A-hàm — đọc thêm & đối chiếu
Trường A Hàm (Thích Tuệ Sỹ dịch và chú)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

TRƯỜNG A-HÀM *

TIỂU TẠNG THANH VĂN

TRƯỜNG A-HÀM dịch và chú: TUỆ SỸ

NHÀ XUẤT BẢN PHƯƠNG ĐÔNG

MỤC LỤC PHÂN TÍCH

TRƯỜNG A-HÀM.................................................................17 PHẦN THỨ NHẤT......................................................................17 1. KINH ĐẠI BẢN..................................................................19 I. QUÁ KHỨ THẤT PHẬT..............................................................22 II. SỰ TÍCH PHẬT TÌ-BÀ-THI.......................................................36 III. TỊNH CƯ THIÊN.......................................................................74 2. KINH DU HÀNH................................................................79 PHẦN I.............................................................................................79 1. Bảy pháp quốc gia hưng thịnh...................................................79 2. Pháp bất thối của Tăng...............................................................82 3. Ba tăng thượng học (1)...............................................................88 4. Tại gia trì giới.............................................................................89 5. Huyền ký Hoa tử thành..............................................................91 6. Bốn pháp thâm diệu...................................................................95 7. Các cư sỹ đắc Thánh quả............................................................95 8. Gương Pháp................................................................................97 9. Kỹ nữ Vườn Xoài.......................................................................99 10. Công đức bố thí......................................................................107 PHẦN II...........................................................................................110 11. Thế Tôn lưu mạng hành..........................................................110 12. Ma vương thỉnh cầu...............................................................113 13. Thế Tôn xả thọ hành...............................................................116 14. Đại địa chấn động...................................................................117 15. Thế gian tám chúng................................................................120 16. Công bố quyết định nhập diệt................................................121 17. A-nan thỉnh cầu......................................................................125 18. Ba tăng thượng học (2)...........................................................126 19. Bốn đại giáo pháp..................................................................126 20. Tối hậu cúng dường...............................................................130 21. Na-già thường tại định...........................................................135 22. Hiện tướng Niết-bàn...............................................................139 23. Dòng nước Câu-tôn..................................................................140 PHẦN III..........................................................................................143 24. Táng Luân vương thức...........................................................143 25. Hiện tướng lão bệnh...............................................................145 26. Sa-la Song Thọ.......................................................................147 27. Tôn giả Phạm-ma-na..............................................................149 28. Cổ tích Câu-thi thành.............................................................150



29. Những người Mạt-la..............................................................167 30. Thánh đệ tử cuối cùng ...........................................................169 31. Pháp hy hữu của A-nan..........................................................173 32. Bốn chỗ Phật tích...............................................................175 33.Tối hậu di giáo........................................................................176 34. Hiện nhập Vô dư Niết-bàn.....................................................179 35. Thiên nhân thống thiết ...........................................................185 36. Cúng dường di thể..................................................................186 37. Ma-ha Ca-diếp........................................................................190 38. Phân chia Xá-lợi.....................................................................195 Kết Kinh: Những ngày cần ghi nhớ.............................................200 3. KINH ĐIỂN TÔN............................................................203 I. NHẠC THẦN BAN-GIÁ-DỰC............................................203 1. Hội nghị Chư thiên...................................................................203 2. Tám pháp Vô đẳng...................................................................205 3. Thường Hình Đồng Phạm Thiên..............................................208 II. TRUYỀN KÝ ĐẠI ĐIỂN TÔN.................................................210 4. Vị phụ tướng đại thần...............................................................210 5. Phân chia Vương thổ................................................................212 6. Hội kiến Phạm Thiên...............................................................214 7. Xả tục xuất gia.........................................................................218 III. ĐẠO CỨU CÁNH....................................................................223 4. KINH XÀ-NI-SA..................................................................227 I. NGHI VẤN CỦA A-NAN...........................................................227 1. Các Cư sỹ được thọ ký Thánh quả...........................................227 2. Vua Bình-sa..............................................................................230 II. CHƯ THIÊN ĐAO-LỊ................................................................232 1. Tì-sa-môn Thiên vương............................................................232 2. Chư thiên tập hội......................................................................233 3. Phạm Thiên xuất hiện...............................................................234 4. Bốn niệm xứ.............................................................................237 5. Bảy định cụ..............................................................................238 6. Bốn thần túc.............................................................................238 7. Ba lối đi....................................................................................239 TRƯỜNG A-HÀM ........................................................................243 PHẦN THỨ HAI.......................................................................243 5. KINH TIỂU DUYÊN............................................................245 I. PHÂN BIỆT ĐẲNG CẤP XÃ HỘI.............................................245 1. Hai thanh niên Bà-la-môn........................................................245 2. Kiêu mạn giai cấp.....................................................................247



3. Đạo đức xã hội phi giai cấp......................................................248 II. NGUỒN GỐC LOÀI NGƯỜI VÀ ĐẲNG CẤP XÃ HỘI...........................................................251 1. Nguồn gốc và sự tiến hóa của loài người.................................251 2. Tích lũy và cạnh tranh..............................................................255 3. Xuất hiện chính quyền nguyên thủy.........................................256 4. Xã hội phân hóa và phân công.................................................258 III. GIÁ TRỊ XÃ HỘI: ĐẠO ĐỨC VÀ TRÍ TUỆ.........................260 6. KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH...............263 I. HÃY TỰ LÀM HÒN ĐẢO AN TOÀN CHO MÌNH..................263 II. CÁC TRIỀU ĐẠI CHUYỂN LUÂN VƯƠNG..........................264 1. Vua Kiên Cố Niệm...................................................................264 2. Các triều đại kế thừa................................................................267 3. Luân vương thứ bảy.................................................................269 4. Quá trình xã hội băng hoại và giảm thọ...................................271 5. Nhân loại tương tàn và tự hủy..................................................273 6. Nhân loại phản tỉnh và đạo đức phục hồi.................................274 7. Kỷ nguyên Phật Di-lặc.............................................................277 III. YẾU TỐ HƯNG THỊNH CỦA TĂNG-GIÀ.............................279 7. KINH TỆ-TÚ....................................................................281 I. TÀ KIẾN HƯ VÔ THUYẾT.......................................................281 II. CHỨNG LÝ VÀ PHẢN BÁC HƯ VÔ THUYẾT.....................283 1. Phản luận về thế giới khác.......................................................283 2. Ví dụ về tội phạm tử hình.........................................................285 3. Ví dụ về hố phân......................................................................287 4. Trời Đao-lị và ví dụ người mù.................................................289 5. Ví dụ về ngủ mộng...................................................................290 6. Ví dụ về dùi lửa........................................................................292 7. Ví dụ về thỏi sắt.......................................................................295 8. Ví dụ về tiếng tù và..................................................................296 III. BẢO THỦ TÀ KIẾN................................................................296 9. Người gánh gai.........................................................................297 10. Hai thương đoàn.....................................................................299 11. Người đội phân.......................................................................301 12. Mổ bụng xem thai..................................................................302 13. Nuốt chất độc.........................................................................303 IV. XẢ TÀ KIẾN............................................................................304 14. Tệ-tú quy y.............................................................................304 15. Đại thí hội...............................................................................305 8. KINH TÁN-ĐÀ-NA.........................................................309



I. CƯ SỸ TÁN-ĐÀ-NA..................................................................309 1. Vườn Ô-tạm-bà-lị.....................................................................309 2. Phạm chí Ni-câu-đà..................................................................310 II. LUẬN VỀ PHÁP KHỔ HÀNH...................................................312 1. Các hình thức khổ hành ...........................................................313 2. Khổ hành cấu uế.......................................................................316 3. Khổ hành vô cấu......................................................................318 4. Khổ hành chắc thật...................................................................319 5. Khổ hành bậc nhất....................................................................321 III. THUYẾT PHÁP DIỆT TRỪ BẤT THIỆN...............................322 1. Sự hối hận của Ni-câu-đà.........................................................322 2. Phật thuyết pháp không tranh lợi dưỡng..................................324 3. Ma Ba-tuần...............................................................................325 9. KINH CHÚNG TẬP.........................................................327 I. NHÂN DUYÊN NI-KIỀN-TỬ..................................................327 II. KẾT TẬP PHÁP TẠNG............................................................329 1. Pháp một..................................................................................329 2. Pháp hai....................................................................................329 3. Pháp ba.....................................................................................330 4. Pháp bốn...................................................................................336 5. Pháp năm..................................................................................343 6. Pháp sáu...................................................................................346 7. Pháp bảy...................................................................................349 8. Pháp tám...................................................................................351 9. Pháp chín..................................................................................352 10. Pháp mười................................................................................353 10. KINH THẬP THƯỢNG................................................355 1. Pháp một..................................................................................356 2. Pháp hai....................................................................................357 3. Pháp ba.....................................................................................358 4. Pháp bốn...................................................................................360 5. Pháp năm..................................................................................362 6. Pháp sáu...................................................................................365 7. Pháp bảy...................................................................................367 8. Pháp tám...................................................................................370 9. Pháp chín..................................................................................378 10. Pháp mười................................................................................383 11. KINH TĂNG NHẤT.......................................................387 1. Pháp một..................................................................................387 2. Pháp hai....................................................................................388



3. Pháp ba.....................................................................................388 4. Pháp bốn...................................................................................388 5. Pháp năm..................................................................................389 6. Pháp sáu...................................................................................390 7. Pháp bảy...................................................................................391 8. Pháp tám...................................................................................392 9. Pháp chín..................................................................................394 10. Pháp mười................................................................................396 12. KINH TAM TỤ...............................................................399 1. Pháp một..................................................................................399 2. Pháp hai....................................................................................399 3. Pháp ba.....................................................................................400 4. Pháp bốn................................................................................. 400 5. Pháp năm................................................................................. 401 6. Pháp sáu...................................................................................401 7. Pháp bảy...................................................................................401 8. Pháp tám...................................................................................402 9. Pháp chín..................................................................................402 10. Pháp mười................................................................................403 13. KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG TIỆN..........................405 I. DUYÊN KHỞI............................................................................405 1. Tư duy của A-nan.....................................................................405 2. Quan hệ các chi duyên khởi.....................................................406 3. Ý nghĩa các chi.........................................................................407 II. NGÃ KIẾN.................................................................................416 1. Y cứ thọ....................................................................................416 2. Y cứ sắc....................................................................................420 III. CÁC TRÚ XỨ VÀ GIẢI THOÁT............................................421 1. Bảy thức trụ..............................................................................421 2. Hai nhập xứ..............................................................................422 3. Tám giải thoát..........................................................................423 14. KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN.......................425 I. CHƯ THIÊN ĐAO-LỊ.................................................................425 1. Ngũ Kế nhạc thần.....................................................................425 2. Bản tình ca dâng Phật...............................................................427 3. Thiên đế Thích.........................................................................430 4. Thích nữ Cù-di.........................................................................432 II. NHỮNG CÂU HỎI CỦA THIÊN ĐẾ THÍCH..........................435 1. Nguyên nhân tranh chấp xã hội................................................435 2. Nguyên nhân xu hướng bất đồng............................................438



3. Diệt trừ hý luận........................................................................439 III. TÂM TƯ CỦA THIÊN ĐẾ THÍCH..........................................443 1. Phỏng đạo.................................................................................443 2. Hỷ lạc.......................................................................................445 3. Công đức..................................................................................446 4. Phạm Thiên tán thán.................................................................447 15. KINH A-NẬU-DI............................................................449 I. TỲ KHEO THIỆN TÚ.................................................................449 II. THỊ HIỆN PHÁP THƯỢNG NHÂN.........................................453 1. Ni-kiền tử Giá-la-lâu................................................................453 2. Ni-kiên tử Cứu-la-đế................................................................456 3. Phạm chí Ba-lê Tử....................................................................459 III. KHỞI NGUYÊN CỦA THẾ GIỚI ...........................................467 1. Phạm Thiên sáng tạo................................................................467 2. Hý tiếu thiên.............................................................................469 3. Ý phẫn thiên.............................................................................470 4. Vô nhân luận............................................................................471 IV. TỊNH GIẢI THOÁT..................................................................472 16. KINH THIỆN SINH......................................................475 I. LỄ BÁI SÁU PHƯƠNG..............................................................475 II. LỄ SÁU PHƯƠNG THEO THÁNH PHÁP...............................476 1. Điều kiện an lạc và thịnh vượng..............................................476 2. Sáu trường hợp tổn tài..............................................................478 3. Bốn hạng bạn giả dối...............................................................481 4. Bốn hạng bạn chân thật ...........................................................483 III. Ý NGHĨA SÁU PHƯƠNG.......................................................484 1. Phương Đông: cha mẹ..............................................................484 2. Phương Nam: sư trưởng...........................................................485 3. Phương Tây: thê thiếp..............................................................485 4. Phương Bắc: thân thích............................................................486 5. Phương dưới: gia nhân.............................................................487 6. Phương trên: sa-môn................................................................487 IV. KỆ TỤNG..................................................................................488 17. KINH THANH TỊNH....................................................491 I. TRANH CHẤP NỘI BỘ NI-KIỀN TỬ.......................................491 II. CỞ SỞ GIÁO ĐOÀN TỒN TẠI................................................492 1. Pháp luật và hành trì.................................................................492 2. Đạo sư và đệ tử........................................................................495 III. PHẠM HẠNH THÀNH TỰU..................................................496 1. Phạm hạnh chi đầy đủ..............................................................496

2. Phạm hạnh Phật thi thiết..........................................................498 IV. HÒA HIỆP VÀ AN LẠC...........................................................500 1. Hòa hiệp kết tập.......................................................................500 2. Tri túc bốn duyên.....................................................................503 3. An lạc hành...............................................................................504 IV. CÁC KIẾN CHẤP.....................................................................509 1. Ký thuyết..................................................................................509 2. Vô ký thuyết.............................................................................510 3. Kết sử tà kiến ...........................................................................512 4. Nhân duyên tà kiến..................................................................513 5. Diệt trừ kiến chấp.....................................................................514 18. KINH TỰ HOAN HỶ....................................................517 I. XÁ-LỢI-PHẤT SƯ TỬ RỐNG...................................................517 II. TỔNG TƯỚNG PHÁP...............................................................519 1. Pháp hắc bạch...........................................................................519 2. Pháp chế định...........................................................................520 3. Phân biệt xứ..............................................................................520 4. Bốn nhập thai ...........................................................................521 5. Bảy giác chi..............................................................................522 6. Bốn thông hành........................................................................522 7. Hành vô thượng........................................................................523 8. Ngôn hành thanh tịnh...............................................................524 9. Kiến đẳng chí ...........................................................................524 10. Thường trú luận......................................................................526 11. Quán tha tâm..........................................................................527 12. Giáo giới.................................................................................528 13. Giới hành thanh tịnh...............................................................529 14. Tha giải thoát trí.....................................................................530 15. Túc mạng trí...........................................................................530 16. Thiên nhãn trí.........................................................................531 17. Thần túc thông........................................................................532 18. Đẳng giác...............................................................................533 III. PHẬT ẤN CHỨNG..................................................................534 1. Ba đời Chư Phật.......................................................................534 2. Như Lai thiểu dục tri túc..........................................................535 3. Quảng bá Kinh.........................................................................536 19. KINH ĐẠI HỘI..............................................................539 I. TỊNH CƯ THIÊN........................................................................539 II. CHƯ THIÊN TẬP HỘI..............................................................541 III. PHẬT KẾT CHÚ......................................................................545

1. Kết chú Càn-thát-bà.................................................................545 2. Kết chú Chư Thiên.....................................................................546 3. Ngũ thông Bà-la-môn...............................................................548 4. Các Phạm Thiên..........................................................................549 5. Ma vương...................................................................................550 TRƯỜNG A-HÀM..........................................................................553 PHẦN THỨ BA...............................................................................555 20. KINH A-MA-TRÚ.........................................................557 I. PHẤT-GIÀ-SA-LA NGHI VẤN.................................................557 II. THANH NIÊN A-MA-TRÚ....................................................560 1. Thái độ khinh mạn...................................................................560 2. Dòng họ của A-ma-trú.............................................................562 III. LUẬN VỀ GIAI CẤP................................................................567 1. Sát-lị tối thắng..........................................................................567 2. Minh hành tối thắng................................................................568 IV. MINH HÀNH CỤ TÚC...........................................................569 1. Giới cụ túc................................................................................570 2. Căn luật nghi............................................................................576 3. Hành tri túc...............................................................................576 4. Chính niệm chính tri................................................................577 5. Trừ ngũ cái...............................................................................578 6. Đắc tứ thiền..............................................................................580 7. Ý thành thân.............................................................................582 8. Thần túc thông.........................................................................584 9. Thiên nhĩ thông........................................................................584 10. Tha tâm trí..............................................................................585 11. Túc mạng trí...........................................................................585 12. Sinh tử trí...............................................................................586 13. Lậu tận trí...............................................................................587 V. BẤT KHAM THÀNH TỰU.......................................................588 1. Bốn phương tiện thoái thất.......................................................588 2. Học Cổ Tiên nhân....................................................................590 VI. PHẤT-GIÀ-SA-LA QUY PHẬT...............................................593 1. Khiển trách đệ tử......................................................................593 2. Diện kiến Phật..........................................................................594 3. Đắc quả và mạng chung...........................................................595 21. KINH PHẠM VÕNG ....................................................599 I. HAI THẦY TRÒ PHẠM-CHÍ.....................................................599 II. TÁN THÁN GIỚI.......................................................................600 1. Giới đoạn trừ ...........................................................................601

2. Giới sinh hoạt ác hành...........................................................603 3. Giới sinh hoạt tà mạng.............................................................605 II. TÁN THÁN PHÁP VI DIỆU.....................................................607 1. Bản kiếp bản kiến................................................................608 2. Mạt kiếp mạt kiến....................................................................623 3. Phê phán...................................................................................633 22. KINH CHỦNG ĐỨC ....................................................637 I. BÀ-LA-MÔN CHỦNG ĐỨC......................................................637 1. Những phẩm tính của Chủng Đức...........................................640 2. Những phẩm tính của Phật.......................................................641 II. LUẬN VỀ PHẨM CÁCH CAO QUÝ.......................................647 1. Các đức tính của Bà-la-môn.....................................................647 2. Đạo đức và trí tuệ...................................................................649 3. Thành tựu giới và tuệ...............................................................650 23. KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU..........................................653 I. BÀ-LA-MÔN CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU..........................................653 1. Những phẩm tính của Cứu-la-đàn-đầu.....................................656 2. Những phẩm tính của Phật.......................................................658 II. NGHI THỨC ĐẠI TẾ ĐÀN.......................................................662 1. Nghi vấn của Cứu-la-đàn-đầu..................................................662 2. Điều kiện cơ bản của tế đàn.....................................................663 3. Mười sáu tư cụ.........................................................................665 4. Cử hành tế đàn.........................................................................668 5. Tiền thân Phật...........................................................................675 III. TẾ ĐÀN TỐI THẮNG..............................................................675 1. Công đức bố thí........................................................................675 2. Thành tựu tam minh.................................................................678 IV. CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU ĐẮC QUẢ.............................................678 24. KINH KIÊN CỐ.............................................................683 I. HIỂN THỊ PHÁP THƯỢNG NHÂN...........................................683 1. Đề nghị của Kiên Cố................................................................683 2. Ba thị đạo.................................................................................685 II. NGHI VẤN CỦA TỲ KHEO THẦN TÚC................................688 1. Trả lời của chư thiên.................................................................688 2. Trả lời của Phạm Thiên............................................................689 3. Con chim tìm bờ.......................................................................690 25. KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ....................................695 I. NGHI VẤN KHỔ HÀNH CỦA CA-DIẾP..................................695 1. Những điều xuyên tạc..............................................................695 2. Phương pháp tỉ giảo.................................................................696

3. Đạo tích....................................................................................698 II. NAN HÀNH ĐẠO.....................................................................699 1. Pháp khổ hạnh..........................................................................699 2. Giới và kiến..............................................................................701 3. Dễ và khó hành........................................................................702 III. SƯ TỬ VÔ ÚY..........................................................................705 1. Thuyết pháp vô úy....................................................................705 2. Thành tựu thính chúng.............................................................706 3. Thành tựu hoan hỷ....................................................................706 4. Thành tựu cung kính................................................................707 5. Thành tựu xuất gia....................................................................707 6. Cứu cánh phạm hạnh.............................................................707 7. Ca-diệp xuất gia.......................................................................708 26. KINH TAM MINH.........................................................711 I. TRANH CHẤP DỊ LUẬN...........................................................711 1. Hai Thanh niên Bà-la-môn.......................................................711 2. Diện kiến Phật..........................................................................713 II. TRUYỀN THUYẾT HAY CHỨNG TRI...................................715 1. Truyền thuyết ...........................................................................715 2. Như luyến ái người nữ vô hình................................................716 3. Như bắt thang lên hư không.....................................................717 4. Như qua sông A-di-la...............................................................718 5. Điều kiện cộng trú với Phạm Thiên.........................................719 III. PHẬT THUYẾT ĐƯỜNG LÊN PHẠM THIÊN......................722 1. Người chỉ đường......................................................................722 2. Bốn Phạm trụ ...........................................................................723 27. KINH SA-MÔN QUẢ....................................................729 I. VUA A-XÀ-THẾ.......................................................................729 1. Cảm hứng đêm trăng rằm.........................................................729 2. Đường đến Vườn Xoài.............................................................733 3. Vấn đạo....................................................................................736 II. LỤC SƯ NGOẠI ĐẠO..............................................................737 1. Phất-lan Ca-diệp.....................................................................737 2. Mạt-già-lê Câu-xá-lị................................................................738 3. A-kì-đà Sí-xá-khâm-bà-la.........................................................740 4. Ba-phù-đà Già-chiên-diên........................................................741 5. Tán-nhã Tì-la-lê Tử..................................................................743 6. Ni-kiền Tử................................................................................744 III. KẾT QUẢ THIẾT THỰC CỦA SA-MÔN...............................745 1. Thiết thực hiện tại....................................................................745

2. Vi diệu Sa-môn quả..................................................................747 III. A-XÀ-THẾ HỐI CẢI...............................................................748 28. KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU..............................................751 I. TƯỞNG SINH DIỆT...................................................................751 1. Tưởng đẳng khởi......................................................................752 2. Tưởng thứ đệ diệt.....................................................................753 3. Tưởng đỉnh điểm......................................................................757 4. Tưởng và Ngã...........................................................................758 II. KÝ THUYẾT VÀ VÔ KÝ.........................................................761 1. Mười bốn vô ký........................................................................761 2. Phản ứng của các Phạm chí......................................................763 3. Thực và hư dối.........................................................................766 4. Ô nhiễm và thanh tịnh..............................................................768 III. TỰ THÂN VÀ GIỚI HỆ...........................................................769 1. Hiện thân khác giới hệ.....................................................769 2. Tự thân đồng và dị thời.......................................................772 IV. BỐ-TRA-BÀ-LÂU XUẤT GIA................................................773 29. KINH LỘ GIÀ................................................................775 I. THAM ÁC THUYẾT PHÁP........................................................775 1. Bà-la-môn Lộ-già.....................................................................775 2. Người thợ hớt tóc.....................................................................777 II. TỰ LỢI LỢI THA......................................................................777 1. Ba hạng Thầy ...........................................................................777 2. Đệ nhất Tôn Sư........................................................................781 3. Ngăn thuyết pháp.....................................................................782 TRƯỜNG A-HÀM................................................................787 PHẦN THỨ TƯ..............................................................................787 30. KINH THẾ KÝ...............................................................789 Phẩm 1: CHÂU DIÊM PHÙ ĐỀ..................................................789 Phẩm 2: UẤT-ĐAN-VIẾT............................................................812 Phẩm 3: CHUYỂN LUÂN THÁNH VƯƠNG ...........................822 Phẩm 4: ĐỊA NGỤC....................................................................835 Phẩm 5: LONG ĐIỂU..................................................................869 Phẩm 6: A-TU-LA.........................................................................882 Phẩm 7: TỨ THIÊN VƯƠNG......................................................889 Phẩm 8: ĐAO-LỊ THIÊN.............................................................894 Phẩm 9: TAM TAI........................................................................930 Phẩm 10: CHIẾN ĐẤU................................................................954 Phẩm 11: BA TRUNG KIẾP........................................................971 Phẩm 12: THẾ BỔN DUYÊN.....................................................977

TRƯỜNG A-HÀM PHẦN THỨ NHẤT

1. KINH ĐẠI BẢN
2. KINH DU HÀNH
3. KINH ĐIỂN TÔN
4. KINH XÀ-NI-SA

1. KINH ĐẠI BẢN
[1b12] Tôi nghe như vầy:
Một thời Phật ở động Hoa lâm1 vườn cây Kì-đà, nước
Xá-vệ, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai
trăm năm mươi vị.
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi khất thực, tụ họp ở Hoa
lâm đường,2 cùng nhau bàn luận rằng:
“Các Hiền giả Tỳ-kheo, thật là kì diệu, hy hữu, đấng
Vô Thượng Tôn, có thần thông thấu đến chỗ xa, có
oai lực lớn lao, nên biết rõ quá khứ vô số đức Phật;
các Ngài đã nhập Niết-bàn, dứt sạch các kết sử,3 tiêu
diệt các hý luận. Và cũng biết rõ kiếp số các đức Phật
ấy dài hay ngắn; cho đến danh hiệu, dòng họ thác
sinh, sự ăn uống, thọ mệnh dài ngắn, cảm thọ lạc và
cảm thọ khổ như thế nào;4 lại biết rõ các đức Phật ấy

* 第一分初大本經第一
1
Hán: Hoa lâm quật 花 林 窟. Trong các tài liệu Pāli, không thấy ở đâu
nói đến một hang động hay hang đá trong vườn Jetavana (Kì viên)
hay tai Sāvatthi (Xá-vệ). Hán quật 窟 có thể dịch từ Phạn guha:
hang động mà D.14 đọc là kuṭikā: am cốc. D. 14 : Karerikuṭikā,
am cốc Kareri, ở trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika (Cấp Cô
Độc). T 2, 3, Không đề cập. T 4: Phật cùng 500 Tỳ kheo thọ thực
tại nhà Bà Vô-diên Mẫu 無延母 (Pl. Migāramātu), mẹ của ông
Vô-diên 無延 (Pl. Migāra).
2
Hán: Hoa lâm đường 花 林 堂. T 2: Ca-lí-lê đạo tràng 迦里梨
道場. T 4: Ngồi trên điện, trong nhà Bà Vô-diên Mẫu (Pl.
Migāramātupāsāda). D. 14: Karerimaṇḍalamāle: trong sảnh
đường hình tròn Kareri, viên đường Kareri.
3
Kết sử 結使; đây chỉ các kết (Pl. saṃỵojana), các phiền não hệ
phược, thúc phược, trói buộc, dẫn đến tái sinh.
4
Hán: sở canh khổ lạc 所更苦樂. Pl. sukhadukkhapaṭisaṃvedī.

có giới như vậy, có pháp như vậy, có tuệ như vậy, có
giải thoát như vậy, an trụ như vậy.5 Thế nào, này Chư
Hiền, đó là do đức Như Lai thông rõ các pháp tính mà
biết được, hay do Chư Thiên kể lại?”
Lúc bấy giờ Thế Tôn đang ở chỗ thanh vắng,6 bằng
thiên nhĩ thanh tịnh, nghe rõ các Tỳ-kheo luận bàn
như thế, bèn từ chỗ ngồi đứng dậy, đi đến Hoa lâm
đường, ngồi vào chỗ ngồi dọn sẵn. Bấy giờ, Thế Tôn
tuy đã biết nhưng vẫn hỏi:
“Này chư Tỳ-kheo, các ngươi tụ tập nơi đây bàn luận
chuyện gì?”
Các Tỳ-kheo bèn đem hết mọi việc bạch lại với Phật.
Rồi thì, đức Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Lành thay, lành thay! Các ngươi đã với tâm chính
tín7 xuất gia học đạo, nên làm hai việc: một là nói
năng theo pháp Hiền Thánh, hai là im lặng theo pháp
Hiền Thánh.8 Những điều các ngươi luận bàn phải
nên như thế. Thần thông và oai lực của Như Lai vô
cùng lớn lao; Ngài biết khắp mọi việc từ vô số kiếp
quá khứ, như thế là do [1c] thông rõ các pháp tính,
đồng thời cũng do Chư Thiên nói lại.”

