm không hiệp Trí cùng
Cho mười hai quả cũng tùng theo cao
Thấp thời có tám như sau
Về phần quả Thiện, kể vào Vô Nhân.
8) Đại h ành cho Quả đồng dơn
Tục Sinh, Bình Nhựt tùy nhân của mình
Phân ra cao thấp tợ in
Nhân nào Quả nấy chẳng chinh khác từng.
9) Cõi Vô Sắc Giới tử luân
Tái Sinh đ ặng tám, Thiền từng chẳng lui
Bốn Quả Vô Sắc giữ nuôi
Bốn Tâm Đại Quả Trí luôn không Thiền.
10) Sắc Giới mãn kiếp sanh liền
Đặng mười bảy Quả Phật truyền chẳng sai?
Trừ ra Tâm Quả có hai
Vô-Nhân lòng đấy Đầu Thai bực h èn.
11) Lẽ thường luân chuyển hằng phen
Tục Sinh, Hộ Kiếp lên thang lộ trình
Nối nhau cho đến bỏ m ình
Liền như nước chảy tợ in xe vòng.
12) Vậy nên hiền trí xét xong
Vô Thường, Khổ Não, Ngã không quyết hành
Trau giồi tu niệm đ ành rành
Trừ Phàm chứng Thánh cao thanh Níp Bàn.
Đây l à phẩm Ngũ rõ ràng
Diệu Pháp Lý Hợp phi đ àng đồng chung.
Phẩm Thứ Sáu
(Sắc Pháp Hợp Đồng)
1) Trước kia bày tỏ Sở, Vương [1]
Với cùng nhiều thứ bình thường Đầu Thai
Đ ã bảy n ăm phẩm các b ài
Sau đây Sắc Pháp theo lo ài tỏ ra.
2) Hợp Đồng của Sắc năm l à
Tóm thâu chia chẻ với mà c ăn cơ
Phân bọn nhiều ít theo thơ
Lại thêm thứ lớp tính sơ n ăm phần .
3) Kinh n ăm, đại tứ, cảnh bằng
Trạng hai, Ý một, Mạng C ăn, Thực đo àn
Cũng là chung một cộng toan
Cả đây mười tám của ban r õ bày.
4) Đặc Ba, Hư một, ti êu vài
Tứ Tướng có bốn cộng lại nên mười
Đó l à phần Sắc ngoại tươi
Kêu rằng không rõ ít người quan tâm.
5) Cả trên h ăm tám chớ lầm
Nương nhờ trí giả thậm thâm phân bày
Trong ngoài nhiều cách hơn đây
Theo vừa phải lẽ đặng r ày chia ra.
6) Sắc Nghiệpw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'