5
Pāli, định cú (D. 14. ii. 9; 15, ii. 80): evaṃsīlo bhagavā iti pi, evaṃ
dhammo evaṃpañño evaṃvihārī evaṃ vimutto bhagavā iti pī ti.
6
Hán: nhàn tĩnh xứ 閑 靜 處; Pl. paṭisallāna, độc cư thiền tọa; sự
ngồi một mình tại chỗ thanh vắng tĩnh tọa, tư duy.
7
Nguyên Hán: bình đẳng tín 平 等 信.
8
Pāli, định cú (A. i. 161): sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ
karaṇīyaṃ, dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībāvo, “Này các Tỳ-
kheo, khi các ngươi tụ hội, có hai việc cần làm: luận bàn như pháp,
hoặc im lặng như bậc Thánh.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Bấy giờ Phật nói bài tụng:
Tỳ-kheo họp pháp đường
Giảng luận pháp Hiền Thánh.
Như Lai từ am vắng
Nghe rõ bằng thiên nhĩ.
Mặt trời Phật rọi khắp,
Phân tích nghĩa pháp giới.
Cũng biết việc quá khứ,
Chư Phật9 bát-niết-bàn,
Tên, dòng họ, chủng tộc.
Cũng biết thọ sinh phần.10
Vị ấy ở nơi nào,
Ghi nhận bằng tịnh nhãn.
Chư Thiên uy lực lớn,
Dung mạo rất đoan nghiêm,
Cũng đến bẩm báo Ta
Chư Phật bát-niết-bàn,
Chỗ sinh, tên, chủng tộc
Âm thanh vi diệu tỏ.11
Đấng Chí Tôn trời người
Biết rõ Phật quá khứ.
Phật lại bảo các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, các ngươi có muốn nghe chăng

9
Nguyên Hán: tam-phật 三 佛, tức tam-phật-đà 三 佛 陀 (Pl./Skt.
sambuddha): Chánh giác 正 覺.
10
Thọ sinh phần: đây chỉ huyết thống. Pāli (D. ii. 10): evaṃjaccā te
bhagavanto ahesuṃ.
11
Nguyên Hán: ai loan âm tận tri 哀 鸞 音 盡 知; ai loan âm 哀 鸞 音,
tức ca-lăng-tần-già âm 迦 菱 頻 伽 音 tiếng chim Skt. kalaviṅka/ Pl.
karavīka, một loại chim sáo sống trên Tuyết sơn.

nhân duyên của chư Phật quá khứ mà Như Lai biết
bằng trí túc mạng?”
Các Tỳ-kheo liền bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, nay chính là lúc. Chúng con muốn
nghe. Lành thay, Thế Tôn! Lúc này thích hợp để giảng
thuyết. Chúng con sẽ phụng hành.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Hãy lắng nghe, hãy suy gẫm kỹ! Ta sẽ phân biệt giải
thuyết cho các ngươi nghe.”
Lúc bấy giờ, các Tỳ-kheo vâng lời, lắng nghe.
I. QUÁ KHỨ THẤT PHẬT
Phật nói:
1. “Này các Tỳ-kheo, quá khứ cách đây chín mươi
mốt kiếp có đức Phật hiệu là Tì-bà-thi,12 Như Lai, Chí
Chân,13 xuất hiện ở thế gian.
“Lại nữa, Tỳ-kheo, trong quá khứ cách đây ba mươi
mốt kiếp có đức Phật hiệu là Thi-khí,14 Như Lai, Chí
Chân, xuất hiện ở thế gian.
“Lại nữa, Tỳ-kheo, cũng trong ba mươi mốt kiếp đó
có đức Phật hiệu là Tì-xá-bà15 Như Lai, Chí Chân,
xuất hiện ở thế gian.
“Lại nữa, Tỳ-kheo, trong Hiền kiếp16 này có Phật

12
Tì-bà-thi 毗 婆 尸; T2, 3: đồng. T 4: Duy-vệ 維衛. Pl.: Vipassin.
13
Chí Chân, một dịch nghĩa của từ a-la-hán, arahant/ arhant.
14
Thi-khí 尸 棄. T 2: đồng. T 4: Thức 式. Pl.: Sikkhin.
15
Tỳ-xá-bà 毗 舍 婆. T 2: Tỳ-xá-phù 毗 舍 浮. T 4: Tùy-diệp 隨葉.
Pl.Vessabhū.
16
Hiền kiếp 賢劫. T 4: Phi-địa-la kiếp 披地羅劫. Pl.: Bhaddakappa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

hiệu là Câu-lưu-tôn,17 Câu-na-hàm,18 Ca-diếp.19 Ta
nay cũng ở trong Hiền kiếp này mà thành Tối Chính
Giác.”
Bấy giờ, Phật nói bài tụng:
Qua chín mươi mốt kiếp
Có Phật Tì-bà-thi.
Ba mươi mốt kiếp kế
Có Phật hiệu Thi-khí.
Cũng ở trong kiếp này,
Xuất hiện Phật Tỳ-xá.
[2a] Nay trong Hiền kiếp này,
Vô số na-duy20 tuổi,
Có bốn Đại Tiên Nhân,
Xuất hiện vì thương đời:
Câu-lưu-tôn, Na-hàm,
Ca-diếp, Thích-ca-văn.
2. “Các ngươi nên biết, thời đức Phật Tì-bà-thi, nhân
loại sống đến tám vạn tuổi. Thời đức Phật Thi-khí,
nhân loại sống đến bảy vạn tuổi. Thời đức Phật Tì-
xá-bà, nhân loại sống đến sáu vạn tuổi. Thời đức Phật
Câu-lưu-tôn, nhân loại sống đến bốn vạn tuổi. Thời
đức Phật Câu-na-hàm, nhân loại sống đến ba vạn tuổi.
Thời đức Phật Ca-diếp, nhân loại sống đến hai vạn
tuổi. Và nay Ta ra đời, nhân loại sống đến một trăm

17
Câu-lâu-tôn hay 拘 樓 孫. T 2: Câu-lưu-tôn 俱 留孫. T 4: Câu-lâu-tần 拘
樓 秦. Pl.: Kakusandha.
18
Câu-na-hàm 拘那含. T 2: Câu-na-hàm Mâu-ni 俱那含牟尼. T 4: Câu-
na-hàm Mâu-ni 拘那含牟尼. Pl. Konāgamana.
19
Ca-diếp 迦葉. T 4: đồng. T 2: Ca-diệp-ba 迦葉波. Pl.: Kassapa.
20
Na-duy 那維. Skt. nayuta; Pl.: nahuta; số đếm.

tuổi, hoặc hơn kém một chút.”21
Rồi Phật nói bài tụng:
Người thời Tì-bà-thi
Thọ tám vạn bốn nghìn.
Người thời Phật Thi-khí
Thọ mạng bảy vạn tuổi.
Người thời Tì-xá-bà
Thọ mạng sáu vạn tuổi.
Người thời Câu-lưu-tôn
Thọ mạng bốn vạn tuổi.
Người thời Câu-na-hàm
Thọ mạng ba vạn tuổi.
Người thời Phật Ca-diếp
Thọ mạng hai vạn tuổi.
Người thời Ta hiện nay
Tuổi thọ không quá trăm.
3. “Đức Phật Tì-bà-thi sinh về dòng Sát-lị, họ Câu-
lị-nhã.22 Phật Thi-khí và Phật Tì-xá-bà, dòng họ cũng
vậy. Phật Câu-lưu-tôn sinh trong dòng Bà-la-môn, họ
Ca-diếp.23 Phật Câu-na-hàm, Phật Ca-diếp, dòng họ
cũng vậy. Còn nay Ta, Như Lai, Chí Chân, sinh trong
dòng Sát-lị, họ Cồ-đàm.”
Phật lại nói bài tụng:
Tì-bà-thi Như Lai,
Thi-khí, Tì-xá-bà;
21
Nguyên Hán: thiểu xuất đa giảm少出多減. Cf. Pāli: yo ciraṃ jīvati, so
vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo, “những ai sống lâu, chỉ sống trên dưới một
trăm tuổi.”
22
Câu-lị-nhã 拘利若; TNM: Kiều-trần-nhã 憍 陳 若. T 2: Câu-lân
拘 隣. Pl.: Koṇḍañña.
23
Ca-diếp 迦 葉. Pl.: Kassapa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Ba vị Đẳng Chính Giác,
Sinh họ Câu-lị-nhã.
Ba đức Như Lai kia,
Sinh vào họ Ca-diếp.
Ta nay, bậc Vô thượng,
Dẫn dắt các chúng sinh,
Bậc nhất trong trời người,
Họ Cù-đàm dũng mãnh.
Ba đức Chính giác đầu,
Sinh vào dòng Sát-lị.
Ba đức Như Lai sau
Thuộc dòng Bà-la-môn.
Ta nay đấng Tối Tôn,
Dòng Sát-lị dũng mãnh.
4. “Đức Phật Tì-bà-thi ngồi dưới cây ba-ba-la25 chứng
thành bậc Tối Chính Giác. Phật Thi-khí ngồi dưới cây
phân-đà-lị,26 thành bậc Tối Chính Giác. Phật Tì-xá-bà
[2b] ngồi dưới cây sa-la27 thành bậc Tối Chính Giác.
Phật Câu-lâu-tôn ngồi dưới cây thi-lị-sa28 thành bậc
chính giác. Phật Câu-na-hàm ngồi dưới cây ô-tạm-bà-
la29 thành bậc chính giác. Phật Ca-diếp ngồi dưới cây
ni-câu-luật30 thành bậc chính giác. Ta nay, Như Lai,

24
Cù-đàm 瞿曇; Pl.: Gotama.
25
Ba-ba-la 波波羅; TNM: ba-bà-la 波婆羅. T 4: ba-đà-la 波陀羅.
D14: Pāṭali.
26
Phân-đà-lị 分阤利. T 4: phân-đồ-lị 分塗利. D14: puṇḍarīka.
27
Sa-la 娑羅; TNM: bác-lạc-xoa 博洛叉. T 4: tát-la thọ 薩羅樹.
D14: sāla.
28
Thi-lị-sa 尸利沙. T 4: tư-lị thọ 斯利樹. D14: sirīsa.
29
Để bản: Ô-tạm-bà-la 烏暫婆羅; TNM: ưu-đàm-ba-la 優曇婆羅. T 4:
ô-tạm thọ 烏暫樹. D14: udumbara.
30
Ni-câu-luật 尼 拘 律; TNM: ni-câu-loại 尼 拘 類. T 4: đồng. D14:
nigrodha.

Chí Chân, ngồi dưới cây bát-đa31 thành bậc Chính
giác.”
Rồi Phật nói bài tụng:
Tì-bà-thi Như Lai
Đi đến cây ba-la
Và ngay tại chỗ ấy
Đắc thành Tối Chính Giác;
Thành đạo, dứt nguồn hữu.
Tì-xá-bà Như Lai
Ngồi dưới gốc sa-la32
Đắc giải thoát tri kiến.
Thần túc không chướng ngại.
Câu-lưu-tôn Như Lai
Ngồi gốc thi-lị-sa
Vô nhiễm, vô sở trước.
Câu-na-hàm Mâu-ni33
Ngồi dưới gốc ô-tạm
Và ngay tại chỗ ấy
Diệt các tham, ưu não.
Đức Ca-diếp Như Lai
Ngồi dưới ni-câu-lâu,34
Và ngay tại chỗ ấy
Trừ diệt gốc rễ hữu.
Ta nay, Thích-ca Văn
Ngồi dưới cây bát-đa.
Đấng Như Lai, mười lực,
Đoạn diệt các kết sử,

31
Bát-đa 缽多. T 4: a-phái-đa 阿沛多. D14: assattha, Skt. aśvattha.
32
TNM: bác-xoa 博洛叉.
33
Để bản: vô-ni 無尼. TNM: mâu-ni 牟尼.
34
Ni-câu-lâu 尼拘樓; TNM: ni-câu-loại 尼拘類.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Hàng phục đám ma oán,
Diễn ánh sáng giữa chúng.
Bảy Phật, sức tinh tấn,
Phóng quang, diệt tăm tối;
Mỗi vị ngồi gốc cây,
Ở đó thành Chính giác.
5. “Đức Phật Tì-bà-thi có ba hội thuyết pháp. Hội đầu
có mười sáu vạn tám ngàn đệ tử. Hội hai có mười vạn
đệ tử. Hội ba có tám vạn đệ tử. Phật Thi-khí cũng
có ba hội thuyết pháp: Hội đầu có mười vạn đệ tử.
Hội hai có tám vạn đệ tử. Hội ba có bảy vạn đệ tử.
Phật Tì-xá-bà có hai hội thuyết pháp. Hội đầu có bảy
vạn đệ tử. Hội hai có sáu vạn đệ tử. Đức Câu-lưu-tôn
Như Lai, một hội thuyết pháp, đệ tử bốn vạn người.
Đức Câu-na-hàm Như Lai, một hội thuyết pháp, đệ tử
ba vạn người. Đức Ca-diếp Như Lai, một hội thuyết
pháp, đệ tử hai vạn [2c] người. Ta nay một hội thuyết
pháp, đệ tử một nghìn hai trăm năm mươi vị.”
Bấy giờ Phật nói bài tụng rằng:
Tì-bà-thi tên Quán,35
Trí tuệ không thể lường,
Thấy khắp,36 không sợ hãi,
Ba hội chúng đệ tử.
Thi-khí, sáng,37 bất động,

35
Quán 觀; dịch nghĩa của âm Tì-bà-thi, do động từ Skt. vipaśyati
(Pl. vipassati): nhìn rõ.
36
Hán: biến kiến 遍見, thấy khắp; do hiệu Phật Vipassin (Pl.) hay
Vipaśyin (Skt.), cũng được dịch: quán 觀, kiến 見, thắng quán 勝觀,
diệu quán sát 妙觀察, chủng chủng quán覺種種觀.
37
Quang 光; từ nguyên của Thi-khí, Skt. śikhin/ Pl. sikhin < śikhā: tia
sáng; chóp đỉnh.

Diệt trừ các kết sử,
Vô lượng đại oai đức,
Không thể trắc lượng được,
Ngài cũng có ba hội,
Tụ hội các đệ tử.
Tì-xá-bà đoạn kết,
Đấng Đại Tiên tụ hội,
Tiếng tăm khắp các phương,
Pháp mầu được tán thán;
Chúng đệ tử hai hội,
Diễn rộng nghĩa thâm áo.
Câu-lưu-tôn một hội,
Thương xót, trị các khổ,
Đạo sư dạy chúng sinh,
Chúng đệ tử một hội.
Câu-na-hàm Như Lai,
Bậc Vô Thượng cũng vậy,
Thân sắc vàng ròng tía,38
Dung mạo thảy toàn hảo,
Chúng đệ tử một hội,
Rộng diễn pháp nhiệm mầu.
Ca-diếp, mỗi sợi lông,39
Nhất tâm không loạn tưởng,
Không một lời rườm rà,40
Chúng đệ tử một hội.
Năng nhân Ý Tịch Diệt,41
38
Tử ma kim sắc thân 紫磨金色身; từ nguyên của Phật hiệu < Skt.
kanaka: vàng tía.
39
Hán: nhất nhất mao 一一毛, không rõ nghĩa. Có lẽ liên hệ từ nguyên
Skt. keśa thay vì kaśati: chiếu sáng.
40
Nhất ngữ bất phiền trọng一語不煩重. M: nhị ngữ…二語…
41
Năng nhân ý tịch diệt 能仁意寂滅, dịch nghĩa của Skt. Śākya-muni/
Pl.: Sakya-muni hay Sakka-muni.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Ta, Sa-môn họ Thích,
Chí Tôn, Trời trên Trời,
Có một hội đệ tử;
Hội ấy, Ta hiện nghĩa,
Quảng diễn giáo thanh tịnh.
Trong tâm thường hoan hỷ,
Lậu tận, không tái sinh,
Tỳ Bà, Thi-khí, ba;
Phật Tì-xá-bà, hai;
Bốn Phật mỗi vị một
Hội Tiên Nhân diễn thuyết.
6. “Đức Phật Tì-bà-thi có hai đệ tử là Khiên-trà và
Đề-xá,42 là bậc nhất trong các đệ tử. Đức Phật Thi-khí
có hai đệ tử là A-tì-phù và Tam-bà-bà,43 là bậc nhất
trong các đệ tử. Phật Tì-xá-bà có hai đệ tử là Phò-du
và Uất-đa-ma,44 là bậc nhất trong các đệ tử. Phật Câu-
lưu-tôn có hai đệ tử là Tát-ni và Tì-lâu,45 là bậc nhất
trong các đệ tử. [3a] Đức Phật Câu-na-hàm có hai đệ
tử là Thư-bàn-na và Uất-đa-lâu,46 là bậc nhất trong

42
Để bản: Khiên-trà 騫 茶; TNM: Khiên-đồ 騫 荼. Đề-xá 提 舍;
TNM: Chất-sa 躓 沙; T 2: đệ tử đại trí là Khiếm-Ta Để-tả 欠拏底
寫. T 4: Phật Duy-vệ có đệ tử số một là Tắc 塞, số hai là Chất-xá
質舍. D14: Khaṇḍa và Tissa.
43
A-tì-phù 阿 毗 浮, Tam-bà-bà 三 婆 婆. T 2: Bộ, Tam-bà-phạ 部
三婆嚩. T 4: đệ tử số một là A-tỉ-vụ 阿比務, số hai là Tam-tham
三參. D14.: Abhibhū và Sambhava.
44
Phò (phù)-Du 扶 遊 và Uất-đa-ma 鬱 多 摩 (Pl.: Uttama?). T 2: đại
đệ tử Dã-thâu-đa-la 野輸多囉 (Pl: Yasodhara?). T 4: Phật-đề 佛
提 (Pl: Cakkavattī?) và Uất-đa 欝多; hình như có sự nhầm lẫn với
đệ tử của Phật Câu-na-hàm, xem cht. 39. D14.: Soṇa.- Uttara.
45
Tát-ni 薩 尼 và Tì-lâu 毗 樓. T 2: Tán-lận-phạ 散躪嚩. T 4: Tăng-
kì 僧耆 và Duy-lưu 維留. D14: Sañjīva-Vidhūra.

các đệ tử. Đức Phật Ca-diếp có hai đệ tử là Đề-xá và
Bà-la-bà,47 là bậc nhất trong các đệ tử. Còn nay Ta
có hai đệ tử là Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên,48 là bậc
nhất trong các đệ tử.”
Bấy giờ, Phật nói bài tụng:
Khiên-trà và Đề-xá:
Đệ tử Tì-bà-thi.
A-tì-phù, Tam-bà:
Đệ tử Phật Thi-khí.
Phò-du, Uất-đa-ma,
Bậc nhất hàng đệ tử;
Cả hai hàng ma oán:
Đệ tử Tì-xá-bà.
Tát-ni và Tì-lâu:
Đệ tử Câu-lưu-tôn.
Thư-bàn, Uất-đa-lâu:
Đệ tử Câu-na-hàm.
Đề-xá, Bà-la-bà:
Đệ tử Phật Ca-diếp.
Xá-lợi-phất, Mục-liên:
Bậc nhất đệ tử Ta.

46
Thư-bàn-na 舒 盤 那 (TNM: Ưu-ba-tư-đa 優 波 斯 多) và Uất-đa-
lâu 鬱多樓 (TNM: Uất-đa-la 鬱多羅). T 2: Tô-rô Nỗ-đa-la 穌嚕
[04]努多囉. T 4: Chuyển luân 轉 輪 (Pl.: Cakkavattī ?) và Uất-đa;
xem cht. 38..D14: Bhiyyosa và Uttara.
47
Đề-xá 提 舍 và Bà-la-bà 婆 羅 婆. T 2: Bà-la-đặc-phạ-nhạ 婆囉
特嚩惹 (Một người). T 4: Chất-da-luân 質耶輪 và Ba-đạt-hòa 波
達和. D14l.: Tissa và Bhāradvāja.
48
Xá- lị-phất 舍 利 弗 và Mục-kiền-liên 目 犍 連. T 2: chỉ kể Xá-lị-
phất. T 4: Xá-lị-phất-la 舍利弗羅 và Ma-mục-kiền-liên 摩目乾
連. D14: Sāriputta và Moggallāna.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

7. “Đức Phật Tì-bà-thi có vị đệ tử chấp sự49 là Vô
Ưu.50 Phật Thi-khí có vị đệ tử chấp sự là Nhẫn Hành.51
Phật Tì-xá-bà có vị đệ tử chấp sự là Tịch Diệt.52 Phật
Câu-lưu-tôn có vị đệ tử chấp sự là Thiện Giác.53 Phật
Câu-na-hàm có vị đệ tử chấp sự là An Hòa.54 Phật Ca-
diếp có vị đệ tử chấp sự là Thiện Hữu.55 Còn Ta có vị
đệ tử chấp sự là A-nan.”56
Vô Ưu và Nhẫn Hành,
Tịch Diệt và Thiện Giác,
An Hòa và Thiện Hữu
Thứ bảy là A-nan.
Ấy là thị giả Phật
Thấu rõ mọi nghĩa lý,
Ngày đêm không buông lung,
Lợi mình và lợi người.
Bảy Thánh đệ tử ấy
Hầu tả hữu bảy Phật
Hoan hỷ mà phụng sự,

49
Chấp sự đệ tử 執 事 弟 子, tức đệ tử thị giả. Pl.: upaṭṭhāka.
50
Vô Ưu 無 優. T 2: A-thâu-ca 阿 輸 迦. T 4: A-luân 阿輪 (thâu
輸?). D14: Asoka.
51
Nhẫn Hành 忍 行 T 2: Sát-ma-ca-rô 殺 摩 迦 嚕. T 4: Sai-ma-kiệt
差摩竭. D14: Khemaṃkara.
52
Tịch diệt 寂 滅 T 2: Ô-ba-phiến-đổ烏 波 扇 睹. T 4: Phục Chi
Diệp 復枝葉 (?). D14: Upasanta.
53
Thiện Giác 善 覺. T 2: Một-đề-dũ 沒 提 逾. T 4: Phù-đề 浮提.
D14: Buddhija.
54
An Hòa 安 和 T 2: Tô-rô-đế-lí-dã 蘇 嚕 帝 里 野. T 4: Tát-chất 薩
質. D14: Sotthija.
55
Thiện Hữu 善 友 T 2: Tát-lí-phạ-mật-đát-ra 薩 里 縳 瞇 怛 囉. T
4: Tát-ba-mật 薩波[11]蜜. D14: Sabbamitta.
56
A-nan 阿 難 T 2: A-nan-đà 阿難陀. T 4: A-nan. D14 Ānanda.

Tịch nhiên vào diệt độ.57
8. “Đức Phật Tì-bà-thi có con tên Phương Ưng. Phật
Thi-khí có con tên Vô Lượng. Tì-xá-bà có con tên
Diệu Giác. Câu-lưu-tôn có con tên Thượng Thắng.
Câu-na-hàm có con tên [3b] Đạo Sư. Ca-diếp có con
tên Tập Quân. Ta nay có con tên là La-hầu-la.”58
Phật lại nói bài tụng:
Phương Ưng, và Vô Luợng,
Diệu Giác và Thượng Thắng,
Đạo Sư và Tập Quân,
Thứ bảy La-hầu-la.
Các con hào quý ấy
Nối dõi hạt giống Phật;
Yêu Pháp, ưa bố thí,
Trong Thánh Pháp, vô úy.
9. “Đức Phật Tì-bà-thi có cha tên Bàn-đầu,59 dòng vua
Sát-lị; mẹ tên Bàn-đầu-bà-đề.60 Quốc thành vua trị tên
là Bàn-đầu-bà-đề.”61
Phật bèn nói bài tụng:

57
Tịch nhiên 寂 然, TNM: tịch diệt 寂 滅.
58
Phương ưng 方 膺. Vô lượng 無 量. Diệu giác 妙 覺. Thượng Thắng
上 勝. Đạo Sư 道 師. Tập Quân 集軍. La-hầu-la 羅睺羅. T 4: Tu-
viết-kiền-đà 須曰多鞬陀, A-đâu-la 阿兜羅, Tu-ba-la-viết 須波羅
曰, Uất-đa-la 欝多羅, Đọa-di-đà-tiên-na 墮夷陀先那, Sa-đa-hòa 沙
多和, La-vân 羅云. T 2 và D14 không đề cập.
59
Bàn-đầu 盤 頭, TNM: Bàn-đầu-ma-đa 盤 頭 摩 多. T 2, T 3: Mãn-độ-ma
滿度摩. T 4: Bàn-nậu sát-lị vương 槃裱剎利王. D14: Bandhumant.
60
Bàn-đầu-bà-đề 盤 頭 婆 提, TNM: Bàn-đầu-ma-na 盤 頭 摩 那. T 2: Mãn-
độ-ma-đế 滿度摩帝. T 4: Bàn-đầu-mạt-đà 槃頭末陀. D14: Bandumatī.
61
Bàn-đầu-bà-đề 槃頭婆提. T 2: Mãn-độ-ma 滿度摩. T 4: Sát-mạt-đề
剎末提. D14: Bandumatī.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Biến Nhãn,62 cha Bàn-đầu,
Mẹ Bàn-đầu-bà-đề.
Thành Bàn-đầu-bà-đề,
Phật thuyết pháp trong đó.
“Đức Phật Thi-khí có cha tên Minh Tướng,63 dòng
vua Sát-lị; mẹ tên Quang Diệu;64 quốc thành vua cai
trị tên là Quang tướng.”65
Phật lại nói tụng:
Thi-khí, cha Minh Tướng,
Mẹ tên gọi Quang Diệu;
Ở trong thành Quang tướng,
Uy đức dẹp ngoại địch.
“Đức Phật Tì-xá-bà có cha tên Thiện Đăng,66 dòng
vua Sát-lị; mẹ tên Xưng Giới,67 quốc thành vua cai trị
tên Vô dụ.”68
Phật nói tụng:
Cha Phật Tì-xá-bà,
Vua Sát-lị Thiện Đăng;
Mẹ tên gọi Xưng Giới;

62
Biến Nhãn 遍眼, hiệu của Phật Tì-bà-thi; xem cht. 34, 35.
63
Minh Tướng 明 相. T 2: A-rô-Ta 阿嚕拏. T 4: A-luân-Ta 阿輪
[06]拏. D14: Aruṇa.
64
Quang Diệu 光耀. T 2: 阿嚕拏. T 4: 波羅呵越提. D14: Pabhāvati,
65
Quang tướng 光相. T 2: A-rô-phạ-đế 阿嚕嚩帝. T 4: A-lâu-na-
hòa-đề 阿樓那惒提. D14: Aruṇavatī.
66
Thiện Đăng 善 燈. T 2: Tô-bát-ra-để 穌鉢囉底. T 4: Tu-ba-la-đề-
hòa 須波羅提惒. D14: Suppatīta.
67
Xưng giới 稱 戒. T 2: Bát-ra-bà-phạ-để 鉢囉婆嚩底. T 4: Da-xá-
việt-đề 耶舍越提. D14: Yasavatī
68
Vô Dụ 無 喻. T 2: A-nỗ-bát-ma 阿努鉢麼. T 4: A-nậu-ưu-ma 阿
耨憂摩. D14: Anopama.

Quốc thành tên Vô dụ.
“Đức Phật Câu-lưu-tôn có cha tên Tự Đắc,69 dòng Bà-
la-môn; mẹ tên Thiện Chi.70 Vua tên An Hòa71 và quốc
thành cũng theo đó mà có tên là An hòa.”72
Bà-la-môn Tự Đắc,
Mẹ tên gọi Thiện Chi.
Vua tên là An Hòa,
Cai trị thành An hòa.
“Đức Phật Câu-na-hàm có cha tên Đại Đức,73 dòng
Bà-la-môn; mẹ tên Thiện Thắng.74 Vua tên Thanh
Tịnh75 và quốc thành này cũng theo đó mà có tên là
Thanh tịnh.”76
Bà-la-môn Đại Đức,
Mẹ tên là Thiện Thắng;
Vua tên là Thanh Tịnh,
Ở trong thành Thanh tịnh.

69
Tự đắc 祀 得 (TNM: Lễ Đức 禮 德). T 2: Dã-nghê-dã-na-đa 野倪
也那多. T 4: A-chi-vi-đâu 阿枝違兜. D14: Aggidatta.
70
Thiện Chi 善枝. T 2: Vĩ-xá-khư 尾舍佉. T 4: Tùy-xá-ca 隨舍迦.
D14: Visākhā.
71
An Hòa 安和. T 2: Sát-mô-sát-ma 剎謨剎摩. T 4: Tu-ha-đề 須訶
提. D14: Khema.
72
An hòa 安和. T 2: Sát-ma 剎摩. T 4: Luân-ha-rị-đề-na 輪訶唎提
那. D14: Khemavatī.
73
Đại Đức 大德. T 2: Dã-nghê-dã-na-đỗ 野倪也那覩. T 4: Da-thiễm-
bát-đa 耶睒鉢多. D14: Yaññadatta.
74
Thiện Thắng 善 勝. T 2: Ô-đa-ra 烏多囉. T 4: Uất-đa-la 欝多羅.
D14:Uattarā.
75
Thanh Tịnh 清淨. T 2: Thâu-bộ 輸部. T 4: Sai-ma 差摩. D14: Sobha.
76
Thanh tịnh thành 清 淨. T 2: Thâu-bà-phạ-đế 輸婆嚩帝. T 4: Sai-
ma-việt-đề 差摩越提. D14: Sobhavatī.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

“Đức Phật Ca-diếp có cha tên Phạm Đức,77 dòng Bà-
la-môn; mẹ tên [3c] Tài Chủ.78 Vua thời đó tên Cấp-
Tỳ,79 trị vì quốc thành tên Ba-la-nại.”80
Bà-la-môn Phạm Đức,
Mẹ tên là Tài Chủ;
Thời vua tên Cấp-Tỳ,
Trị thành Ba-la-nại.
“Còn Ta có thân phụ tên là Tịnh Phạn81 dòng vua Sát-
lị, mẹ tên Đại Thanh Tịnh Diệu;82 trị sở thành của vua
là Ca-tì-la-vệ.”83
Cha: Sát-lị Tịnh Phạn,
Mẹ tên Đại Thanh Tịnh;
Đất rộng, dân sung túc;
Ta sinh ra ở đó.
“Đó là nhân duyên, danh hiệu, chủng tộc và chỗ xuất
sinh của chư Phật. Kẻ trí nào nghe đến nhân duyên đó
mà không vui mừng sinh tâm yêu thích!”

77
Phạm Đức 梵 德. T 2: Tô-một-ra-hạ-ma 穌沒囉賀摩. T 4: A-
chi-đạt-da 阿枝達耶. D14: Brahmadatta.
78
Tài-Chủ 財主. T 2: Một-ra-hạ-ma-ngu-bát-ma 沒囉賀摩虞鉢
多. T 4: Đàn-na-việt-đề-da 檀那越提耶. D14: Dhanavatī.
79
Cấp-tỳ 汲 毗 (TNM: Ba-la-tỳ 波 羅 毗; có lẽ nhầm tự dạng cấp 汲và
ba 波. T 2: Ngật-lí-kế 訖里計. T 4: Thậm Đọa 甚墮. D14: Kikī.
80
Ba-la-nại 波羅奈. T 2: đồng. T 4: Ba-la-tư 波羅私. D14:
Bārāṇasī.
81
Tịnh Phạn 淨飯. T 2: đồng. T 4: Duyệt-đầu-đàn 閱頭檀. D14:
Suddhodana.
82
Đại Thanh Tịnh Diệu 大清淨妙, TNM.: Đại Hóa 大 化. T 2: Mô-ha-
ma-da 謨訶摩耶. T 4: Ma-ha-ma-da 摩訶摩耶. D14: Mahamāya.
83
Ca-tì-la-vệ 迦毗羅衛. T 2: Ca-tì-la 迦毘羅. T 4: Ca-duy-la-vệ
迦維羅衛. D14: Kapilavatthu.

II. SỰ TÍCH PHẬT TÌ-BÀ-THI
Bấy giờ,84 Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, nay Ta muốn, bằng túc mạng trí,
sẽ nói về sự tích của chư Phật quá khứ. Các ngươi
muốn nghe không?”
Các Tỳ-kheo trả lời:
“Nay thật thích hợp. Chúng con muốn nghe.”
Phật nói:
“Này các Tỳ-kheo, hãy nghe kỹ, hãy suy gẫm kỹ! Ta
sẽ phân biệt giải thuyết cho các ngươi.”
1. “Này các Tỳ-kheo, nên biết, pháp thường của chư
Phật như vầy:
“Đức Bồ-tát Tì-bà-thi từ cõi trời Đâu-suất giáng thần
vào thai mẹ, do hông phải mà vào, chính niệm không
tán loạn. Ngay lúc ấy cõi đất rung chuyển; ánh sáng
rực rỡ soi khắp thế gian; những chỗ mặt trời mặt trăng
không soi tới cũng đều mong nhờ chiếu sáng. Chúng
sinh chốn u minh nhờ đó được trông thấy lẫn nhau
và tự biết mình hiện đang sinh ở chỗ nào. Ánh quang
minh đó lại soi đến cung điện Ma vương, Chư Thiên,
Đế Thích, Phạm Thiên, Sa-môn, Bà-la-môn và các
chúng sinh khác; tất cả thảy đều được mong nhờ ánh
sáng. Ánh sáng của Chư Thiên tự nhiên biến mất.”
Rồi Phật nói bài tụng:
Mây dày kín hư không,
Ánh chớp chiếu thiên hạ;

84 D. 14 (D.i.i. 8 ): Phật giảng xong đoạn trên liền đi vào tinh xá (vihāra). Truyện kể được tiếp tục vào buổi chiều hôm đó.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Tì-bà-thi giáng thai,
Ánh sáng chiếu cũng vậy.
Chỗ nhật nguyệt không tới,
Thảy đều được chiếu sáng,
Thai thanh tịnh, vô nhiễm:
Pháp chư Phật đều vậy.
2. “Này các Tỳ-kheo, nên biết, pháp thường của chư
Phật như vậy. Bồ-tát Tì-bà-thi lúc ở trong thai mẹ [4a]
chuyên niệm, không tán loạn; thường có bốn vị thiên
thần tay cầm qua mâu, hộ vệ cho mẹ ngài, dẫu loài
người hay loài phi nhân đều không thể xâm phạm. Đó
là pháp thường.”
Rồi Phật nói bài tụng:
Bốn phương bốn thiên thần,
Có tiếng tăm, uy đức,
Thiên đế Thích sai khiến,
Khéo thủ hộ Bồ tát.
Tay thường cầm qua mâu,
Hộ vệ không chút rời.
Nhân, phi nhân không hại.
Ấy pháp thường chư Phật.
Được Chư Thiên hộ vệ,
Như thiên nữ hầu Trời;
Quyến thuộc đều hoan hỷ.
Ấy pháp thường chư Phật.
3. “Lại nữa, này các Tỳ-kheo, đây là pháp thường của
chư Phật: Bồ-tát Tì-bà-thi từ trời Đâu-suất giáng thần
vào thai mẹ, chuyên niệm, không tán loạn, khiến thân
mẹ được an ổn, không có những điều lo lắng, trí tuệ
càng tăng trưởng. Mẹ tự xem thai mình, thấy rõ thân

Bồ-tát đủ các căn, tốt đẹp như chất vàng tía, không
chút tì vết, khác nào kẻ có mắt sáng xem vào đồ lưu
ly trong sạch, thấy suốt cả trong ngoài không chút
ngăn ngại. Này các Tỳ-kheo, đó là pháp thường của
chư Phật.”
Bấy giờ Thế Tôn nói bài kệ:
Như ngọc lưu li sáng,
Ánh sáng như trời trăng;
Nhân Tôn trong thai mẹ,
Khiến mẹ không khổ sở.
Trí tuệ càng tăng thêm;
Thấy thai như vàng ròng.
Mẹ mang thai an lạc.
Ấy pháp thường chư Phật.
4. “Này các Tỳ-kheo, Bồ-tát Tì-bà-thi từ trời Đâu-suất
giáng thần vào thai mẹ, chuyên niệm, không tán loạn,
khiến tâm mẹ lúc nào cũng thanh tịnh, không có các
dục tưởng, không bị lửa dục thiêu đốt. Ấy là pháp
thường của chư Phật.”
Thế Tôn lại nói bài kệ:
Bồ-tát trụ thai mẹ,
Phước trời trên cõi trời,
Tâm mẹ Ngài thanh tịnh,
Không có các dục tưởng.
Dứt bỏ các dâm dục,
Không nhiễm, không gần gũi,
Không bị lửa dục thiêu,
Mẹ chư Phật thường tịnh.
5. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường của chư Phật: Bồ-
tát Tì-bà-thi từ trời Đâu-suất giáng thần vào thai mẹ,

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

chuyên niệm, không tán loạn, khiến mẹ Ngài giữ trọn
năm giới, [4b] phạm hạnh thanh tịnh, thuần tín và
nhân từ, thành tựu mọi điều lành, an lạc không sợ hãi;
và khi thân hoại mệnh chung, được sinh cõi trời Đao-
lị. Ấy là pháp thường của chư Phật.”
Bấy giờ Thế Tôn lại nói kệ:
Hoài thai đấng Chí Tôn,
Tinh tấn, giới đầy đủ;
Mạng chung lại sinh thiên.
Duyên ấy, nói mẹ Phật.
6. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường của chư Phật: Bồ-
tát Tì-bà-thi, khi sinh, từ hông phải của mẹ mà ra, cõi
đất rung động, ánh sáng chiếu khắp nơi. Khi mới ra
khỏi thai,85 những chỗ tối tăm thảy đều được chiếu
sáng. Ấy là pháp thường của chư Phật.”
Thái tử sinh, đất động,
Ánh sáng rọi khắp nơi,
Cõi này và cõi khác,
Trên dưới và các phương.
Phóng quang, cho mắt sáng;
Đầy đủ thân tướng trời.
Bằng tịnh âm,hoan hỷ,
Chuyền xưng tên Bồ-tát.86
7. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường của chư Phật: Bồ-
tát Tì-bà-thi, lúc sinh, do hông phải của mẹ mà ra,
chuyên niệm, không tán loạn. Khi ấy mẹ Bồ-tát tay

85
Để bản: nhập thai 入胎; có lẽ chép nhầm.
86
Chư thiên từ dưới thấp lên cao lần lượt chuyền nhau xưng danh
hiệu Bồ-tát.

vin cành cây, không ngồi không nằm, có bốn thiên
thần bưng nước hương đứng trước Mẹ mà thưa rằng:
‘Tâu Thiên mẫu, nay Ngài sinh Thánh tử, chớ có lo
lắng.’ Đó là pháp thường của chư Phật.”
Mẹ Phật không nằm, ngồi;
Trụ giới, tu phạm hạnh;
Không lười; sinh Chí Tôn,
Được trời người phụng thờ.
8. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường chư Phật: Bồ-tát
Tì-bà-thi lúc sinh, do hông phải của mẹ mà ra, chuyên
niệm, không tán loạn, thân Ngài thanh tịnh không bị ô
nhiễm bởi các thứ ô uế. Ví như kẻ có mắt sáng, liệng
hạt minh châu sáng sạch lên lụa trắng, thấy rõ cả hai
đều không làm bẩn nhau, vì cả hai đều sạch. Bồ-tát ra
khỏi thai cũng như vậy. Đó là pháp thường của chư
Phật.”
Như minh châu sáng sạch,
Trên lụa, không vấy bẩn;
Bồ-tát khi xuất thai,
Thanh tịnh, không nhiễm ô.
9. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường của chư Phật: Bồ-
tát Tì-bà-thi, khi sinh, do hông phải của mẹ mà ra,
chuyên niệm không tán loạn. Ngài từ hông phải ra,
vừa xuống đến đất, [4c] không cần người đỡ, liền đi
bảy bước, nhìn khắp bốn phương, rồi đưa tay lên nói
rằng: ‘Trên trời dưới đất, duy Ta là tôn quý. Ta sẽ
cứu độ chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết.’87 Ấy là
thường pháp của chư Phật.”
Giống như sư tử bước,
Nhìn khắp cả bốn phương;

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Nhân Sư Tử khi sinh,
Đi bảy bước cũng thế.
Lại như rồng lớn đi,
Khắp nhìn cả bốn phương,
Đấng Nhân Long khi sinh,
Đi bảy bước cũng thế.
Khi đấng Lưỡng Túc sinh,
Đi thong thả bảy bước,
Nhìn bốn phương rồi nói:
Sẽ dứt khổ sinh tử.
Ngay lúc mới sinh ra,
Đã không ai sánh bằng,
Tự xét gốc sinh tử,
Thân này thân tối hậu.
10. “Này các Tỳ-kheo, pháp thường của chư Phật:
Bồ-tát Tì-bà-thi, khi sinh do hông phải của mẹ mà
ra, chuyên niệm, không tán loạn, tức thì có hai suối
nước, một ấm, một mát, tự nhiên ở dưới đất tuôn ra,
để phục vụ tắm rửa cho Bồ tát. Đó là thường pháp của
chư Phật.”
Đấng Lưỡng Túc khi sinh,
Hai suối tự tuôn ra,
Để cúng Bồ-tát dùng;
Biến Nhãn tắm sạch sẽ.
Hai suối tự tuôn ra,

87
D. 14 (D.i.i 15): aggo’ham asmi lokassa, jeṭṭho ‘ham asmi lo-
kassa, seṭṭho ‘ham asmi lokassa, ayam antimā jāti, n ‘atthi ‘dāni
punabhavo ti, “Ta là đấng tối thượng của thế gian, là tối thắng của
thế gian, là tối tôn của thế gian. Đây là sự sinh cuối cùng, không
còn đời nào nữa.”

Nước suối rất trong sạch;
Một ấm, một lạnh mát,
Tắm đấng Nhất thiết trí.
11. “Lúc Thái tử mới sinh, Phụ vương Bàn-đầu mời
các tướng sư và đạo sĩ đến xem tướng Thái tử để biết
sự tốt xấu. Bấy giờ, các tướng sư vâng lệnh đến xem,
và ngay trước khi chưa mặc áo, họ nhìn rõ các tướng
đầy đủ. Bèn đoán rằng: ‘Người có tướng này sẽ có hai
con đường, chắc chắn không nghi ngờ. Nếu tại gia, sẽ
là Chuyển luân thánh vương, trị vì bốn châu thiên hạ,
đủ bốn thứ quân binh, bằng chính pháp trị dân, không
thiên lệch; thi ân khắp thiên hạ; tự nhiên có bảy thứ
báu qui tụ; có ngàn người con dũng kiện hay dẹp trừ
ngoại địch; không cần dùng đao binh mà thiên hạ thái
bình. Còn nếu xuất gia học đạo, sẽ thành bậc Chính
giác, đầy đủ mười hiệu.”
Rồi các tướng sư tâu vua:
“Con trai của Đức Vua có ba mươi hai tướng, sẽ có
hai con đường, chắc chắn không nghi ngờ. Nếu tại gia
sẽ là vị Chuyển luân thánh vương. Nếu xuất gia sẽ
thành bậc Chính giác, đầy đủ mười hiệu.”
[5a] Bấy giờ, Phật nói bài tụng:
Thái tử trăm phước sinh,
Được tướng sư ghi nhận,
Như chép trong điển sách,
Chắc chắn theo hai đường:
Nếu ngài vui tại gia,
Sẽ là Chuyển luân vương,
Được bảy báu hiếm có,

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Báu tự hiện cho vua.
Bánh xe vàng nghìn căm,
Với lưới vàng bao quanh;
Bánh xe hay bay khắp,
Nên gọi bánh xe trời.
Voi bảy ngà khéo luyện,
Cao lớn trắng như tuyết,
Có thể bay trên trời:
Voi báu là thứ hai.
Ngựa đi khắp thiên hạ,
Sớm đi, chiều về ăn,
Lông đỏ, bờm khổng tước,
Là báu vật thứ ba.
Ngọc lưu ly trong sáng,
Chiếu rọi một do-tuần,
Đêm sáng như ban ngày,
Là báu vật thứ tư.
Sắc, thanh, hương, vị, xúc,
Không ai có thể sánh,
Bậc nhất hàng nữ nhân:
Đó là báu thứ năm.
Hiến vua ngọc lưu ly,
Châu ngọc các thứ quí,
Hoan hỷ mà phụng cống:
Đó là báu thứ sáu.
Theo ý niệm Luân vương,
Quân binh tiến thoái nhanh,
Nhậm lẹ theo ý vua:
Đó là báu thứ bảy.
Đó là bảy báu vật:
Bánh xe, voi, ngựa trắng,

Cư sỹ báu, nữ báu,
Quân binh báu thứ bảy.
Nhìn xem mà không chán,
Ngũ dục tự vui thú.
Như voi bứt dây trói,
Xuất gia, thành Chính giác.
Vua có con như thế,
Đấng Lưỡng Túc loài người,
Chuyển Pháp luân trong đời,
Đạo thành, không biếng nhác.
12. “Lúc bấy giờ, Phụ vương ân cần hỏi lại tướng sư
ba lần: ‘Các ngươi hãy xem lại, ba mươi hai tướng của
Thái tử gồm những gì?’ Các tướng sư bèn khoác áo lại
cho Thái tử, và kể rõ ba mươi hai tướng: 1. Bàn chân
bằng phẳng đầy đặn, đi đứng vững vàng. 2. Dưới bàn
chân có dấu chỉ như bánh xe có ngàn căm, ánh sáng
rọi lẫn nhau. [5b] 3. Có màng lưới mỏng giữa kẽ ngón
tay, chân như chân ngỗng chúa. 4. Tay chân mềm mại
như áo trời. 5. Ngón tay chân thon dài không ai bằng.
6. Gót chân đầy đặn trông không chán. 7. Ống chân
thon dài như của nai. 8. Các khớp xương móc lấy nhau
như xích chuyền. 9. Mã âm tàng. 10. Đứng thẳng, tay
duỗi dài quá gối. 11. Mỗi chân lông đều có một sợi
lông; sợi lông ấy xoáy hữu, màu lưu ly xanh biếc. 12.
Lông mọc xoay phía hữu, màu xanh biếc thẳng lên.
13. Thân sắc huỳnh kim. 14. Da thịt mịn màng không
dính bụi nhơ. 15. Hai vai ngang bằng, đầy đặn, tròn
đẹp. 16. Giữa ngực có chữ vạn.88 17. Thân cao gấp

88 Vạn tự 萬字.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

đôi người thường. 18. Bảy chỗ trong người đầy đặn.
19. Mình cao, to lớn như cây ni-câu-lô.89 20. Hai má
như sư tử. 21. Ngực vuông đầy như ngực sư tử. 22. Có
bốn mươi cái răng. 23. Răng ngang bằng, đầy đặn. 24.
Răng khít nhau không hở. 25. Răng trắng, trong sáng.
26. Yết hầu thanh sạch, ăn thức gì cũng thích hợp. 27.
Lưỡi rộng dài có thể liếm tới mép tai. 28. Tiếng nói
trong rõ như tiếng Phạm Thiên. 29. Con mắt có màu
xanh biếc. 30. Mắt như mắt trâu chúa, trên dưới có hai
mí.90 31. Có lông trắng giữa hai chân mày, mềm mại,
kéo ra dài một tầm, thả thì xoáy trôn ốc về phía hữu,
như trân châu. 32. Trên đỉnh có chỗ thịt nổi. Ấy là 32
tướng đại nhân.”91
Bèn nói bài tụng:
Đứng vững, chân mềm mại,
Không dẫm đất, hiện dấu;
Trang nghiêm tướng nghìn căm;
Đủ màu sắc tươi sáng;
Thân cao rộng, ngay thẳng,
Như cây ni-câu-loại;
Như Lai, chưa từng có,
Mã âm tàng ẩn kín;
Vàng báu trang nghiêm thân,
Các tướng chói lẫn nhau;

89
Ni-câu-lô 尼拘盧; TNM: ni-câu-loại 尼拘類. Pl: nigrodha.
90
Nguyên Hán: nhãn thượng hạ câu huyến 眼上下俱眴, nếu dịch sát:
mắt trên dưới cùng nháy; không rõ nghĩa. So sánh Pl.: gopakhuma,
có mí mắt như của bò cái; nghĩa là, mắt hai mí.
91
Xem thêm: T 261 (tr. 493c19); Đại Bát-nhã 573 (tr. 960a28); Đại
Tỳ-bà-sa 177 (tr. 888a6); Đại trí độ 29 (tr. 273c1). Pāli, D.ii 17.

Tuy lưu hành92 theo tục,
Song bụi đất không dính;
Như sắc trời mịn màng;
Lọng trời tự nhiên che;
Phạm âm, thân vàng tía,
Như hoa vươn khỏi ao.
Vua bèn hỏi tướng sư.
Tướng sư kính tâu vua.
Ngợi khen tướng Bồ-tát,
Sáng chói khắp toàn thân,
Các gân khớp tay chân,
Trong ngoài đều hiện rõ;
[5c] Thực vị thảy vi diệu;
Thân ngay ngắn không vẹo;
Bánh xe hiện dưới chân;
Tiếng nói như chim oanh;
Tướng bắp đùi đầy đặn,
Ấy do túc nghiệp thành;
Cùi chỏ tròn đầy đẹp;
Mày mắt rất đoan nghiêm;
Đấng Sư Tử giữa người,
Có oai lực hơn hết.
Hai má đều đầy đặn;
Nằm nghiêng như sư tử;
Bốn mươi răng đều đặn;
Dày khít không kẽ hở;
Tiếng Phạm âm ít có,
Xa gần tùy duyên nghe;
Đứng thẳng thân không nghiêng,

92 Để bản: lưu hành 流行. NM: lưu ô 流汙: đổ mồ hôi?

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Hai tay sờ đến gối;
Ngón tay đều, mềm mại;
Đủ các tướng tôn quí.
Mỗi chân lông một sợi;
Màng lưới kẽ tay chân;
Nhục kế, mắt xanh biếc;
Mắt trên dưới hai mí;
Hai vai ngang, tròn, đầy;
Đủ ba mươi hai tướng.
Gót chân không cao thấp;
Đùi thon như đùi nai.
Đấng Chí Tôn xuất hiện,
Như voi bứt dây trói,
Độ chúng sinh thoát khổ,
Khỏi sinh già bệnh chết.
Ngài đem tâm đại bi,
Truyền dạy bốn chân đế,
Diễn bày các pháp nghĩa,
Được mọi người tôn quý.
13. Phật lại bảo các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, lúc Phật Tì-bà-thi sinh ra, Chư
Thiên ở phía trên, giữa hư không, tay cầm lọng trắng,
quạt báu, để ngăn che lạnh, nóng, gió, mưa, bụi
bặm.”
Hiếm có trong loài người,
Đấng Lưỡng Túc ra đời,
Được Chư Thiên cung kính,
Dâng lọng báu, quạt báu.
“Bấy giờ, Phụ vương cấp bốn người vú: một, cho bú;
hai, tắm rửa; ba, bôi hương; bốn, vui đùa. Họ vui vẻ

nuôi nấng, không hề biếng nhác.”
Nhũ mẫu lòng từ ái,
Nuôi dưỡng con mới sinh:
Cho bú và tắm rửa,
Bôi hương và vui đùa.
Hương bậc nhất trong đời,
Bôi xoa đấng Chí Tôn.
[6a]“Lúc còn là đồng tử, con trai con gái cả nước
ngắm nhìn Ngài không chán.”
Được nhiều người thương kính,
Như tượng vàng mới thành,
Trai gái cùng nhìn ngắm,
Nhìn mãi không biết chán.
“Lúc còn là đồng tử, con trai và con gái cả nước
chuyền nhau ẵm bồng, như ngắm hoa báu.”
Phật nói bài kệ:
Khi Lưỡng Túc Tôn sinh,
Được nhiều người thương kính,
Chuyền tay nhau bồng ẵm,
Như ngắm hương hoa báu.
“Bồ-tát khi mới sinh, mắt Ngài không nháy như Chư
Thiên trời Đao-lị.93 Do cặp mắt không nháy mà có
hiệu là Tì-bà-thi.”
Đấng Chí Tôn không nháy,

93 Hán: kì mục bất huyến, như Đao-lị thiên 其 目 不 眴 如 刀 利 天 D. 14 (D.i.i 17): animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṃsā, ani- misanto kumāro pekkhatā’ti kho… ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi. “nhìn thẳng sự vật bằng cặp mắt không nháy như Chư Thiên Tāvatimsa, vì vậy, gọi là Vipassī (người quan sát).”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Như Chư Thiên Đao-lị,
Thấy sắc mà chính quán,
Nên hiệu Tì-bà-thi.
“Bồ-tát khi sinh, âm thanh của Ngài trong suốt, êm
dịu, hòa nhã như tiếng chim ca-la-tần-già.”94
Như chim trên núi Tuyết,
Uống nước hoa mà hót,
Đấng Lưỡng Túc Tôn ấy,
Tiếng trong suốt cũng vậy.
“Bồ-tát khi mới sinh, mắt có thể nhìn thấy suốt một
do-tuần.”
Do nghiệp quả95 thanh tịnh,
Ánh sáng trời mầu nhiệm,
Mắt Bồ-tát nhìn thấy,
Khắp suốt một do-tuần.
“Bồ-tát khi sinh, tuổi lớn dần, ở tại Đại chính đường
để khai hóa theo lẽ đạo.96 Ân đức ban đến thứ dân,
đức lớn đồn xa.”97
Thơ ấu, ngồi Chính đường,
Xử thiên hạ đúng luật,
Quyết đoán các sự vụ,

94
Ca-la-tần-già 迦 羅 頻 伽; xem cht. 10.
95
D.14 (ii 20): kammavipākajam, phát sinh từ dị thục của nghiệp.
96
Để bản: Thiên chánh đường 天 正 堂; TNM: Đại chánh đường 大正
堂. D14: atthakaraṇa: công đường hay pháp đường, để xử kiện. Tham
chiếu, D. 14 (D.i.i 20): bandhumā rājā atthakaraṇe nisinT vipassiṃ
kumāraṃ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati, “Vua Bandhumā khi ngồi ở
pháp đình, đặt Vương tử Vipassī trên đùi, dạy xử án.”
97
Tham chiếu, D. 14 (ii 20): “…do hoàng tử Vipassī có thể quan sát
và phán quyết đúng chánh lý nên càng được gọi tên là Vipassī.”

Nên gọi Tì-bà-thi.
Trí thanh tịnh quảng bác,
Sâu thẳm như biển cả,
Làm mọi người hài lòng,
Khiến trí tuệ tăng trưởng.
14. “Một hôm, Bồ-tát muốn ra khỏi thành để dạo chơi
và quan sát, bèn ra lịnh người đánh xe98 sửa soạn xe
báu để Ngài đi đến công viên99 tuần hành và du ngoạn.
Người đánh xe sau khi sửa soạn xa giá xong, tâu Thái
tử: ‘Giờ đã thích hợp.’ Thái tử cỡi xe báu đi đến khu
vườn công cộng100 kia. Giữa đường, Ngài gặp một
người già, đầu bạc, răng rụng, lưng còm, mặt nhăn,
rung rinh trên chiếc gậy, thở khò khè theo nhịp bước
khó khăn. Thái tử liền xoay hỏi quân hầu: ‘Đó là [6b]
người gì?’ Đáp rằng: ‘Đó là người già.’ Lại hỏi: ‘Già
là thế nào?’ Đáp: ‘Già là người mà tuổi thọ sắp hết,
không còn sống bao lăm nữa.’ Thái tử lại hỏi: ‘Ta đây
cũng sẽ như thế, không tránh khỏi tai họa này chăng?’
Đáp: ‘Phàm đã có sinh tất có già, đâu kể gì sang hèn.’
Nghe vậy Thái tử buồn bã không vui, liền bảo quân
hầu đánh xe về. Ngài lặng lẽ suy niệm: ‘Ta cũng sẽ
như vậy, chịu nỗi khổ vì tuổi già này.’”
Bấy giờ Phật bèn nói bài kệ:
Thấy già, mạng sắp chết,
Chống gậy bước đi run,
Bồ-tát tự suy ngẫm:

98
T 4: Du-nga 瑜 誐.
99
Viên lâm 園 林. Pl.: uyyānabhumi; Skt. udyāna: công viên, viên
quán.
100
Hán: viên quán 園 觀, tức viên lâm. Xem cht. 90.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Ta chưa khỏi nạn này.
“Bấy giờ Phụ vương hỏi quân hầu: ‘Thái tử xuất du có
vui không?’ Đáp: ‘Không vui.’ Vua hỏi lý do: ‘Tại sao
vậy?’ Đáp: ‘Tại giữa đường Ngài gặp người già nên
không vui.’ Phụ vương mới âm thầm nhớ lại: ‘Ngày
trước tướng sư xem tướng, đoán Thái tử sẽ xuất gia;
nay Thái tử không vui, hẳn đúng như thế chăng? Ta
hãy dùng mọi cách giữ Thái tử lại thâm cung, đem
ngũ dục làm nguôi lòng Thái tử, để Thái tử đừng xuất
gia.’ Nghĩ xong vua liền hạ lệnh trang sức cung điện,
chọn hàng thế nữ để giúp vui Thái tử.”
Phật nói bài tụng:
Phụ vương nghe lời ấy,
Sai trang hoàng cung quán,
Tăng thêm bằng ngũ dục,
Muốn khiến không xuất gia.
15. “Một thời gian sau, Thái tử bảo quân hầu đánh xe
đi dạo. Giữa đường, Ngài gặp một người bệnh, thân
gầy, bụng lớn, mày mặt sạm đen, nằm một mình trên
phân dơ, không ai chăm sóc. Bệnh rất khổ, miệng cứng
không nói được. Thái tử xoay lại hỏi quân hầu: ‘Đó là
người gì?’ Đáp: ‘Đó là người bệnh.’ Hỏi: ‘Bệnh là thế
nào?’Đáp: ‘Bệnh là là bị các thứ đau nhức hành hạ,
chết sống không biết lúc nào.’ Hỏi: ‘Ta cũng sẽ như
thế, không tránh khỏi tai họa này sao?’ Đáp: ‘Phải.
Phàm có sinh thì có bệnh, không kể gì sang hèn.’
Nghe vậy, Thái tử trở nên buồn bã không vui, liền bảo
quân hầu đánh xe trở về. Ngài lặng lẽ suy nghĩ: ‘Ta
cũng sẽ như vậy, chịu nỗi khổ vì bệnh này.’”
Rồi Phật nói bài kệ:

Thấy người bịnh lâu kia,
Nhan sắc bị suy tổn,
Im lặng tự suy ngẫm:
Ta chưa khỏi hoạn này.
“Bấy giờ, Phụ vương lại hỏi quân hầu: ‘Thái tử đi
dạo có vui không?’ Đáp: [6c] ‘Không vui.’ Quân hầu
đáp. ‘Tại sao thế?’ ‘Tại giữa đường Ngài gặp người
bệnh, nên không vui.’ Phụ vương âm thầm suy nghĩ:
‘Ngày trước tướng sư xem tướng Thái tử, đoán rằng
sẽ đi xuất gia. Ngày nay Thái tử không vui, hẳn đúng
thế chăng? Ta sẽ tìm cách tăng thêm mọi thứ dục lạc
làm nguôi lòng Thái tử, khiến cho khỏi xuất gia.’ Vua
liền hạ lệnh nghiêm sức cung điện, chọn thêm thể nữ
để giúp vui.”
Phật lại nói kệ:
Sắc, thanh, hương, vị, xúc,
Vi diệu, đáng ưa thích;
Bồ-tát phước tột cùng,
Nên sống trong hoan lạc.
16. “Lại một lúc khác, Thái tử bảo quân hầu đánh
xe đi dạo. Giữa đường, Ngài gặp một người chết;
phướnn lụa nhiều màu dẫn đường trước sau; dòng họ,
thân quyến, tiếc thương than khóc, đưa ra khỏi thành.
Thái tử lại hỏi: ‘Đó là người gì?’ Quân hầu đáp: ‘Đó
là người chết.’ Hỏi: ‘Chết là thế nào?’ Đáp: ‘Chết tức
là hết. Hết gió đến hết lửa, các căn bại hoại. Kẻ còn
kẻ mất đôi đường, gia đình ly biệt. Đó gọi là chết’
Thái tử lại hỏi người đánh xe: ‘Ta đây cũng sẽ như
thế, chưa khỏi tai hoạn này chăng?’ Đáp: ‘Phải. Phàm
đã có sinh tất có chết, chẳng kể sang hèn.’ Nghe vậy,

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Thái tử lại càng buồn bã không vui, bảo đánh xe về.
Ngài trầm ngâm suy nghĩ: ‘Ta cũng sẽ như vậy, chịu
nỗi khổ vì chết này.’”
Phật liền dạy bài kệ:
Lần đầu thấy người chết,
Biết họ còn tái sinh;
Thầm lặng tự suy nghĩ:
Ta chưa khỏi hoạn này.
“Phụ vương lại hỏi quân hầu: ‘Thái tử đi dạo lần này
có vui không?’ - ‘Không vui’, quân hầu đáp: - ‘Tại
sao thế’? - ‘Tại giữa đường Ngài gặp người chết, nên
không vui.’ Phụ vương âm thầm suy nghĩ: ‘Ngày trước
tướng sư xem Thái tử, đoán rằng sẽ đi xuất gia. Ngày
nay Thái tử không vui, hẳn là đúng thế chăng? Ta hãy
tìm cách tăng thêm các thứ kỹ nhạc để làm nguôi lòng
Thái tử, khỏi xuất gia.’ Liền hạ lệnh trang sức cung
điện, chọn thêm thể nữ để khiến cho giúp vui.”
Tuổi thơ đã nổi tiếng,
Các thể nữ vây quanh,
Tự vui thú ngũ dục,
Như thú vui Thiên đế.
[7a] 17. “Lại một lúc khác, Thái tử bảo quân hầu đánh
xe đi dạo. Giữa đường, Ngài gặp một vị Sa-môn, bận
pháp phục, tay cầm bát, mắt nhìn xuống đất mà bước
đi. Thái tử liền hỏi quân hầu: ‘Đó là người gì?’ ‘Đó
là vị Sa-môn’, quân hầu đáp. - ‘Sao gọi là Sa-môn?’ -
‘Sa-môn là người xa lìa ân ái, xuất gia tu đạo, chế ngự
các căn, không nhiễm ngoại dục, có tâm từ đối với hết
thảy, không làm tổn hại vật gì; gặp khổ cũng không
buồn, gặp vui cũng không mừng, hay nhẫn như đất.

Đó gọi là Sa-môn.’ Thái tử bèn nói: ‘Lành thay! Đó là đạo chân chính, tuyệt hẳn mọi trần lụy, chỉ vui thú với cái vi diệu thanh hư.’ Thái tử liền bảo quân hầu đưa xe đến gần, và hỏi Sa-môn rằng: ‘Ông cạo bỏ râu tóc, bận pháp phục, cầm bát như vậy, chí ông muốn cầu chuyện gì?’ Sa-môn đáp: ‘Phàm người xuất gia là cốt điều phục tâm ý, xa lìa trần cấu, thương xót cứu giúp quần sinh, không làm điều gì xâm hại, trong lòng rỗng rang tịch mịch, chỉ có bề giữ đạo mà thôi.’ Thái tử khen: ‘Hay lắm! Đạo này rất chân chính.’ Liền bảo quân hầu: ‘Mang áo trân bảo của Ta và xa giá về, tâu lại Phụ vương biết rằng ngay tại đây, Ta sẽ cắt bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo. Vì Ta muốn điều phục tâm ý, xa lìa trần cấu, giữ mình thanh tịnh để cầu chính đạo.’ Quân hầu liền đem xa giá và y phục của Thái tử về tâu lại phụ vương, còn Thái tử thì cắt bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.” 18. Phật bảo các Tỳ-kheo: “Này các Tỳ-kheo, Thái tử nhân thấy người già, người bệnh mà thấu rõ cõi đời là khổ não; nhân thấy người chết mà lòng tham luyến thế gian tiêu tan; nhân thấy Sa-môn mà tâm được quách nhiên đại ngộ. Trong khi Thái tử xuống xe bước đi, cứ mỗi bước tiến tới là mỗi bước rời xa triền phược. Thế ấy là chân xuất gia, chân viễn ly. “Bấy giờ, nhân dân trong nước nghe Thái tử đã cạo bỏ râu tóc, bận pháp phục, cầm bát, xuất gia hành đạo, bèn bảo nhau rằng: ‘Đạo ấy chắc là đạo chân chính, mới khiến Thái tử bỏ nước, bỏ ngôi vị cao sang, cùng mọi sự quý trọng.’ Lúc ấy có tới tám vạn bốn ngàn

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

người trong nước đến xin Thái tử cho làm đệ tử xuất
gia tu đạo.”
Phật nói bài tụng:
Lựa chọn pháp thâm diệu,
Nghe xong, liền xuất gia,
Thoát khỏi ngục ân ái,
Không còn các trói buộc.
“Thái tử bèn thâu nhận, cho cùng đi theo, giáo hóa
khắp nơi, từ thôn này sang thôn khác, từ nước nọ đến
nước kia. Ngài đến chỗ nào cũng được cung kính,
[7b] cúng dường tứ sự. Bồ-tát nghĩ rằng: ‘Ta cùng đại
chúng thường đi qua các nước, chỗ nhân gian ồn ào;
sự này không thích hợp với ta lắm. Lúc nào ta mới xa
được đám đông này ở chỗ nhàn tịnh mà suy tầm đạo
lý?’
19. “Sau đó, Ngài được như chí nguyện, đi đến chỗ
nhàn tịnh, chuyên tinh tu đạo. Ngài lại suy nghĩ:
‘Chúng sinh thật đáng thương, thường ở trong tăm
tối, mang lấy cái thân nguy khốn, mong manh, nào
sinh, nào già, nào bệnh, nào chết, đủ mọi thứ khổ não.
Chúng chết đây sinh kia, chết kia sinh đây, cứ duyên
theo cái khổ uẩn này mà trôi nổi, không bao giờ cùng.
Ta lúc nào mới có thể thấu triệt khổ uẩn, diệt hết sinh,
già, chết?’
“Ngài lại suy nghĩ rằng: ‘Già-chết từ đâu, duyên cái gì
mà có?’101 Ngài liền dùng trí tuệ quán sát nguyên do,

101
Nguyên Hán: sinh tử 生死, nên đọc là lão tử 老死, già và chết.
Cf. Pāli, D. ii 30: kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃpaccayā
jarāmaraṇan’ti?

thấy rằng do sinh mà có già và chết; sinh là duyên của già-chết. Sinh lại do hữu mà khởi; hữu là duyên của sinh. Hữu do thủ mà khởi; thủ là duyên của hữu. Thủ do ái mà khởi; ái là duyên của thủ. Ái do thọ mà khởi; thọ là duyên của ái. Thọ do xúc mà khởi; xúc là duyên của thọ. Xúc do sáu xứ102 mà có; sáu xứ là duyên của xúc. Sáu xứ do danh sắc mà khởi; danh sắc là duyên của sáu xứ. Danh sắc do thức mà khởi; thức là duyên của danh sắc. Thức do hành mà khởi, hành là duyên của thức.103 Hành do vô minh104 mà khởi, vô minh là duyên của hành. Thế tức là do duyên là vô minh có hành, do duyên là hành có thức, do duyên là thức có danh sắc, do duyên là danh sắc có sáu xứ, do duyên là sáu xứ có xúc, do duyên là xúc có thọ, do duyên là thọ có ái, do duyên là ái có thủ, do duyên là thủ có hữu, do duyên là hữu có sinh, do duyên là sinh có già, bệnh, chết, sầu, buồn, khổ, não. Khổ uẩn105 này do duyên là sinh mà có. Chính đó là sự tập khởi của khổ.’ “Khi Bồ-tát tư duy về sự tập khởi của khổ uẩn ấy, liền phát sinh trí, phát sinh con mắt, phát sinh giác, phát

102
Nguyên Hán: lục nhập 六入.
103
Cf. Pāli, D.i.i 32: kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hoti, kiṃpaccayā
viññāṇan’ti? … nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hoti, nāmarūpapaccayā
viññāṇan’ti. ..paccudāvattati kho idaṃ viññāṇaṃ - nāmarūpamhā,
nāparaṃ gacchati. “Do có cái gì mà có thức? Do duyên là gì mà
có thức? … Do có danh sắc mà có thức; do duyên là danh sắc mà
có thức… Thức này từ danh sắc mà quay trở lui, không đi lên nữa.
Trong bản Pāli, duyên khởi 10 chi. Các bản Hán đều kể duyên khởi
12 chi.
104
Nguyên Hán: si 癡. Pl. avijjā.
105
Nguyên Hán: khổ thạnh ấm苦盛陰. Pl.: kevala- dukkhakkhanda:
toàn bộ khổ uẩn, khối thuần khổ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

sinh minh, phát sinh thông, phát sinh tuệ, phát sinh chứng ngộ.106 “Bồ-tát lại suy nghĩ: ‘Do cái gì không có mà già-chết không có? Do cái gì diệt thì già-chết diệt?’ Rồi bằng trí tuệ, Ngài quán sát nguyên do, biết rằng, do sinh không có nên già-chết không có; do sinh diệt nên già- chết diệt; do hữu không có nên sinh không có, hữu diệt nên sinh diệt; do thủ không có nên hữu không có, thủ diệt nên hữu diệt; do ái không có nên thủ không có, ái diệt nên thủ diệt; do thọ không có nên ái không có, thọ diệt nên ái diệt; do xúc không có nên thọ không có, xúc diệt nên thọ diệt; do sáu xứ không có nên xúc không có, sáu xứ diệt nên xúc diệt; do danh sắc không có nên sáu xứ không có, danh sắc diệt nên sáu xứ diệt; do thức không có nên danh sắc không có, thức diệt nên danh sắc diệt; do hành không có nên thức không có, hành diệt nên thức diệt; do vô minh không có nên hành không có, [7c] vô minh diệt nên hành diệt. Thế tức là vì vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt, thức diệt nên danh sắc diệt, danh sắc diệt nên sáu xứ diệt, sáu xứ diệt nên xúc diệt, xúc diệt nên thọ diệt, thọ diệt nên ái diệt, ái diệt nên thủ diệt, thủ diệt nên hữu diệt, hữu diệt nên sinh diệt, sinh diệt nên già, chết, ưu, bi, khổ, não diệt.

106 Hán: 生智, 生眼, 生覺, 生明, 生通, 生慧, 生證 sinh trí, sinh nhãn, sinh giác, sinh minh, sinh thông, sinh tuệ, sinh chứng. Pāli, D.i.i 29: pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi., “phát sinh con mắt thấy được các pháp chưa từng được nghe từ trước, phát sinh trí, phát sinh tuệ, phát sinh minh, phát sinh ánh sáng.

“Khi Bồ-tát suy nghĩ về sự diệt tận của khổ uẩn như
thế liền phát sinh trí, phát sinh con mắt, phát sinh
giác, phát sinh minh, phát sinh thông, phát sinh tuệ,
sinh chứng.
“Sau khi Bồ-tát quán mười hai chi duyên khởi107 theo
hai chiều thuận nghịch, biết như thật, thấy như thật,
tức thì ngay tại chỗ ngồi, Ngài chứng đắc A-nậu-đa-
la-tam-miệu-tam-bồ-đề.”
Phật bèn nói bài tụng:
Lời này nói giữa chúng,
Các ngươi nên lắng nghe.
Bồ-tát quá khứ quán
Pháp vốn chưa từng nghe:
Già-chết từ duyên gì?
Do nhân gì mà có?
Quán sát đúng như vậy,
Biết già-chết do sinh.
Sinh lại từ duyên gì,
Nhân gì mà có ra?
Suy nghĩ đúng như vậy,
Liền biết sinh do hữu.
Chấp thủ đây, kia rồi,108
Hữu lần lượt chồng chất.
Vậy nên Như Lai dạy:
Thủ là duyên của hữu.

107
Nguyên Hán: thập nhị nhân duyên 十 二 因 緣.
108
Hán: thủ bỉ thủ bỉ 取彼取彼. Cf. D. ii 58: upādānañca hi (…)
sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, “(…) thủ với
bất cứ loại nào, trong bất cứ trường hợp nào…”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Như đống chứa dơ bẩn.109
Gió thổi, bẩn tuôn chảy,110
Như vậy nhân của thủ,
Do ái mà rộng sâu.
Ái do từ thọ sinh,
Nảy sinh gốc lưới khổ,
Vì nhân duyên nhiễm trước,
Cùng tương ưng khổ lạc.
Thọ vốn do duyên gì,
Nhân gì mà có thọ?
Suy nghĩ như thế rồi,
Biết thọ do xúc sinh.
Xúc vốn do duyên gì,
Nhân gì mà có xúc?
Suy nghĩ như thế rồi,
Biết xúc từ sáu xứ.
Sáu xứ do duyên gì,
Nhân gì có sáu xứ?
Suy nghĩ như vậy, biết
Sáu xứ do danh sắc.
Danh sắc do duyên gì,
Nhân gì có danh sắc?
Suy nghĩ như vậy biết
Danh sắc từ thức sinh.
Thức vốn do duyên gì,
Nhân gì mà có thức?
[8a]Suy nghĩ như vậy rồi,

109
Hán: như chúng uế ác tụ 如 眾 穢 惡 聚; TNM: dĩ thâm uế ác tụ 以
深 穢 惡 聚.
110
Hán: phong xuy ác lưu diễn 風 吹 惡 流 演; TNM: phong xuy vô lưu
diễn 風 吹 無 流 演. Có lẽ muốn nói, do gió nghiệp thổi, ác pháp hay
uế pháp từ ngoài rò chảy vào tâm.

Biết thức từ hành sinh.
Hành vốn do duyên gì,
Nhân gì mà có hành?
Suy nghĩ như vậy rồi
Biết hành từ vô minh sinh.
Nhân duyên như vậy đó,
Mới thật nghĩa nhân duyên.
Bằng phương tiện trí tuệ,
Quán thấy gốc nhân duyên.
Khổ không do Thánh hiền,
Cũng không phải vô cớ.
Nên với khổ biến dịch,
Kẻ trí lo đoạn trừ.
Nếu vô minh dứt sạch,
Lúc đó không còn hành.
Nếu đã không có hành,
Thời cũng không có thức.
Nếu thức vĩnh viễn diệt,
Thì danh sắc không còn.
Danh sắc đã dứt rồi,
Làm gì có sáu xứ.
Nếu sáu xứ trọn dứt,
Thời cũng không có xúc.
Nếu xúc đã dứt hẳn,
Thời cũng không có thọ.
Nếu thọ dứt hết rồi,
Thời cũng không có ái.
Nếu ái dứt hết rồi
Thời cũng không có thủ.
Nếu thủ đã dứt rồi,
Thời cũng không có hữu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Nếu hữu dứt hết rồi,
Thời cũng không có sinh.
Nếu sinh dứt hết rồi,
Thời không khổ già-chết.
Hết thảy đều dứt sạch.
Đó lời người trí nói,
Mười hai duyên sâu xa,
Khó thấy, khó hiểu biết;
Duy Phật mới biết rõ,
Tại sao có, sao không.
Nếu hay tự quán sát,
Thời không còn các nhập.
Người thấu triệt nhân duyên
Không tìm thầy bên ngoài.
Ai nơi uẩn, giới, xứ,
Lìa dục, không nhiễm trước,
Xứng đáng nhận bố thí;
Thí chủ được báo lành.
Nếu đặng bốn biện tài,
Thành tựu quyết định chứng;
Giải trừ mọi ràng buộc,
Đoạn trừ, không buông lung.111
Sắc, thọ, tưởng, hành, thức,
Giống như xe cũ mục:
Quán rõ được như vậy,
Thời thành bậc Chính giác.
[8b]Như chim bay giữa không,
Đông tây theo ngọn gió;
Bồ-tát đoạn kết sử,

111 Đoạn trừ vô phóng dật 斷除無放逸. TNM: đoạn ấm vô phóng dật 斷陰無放逸: đoạn trừ thủ uẩn, không buông lung.

Như gió thổi áo nhẹ.
Tì-bà-thi tịch tịnh,
Quán sát rõ các pháp:
Già-chết duyên đâu có?
Từ đâu già-chết dứt?
Ngài quán như vậy rồi,
Phát sinh trí thanh tịnh,
Biết già-chết do sinh.
Sinh dứt, già-chết dứt.
“Lúc Phật Tì-bà-thi vừa mới thành đạo, Ngài tu tập
nhiều về hai phép quán, là an ổn quán và xuất ly
quán.” 112
Phật liền dạy bài tụng:
Như Lai bậc tối thượng,
Thường tu hai phép quán,
An ẩn và xuất ly,
Đại Tiên sang bờ kia.
Tâm Ngài được tự tại,
Đoạn trừ mọi kết sử,
Lên núi nhìn bốn phương,
Nên hiệu Tì-bà-thi.
Ánh đại trí trừ tối,
Như gương sáng soi mình.
Trừ ưu khổ cho đời;
Dứt khổ sinh, già, chết.
20. “Phật Tì-bà-thi, lại ở chỗ nhàn tịnh suy nghĩ như
vầy: ‘Ta nay đã chứng được pháp vô thượng thậm
thâm vi diệu, là pháp khó thấy khó hiểu, tịch tĩnh,

112 An ẩn quán 安隱觀, xuất ly quán 出離觀.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

thanh tịnh, chỉ có người trí mới thấu biết chứ kẻ phàm phu không thể nào hiểu thấu được.113 Bởi vì chúng sinh có những nhẫn dị biệt, kiến dị biệt, chấp thủ dị biệt, sở kiến dị biệt. Dựa theo kiến thức dị biệt đó mỗi người chỉ thích điều mình mong cầu, làm theo tập quán của mình,114 cho nên chúng không thể thấu hiểu lý duyên khởi thâm diệu này.115 Đối với Niết-bàn diệt tận khát ái lại càng khó hiểu gấp bội phần. Nếu Ta dầu vì chúng mà nói ra thì chắc chúng không hiểu nổi, còn trở lại gây phiền nhiễu.’ Suy nghĩ như thế rồi, Ngài im lặng không muốn thuyết pháp. “Lúc ấy vị Vua trời Phạm Thiên biết đức Tì-bà-thi đã nghĩ gì, liền tự nhủ: ‘Thương thay, thế gian này đang bị sụp đổ! Đức Phật Tì-bà-thi vừa chứng được pháp thâm diệu như thế mà không muốn nói ra.’ Tức thì, trong khoảnh khắc, như lực sĩ co duỗi tay, ông từ

113 Hán: tức diệt thanh tịnh 滅清淨 (TNM: tĩnh huyên 靜 喧). Cf. D.i.i 36: adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranu- bodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. “Pháp mà Ta đã chứng đắc này thật là sâu xa, khó thấy, khó giác ngộ, tịch tĩnh, vi diệu, siêu việt tư duy, thâm áo, chỉ có thể biết được bởi kẻ trí.” 114 Hán: dị kiến, dị nhẫn, dị thọ, dị học. Y bĩ sở kiến, các lạc sở cầu, các vụ sở tập (…) 異見異忍異受異學依彼所見各樂所求各務所習 (…). Đoạn kinh Pāli tương đương không đồng nhất với bản Hán, mà Vô Trước và Thế Thân dẫn để chứng minh sự tồn tại của thức A-lại-da: ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatā paṭiccasamuppādo. “Chúng sinh này do ham muốn ái dục (= a-lại-da), tham đắm ái dục, vui thích ái dục… do đó, khó thấy pháp này, đó là y duyên tánh và duyên khởi pháp.” 115 Pl., sđd.: idappaccayatapaṭiccasamuppāda, y tánh duyên khởi (cái này có do cái kia có, …)

cung Phạm Thiên bỗng nhiên hiện xuống, đến trước mặt Phật, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Phật, rồi đứng lui một bên, đầu gối phải quỳ sát đất, chấp tay bạch rằng: ‘Ngưỡng mong đức Thế Tôn kịp thời thuyết pháp. Nay bụi bặm nơi các chúng sinh này mỏng nhẹ; chúng có các căn bén nhạy, có lòng cung kính, dễ bề khai hóa. Chúng đã biết sợ những tội lỗi không thể cứu chữa trong đời sau, biết dứt trừ pháp ác, [8c] làm phát sinh con đường thiện.’ “Phật bảo Phạm Vương: ‘Thật vậy, thật vậy, đúng như lời Ông nói! Nhưng Ta ở chỗ nhàn tịnh, thầm lặng suy nghĩ: ‘Nếu Ta nói pháp thâm thâm vi diệu mà Ta chứng đắc cho chúng, tất nhiên chúng không thể hiểu, lại gây thêm điều xúc phạm. Vì vậy, Ta im lặng không muốn thuyết pháp. Ta trải qua vô số a-tăng-kì kiếp cần khổ không biếng nhác tu tập những công hạnh vô thượng, nay mới chứng đắc pháp khó chứng đắc này, nếu nói cho hạng chúng sinh còn tham dục, sân hận, ngu si,116 tất chúng không làm theo, chỉ thêm luống uổng. Pháp vi diệu này trái nghịch với đời. Chúng sinh bị nhiễm bởi dục, bị bao trùm bởi ngu si, không thể tin hiểu nổi. Này Phạm Vương, Ta thấy rõ như thế, nên im lặng không muốn thuyết pháp.’ “Khi ấy, Phạm Vương lại ân cần khẩn thiết thưa thỉnh một lần nữa, rồi một lần nữa, ân cần khẩn thiết thỉnh cầu đến ba lần rằng: ‘Bạch Thế Tôn, nếu Thế Tôn không thuyết pháp, thì nay thế gian này phải bị sụp đổ, rất đáng thương xót. Ngưỡng mong Thế Tôn kịp thời giảng dạy, chớ để chúng sinh sa đọa nẻo dữ.’

116 Nguyên Hán: dâm nộ si 婬怒癡.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

“Đức Thế Tôn nghe Phạm Vương ba lần ân cần thưa thỉnh, liền dùng Phật nhãn soi khắp thế giới, thấy sự cáu bẩn của chúng sinh có dày có mỏng, căn tính có lanh lợi, có chậm lụt; có kẻ dễ khai hóa, có kẻ khó khai hóa. Hạng dễ khai hóa biết sợ tội lỗi đời sau, nên gắng lo dứt trừ pháp ác, làm phát sinh đường lành. Chúng như hoa ưu-bát-la, hoa bát-đầu-ma, hoa câu- vật-đầu, hoa phân-đà-lị, có cái vừa ra khỏi bùn nhưng chưa tới mặt nước; có cái đã ra khỏi bùn lại lên ngang mặt nước, có cái tuy lên khỏi mặt nước mà chưa nở; nhưng cái nào cũng không bị dính bẩn, mà dễ dàng nở ra. Chúng sinh trong thế gian này cũng như thế. “Đức Thế Tôn bảo Phạm Vương: ‘Ta vì thương tưởng các ông nay sẽ mở rộng cửa pháp cam lồ.117 Pháp ấy thâm diệu khó hiểu, khó biết, nay Ta sẽ nói cho những người tín thọ, muốn nghe, chứ không phải vì hạng người quấy nhiễu, vô ích.’ “Phạm Vương biết Phật đã nhận lời thỉnh cầu, nên vui mừng hớn hở, đi quanh Phật ba vòng, cúi đầu đảnh lễ rồi biến mất. 21. “Phạm Vương đi chưa bao lâu, đức Như Lai lại tĩnh mặc suy nghĩ: ‘Nay Ta nên nói pháp cho ai trước hết?’ Rồi Ngài lại suy nghĩ: ‘Ta hãy đi vào thành Bàn- đầu, trước hết mở cánh cửa cam lộ cho Vương tử Đề- xá và con Đại thần là Khiên-đồ.’ Rồi thì, liền trong khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi tay, Thế Tôn bỗng biến mất khỏi cây đại thọ. Ngài đi đến thành Bàn-đầu, vào vườn Lộc dã của vua Bàn-đầu, trải chỗ ngồi rồi

117 Hán: cam lộ pháp môn 甘 露 法 門; Pl.: amatassa dvāra, cánh cửa dẫn vào bất tử.

ngồi lên.”
Bấy giờ, Phật nói bài tụng:
Như sư tử trong rừng,
Mặc tình mà đi dạo.
[9a] Phật kia cũng như vậy,
Du hành không trở ngại.
“Phật Tì-bà-thi bảo người giữ vườn: ‘Ngươi hãy vào
thành nói với Vương tử Đề-xá và Khiên-đồ con Đại
thần rằng: Các ngài có biết không, đức Phật Tì-bà-thi
hiện ở trong vườn Lộc dã, muốn gặp các ngài? Các
ngài nên biết bây giờ là phải thời.’ Người giữ vườn
vâng mệnh tìm đến chỗ hai người trình đủ những điều
Phật dạy. Hai người nghe xong, liền đến chỗ Phật,
cúi đầu đảnh lễ, rồi đứng lại một bên. Phật lần lượt
thuyết pháp cho họ nghe, chỉ bày, giáo huấn, khiến
cho lợi ích, khiến hoan hỷ.118 Ngài giảng về bố thí, trì
giới, sinh thiên; dục là xấu ác, bất tịnh, là hữu lậu, là
nguy hiểm; tán dương sự xuất ly là pháp rất vi diệu
tối thượng, thanh tịnh bậc nhất.119 Khi Phật thấy tâm
ý của hai người đã nhu thuận, hoan hỷ, tin vui, đủ sức
lãnh thọ Chính pháp, Ngài bèn nói cho họ về Khổ
thánh đế; phân tích, giảng giải, mở bày rành rẽ; về
Khổ tập thánh đế, Khổ diệt thánh đế, và Khổ xuất yếu
thánh đế. Bấy giờ Vương tử Đề-xá và con trai Đại

118
Thị giáo lợi hỷ 示教利喜, tuần tự thuyết pháp của Phật: khai thị,
giáo huấn, khích lệ, làm cho hoan hỷ. Pāli, định cú: dhammiyā
kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi.
119
Dục ác bất tịnh thượng lậu vi hoạn 欲惡不淨上漏為患. So sánh Pl.,
D. ii 44: kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme
ānisaṃsaṃ pakāsesi, “Ngài soi sáng sự nguy hiểm, sự thấp kém, sự
ô nhiễm của các dục, chỉ rõ ích lợi của sự xuất ly.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

thần là Khiên-đồ ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần
cấu, được sự thanh tịnh của con mắt pháp, như tấm
vải trắng dễ nhuộm sắc màu.
“Lúc ấy, Địa thần bèn xướng lên rằng: ‘Đức Tì-bà-
thi Như Lai ở vườn Lộc dã, thành Bàn-đầu, chuyển
Pháp luân vô thượng mà các Sa-môn, Bà-la-môn,
Chư Thiên, Ma Phạm và các người khác trong thế
gian không thể chuyển được.’ Tiếng nói ấy lần lượt
vang đến cõi Tứ Thiên Vương, cho đến cõi trời Tha
Hóa Tự Tại, rồi trong khoảnh khắc vang đến cõi Phạm
Thiên.”
Phật liền dạy bài kệ:
Tâm vui mừng hớn hở,
Xưng tán đức Như Lai.
Tì-bà-thi thành Phật,
Chuyển Pháp luân vô thượng.
Bắt đầu từ Đạo thọ,
Đi đến thành Bàn-đầu.
Vì Đề-Xá, Khiên-đồ
Chuyển Pháp luân Tứ đế.
Đề-xá và Khiên-đồ
Nghe xong lời Phật dạy,
Ở trong pháp thanh tịnh
Được phạm hạnh tối cao.
Thiên chúng trời Đao-lị
Cho đến Thiên đế Thích,
Vui mừng bảo lẫn nhau,
Nghe khắp cả Chư Thiên:
Phật xuất hiện thế gian,
Chuyển Pháp luân vô thượng;

Tăng thêm hàng chư Thiên,
Giảm bớt A-tu-la.120
Đấng Thế Tôn danh vang
Thiện trí121 lìa thế biên.122
[9b] Tự tại trong các pháp,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Quán sát pháp bình đẳng,
Tâm dứt sạch cáu bẩn,
Để lìa ách sinh tử,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Diệt khổ, lìa các ác,
Ly dục được tự tại,
Xa lìa ngục ái ân,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Đấng Chính Giác Tối Tôn,
Đấng Điều Ngự Lưỡng Túc,
Giải thoát mọi ràng buộc,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Đạo Sư khéo giáo hóa,
Chiến thắng oán địch ma,
Xa lìa mọi điều ác,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Sức vô lậu hàng ma,
Các căn định, không lười,
Lậu tận, lìa ma trói,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Nếu học pháp quyết định,

120
Nguyên Hán: A-tu-luân 阿須倫.
121
Thiện trí 善 智, TNM: khổ trí 苦 智.
122
Hán: thế biên; có lẽ là khổ biên: biên tế khổ, tức sự chấm dứt hêt
khổ 世邊.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Biết các pháp vô ngã,
Đó là pháp cao tột,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Không vì cầu lợi dưỡng
Cũng chẳng vì danh dự,
Chỉ vì thương chúng sinh,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Thấy chúng sinh khổ ách,
Già, bệnh, chết bức bách,
Vì ba đường dữ kia,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Đoạn tham, sân nhuế, si;
Nhổ sạch gốc tham ái,
Được giải thoát bất động,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Ta thắng việc khó thắng
Thắng để tự hàng phục,
Đã thắng ma khó thắng,
Đại trí chuyển Pháp luân.
Pháp luân vô thượng đó,
Duy Phật mới chuyển nổi.
Hàng Thiên, Ma, Thích, Phạm,
Không ai vận chuyển được.
Thân cận chuyển Pháp luân,
Làm ích lợi thiên nhân;
Bậc Thiên Nhân Sư đó,
Đã vượt đến bờ kia.
“Lúc ấy Vương tử Đề-xá và Công tử Khiên-đồ đã thấy
pháp, đắc quả, chân thật không dối, thành tựu vô úy,
liền bạch Phật rằng: ‘Chúng con muốn tịnh tu phạm
hạnh trong giáo pháp của Như Lai.’ Phật nói: ‘Hãy

đến đây, Tỳ-kheo. Pháp Ta thanh tịnh, tự tại; hãy tự mình tu hành để dứt trừ hết thống khổ.’ Ngay lúc ấy hai người liền [9c] đắc cụ túc giới. Họ đắc giới chưa bao lâu, Như Lai lại thị hiện bằng ba sự kiện: một là thần túc, hai là quán tha tâm, ba là giáo giới,123 tức thì chứng đắc tâm giải thoát vô lậu,124 phát sinh vô nghi trí.125 22. “Bấy giờ số đông nhân dân ở thành Bàn-đầu nghe hai người xuất gia học đạo, bận pháp y, cầm bát, tịnh tu phạm hạnh, họ nói nhau rằng: ‘Đạo ấy chắc là đạo chân thật, mới khiến các người kia bỏ vinh vị ở đời, bỏ các thứ quý trọng để tu theo.’ Rồi thì, trong thành có tám vạn bốn ngàn người đi đến vườn Lộc dã, chỗ Phật Tì-bà-thi, cúi đầu đảnh lễ, rồi ngồi sang một bên. Phật lần lượt thuyết pháp, chỉ bày, giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiến hoan hỷ; nói về bố thí, về trì giới, về sinh thiên; chỉ rõ dục là xấu ác, bất tịnh, là hữu lậu, nguy hiểm; tán thán sự xuất ly là vi diệu tối thượng, thanh tịnh bậc nhất. Khi Đức Thế Tôn thấy tâm ý của đại chúng đã nhu thuận, hoan hỷ tín thọ, đủ sức lãnh thọ Chính pháp, Ngài liền nói về Khổ thánh đế; phân tích, giảng giải, công bố; về Khổ tập thánh đế, Khổ

123
Ba sự thị hiện 三事示現; xem T 1 (tr. 50b04), ba biến hóa 三變; (tr.
101c08), ba thần túc 三神足; T 99 (tr. 50b16), ba thị hiện giáo hóa
三種示現教化; T 125 (tr. 622b10), ba sự giáo hóa 三事教化; Đại
Bát nhã 469 (tr. 372c23), ba thị đạo 三種示導; Tập dị 6 (tr. 389b17),
ba thị đạo 三示導.
124
Vô lậu tâm giải thoát 無漏心 解 脫; Pl. định cú: anupādāya āsavehi
cittāni vimucciṃsu, do không còn chấp thủ mà tâm giải thoát khỏi
các lậu.
125
Để bản: sinh tử vô nghi trí 生死無疑智; TNM: sinh vô nghi trí生無
疑智, không còn nghi ngờ về bốn Thánh đế.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

diệt thánh đế, Khổ xuất yếu thánh đế. Ngay tại chỗ,
cả bốn vạn tám ngàn người đều xa lìa trần cấu, được
sự thanh tịnh của con mắt pháp, như tấm vải trắng dễ
nhuộm sắc màu; họ được thấy pháp, chứng quả, chân
thật không dối, thành tựu vô úy, liền bạch Phật rằng:
‘Chúng con muốn ở trong giáo pháp Như Lai mà tịnh
tu phạm hạnh.’ Phật dạy: ‘Hãy đến đây, Tỳ-kheo!
Pháp Ta thanh tịnh, tự tại; hãy theo đó tu hành để dứt
trừ thống khổ.’ Khi đó tám vạn bốn ngàn người đều
đắc cụ túc giới. Họ đắc giới chưa bao lâu, Như Lai lại
thị hiện bằng ba việc để giáo hóa: một là thần túc, hai
là quán tha tâm, ba là giáo giới. Họ tức thì chứng đắc
tâm giải thoát vô lậu, phát sinh trí vô nghi.
“Hiện tiền có tám vạn bốn ngàn người khác, nghe Phật
ở trong vườn Lộc dã chuyển Pháp luân vô thượng mà
hàng Sa-môn, Bà-la-môn, chư Thiên, Ma Phạm và
các người khác trong thế gian không thể chuyển được,
liền đến thành Bàn-đầu chỗ Phật Tì-bà-thi, cúi đầu
đảnh lễ, rồi ngồi sang một bên.”
Phật lại nói bài tụng:
Như chửa đầu tóc cháy,
Nhanh chóng tìm chỗ dập;
Người kia cũng như vậy,
Vội đến trước Như Lai.
“Phật cũng nói pháp cho họ nghe, như trước.
23. “Đến lúc này tại thành Bàn-đầu đã có đại chúng
tỳ kheo gồm mười sáu vạn tám ngàn126 vị đại Tỳ-

126 TNM: 34 vạn 8 nghìn. D14: aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, sáu trăm tám mươi vạn (6.800.000) tỳ kheo.

kheo. Tỳ-kheo Đề-xá và Tỳ-kheo Khiên-đồ, ở giữa
đại chúng, bay lên không trung, thân tuôn ra nước lửa,
hiện các thần thông biến hóa, nói pháp vi diệu cho đại
chúng nghe.
24. “Bấy giờ đức Như Lai thầm nghĩ: ‘Nay [10a] tại
trong thành này đã có mười sáu vạn tám ngàn đại
Tỳ-kheo, Ta nên sai đi du hóa; chớ đi hai người một
nhóm,127 đến khắp các nơi, đúng sáu năm lại trở về
thành này để thuyết cụ túc giới’128
“Bấy giờ, có vị trời Tịnh cư129 biết được tâm tư của
Như Lai, trong khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi cánh
tay, biến mất khỏi cõi trời kia mà hiện đến nơi này.
Đến trước đức Thế Tôn, ông cúi đầu đảnh lễ, rồi đứng
sang một bên; giây lát, bạch Phật rằng: ‘Bạch Thế
Tôn, thật như vậy, trong thành Bàn-đầu này có nhiều
Tỳ-kheo, Ngài nên phân bố đi khắp mọi nơi, đúng sáu
năm sẽ trở lại thành này để thuyết giới, con sẽ ủng hộ,
khiến không ai tìm cơ hội quấy phá được.’ Như Lai
sau khi nghe lời ấy, im lặng nhận lời. Vị trời Tịnh cư
thấy Phật im lặng nhận lời, bèn đảnh lễ Phật xong, hốt
nhiên biến mất, trở lại cõi trời.
“Không bao lâu sau, Phật bảo các Tỳ-kheo: ‘Nay trong

127
Nguyên trong bản: các nhị nhơn câu 各 二 人 俱. Nên đọc là vật
勿: chớ có, thay vì các 各. Tham chiếu Pl. D. ii. 45: mā ekena dve
agamittha, chớ đi hai người thành một nhóm.
128
D14 (ii 45): pāṭimokkhuddesāyā, để tụng đọc Ba-la-đề-mộc-xoa
(Giới bản của Tỳ kheo)
129
Nguyên Hán: Thủ-đà-hội 首陀會, phiên âm của Skt. Śuddhāvasa
(Pl: Suddhāvasa), dịch là Tịnh cư thiên 淨居天, trú xứ của các Thánh
giả Bất hoàn 不還 (Anagāmin). D. 14: aññataro mahābrahmā, một
vị Đại Phạm Thiên kia

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

thành này Tỳ-kheo đã đông, nên mỗi người phân bố đi
mỗi hướng du hành giáo hóa. Sau sáu năm hãy trở về,
tập họp thuyết giới.’ Các Tỳ-kheo vâng lời Phật dạy,
khoác y, cầm bát, đảnh lễ Phật rồi đi.”
Phật bèn nói bài tụng:
Phật sai130 chúng không loạn,
Ly dục, không luyến ái,
Oai như chim Cánh vàng;131
Như hạc bỏ ao hoang.132
25. “Sau đó một năm, trời Tịnh cư nhắc lại các Tỳ-
kheo: ‘Các ngài đi du hóa đã qua một năm, còn năm
năm nữa, các ngài nên nhớ trọn sáu năm rồi hãy nhóm
về thành mà thuyết giới.’ Cứ như thế, đến năm thứ sáu,
trời lại nhắc rằng: ‘Sáu năm đã mãn, nên trở về thành
mà thuyết giới.’ Các Tỳ-kheo nghe lời nhắc xong, thu
xếp y bát, trở lại thành Bàn-đầu, đến Lộc dã chỗ Phật
Tì-bà-thi, cúi đầu đảnh lễ, ngồi lui một bên.”
Phật nói bài tụng:
Như voi khéo huấn luyện,
Tùy ý sai khiến đi;
Đại chúng cũng như vậy,
Vâng lời mà trở về.

130
Nguyên Hán: Phật tất vô loạn chúng 佛悉無亂眾; TNM: Phật khiển
vô loạn chúng 佛 遣無亂眾. T 3: kim khiển Bí-sô chúng, tối thượng
Phật thanh văn 今遣苾芻眾最上佛聲聞, “Nay phái khiển chúng Tỳ
kheo, chúng đệ tử tối thượng của Phật.”
131
T 3: như đại long oai thế 如大威勢, uy thế như con rồng lớn.
132
Cf. Dhp. 91: uyyuñjanti satīmato na nikete ramanti, haṃsmāva
pallalaṃ hitvā okamokam jahanti, “Khước từ, chánh niệm, họ không
ham thích đời tại gia, như thiên nga rời bỏ ao tù, lang thang không
cố định.”

“Bấy giờ, ở trước mặt đại chúng, Như Lai bay lên
không trung, ngồi kiết già, giảng nói Giới kinh:
Nhẫn nhục là bậc nhất,
Niết-bàn là tối thượng,
Cạo tóc, não hại người,
Không phải là Sa-môn.133
“Trời Tịnh cư lúc ấy ở cách Phật không xa, dùng bài
kệ tán Phật rằng:
Như Lai đại trí,
Vi diệu độc tôn,
[10b] Chỉ, quán đầy đủ,
Thành Tối Chính Giác.
Vì thương quần sinh,
Ở đời thành đạo.
Đem bốn chân đế
Dạy hàng Thanh-văn.
Khổ cùng khổ nhân,
Chân lý diệt khổ;
Thánh đạo tám chi
Đưa đến an lạc.
Phật Tì-bà-thi
Xuất hiện thế gian;
Ở giữa đại chúng
Như ánh mặt trời.
“Nói xong bài kệ, vị ấy hốt nhiên biến mất.”
III. TỊNH CƯ THIÊN

133
Xem, Luật Tứ phần, giới bản tỳ-kheo. Cf. Dh. 184. khantī paramaṃ
tapo titikkhā, nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā; na hi pabbajito
parūpaghātī, na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Bấy giờ, Phật lại bảo các Tỳ-kheo:
“Ta nhớ lại, thuở xưa, khi ở tại núi Kì-xà-quật, thành
La-duyệt,134 có một lần sinh tâm nghĩ rằng: ‘Chỗ Ta tái
sinh vào là khắp mọi nơi, duy trừ cõi trời Tịnh cư. Giả
sử Ta sinh cõi trời kia, thời đã không trở lại đây. Này
các Tỳ-kheo, khi ấy Ta lại nghĩ rằng: khi Ta muốn đến
cõi trời Vô phiền,135 tức thì trong khoảnh khắc như
tráng sĩ co duỗi cánh tay, Ta biến mất ở đây mà hiện
ở kia. Chư Thiên lúc đó thấy Ta đến, liền đảnh lễ, rồi
đứng sang một bên, bạch với Ta rằng: ‘Chúng con đều
là đệ tử đức Phật Tì-bà-thi, được Ngài giáo hóa nên
sinh đến cõi này.’ Rồi họ kể lại nhân duyên sự tích của
đức Phật Tì-bà-thi. Họ lại nói: ‘Các đức Phật Thi-khí,
Tì-xá-bà, Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm, Ca-diếp, Thích-
ca Mâu-ni, thảy đều là Thầy của con. Con được các
Ngài giáo hóa mà sinh lên đây.’ Họ cũng nói nhân
duyên sự tích chư Phật. Cho đến Chư Thiên ở cõi trời
Sắc cứu cánh,136 cũng kể với ta như thế.”
Bấy giờ Phật nói bài tụng:
Ví như lực sĩ,
Co duỗi cánh tay
Ta, bằng thần thông,
Đến trời Vô phiền. 137

134
T 3: Trong hang Thất diệp 七葉巖, tại thành Vương xá. Pl.
Sattapaṇṇiguhā, hang Bảy lá, tại Rājagaha, trên triền núi Vebhāra.
135
Nguyên Hán: Vô tạo 無造. thường gọi là Vô phiền 無煩. Pl.:
Avīha, Skt. Avriha: 1 trong 5 Tịnh cư thiên.
136
Nguyên bản: A-ca-nị-trá 阿迦膩咋, dịch là Sắc cứu cánh 色究竟,
tầng chót trong 5 Tịnh cư thiên. Pàli: akaniṭṭha, Skt. Akaniṣṭha.
137
Nguyên Hán: Vô tạo (=tháo) thiên 無造天.

Đại Tiên thứ bảy,138
Hàng phục hai ma,
Vô nhiệt139 vô kiến
Chắp tay kính lễ.
Như cây trú độ,140
Tiếng đồn Thích Sư,
Tướng tốt đầy đủ,
Đến trời Thiện kiến.141
Ví như hoa sen,
Không bị dính nước.
Thế Tôn vô nhiễm,
Đến Đại thiện kiến.142
Mặt trời mới mọc,
Không chút bụi che;
[10c]Sáng như trăng thu,
Đến Nhất cứu cánh.143
Năm Tịnh cư này,
Chúng sinh hành tịnh,
Tâm tịnh nên đến
Trời không phiền não.
Tịnh tâm mà đến,
Làm đệ tử Phật.
139
Vô nhiệt 無熱, Pl.; Atappa, phía trên Vô phiền thiên (Pl.. Avīha); 1
trong 5 Tịnh cư thiên.
140
Trú đạc (độ) 晝度 cây thần thoại, tín hiệu cho ban ngày trên trời
Đao-lị. Pl: Pāricchattaka.
141
Thiện kiến thiên 善見天, Pl.: Sudassa (Skt. Sudṛśa), 1 trong 5 cõi
Tịnh cư của Thánh giả A-na-hàm.
142
Đại Thiện kiến 大善見, Pl.: Sudassī (Skt. Sudarśana) tức chỗ khác
gọi Thiện hiện, 1 trong 5 cõi Tịnh cư của Thánh giả A-na-hàm.
143
Nhất cứu cánh 一 究 竟, tức Sắc cứu cánh, xem cht. 133.
138
Đệ thất Đại tiên 第七大仙, chỉ đức Thích tôn; Skt. Saptamarsi, Pl:
Isisattama.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI BẢN

Xả ly nhiễm thủ,
Vui nơi vô thủ.
Thấy pháp quyết định,
Con Tì-bà-thi.
Tịnh tâm mà đến
Với Đại Tiên Nhân.
Đệ tử Thi-khí
Vô cấu, vô vi,
Tịnh tâm mà đến
Với đấng Ly Hữu.
Đệ tử Tỳ-xá,
Các căn đầy đủ.
Tịnh tâm đến Ta,
Như mặt trời chiếu.
Con Câu-lưu-tôn,
Xả ly các dục.
Tịnh tâm đến Ta,
Sáng mầu rực ánh.
Đệ tử Câu-na-hàm,
Vô cấu vô vi.
Tịnh tâm đến Ta,
Sáng như trăng đầy.
Đệ tử Ca-diếp,
Các căn đầy đủ,
Tịnh tâm đến Ta,
Như bắc thiên niệm.144
Đại tiên Bất loạn,145

144
Như bắc thiên niệm 如北天念, không rõ nghĩa. Có lẽ chỉ tâm tư
của chúng sinh ở Bắc Câu-lô châu, nơi mà loài người chưa phát
sinh ác niệm. Để bản sót; chép theo TNM.
145
Bất loạn 不亂; TNM: bất năng 不能, đều không rõ nghĩa.

Thần túc bậc nhất,
Bằng tâm kiên cố,
Làm đệ tử Phật.
Tịnh tâm mà đến,
Làm đệ tử Phật.
Kính lễ Như Lai,
Kể rõ Chí Tôn,
Chỗ sinh, thành Đạo,
Danh tính, chủng tộc,
Tri kiến thâm pháp,
Thành Đạo vô thượng.
Tỳ-kheo ẩn cư,
Xa lìa bụi dơ,
Siêng năng không lười.
Đoạn trừ hữu kết.
Ấy là nhân duyên,
Sự tích chư Phật,
Mà được diễn giải,
Bởi đứcThích-ca.
Phật nói kinh “Đại nhân duyên” xong, các Tỳ-kheo
nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.146

146 Bản Hán, hết quyển 1.

2. KINH DU HÀNH PHẦN I 1. Bảy pháp quốc gia hưng thịnh

[11a8] Tôi nghe như vầy:
Một thời Phật ở trong núi Kì-xà-quật,1 thành La-duyệt2
cùng với đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm
mươi vị.
Bấy giờ, A-xà-thế,3 vua nước Ma-kiệt,4 muốn chinh
phạt nước Bạt-kì,5 mới tự nghĩ: “Nước ấy tuy hùng
cường, dân chúng giàu mạnh, nhưng lấy sức ta để
thắng họ không phải là khó.”
Rồi vua A-xà-thế sai Đại thần Bà-la-môn Vũ-xá:6
“Khanh hãy đến núi Kì-xà-quật, chỗ đức Thế Tôn,
nhân danh ta đảnh lễ dưới chân Thế Tôn, và thăm hỏi
đức Thế Tôn, Ngài đời sống thường nhật có thoải mái
không, đi đứng có khỏe mạnh không. Sau đó lại bạch
đức Thế Tôn, người nước Bạt-kì tự ỷ hùng cường, dân
chúng giàu mạnh, không chịu thần phục ta. Ta muốn
chinh phạt chúng. Không hiểu đức Thế Tôn có dạy

* 第一分遊行經第二初
1
Kì-xà-quật (hay khốt) 耆闍崛. T 5, 6: Diêu sơn 鷂山. Pl.:
Gijjhakūṭa.
2
La-duyệt(-kì) 羅閱祇. T 5: Vương xá quốc 王舍國. Pl.: Rājagaha,
thành Vương xá 王舍.
3
A-xà-thế 阿闍世. Pl: Ajātasattu Vedehiputto.
4
Ma-kiệt 摩竭. Pl: Māgadha.
5
Bạt-kì 跋祇. T 5, 6: Việt-kì 越祇. Pl.: Vajji.
6
Vũ-xá 禹舍. T 5, 6: Vũ-xá 雨舍. Pl.: Vassakāra.

bảo gì không? Nếu Ngài có dạy thế nào, khanh hãy
ghi nhớ cho kỹ, chớ để quên sót, rồi hãy nói lại cho ta
hay những gì khanh đã nghe. Những điều Như Lai nói
không bao giờ hư dối.”
Đại thần Vũ-xá lãnh mạng, cỡi xe báu đi đến núi Kì-
xà-quật. Đến chỗ phải dừng, ông xuống xe, đi bộ đến
chỗ Thế Tôn, thăm hỏi xong, ngồi xuống một bên,
bạch đức Thế Tôn rằng:
“Vua nước Ma-kiệt là A-xà-thế cúi đầu đảnh lễ dưới
chân Phật và ân cần kính hỏi Ngài, đời sống thường
nhật có thoải mái chăng, lui tới có được mạnh khỏe
không?”
Ông lại thưa tiếp:
“Người nước Bạt-kì tự thị dũng mãnh, dân chúng
giàu mạnh, không chịu thần phục Vua, nên Vua muốn
chinh phạt. Chẳng hay đức Thế Tôn có dạy bảo gì
không?”
Lúc đó, A-nan đang cầm quạt đứng hầu sau Phật. Phật
hỏi A-nan:
“Ngươi có nghe dân nước Bạt-kì thường nhóm họp,
bàn luận chính sự7 không?”
A-nan đáp:
“Con có nghe.”
Phật nói với A-nan:
“Nếu được như thế, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó lại
càng thịnh vượng. Nước ấy sẽ an ổn lâu dài, không
thể xâm hại được.

7 Để bản: chính 正, nên chép lại là 政. Cf. T 5 &6.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“Này A-nan, ngươi có nghe người nước Bạt-kì vua tôi
hòa thuận, trên dưới kính nhường nhau không?”
“Con có nghe.”
“Nếu được như vậy, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó càng
thêm thịnh vượng, [11b] và được yên ổn lâu dài,
không thể xâm hại được.
“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kì thường
tôn trọng pháp luật, tỏ rõ cấm kỵ, chẳng trái lễ độ
không?”
“Con có nghe.”
“Này A-nan, nếu được như vậy, lớn nhỏ hòa thuận,
nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài,
không thể xâm hại được.
“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kì hiếu
dưỡng cha mẹ, kính thuận sư trưởng không?”
“Con có nghe.”
“Này A-nan, nếu vậy, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó
càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể
xâm hại được.
“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kì thường
tôn trọng tông miếu, kính nễ quỉ thần không?”
“Con có nghe.”
“Này A-nan, nếu được như vậy thì lớn nhỏ hòa thuận,
nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài,

8 T 5 & 6: “Cùng nhau tuân thủ luật pháp, không ban hành những điều không thích hợp, không dám vượt quá.” D16 (ii 74): apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathā-paññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī ti, “không chế lập điều không đáng chế lập, không bỏ phế điều đã chế lập, tuân thủ điều đã được chế lập.”

không thể xâm hại được.
“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kì giữ gìn
khuê môn trinh chính, thanh khiết, không tạp uế, cho
đến sự vui đùa, nói năng cũng không tà vạy không?”
“Con có nghe.”
“Này A-nan, nếu được như vậy thì lớn nhỏ hòa thuận,
nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài,
không thể xâm hại được.
“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kì tôn thờ
Sa-môn, kính người trì giới và thân cận ủng hộ chẳng
hề biếng nhác không?”
“Con có nghe.”
“Này A-nan, nếu được như vậy thì nước đó càng thêm
thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại
được.”9
Bấy giờ, Đại thần Vũ-xá liền bạch Phật:
“Nhân dân nước kia nếu chỉ thi hành có một điều còn
không mong gì thắng họ, huống nay họ đủ cả bảy
điều. Vì việc nước quá bận, con xin từ tạ trở về.”
Phật nói:
“Nên biết đúng thời.”
Vũ-xá liền đứng dậy đi quanh Phật ba vòng rồi vái
chào mà lui.
2. Pháp bất thối của Tăng

9
T 5: Phật dạy 7 pháp bất thối này cho dân chúng Việt-kì (Bạt-kì) khi
Ngài trú tại miếu thần Cấp Tật 急疾神舍 (T 6: Chính tháo正躁神舍).
D16: tại thần miếu Sāranda, thành Vesāli.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Vũ-xá đi chưa bao lâu, Phật bảo A-nan:
“Ngươi hãy truyền cho các Tỳ-kheo ở chung quanh
thành La-duyệt-kì nhóm hết lại giảng đường.”
A-nan thưa:
“Kính vâng.”
Rồi vâng lệnh đi đến thành La-duyệt-kì tập họp hết
các Tỳ-kheo vào giảng đường; sau đó bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, các Tỳ-kheo đã nhóm đủ. Kính mong
Đức Thánh biết thời.”
1. Bấy giờ, Thế Tôn liền rời chỗ ngồi đi đến giảng
đường, ngồi lên chỗ ngồi dọn sẵn, bảo các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, Ta sẽ giảng cho các ngươi bảy
pháp bất thối.10 Các ngươi hãy lắng nghe, lắng nghe,
suy nghĩ kỹ!”
Các Tỳ-kheo bạch Phật:
“Kính vâng, bạch Thế Tôn. Chúng con muốn nghe.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, bảy pháp bất thối là:
“1. Thường hội họp luận bàn chính nghĩa, thời lớn
nhỏ hòa thuận mà Chính pháp không bị suy thoái.11
“2. Trên dưới hòa đồng, kính thuận không trái,
thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chính pháp không bị suy

10
Bất thối pháp 不退法. Pl.: aparihāniya-dhamma, không suy
thoái. Trong kinh này, có hai loại bảy pháp bất thối: 7 bất thối
của quốc vương (rājā-aparihāniya-dhammā) và 7 bất thối của
Tỳ-kheo (bhikkhu-aparihāniya-dhammā). T 5: thất giới pháp 七
戒法. T 6: thất giáo 七教.
11
D16: vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni,
chúng tỳ kheo hy vọng hưng thịnh, không suy vong.

thoái.
“3. Trọng pháp, tỏ rõ cấm kỵ, không trái qui chế,
thời lớn nhỏ [11c] hòa thuận mà Chính pháp không bị
suy thoái.
“4. Nếu có Tỳ-kheo nào có năng lực hộ chúng,
được nhiều người biết đến, hãy nên kính thờ Tỳ-kheo
ấy, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chính pháp không bị
suy thoái.
“5. Phát khởi tâm niệm, lấy sự hiếu kính làm đầu,12 thời
lớn nhỏ hòa thuận mà Chính pháp không bị suy thoái.
“6. Tịnh tu phạm hạnh, không bị chi phối bởi ái dục
dẫn đến tái sinh,13 thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chính
pháp không bị suy thoái.
“7. Trước người rồi sau mình, không tham lam danh
lợi,14 thời già trẻ hòa thuận mà Chính pháp không bị
suy thoái.
2. “Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chính
pháp tăng trưởng không tổn giảm.
“1. Ưa ít việc, không ưa nhiều việc, thời Chính
pháp tăng trưởng không bị tổn giảm.

12
Niệm hộ tâm ý 念護心意 …; Pl.: paccattaññeva satiṃ
upaṭṭhapessanti‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī
āgaccheyyuṃ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu vihareyyun,
mỗi người tự mình phát khởi tâm niệm, làm sao để các vị đồng
phạm hạnh khả ái chưa đến thì đến; vị đã đến thì sống an lạc.
13
Dục thái 欲態. D16: bhikkhū (…) taṇhāya ponobbhavikāya na
vasaṃ gacchassanti, các Tỳ-kheo không bị chi phối bởi khát ái
dẫn đến tái sinh.
14
D16: bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, các
Tỳ kheo ưa thích sống tại a-lan-nhã.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“2. Ưa yên lặng, không ưa nói nhiều.
“3. Bớt sự ngủ nghỉ, tâm không hôn muội.
“4. Không tụ họp nói việc vô ích.
“5. Không tự khen ngợi khi mình thiếu đức.16
“6. Không kết bè bạn với người xấu ác.
“7. Ưa ở một mình nơi chỗ nhàn tịnh, núi rừng.17
“Này Tỳ-kheo, được như vậy, thời Chính pháp sẽ
được tăng trưởng, không bị tổn giảm.
3. “Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chính
pháp tăng trưởng không bị tổn giảm.
“1. Có tín tâm, tin đức Như Lai, Chí Chân, Chính
giác, đủ mười đức hiệu.
“2. Có tàm, biết hổ với điều thiếu sót của mình.
“3. Có quý, biết thẹn với việc ác mình đã làm.
“4. Đa văn, những điều đã được thọ trì đều thiện xảo
ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối, nghĩa và vị thâm
áo, phạm hạnh viên mãn, thanh tịnh không cấu uế.18

15
D. 16 (ii 32): na kammārāmā bhavissanti, không ưa thích tác nghiệp
(thế sự).
16
D. 16: na pāpicchā bhavissanti, không có những ham muốn xấu (ác
dục).
17
Pāli (D.ii. 78) thay điều này bằng: bhikkhū na oramattakena
visesādhigamena antarāvosānaṃ āpajjissanti, tỳ kheo không dừng lại
nửa chừng giữa sự chứng đắc thắng trí, với quả vị thấp kém.
18
Pāli, định cú: (so dhammaṃ deseti) ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ
pariyosānakāṇaṃ sātthanaṃ savyañjanaṃ, kevelaparipuṇṇaṃ
parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, “(Ngài thuyết pháp) pháp ấy
thiện xảo ở khoảng đầu, thiện xảo ở đoạn giữa, thiên xảo ở đoạn cuối,
có nghĩa, có văn, hiển hiện phạm hạnh tuyệt đối hoàn hảo, tuyệt đối
thanh tịnh.

“5. Siêng năng cần khổ, bỏ ác tu thiện, chuyên tâm
tập luyện mãi không ngừng.
“6. Điều đã học tập được, ghi nhớ mãi không quên.
“7. Tu tập trí tuệ, biết pháp sinh diệt, hướng đến con
đường xuất ly của Hiền Thánh, dứt sạch gốc khổ.
“Với bảy pháp như thế thời Chính pháp tăng trưởng
không bị hao tổn.
4. “Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chính
pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Kính Phật. 2.
Kính Pháp. 3. Kính Tăng. 4. Kính giới luật. 5. Kính
thiền định. 6. Kính thuận cha mẹ. 7. Kính pháp không
buông lung.
“Bảy pháp như vậy làm cho Chính pháp tăng trưởng
mãi không bị hao tổn.
5. “Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chính
pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Quán sự bất tịnh
nơi thân. 2. Quán sự bất tịnh nơi thức ăn. 3. Chẳng mê
đắm thế gian. 4. Thường suy niệm về sự chết. 5. Suy
niệm về vô thường. 6. Suy niệm về vô thường tức
khổ. 7. Suy niệm khổ tức vô ngã.19
“Bảy pháp như vậy làm cho Chính pháp tăng trưởng
không bị hao tổn.
6. “Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chính
pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Tu niệm giác

19
Bảy tưởng (saññā) theo Pāli: vô thường tưởng (anicca-saññā),
vô ngã tưởng (anatta-saññā), bất tịnh tưởng (asubha-saññā), quá
hoạn tưởng (ādīnava-saññā), xả tưởng (pahāna-saññā), ly dục
tưởng (virāga-saññā), diệt tưởng (nirodha-saññā).

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

chi,20 nhàn tịnh, vô dục, xuất ly, vô vi;21 2. Tu trạch
pháp giác chi;22 3. Tu tinh tấn giác chi; 4. Tu hỷ giác
chi; 5. Tu khinh an giác chi;23 6. Tu định giác chi; 7.
Tu xả giác chi.24
“Bảy pháp như vậy làm cho Chính pháp tăng trưởng
không bị hao [12a] tổn.
7. “Này các Tỳ-kheo, lại có 6 pháp bất thối làm cho
Chính pháp tăng trưởng không bị hao tổn.
“1. Thân thường hành xử từ ái, không hại chúng
sinh.25
“2. Miệng nói nhân từ, không diễn lời dữ.
“3. Ý niệm từ tâm, không ôm lòng gây tổn hại.
“4. Được vật lợi dưỡng hợp lẽ, chia cùng chúng
hưởng, bình đẳng không hai.
“5. Giữ giới Thánh Hiền không để khuyết lậu, cũng

20
Niệm giác ý 念 覺 意.
21
Tham chiếu, T 1 (kinh 10: Thập thượng, tr. 54b17): y vô dục, y tịch
diệt, y viễn ly 依無欲依寂滅依遠離; (tr.103b19): y chỉ tức, y vô
dục, y xuất yếu 止息依無欲依出要. T 6: (giác ỷ) tịnh vô dâm tịch
(xả) phân tán ý (覺倚)淨無淫寂(捨)分散意. Cf. D 33 (iii. 226):
vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.
22
Nguyên Hán: pháp giác ý 法覺意.
23
Nguyên Hán: ỷ giác ý 猗覺意.
24
Nguyên Hán: hộ giác ý 護覺意.
25
Nên hiểu: “Hành xử với thân nghiệp từ hòa, không gây thiệt hại
cho cac bạn đồng tu.” Thứ nhất trong 6 pháp hòa kính, thường nói
là “thân hòa đồng trú.” Cf. Pāli, định cú: mettaṃ kāyakammaṃ
paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, “xử
sự thân nghiệp từ hòa với các đồng phạm hạnh, ở chỗ công khai
hay kín đáo.”

không cấu uế, đưa đến định, không dao động.26
“6. Kiến giải Thánh Hiền dẫn đến giải thoát, 27 để
dứt hết thống khổ.
“Sáu pháp như vậy làm cho Chính pháp tăng trưởng
không bị hao tổn.28
“Này các Tỳ-kheo, lại có 6 pháp bất thối làm cho
Chính pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Niệm
Phật; 2. Niệm Pháp; 3. Niệm Tăng; 4. Niệm giới; 5.
Niệm thí; 6. Niệm thiên. Sáu niệm ấy làm cho Chính
pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

3. Ba tăng thượng học (1)
Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở La-duyệt-kì,
Ngài bảo A-nan rằng:
“Các ngưoi hãy sẵn sàng. Ta muốn đi đến Trúc
viên.”29
Đáp: “Thưa vâng.”
Rồi Ngài sửa soạn y bát, cùng đại chúng theo hầu Thế
Tôn, theo ngã đường từ Ma-kiệt đi đến Trúc viên. Sau
khi lên giảng đường an tọa, Phật dạy các Tỳ-kheo về

26
Hán: tất định bất động 必定不動. D. 16 (ii 80): kāni sīlāni (…)
aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni…” những giới (…) không
bị lệch lạc, dẫn đến tăng trưởng định .”
27
Hán: kiên Hiền Thánh đạo 見賢聖道. Tham chiếu Pāli, định cú:
diṭṭhi ariyā niyyānikā, kiến giải dẫn đến Thánh xuất ly.
28
Cf. T 1 (tr. 54a10), sáu trọng pháp 六重法. T 26 (tr. 755b21), sáu
pháp ủy lạo六慰勞法; T 125 (tr. 708c12), sáu pháp tôn trọng 六重
法; Tập dị 15 (tr. 431b26), sáu pháp khả hỷ 六可喜法. Pāli, D16 (ii
80), D 33 (iii 245): cha sāraṇīyā dhammā.
29
Trúc viên 竹園. D16: Phật đến Ambalaṭṭhika.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

giới, định, tuệ. Định đạt được bởi sự tu tập giới thì được quả báo lớn;30 huệ đạt được bởi sự tu tập định thì được quả báo lớn; tu trí tâm tịnh, được giải thoát hoàn toàn,31 dứt hết ba thứ lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát liền phát sinh trí về sự giải thoát,32 biết rằng sự sinh đã hết,33 phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh đời sau nữa.”

4. Tại gia trì giới
Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở Trúc viên,
Ngài bảo A-nan:
“Các ngươi hãy sửa soạn để đi đến thành Ba-lăng-
phất.34
Đáp: “Kính vâng.”
Rồi Ngài sửa soạn y bát, cùng với đại chúng theo hầu
Thế Tôn, từ Ma-kiệt đi đến thành Ba-lăng-phất, và

30
Hán: tu giới hoạch định 修戒獲定. Pl., D. 15, sđd.: sīlaparibhāvito
samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso, định được làm sung mãn
bởi giới thì có kết quả lớn, lợi ích lớn.
31
Hán: tu trí tâm tịnh đắc đẳng giải thoát 修智心淨得等解脫. D16
(ii 81): paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati,
tu tuệ viên mãn, tâm hoàn toàn giải thoát khỏi các lậu.
32
Giải thoát trí 解脫智, tức giải thoát tri kiến.
33
Nguyên Hán: sinh tử dĩ tận生死已盡. Phát biểu về sự chứng đắc
quả A-la-hán, Pāli, định cú: khīṇājāti vusitaṃ brahmacariyaṃ
kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyā ti.
34
Ba-lăng-phất 巴陵弗, bản Minh: Ba-liên-phất 巴連弗. T 5: Ba-lân
tưu 巴鄰陬. Giữa Ma-kiệt và xóm Ba-lân có xóm La-trí 羅致(?);
Phật dừng chân tại đó. Pāli: Pāṭalī; D. 16: Từ Ambalaṭṭhika, Phật
đi đến Nalanda, rồi từ đó lại đi đến Pāṭalī.

ngồi ở gốc cây ba-lăng.35 Lúc ấy các thanh tín sĩ36 tại
đó nghe Phật cùng đại chúng từ xa đến nghỉ dưới cây
ba-lăng, bèn cùng nhau ra khỏi thành. Từ xa họ trông
thấy Thế Tôn ngồi [12b] dưới gốc cây ba-lăng, dung
mạo đoan chính, các căn vắng lặng, hoàn toàn tự chế
ngự, như con rồng lớn, như nước lắng trong không
chút bợn nhơ, đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ
đẹp trang nghiêm tột bực. Thấy rồi, ai nấy hoan hỷ,
lần đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi lại
một bên. Đức Thế Tôn theo thứ lớp nói pháp, khai
thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiến hoan hỷ. Các
thanh tín sĩ sau khi nghe Phật nói pháp liền bạch Phật
rằng:
“Chúng con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Thánh
chúng. Ngưỡng mong đức Thế Tôn thương xót chấp
nhận cho chúng con được làm ưu-bà-tắc. Từ nay về
sau, nguyện không giết, không trộm, không tà dâm,37
không nói dối, không uống rượu. Chúng con sẽ giữ
giới không bao giờ sai sót.38 Ngày mai chúng con xin
cúng dường. Ngưỡng mong Thế Tôn cùng đại chúng
giũ lòng hạ cố.”
Đức Thế Tôn im lặng nhận lời. Các thanh tín sĩ thấy
Phật đã im lặng nhận lời, liền đứng dậy đi quanh Phật

35
Ba–lăng-thọ 巴 陵 樹. Pl.: pāṭalī, cây loa kèn (PTS: the trumpet
flower, Bignonia Suaveolens).
36
Thanh tín sĩ 清 信 士, hay Ưu-bà-tắc 優 婆 塞. T 5: thệ tâm lý gia
逝心理家. T 6: Phạm chí cư sỹ 諸梵志居士. Pl.: upāsaka.
37
Dâm 淫 (bộ thủy 水): tham sắc quá độ; phân biệt với dâm 婬 bộ nữ
女: dâm dục. Do đó, bất dâm 不淫 ở đây được hiểu không tà dâm,
tức Pl.: kāmesu micchācāro, hành vi tà vạy trong các dục lạc.
38
Bất vong 不忘; TNM: bất vọng 不妄: không xằng bậy.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

ba vòng, vái lễ mà lui.
Họ dựng ngôi nhà lớn cho Như Lai, ban sửa đất đai,
quét tước, rưới nước, xông hương, trang hoàng bảo
tọa. Khi thiết cúng xong, họ đến bạch Phật:
“Cỗ đã dọn xong, cúi mong đức Thánh biết thời.”
Khi ấy, Thế Tôn liền rời chỗ ngồi, mang y, cầm bát,
cùng đại chúng đến giảng đường. Đến nơi, rửa tay
chân xong, Phật ngồi giữa, các Tỳ-kheo ngồi bên tả,
các thanh tín sĩ ngồi bên hữu.
Bấy giờ, Thế Tôn nói với các thanh tín sĩ rằng:
“Phàm người phạm giới thời có năm điều suy hao.
Những gì là năm? 1. Cầu tài lợi không được toại
nguyện. 2. Dẫu có được tài lợi, ngày mỗi hao mòn. 3.
Bất cứ đến đâu cũng không được mọi người kính nễ.
4. Tiếng xấu đồn khắp thiên hạ. 5. Thân hoại mệnh
chung sa vào địa ngục. Trái lại, này các thanh tín sĩ,
phàm người giữ giới sẽ có năm công đức. Những gì
là năm? 1. Cầu gì đều được như nguyện. 2. Tài sản đã
có thì thêm mãi không hao sút. 3. Ở đâu cũng được
mọi người kính mến. 4. Tiếng tốt đồn khắp thiên hạ.
5. Thân hoại mệnh chung được sinh lên cõi trời.”
Bấy giờ, đã nửa đêm, Phật bảo các thanh tín sĩ hãy trở
về. Các thanh tín sĩ vâng lời, đi quanh Phật ba vòng,
rồi đảnh lễ mà lui.

5. Huyền ký Hoa tử thành Bấy giờ, khi đêm vừa qua, ánh sáng vừa tỏ, Thế Tôn đi tới chỗ thanh vắng,39 bằng thiên nhãn thanh tịnh,

39 T 6: Phật đi đến xóm A-vệ 阿衛聚(?).

thấu suốt, thấy các vị đại thiên thần40 mỗi vị phong
giữ đất đai nhà cửa41 riêng. Các thần trung, thần hạ
cũng phong giữ đất đai nhà cửa. Thế Tôn liền trở lại
giảng đường, lên chỗ ngồi. Tuy đã biết, nhưng Ngài
vẫn hỏi:
“Này A-nan, ai tạo lập thành Ba-lăng-phất này?”
[12c] A-nan bạch Phật:
“Thành này do Đại thần Vũ-xá42 tạo ra để phòng ngự
nước Bạt-kì.”
Phật nói với A-nan:
“Người tạo ra thành này rất hợp ý trời.43 Lúc đêm đã
tàn, trời vừa sáng, Ta đi tới chỗ thanh vắng, bằng thiên
nhãn, xem thấy các đại thiên thần mỗi vị phong giữ
đất đai nhà cửa riêng, các trung thần, hạ thần cũng
phong giữ đất đai nhà cửa. A-nan, nên biết chỗ đất đai
nhà cửa nào được đại thiên thần phong giữ, ai ở đó tất
được an lạc nhiều;44 còn chỗ trung thần phong giữ thì
hàng trung nhân ở; chỗ hạ thần phong giữ thì hạ nhân

40
Đại thiên thần 大天神. Pl: mahesakkhā devatā, các thiên thần
có đại oai lực.
41
Hán: phong trạch địa 封宅地. Pl.: vatthuṃ pariggaṇhāti, chiếm
hữu (hoặc thủ hộ) đất đai.
42
D 16: hai vị đại thần Sunīdha và Vassakāra.
43
Hán: chánh đắc thiên ý 正得天意. D16: (ii. 87): seyyathāpi de-
vehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā, giống như sau khi đã hỏi ý
các thiên thần Tāvatiṃsa (Đao-lị).
44
D16, đd: yasmim padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇ
hanti mahesakkhānam tattha raññam rājamahāmattānam cittāni
namanti nivesa nāni māpetum; “nơi ở nào có thiên thần có đại oai
lực thủ hộ (chiếm lĩnh) đất đai, nơi ấy tâm thức các vua chúa và các
đại thần có thế lực được hướng đến việc xây dựng các trú xứ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

ở và công đức nhiều ít cũng tùy theo chỗ ở ấy.
“Này A-nan, chỗ này là chỗ hiền nhân ở, kẻ bán buôn
qui tụ, phép nước đúng đắn không dối ngụy.45 Thành
này rất tốt, được mọi nơi suy tôn, không thể phá hoại.
Lâu về sau nếu có bị phá chăng chỉ do ba việc: một là bị
nước lớn, hai là bị lửa lớn và ba là bị người trong thông
mưu với người ngoài, do thế thành này bị phá hoại.”
Trong lúc đó các thanh tín sĩ Ba-lăng-phất suốt đêm
cùng bày biện. Đúng giờ, họ đến bạch Phật:
“Cỗ đã dọn xong, cúi mong đức Thánh biết là đã đến
giờ.”
Bấy giờ, các thanh tín sĩ bưng dọn, tự tay bưng sớt đồ
ăn. Thọ thực xong, dùng nước rửa. Rồi họ dọn một
chỗ ngồi nhỏ trước Phật. Phật khai thị rằng:
Đây trú xứ các ngươi,
Chỗ ở bậc Hiền trí;
Đa phần trì tịnh giới,
Và tịnh tu phạm hạnh,
Nên Chư Thiên hoan hỷ.46
Rồi Ngài chú nguyện cho họ:

45 D16, đd: yāvatā, Ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ, yāvatā vaṇippatho, idaṃ agganagaraṃ pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ, “nơi nào là căn cứ địa của những người Ariyan, nơi nào là đô hội của các thương gia, nơi ấy một đô thị bậc nhất tên là Pāṭaliputta được thiết lập.” Trong đoạn này, Pl: āriya, Hán: hiền nhân 賢人, các bản Hán đều hiểu là Thánh giả. Đây cũng có thể hiểu là người Ariya. Đoạn này Phật tiên đoán về sự hưng thịnh của Pāṭalīputta (Ba-tra-lị-phất), sau này trở thành thủ đô hùng cường của Hoàng đế A-dục. 46 Thể kệ tụng, nhưng trong nguyên bản chép liền như thể văn trường hàng. Kệ tụng tương đương trong bản Pāli.

Kính trọng bậc đáng kinh;
Kính thờ bậc đáng thờ;
Rộng thí và nhân từ;
Hằng có tâm từ mẫn;
Được Chư Thiên tán thán;
Thường sống chung người thiện,
Không tụ hội kẻ ác.47
Bấy giờ, sau khi thuyết pháp xong, đức Thế Tôn liền
rời khỏi chỗ, đại chúng hầu quanh mà đưa Ngài trở
về. Đại thần Vũ-xá đi theo sau Phật, nghĩ rằng:
“Hôm nay, nhân đức Sa-môn Cù-đàm đi qua cửa thành
này, ta hãy gọi cửa này là cửa Cù-đàm.”48
Lại nhân bến sông mà Phật sang ngang, liền đặt tên
chỗ đó là bến Cù-đàm.49
Đức Thế Tôn ra khỏi thành Ba-lăng-phất, đi đến bờ
sông. Lúc ấy, trên bờ sông có nhiều người, trong số đó
có người thì dùng thuyền, có người dùng bè, có người
dùng phà mà sang sông. Đức Thế Tôn cùng đại chúng
chỉ trong khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi cánh tay đã
đến cả bên kia sông. Sau khi quán sát nghĩa này, Thế
Tôn liền nói bài tụng:
Phật là hải thuyền sư;
Pháp là cầu sang sông,
Là chiếc xe Đại thừa,
Đưa hết thảy trời, người.
Cũng tự mình cởi trói,

47
Thể kệ, như trên.
48
Hán: Cù-đàm môn 瞿曇門. Pl.: Gotama-dvāra.
49
Cù-đàm độ 瞿曇渡. Pl.: Gotama-titthaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Sang sông, lên bậc Tiên,50
[13a] Khiến tất cả đệ tử,
Cởi trói, đến Niết-bàn.
6. Bốn pháp thâm diệu
Thế Tôn lại từ nước Bạt-kì51 đi đến thôn Câu-lị,52 nghỉ
ở dưới một lùm cây.
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Có bốn pháp thâm diệu: một là Thánh giới; hai là
Thánh định; ba là Thánh tuệ và bốn là Thánh giải
thoát.53 Đó là pháp vi diệu khó hiểu, khó biết, mà Ta
với các ngươi xưa kia vì không hiểu rõ nên mãi trôi
lăn không cùng trong vòng sống chết.”
Quán xét theo nghĩa đó, Phật liền dạy bài kệ:
Giới, định, tuệ, giải thoát,
Duy Phật phân biệt rõ.
Lìa khổ độ chúng sinh,
Khiến dứt mầm sinh tử.
7. Các cư sỹ đắc Thánh quả
Bây giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở Câu-lị thôn
lại bảo A-nan cùng đi đến thôn Na-đà.54 A-nan vâng

50
Hán: đắc thăng tiên 得 昇 仙. Tức thành Phật.
51
Bản Hán có thể nhầm. Theo đoạn trên, nên hiểu Phật từ Ba-lăng-
phất đi đến thôn Câu-lị. D 16: từ Pāṭalīgāma đi đến thôn Koṭigāma.
52
Câu lị 拘 利. T 5: xóm Câu-lân 拘鄰聚. T 6: Câu-lị ấp 拘利邑. Pl.:
Koṭigāma.
53
D16: bốn Thánh đế.
54
Na-đà thôn 那陀村. T 5: Hỷ dự quốc 喜豫國. T 6: Hỷ dự ấp 喜豫
邑. Pl.: Nādikā.

lời, khoác y, ôm bát cùng với đại chúng đi theo Phật,
theo con đường từ Bạt-kì đến Na-đà và dừng lại trú
xứ Kiền-chùy.55
Bấy giờ, A-nan ở chỗ thanh vắng yên lặng suy nghĩ:
“Thôn Na-đà này có mười hai cư sỹ là: 1. Già-già-la,
2. Già-lăng-già, 3. Tì-già-đà, 4. Gia-lê-thâu, 5. Giá-
lâu, 6. Bà-da-lâu, 7. Bà-đầu-lâu, 8. Tẩu-bà-đầu-lâu,
9. Đà-lê-xá-nậu, 10. Tẩu-đạt-lị-xá-nậu, 11. Gia-thâu,
12. Gia-thâu-đa-lâu, đã qua đời.56 Hiện nay không biết
họ sinh về đâu? Lại có năm mươi người khác mệnh
chung; lại năm trăm người khác nữa mệnh chung, nay
không biết họ sinh về chỗ nào?”
A-nan suy nghĩ như thế xong, rời khỏi nơi nhàn tịnh,
đến chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ chân Phật xong, ngồi
xuống một bên, bạch Phật:

55 Kiền chùy xứ 犍椎處. T 5: Kiền-đề thọ 揵提樹. T 6: Kiền-kì thọ 揵祇樹. Pl.: Ginjakāvasatha, cũng nói là Kiền-chùy tinh xá 犍 椎 精 舍 hay Luyện ngõa đường 煉 瓦 堂, ngôi nhà lợp ngói. 56 Danh sách 12 cư sĩ ở Na-đà: Già-già-la 伽伽 羅, Già-lăng-gia 伽陵 伽, Tỳ-già-đà 毗伽陀, Già-lị-(TNM: lê) thâu 伽 利(梨)輸, Giá-lâu 遮樓, Bà-da-lâu 婆耶樓, Bà-đầu-lâu 婆頭樓, Tẩu-bà-đầu-lâu 藪 婆頭樓, Đà-lê-xá-nậu 陀梨舍耨, Tẩu-đạt-lị-xá-nậu 藪達利 舍 耨, Da-thâu (du) 耶 輸, Da-thâu (du)-đa-lâu 耶 輸 多 樓. T 5, danh sách 10 người: Huyền Điểu 玄鳥, Thời Tiên 時仙, Sơ Động 初動, Thức Hiền 式賢, Thục Hiền 淑賢, Khoái Hiền 快賢, Bá Tông 伯宗, Kiêm Tôn 兼尊, Đức Cử 德舉. Thượng Tịnh 上淨. Danh sách 10 người theo T 6: Huyền Thảm 玄黮, Thời Tiên 時仙, Sơ Động 初動, Hoặc Chấn 或震, Thục Lương 叔良, Khoái Hiền 快賢, Bá Tông 伯 宗, Kiêm Dốc 兼篤, Đức Xưng 德稱, Tịnh Cao 淨高. Pāli, Danh sách những người chết được đề cập, D. 16: Tỳ-kheo Sālada, Tỳ- kheo-ni Nandā, cư sĩ Sudatta, nữ cư sĩ Sujatā, và các cư sĩ Kakudha, Kāliṅga, Nikata, Katissabha, Tuttha, Santuttha, Bhadda.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“Thế Tôn, vừa rồi con ở chỗ nhàn tịnh, lặng lẽ suy
nghĩ: Tại thôn Na-đà này có mười hai cư sỹ, Già-gia-
la, v.v…, mạng chung; lại có năm mươi người nữa
mạng chung; lại có năm trăm người mạng chung.
Không biết họ sinh về đâu. Cúi mong Thế Tôn nói rõ
cho con.”
Phật bảo A-nan:
“Mười hai cư sỹ kia, Già-già-la, v.v…, đã đoạn năm
hạ phần kết nên mệnh chung sinh thiên;57 họ nhập
Niết-bàn58 ở đó chứ không trở lại cõi này nữa. Còn
năm mươi người kia mạng chung, do đoạn trừ ba kết
sử; tham dục, sân hận, ngu si đã vơi mỏng, đắc quả
Tư-đà-hàm,59 sẽ trở lại cõi này để dứt hết gốc khổ.
Còn năm trăm người kia mạng chung, do đoạn trừ ba
kết sử, đắc quả Tu-đà-hoàn,60 không còn bị đọa vào ác
thú, chắc chắn thành đạo, chỉ trở lại cõi này bảy lần để
dứt hết gốc khổ rồi thôi.
“Này A-nan, phàm có sinh thì có chết, đó là lẽ thường
của cuộc đời, có gì là quái lạ. Nếu [13b] thấy mỗi
người chết, ngươi đều tới hỏi Ta, như vậy chẳng là
quấy rầy ư?”
A-nan đáp:
“Đúng vậy, bạch Thế Tôn, quả là quấy rầy.”
8. Gương Pháp

57
Tái sinh lên cõi trời Tịnh cư. T 5: đắc Bất hoàn đạo 不還道. T 6:
đến Bất hoàn địa 不還地.
58
T 5: đắc Ứng chân đạo 應真道 (A-la-hán).
59
T 6: thăng Tần lai địa 昇頻來地.
60
T 5, T 6: đắc Cấu cảng (đạo) 溝港(道).

Phật bảo:
“A-nan, nay Ta sẽ nói cho ngươi về Gương Pháp,61 để
các Thánh đệ tử biết chỗ thọ sinh; dứt hết ba đường
dữ, chứng quả Tu-đà-hoàn, không quá bảy đời sẽ tận
cùng biên tế của khổ; và cũng có thể nói việc ấy cho
người khác nghe.
“Này A-nan, Gương Pháp là, Thánh đệ tử đã đạt được
bất hoại tín,62 hoan hỷ tin Phật là đức Như Lai, Vô Sở
Trước, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười hiệu. Hoan hỷ
tin Pháp, là giáo pháp chân chính vi diệu, được Phật
khéo thuyết,63 không cuộc hạn thời tiết, chỉ bày con
đường đi đến Niết-bàn; được thực hành bởi kẻ trí.64
Hoan hỷ tin Tăng là, chúng khéo hòa đồng, sở hành
chất trực không dối trá, và chứng thành đạo quả, trên
dưới thuận hòa, đầy đủ pháp thân, hướng Tu-đà-hoàn,
quả Tu-đà-hoàn, hướng Tư-đà-hàm và quả Tư đà
hàm, hướng A-na-hàm và quả A-na-hàm, hướng A-
la-hán và quả A-la-hán. Ấy là bốn đôi tám bậc, chúng

61
Pháp kính 法 鏡. D16 (ii 93): dhammādāsa, tấm gương pháp,
gương để soi rọi sự thật.
62
Bốn bất hoại tín 不 壞 信. T 6: tứ hỷ 四喜. Cf. Tập dị 5 (tr. 393b7):
bốn chứng tịnh 四證淨. Pl.: aveccappasāda/ Skt. avetya-prasāda.
63
Hán: tự tứ sở thuyết 自恣所說, do Phật tự ý nói ra. Bản Hán ở đây
có lẽ hiểu svākhāto (Skt. svākhyāta) là sva (tự mình)-ākhāta, thay
vì su (khéo léo)-ākhāta. Pl.: svākhāto, thiện thuyết: pháp được Thế
Tôn giảng thuyết một cách thiện xảo.
64
Tập dị, ibid, Pháp chứng tịnh: Phật chánh pháp, thiện thuyết, hiện
kiến, vô nhiệt, ứng thời, dẫn đạo, cận quán, trí giả nội chứng 佛
正 法 善 說 現 見 無 熱 應 時 引 導 近 觀 智 者 內 證. Pl, định cú:
svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko
opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Hiền Thánh của Như Lai, xứng đáng được cung kính,
làm ruộng phước cho đời.65 Tin giới của Hiền Thánh
là thanh tịnh, không uế tạp, không bị sứt mẻ, không
rò rỉ, được các bậc minh triết tu theo mà chứng đến
tam-muội định vậy.
“A-nan, đó là Gương Pháp, khiến Thánh đệ tử biết
chỗ thọ sinh, dứt sạch ba đường dữ, chứng đắc Tu-đà-
hoàn, không quá bảy đời hoàn tất tận cùng biên tế của
khổ; và cũng có thể nói cho người khác sự việc ấy.”

9. Kỹ nữ Vườn Xoài
1. Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở đó, bèn bảo
A-nan hãy cùng đi đến nước Tì-xá-li.66 A-nan vâng
lời, mang y cầm bát, cùng với đại chúng theo hầu Thế
Tôn, theo con đường từ Bạt-kì67 đến Tì-xá-li và ngồi
nghỉ ở một gốc cây.

65
Tập dị, ibid., Tăng chứng tịnh: Phật đệ tử cụ túc diệu hành, chất
trực hành, như lý hành, pháp tùy pháp hành (..) , như vậy tổng quát
có bốn đôi tám bậc, Phật đệ tử chúng giới cụ túc, định cụ túc, tuệ
cụ túc, giải thoát cụ túc, giải thoát trí kiến cụ túc, ứng thỉnh, ứng
khuất, ứng cung kỉnh, vô thượng phước điền, thế sở ứng cúng 佛
弟 子 具 足 妙 行 質 直 行 如 理 行 法 隨 法 行 和敬 行 隨 法 行 如
是 總 有 四 雙 八 隻 補 特 伽 羅 佛 弟 子 眾 戒 具 足 定具 足 慧 具
足 解 脫 具 足 解 脫 智 見 具 足應 請 應 屈 應 恭 敬 無 上 福 田 世
所 應 供. Pāli: định cú: suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho,
ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhaga-
vato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho
yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato
sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo
anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti.
66
Tì-xá-li 毗 舍 離. T 5, T 6: Duy-da-li quốc 維耶梨國. Pl: Vesāli.
67
Nên hiểu là từ Na-đà (Nādikā) Phật đi đến Tì-xá-li.

2. Bấy giờ có một dâm nữ tên Am-bà-bà-lê68 vừa nghe
Phật cùng các đệ tử đến Tì-xá-li, đang ngồi dưới một
gốc cây, liền sửa soạn xe báu, muốn đi đến chỗ Phật
để lễ bái cúng dường. Khi chưa đến nơi, từ xa nàng đã
thấy đức Thế Tôn diện mạo đoan chính, các căn đặc
biệt khác thường, tướng tốt đầy đủ, như mặt trăng ở
giữa những vì sao. Nàng rất hoan hỷ, xuống xe đi bộ
lần tới chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ, ngồi lại một bên.
3. Rồi Thế Tôn, theo thứ lớp thuyết pháp, khai thị,
giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiến cho hoan hỷ. Nghe
Phật nói xong, nàng phát tâm hoan hỷ, quỳ bạch Phật
rằng:
“Kể từ hôm nay, con quy y Tam tôn. Cúi nguyện Phật
nhận lời cho con được làm ưu-bà-di ở trong Chính
pháp, trọn đời con không giết, không trộm, không tà
dâm, không nói dối, không uống rượu.”
Lại bạch Phật:
“Cúi mong Thế Tôn cùng các đệ tử ngày mai nhận lời
thỉnh cầu của con. Còn tối nay, xin nghỉ tại vườn của
con.”[13c]
Khi ấy Phật im lặng nhận lời.
Nàng thấy Phật đã im lặng nhận lời, liền đứng dậy đi
quanh Phật ba vòng rồi đảnh lễ mà trở về. Nàng đi
chưa bao lâu, Phật bảo A-nan:
“Ta cùng các ngươi đi đến khu vườn kia.”
Đáp:

68 Am-ba-bà-lê 菴 婆 婆 梨. T 5. T 6: Nại nữ 奈 女. Pl.: Ambapālīgaṇikā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“Thưa vâng.”
Phật bèn rời chỗ ngồi, ôm y cầm bát cùng chúng đệ tử
một nghìn hai trăm năm mươi vị đi đến khu vườn ấy.
4. Lúc bấy giờ, nhóm người Lệ-xa69 ở Tì-xá-li, nghe
Phật đến nghỉ tại vườn của Am-bà-bà-lê liền thắng
những cỗ xe báu năm sắc lộng lẫy; có người cỡi xe
xanh, ngựa xanh, phướn, lọng, áo mão đều xanh; ngựa
xe năm sắc đều như vậy. Rồi thì, những người Lệ-xa
với y phục đồng sắc, cả năm trăm người kéo đến Phật.
Nàng Am-bà-bà-lê sau khi từ giã Phật trở về, giữa
đường gặp xe họ. Lúc đó, xe nàng chạy rất nhanh,
cùng với xe báu của họ móc kéo nhau, khiến phướn
lọng gãy đổ cả, mà vẫn không chịu tránh đường. Các
người Lệ-xa trách:
“Nàng ỷ thế gì mà không tránh đường cho chúng tôi
đi, để tông xe cộ chúng tôi khiến phướn lọng gãy
cả?”
Am-bà đáp:
“Thưa quý ngài, tôi đã thỉnh Phật ngày mai đến nhà
tôi thọ trai. Tôi phải về gấp sửa soạn đồ cúng dường,
thành phải đi nhanh, không tránh kịp.”
Nhóm Lệ-xa liền bảo nàng:
“Nàng khoan hãy thỉnh. Để chúng tôi thỉnh trước.
Chúng tôi sẽ cho nàng một trăm ngàn lượng vàng.”
Nàng đáp:
“Tôi đã thỉnh trước rồi; không thể nhường được.”
Nhóm Lệ-xa tiếp:
69
Lệ xa 隸車. T 6: Li-xa 離車. Pl.: Licchavi.

“Chúng tôi sẽ tặng nàng gấp mười sáu lần trăm ngàn
lượng vàng. Hãy để chúng tôi thỉnh trước.”
Nàng vẫn không chịu:
“Tôi đã thỉnh rồi. Nhất định không thể làm như thế
được.”
Các Lệ-xa lại nói:
“Chúng tôi sẽ tặng bằng số tài bảo nửa nước; nàng
hãy để chúng tôi thỉnh trước.”
Nàng trả lời:
“Giả sử đem tài bảo của cả nước cấp tôi, tôi cũng
không nhận. Vì sao? Vì Phật hiện ở tại vườn tôi, Ngài
đã nhận lời tôi thỉnh trước. Việc ấy đã xong, không
thể nhường được.”
Các Lệ-xa khoa tay than tiếc rằng:
“Hôm nay cô gái này đã dành mất phúc đầu của chúng
ta.”
5. Họ liền tiến tới khu vườn Phật đang ở. Khi đức
Thế Tôn từ xa thấy năm trăm người Lệ-xa, với ngựa
xe số vạn, chật đường đang tiến đến, Ngài bảo các
Tỳ-kheo:
“Các ngươi nên biết chư Thiên Đao-lị khi đi dạo công
viên, uy nghi và sự trang sức cũng không khác đoàn
người đó mấy. Này các Tỳ-kheo, hãy tự nhiếp tâm,
gìn giữ oai nghi đầy đủ. Tỳ-kheo tự nhiếp tâm mình
như thế nào? Tỳ-kheo quán thân trên nội thân, siêng
năng không lười biếng, ghi nhớ không quên, trừ bỏ
tham ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân,… quán nội
ngoại thân,… [14a] trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ,
quán tâm,70 quán pháp cũng như thế.71

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Thế nào là Tỳ-kheo đầy đủ oai nghi? Ở đây, Tỳ-kheo,
khi đi thì biết là đi, dừng thì biết là dừng, quay nhìn
tả hữu, co duỗi, cúi ngước, mang y cầm bát, cho đến
việc ăn uống, thuốc thang, đều không để mất nghi
tắc. Khéo léo tầm cầu phương tiện trừ bỏ ấm cái,72 đi,
đứng, nằm, ngồi, ngủ hay thức, nói năng hay im lặng
đều nhiếp tâm đừng cho loạn động. Đấy gọi là Tỳ-
kheo đầy đủ oai nghi.”
6. Bấy giờ năm trăm người Lệ-xa đi đến vườn Am-
bà-bà-lê. Gần đến chỗ Phật, xuống xe đi bộ đến, đầu
mặt đảnh lễ chân Phật, rồi lui ngồi một bên. Như Lai ở
trên chỗ ngồi, ánh sáng độc nhất tỏa sáng che mờ đại
chúng, như trăng mùa thu; lại như trời đất trong sáng,
sạch sẽ không chút bụi dơ, mặt trời giữa hư không độc
nhất tỏa sáng. Rồi thì, năm trăm người Lệ-xa ngồi hầu
vây quanh; Phật ở giữa đại chúng, ánh sáng độc nhất
tỏa sáng. Lúc ấy, giữa hội chúng có một người Phạm-
chí tên là Tịnh-kí,73 từ chỗ ngồi đứng dậy, trật áo vai
hữu, đầu gối hữu quỳ xuống đất, chắp tay hướng về
Phật, tán thán bằng bài kệ rằng:
Vua Ma-kiệt Ương-già,74

70
Nguyên Hán: quán ý意. Pl: citte cittānupassī.
71
Bốn niệm xứ 念 處, hay niệm trụ 念 住 (Pl.: satipaṭṭhāna), D16:
Phật giảng trước khi kỹ nữ Ambapālī đến, theo Sớ giải, để cảnh
giác các Tỳ kheo trẻ hãy giữ chánh niệm vì cô nàng quá đẹp.
72
Ấm cái 陰 蓋, tức 5 triền cái 纏 蓋. Pl., Skt.: nivāraṇa.
73
Tịnh Ký 并 暨 (?). T 5: Tân-tự 賓自. T 6: Tịnh-tiêm 并纎. Tứ phần
40, tr. 856b3: bà-la-môn Tân-kì-dưong-nậu 賓耆羊菟. Ngũ phần 20,
tr. 135c19: Ma-nạp Tân-kì-da 摩納賓祇耶. Pāli:?
74
Ngũ phần 20, tr. 135c21: vua Bình-sa 瓶沙. Pāli, Vin. i 27:
Aṅgamagadha, chỉ vua Bimbisāra.

Vốn được nhiều thiện lợi,
Khoác khôi giáp bảo châu:
Phật hiện ở nước ấy.
Uy đức động Ba nghìn,
Tiếng vang như núi Tuyết.
Như hoa sen đã nở,
Mùi hương thật mầu nhiệm.
Nay thấy ánh sáng Phật,
Như mặt trời mới mọc;
Như trăng qua bầu trời,
Không bị mây che khuất.
Thế Tôn cũng như vậy,
Sáng chiếu cả thế gian.
Quán trí tuệ Như Lai
Như tối gặp đuốc sáng;
Đem mắt sáng cho đời,
Quyết trừ các nghi hoặc.75
Năm trăm người Lệ-xa sau khi nghe bài kệ ấy lại bảo
Tịnh-kí:
“Ngươi hãy lặp lại.”
Rồi Tịnh-kí ở trước Phật lặp lại ba lần. Năm trăm Lệ-
xa sau khi nghe lặp lại bài kệ, mỗi người cởi y báu mà
cho Tịnh-kí. Tịnh-kí bèn đem y báu dâng đức Như
Lai. Phật vì lòng từ mẫn nên thọ nhận.
7. Bấy giờ, Thế Tôn nói với những người Lệ-xa ở Tì-
xá-li rằng:
“Ở đời có năm thứ báu rất khó có được. Những gì
là năm? Một là Như Lai, Chí Chân, xuất hiện ở đời,

75 Nguyên văn Hán dịch bài tụng, như Tứ phần 40, tr. 856b7.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

điều này rất khó có được. Hai là người có thể giảng
thuyết Chính pháp của Như Lai; người ấy rất khó có
được. Ba là người có thể tín giải pháp mà Như Lai
diễn thuyết; người ấy [14b] rất khó có được. Bốn là
người có thể thành tựu pháp mà Như Lai diễn thuyết;
người ấy rất khó có được. Năm là hiểm nguy được
cứu ách mà biết đáp trả, hạng người ấy cũng rất khó
có.76 Ấy là 5 thứ báu rất khó có được.”
8. Năm trăm người Lệ-xa sau khi nghe Phật khai thị,
giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ, liền bạch Phật;
“Cúi mong Thế Tôn và chúng đệ tử ngày mai nhận lời
thỉnh cầu của chúng con.”
Phật nói với các người Lệ-xa:
“Các khanh đã thỉnh Ta. Ta nay như thế là đã được
cúng dường rồi. Kỹ nữ Am-bà-bà-lê đã thỉnh trước.”
Năm trăm người Lệ-xa nghe Am-bà-bà-lê nữ đã thỉnh
Phật trước, ai nấy đều vung tay mà nói rằng:
“Chúng ta muốn cúng dường Như Lai, mà nay người
đàn bà kia đã phổng tay trên ta rồi.”
Rồi họ rời chỗ ngồi, đầu mặt lễ Phật, đi quanh Phật ba
vòng, sau đó ai về nhà nấy.
9. Bấy giờ, Am-bà-bà-lê nữ bèn bày dọn thực phẩm
thượng diệu để cúng Phật và Tăng. Sau khi ăn xong,
thâu bát, dẹp bàn ghế. Rồi kỹ nữ tay bưng bình bằng

76
Cf. Tứ phần 40, năm thứ báu khó có trong đời: 1. gặp Phật ra
đời; 2. Nghe Phật nói pháp rồi nói lại cho người khác; 3. tin hiểu
pháp của Phật; 4. như pháp tu hành; 5. Lần lượt giáo hoá lẫn nhau
để cùng được lợi ích.

vàng dâng nước rửa xong, nàng đến trước Phật bạch
rằng:
“Trong số những khu vườn trong thành Tì-xá-li này,
vườn của con là hơn hết. Nay con đem vườn ấy dâng
cúng Như Lai. Ngưỡng nguyện Như Lai vì thương
tưởng con mà thọ nhận.”
Phật nói với người kỹ nữ:
“Cô hãy đem khu vườn này cúng dường cho chiêu-đề
Tăng mà Phật là vị đứng đầu.77 Vì sao vậy? Các thứ
vườn tược, phòng xá, y bát, sáu vật mà Như Lai sở
hữu, ngay dù những Ma, Thích, Phạm, Chư Thiên có
đại oai lực, không ai có khả năng kham thọ sự cúng
dường ấy.”
Kỹ nữ thọ lãnh lời dạy, bèn đem khu vườn mà cúng
dường chiêu-đề Tăng mà Phật là vị đứng đầu. Phật vì
lòng từ mẫn đối với nàng nên thọ nhận. Rồi Ngài nói
bài kệ:
Dựng tháp, lập tinh xá,
Cúng vườn cây mát mẻ;
Cầu thuyền để đưa người;
Đồng hoang cho cỏ, nước;
Và cho cả nhà, gác:
Phước ấy ngày đêm tăng.
Cho người giới thanh tịnh,
77
Chiêu đề tăng 招 提 僧, hay tứ phương tăng 四 方 僧; Pl.:
cātuddisa-saṅgha. Cf. Ngũ phần 20, tr. 136a14: “Hãy cúng dường
Tăng, trong đó có Ta.” D 16 (ii. 97), Vin. i. 232: imāhaṃ, bhante,
ambavanaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī”ti,
“Bạch Đại Đức, nay con cúng dường khu vườn đến Tăng mà
đứng đầu là Phật.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Ắt sẽ đến chỗ lành.78
Sau đó, kỹ nữ Am-bà-bà-lê mang một cái giường
nhỏ79 đến ngồi trước Phật. Phật theo thứ lớp nói pháp,
khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Ngài
giảng về thí, về giới, về sinh thiên, về dục là đại hoạn,
ô uế, bất tịnh, là hữu lậu, là chướng ngại, xuất ly là
tối thượng.
Khi Thế Tôn biết tâm ý của nàng đã nhu nhuyến, hòa
duyệt, các triền cái vơi mỏng, rất dễ [14c] hoá độ,
như pháp của chư Phật, Ngài bèn giảng cho nàng về
Khổ thánh đế, Khổ tập thánh đế, Khổ diệt và Khổ
diệt xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Am-bà-bà-lê, tín tâm
thanh tịnh, như tấm lụa trắng trong sạch dễ nhuộm
màu, ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu, con mắt
pháp của các pháp sinh, thấy pháp, đắc pháp, quyết
định chính trụ, không còn đọa ác đạo, thành tựu vô úy.
Nàng bèn bạch Phật:
“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng.” Nói
ba lần như vậy. “Cúi mong Như Lai nhận con làm
một Ưu-bà-di trong Chính pháp. Từ nay về sau, cho
đến trọn đời, không giết, không trộm, không tà dâm,
không dối trá, không uống rượu.”
Người nữ ấy sau khi thọ lãnh năm giới từ Phật, xả bỏ
tập quán từ trước, tiêu trừ những cấu uế, rời khỏi chỗ
ngồi, lễ Phật rồi lui.

10. Công đức bố thí

78
Bài tụng, xem Tứ phần 40, tr. 856c14.
79
Hán: tiểu sàng 小牀; nên hiểu là “chỗ ngồi thấp” thay vì là “cái
giường nhỏ.” Pāli: nīcaṃ āsanaṃ, chỗ ngồi thấp, khiêm tốn.

Bấy giờ, Thế Tôn tùy nghi trú ở Tì-xá-li, rồi bảo A-
nan:
“Các ngươi hãy sửa soạn. Ta muốn đi đến Trúc
lâm.”80
Đáp:
“Kính vâng.”
Rồi sửa soạn y bát, cùng đại chúng hầu quanh Thế
Tôn, đi theo con đường từ Bạt-kì81 đến Trúc lâm
kia.
Lúc ấy có người Bà-la-môn tên là Tì-sa-đà-da,82 nghe
Phật cùng đại chúng đến Trúc lâm này, liền thầm
nghĩ: “Sa-môn Cù-đàm này có tiếng tốt đồn khắp bốn
phương, mười hiệu đầy đủ, ở giữa chư Thiên, Thích,
Phạm, Ma hay Thiên ma, Sa-môn, Bà-la-môn, mà tự
mình tác chứng, rồi thuyết pháp cho người khác, với
những ngôn từ mà khoảng đầu, giữa và cuối thảy đều
chân chính, nghĩa vị thâm áo, phạm hạnh đầy đủ. Bậc
Chân nhân như thế, ta nên đến thăm viếng.”
Rồi Bà-la-môn ra khỏi thành, đi đến Thế Tôn chỗ
rừng trúc; chào hỏi xong, ngồi sang một bên. Thế Tôn
theo thứ lớp thuyết pháp cho ông, khai thị, giáo huấn,
khiến cho ích lợi, hoan hỷ. Nghe xong, hoan hỷ, ông
bèn thỉnh Thế Tôn cùng đại chúng ngày mai đến nhà
thọ thực. Phật im lặng nhận lời. Bà-la-môn biết Ngài

80
Trúc lâm 竹 林 叢. T 5: đi đến xóm Trúc phương 竹芳聚. T 6: tụ
lạc Vệ-sa 衛 沙 聚. Pl.: Beḷuva/Veḷuva.
81
D16: Phật từ vườn Ambapālī đi đến làng Beḷuva
(=Veḷuvagāmaka).
82
Tì-sa-đà-da 毘 沙 陀 耶.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

đã nhận lời, liền đứng dậy, nhiễu quanh Phật ba vòng
rồi cáo về.
Vào ngay đêm đó dọn bày các thứ ẩm thực. Sáng mai,
lúc đã đến giờ, bèn báo tin:
“Cúi mong đức Thánh biết biết thời.”
Bấy giờ Thế Tôn khoác y ôm bát, cùng đại chúng vây
quanh, đi đến nhà kia, ngồi lên chỗ dọn sẵn. Rồi thì,
Bà-la-môn dâng đủ các thực phẩm ngon cúng Phật và
Tăng. Ăn xong, thâu bát, dùng nước rửa xong, ông
mang một cái giường nhỏ đến ngồi trước Phật. Thế
Tôn vì Bà-la-môn mà nói một bài tụng:
Nếu đem ẩm thực,
Y phục, ngọa cụ,
Cho người trì giới,
Tất được quả lớn.
[15a] Đó là bạn thật,
Chung thủy theo nhau;
Đến bất cứ đâu,
Như bóng theo hình.
Vậy nên gieo thiện,
Làm lương đời sau.
Phước là nền tảng,
Chúng sinh an trụ.
Phước là thiên hộ,
Đường đi không nguy.
Sống không gặp nạn;
Chết được sinh thiên.
Rồi Thế Tôn nói pháp vi diệu cho Bà-la-môn; khai
thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Sau đó,
Ngài rời chỗ ngồi mà đi.

PHẦN II
11. Thế Tôn lưu mạng hành
Lúc ấy, ở địa phương này thóc quý, đói kém, nên khất
thực khó được. Phật bảo A-nan:
“Hãy gọi các Tỳ-kheo hiện ở địa phương này tập họp
ở giảng đường.”
A-nan đáp vâng, rồi thừa lệnh Phật kêu gọi các Tỳ-
kheo xa gần về tập họp hết ở giảng đường. Sau khi
đại chúng trong nước này đều đã tập họp, A-nan bạch
Phật:
“Đại chúng đã tập họp. Cúi mong đức Thánh biết
thời.”
Bấy giờ, Phật rời chỗ ngồi, đi đến giảng đường, ngồi
lên chỗ dọn sẵn, bảo các Tỳ-kheo:
“Đất này đói kém, khất thực khó khăn, các ngươi nên
chia thành từng nhóm, tùy theo chỗ quen biết, hãy
đến Tì-xá-li và nước Việt-kì83 mà an cư ở đó để có thể
không bị thiếu thốn. Ta một mình cùng với A-nan an
cư ở đây.”
Các Tỳ-kheo vâng lời dạy, ra đi. Riêng Phật với A-
nan ở lại. Về sau, trong lúc an cư, thân Phật nhuốm
bịnh, khắp cả mình đều đau nhức. Phật tự nghĩ: “Ta
nay cả người đều đau nhức mà các đệ tử đều không ở
đây. Nếu Ta nhập Niết-bàn thì không thích hợp. Vậy
83
Việt-kì 越 祇, có lẽ âm khác của Bạt-kì. D. 16: năm đó Phật an cư
ở Veluvā còn chúng Tỳ-kheo an cư ở Vesāli. Không nhắc đến vụ
đói, nhưng có nhắc đến Thế Tôn bịnh. T 5: Duy-da-lê 維耶梨 gặp
nạn đói. Phật và A-nan ở lại Trúc phương, còn các Tỳ kheo đi đến
nước Sa-la-đề 沙羅提 đang hồi sung túc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Ta hãy tinh cần tự lực lưu lại thọ mạng.” Rồi Thế Tôn
ra khỏi tịnh thất, đến ngồi chỗ mát mẻ. A-nan trông
thấy liền vội đến, bạch Phật rằng:
“Nay con xem gương mặt Thế Tôn, bịnh hình như có
bớt.”
A-nan lại nói:
“Thế Tôn bịnh, tâm con sợ hãi, lo buồn thắt chặt, ho-
ang mang không biết phương hướng. Nhưng hơi thở
chưa dứt, còn chút tỉnh táo, con thầm nghĩ rằng: Thế
Tôn chưa diệt độ ngay, con mắt của đời chưa tắt, Đại
pháp chưa suy tổn, sao nay Ngài không có điều gì dạy
bảo các đệ tử?”84
Phật bảo A-nan:
“Chúng Tăng còn có điều gì cần ở Ta nữa? Nếu có
ai tự nói: ‘Ta duy trì chúng Tăng, ta nhiếp hộ chúng
Tăng’, thì người ấy nên có giáo mệnh cho chúng
Tăng. Như Lai không nói: ‘Ta duy trì chúng Tăng.
Ta nhiếp hộ chúng Tăng.’85 Vậy tại sao Ta lại phải
có giáo mệnh cho chúng Tăng? [15b] Này A-nan,
những pháp Ta đã giảng thuyết, trong cũng như ngoài
đều đã hoàn tất.86 Ta không bao giờ tự xưng sở kiến
84
D16 (ii. 100): na tāva bhagavā parinibbāyissati, na yāva bhagavā
bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharatī ti, “chừng nào Thế Tôn
chưa có di giáo cho chúng Tỳ kheo, khi ấy Thế Tôn chưa nhập diệt.”
85
D. 16 (ii tr. 100): tathāgatassa kho, ananda, na evaṃ hoti: ahaṃ
bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī ti vā mam uddesiko bhikkhusaṅgho”
ti vā: Như Lai không nghĩ rằng: “Ta lãnh đạo chúng tỳ kheo, hay
chúng Tỳ-kheo được Ta chỉ giáo.”
86
Hán: nội ngoại dĩ ngật 內外已訖. D. 16, ibid.: anantaram abāhiram
karitvā: không phân biệt trong và ngoài, tức nội truyền hay ngoại
truyền, bí mật giáo hay hiển thị giáo.

thông đạt.87 Ta nay đã già rồi, tuổi đã đến tám mươi rồi. Cũng như cỗ xe cũ kỹ, nhờ lực phương tiện tu sửa mà có thể đi đến nơi. Thân ta cũng vậy, nhờ sức phương tiện còn duy trì được một ít tuổi thọ, tự lực tinh tấn mà nhẫn chịu sự đau nhức này. Khi Ta không suy niệm tất cả tưởng, nhập vô tướng tâm định,88 thân an ổn, không có não hoạn. Vì vậy, A-nan, hãy tự thắp sáng mình; thắp sáng bởi pháp, chớ thắp sáng bởi cái khác. Hãy tự nương tựa mình, nuơng tựa nơi pháp, chớ nương tựa nơi khác.89 Thế nào là ‘Hãy tự thắp sáng mình; thắp sáng bởi pháp, chớ thắp sáng bởi cái khác; hãy tự nương tựa mình, nuơng tựa nơi pháp,

87 Hán: chung bất tự xưng sở kiến thông đạt 終不自稱所見通達. Có thể bản Hán dịch sai. D. 16, ibid.: na tatth’ānanda tathagatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi, “Này A-nan, trong giáo pháp, Như Lai không bao giờ là vị thầy có bàn tay nắm chặt .” Nghĩa là dấu diếm, không chỉ dạy hết. Bản Hán hình như đọc nhầm ācariyamuṭṭhi: vị thầy có bàn tay nắm chặt, với ācariyamuti: vị thầy có trí sáng suốt. T 6: Phật vi pháp sư vô sở di vong 佛為法師無所遺忘 : Phật là vị pháp sư không bỉ sót điều gì. Bản Hán này hiểu Pl. muṭṭhi hay Skt. muṣṭi, là “sự quên sót” do bởi phân từ Skt. muṣita (= muṣṭa): bị bỏ quên, bi đánh cắp. 88 Vô tưởng định 無 想 定. Chính xác nên hiểu là vô tướng định, hay vô tướng tâm định. Các Thánh giả không bao giờ nhập vô tưởng định. D. 16, ibid.: animittam cetosamādhim upasampajja, chứng nhập vô tướng tâm định. 89 Hán: đương tự xí nhiên… 當自熾然. D16 ibid..: attadīpā vi- haratha attasaraṃā anaññasaraṃā, dhammadīpā dhammasaraṃā anaññasaraṃnā: hãy sống tự mình là hòn đảo của chính mình; tự mình là chỗ tựa của chính mình, không nương tựa nơi nào khác. Pháp là hòn đảo, pháp là chỗ tựa, không chỗ tựa nào khác... Pl. dīpa, vừa có nghĩa là ngọn đèn ( = Skt.), vừa có nghĩa là hòn đảo (Skt. dvipa). Bản Hán có thể đọc là dīpta: được chiếu sáng/ thắp sáng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

chớ nương tựa nơi khác’? Này A-nan, Tỳ-kheo quán
nội thân, tinh cần không biếng nhác, ghi nhớ không
quên, trừ bỏ tham ưu ở đời.90 Quán ngoại thân; quán
nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ghi nhớ
không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán
tâm, quán pháp cũng vậy. Này A-nan, đó gọi là ‘Hãy
tự thắp sáng mình; thắp sáng bởi pháp, chớ thắp sáng
bởi cái khác; hãy tự nương tựa mình, nuơng tựa nơi
pháp, chớ nương tựa nơi khác …’ Này A-nan, sau khi
Ta diệt độ, nếu ai có thể tu hành pháp này, người đó là
đệ tử chân thật của Ta, là bậc nhất hữu học.”
12. Ma vương thỉnh cầu
Phật bảo A-nan, hãy cùng đi đến tháp Giá-bà-la.91 A-
nan vâng lời. Như Lai bèn rời chỗ ngồi, mang y cầm
bát đến dưới một gốc cây, bảo A-nan:
“Hãy trải chỗ ngồi. Ta đau lưng, muốn nghỉ lại đây.”
An-nan đáp:
“Vâng.” Rồi trải chỗ ngồi. Sau khi Như Lai đã ngồi
xuống, A-nan dọn một chỗ ngồi nhỏ ngồi trước Phật.
Phật nói:
“Này A-nan, những ai tu bốn thần túc, tu tập nhiều,
thường ghi nhớ không quên, người ấy tùy theo ý muốn
có thể kéo dài tuổi thọ hơn một kiếp. A-nan, Phật đã
tu tập nhiều bốn thần túc, chính niệm, chính tri, tùy

90
Pāli, định cú: atāpī sampajāno         satimā, vineyya loke
abhijjhādomanassaṃ, (…) nhiệt hành, chánh trí, chánh niệm, chế
ngự tham ưu ở đời.
91
Giá-bà-la tháp 遮 婆 羅 塔. T 7: Giá-ba-la chi-đề 遮 波 羅 支提.Pl.:
Cāpāla-cetiya.

theo ý muốn, Như Lai có thể sống hơn một kiếp, để
trừ minh ám cho đời, đem lại nhiều lợi ích, trời và
người đều được an ổn.”
Lúc bấy giờ A-nan im lặng không trả lời. Phật nói
như vậy ba lần, A-nan cũng im lặng không trả lời.
Khi ấy A-nan bị ma ám, mê muội không tỏ rõ. Phật đã
ba lần hiện tướng, nhưng A-nan không biết mà thỉnh
cầu. Phật bảo A-nan: “Hãy biết thời.” A-nan vâng ý
chỉ của Phật, đứng dậy lễ Phật rồi lui. A-nan đi cách
Phật không xa, ngồi dưới một gốc cây, tĩnh ý tư duy.
Trong khoảng thời gian không lâu, Ma Ba-tuần92 đến
bạch Phật:
“Ý Phật chưa muốn vào Niết-bàn sớm.93 Nay chính
[15c] là lúc, Phật nên nhanh chóng diệt độ.”
Phật bảo ma Ba-tuần:
“Hãy thôi! Hãy thôi! Ta tự biết thời. Như Lai nay chưa
nhập Niết-bàn, vì còn đợi chúng Tỳ-kheo của Ta hội
đủ, lại có thể tự điều phục, dũng mãnh, không khiếp
sợ, đã đến chỗ an ổn, đã đạt được mục đích của mình,
là hướng đạo của loài người, rao giảng kinh giáo, hiển
bày cú nghĩa, nếu có dị luận thì có thể hàng phục bằng
Chính pháp, lại có thể bằng thần biến mà tự mình tác
chứng.94 Các đệ tử như thế chưa hội đủ. Lại còn có
các Tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di, tất cả cũng như
thế, đều chưa tụ hội đủ. Nay cần phải quảng bố phạm
hạnh, diễn rộng giác chi, khiến cho Chư Thiên và loài

92
Ma Ba-tuần 魔波旬. T 5: Tệ Ma 弊魔. Pl.: Māra pāpimant, Ác ma.
93
Nguyên văn: Phật ý vô dục khả bát-niết-bàn 佛意無欲可般涅
槃. TNM không có từ Phật. T 6: “Ý Phật muốn chưa thể nhập
Niết-bàn. Chừng nào giáo hóa đã xong, mới diệt độ.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

người thảy đều thấy được sự thần diệu.”
Bấy giờ Ma Ba-tuần lại bạch Phật:
“Thuở xưa, ở Uất-tì-la bên dòng sông Ni-liên-thuyền,95
dưới gốc cây a-du-ba ni-câu-luật,96 Phật khi mới thành
chính giác, tôi đã đến chỗ Như Lai mà khuyên mời
Ngài hãy nhập Niết-bàn rằng: ‘Nay thật là đúng lúc,
Ngài hãy nhanh chóng nhập Niết-bàn.’ Khi ấy Như
Lai trả lời tôi rằng: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Ta tự
biết thời. Như Lai nay chưa nhập Niết-bàn, vì còn
đợi đệ tử Ta hội đủ đã, v.v... cho đến,97 Chư Thiên và
loài người thấy được sự thần thông biến hóa, khi ấy
Ta mới nhập Niết-bàn.’ Nay chính là lúc ấy, sao Ngài
không nhập Niết-bàn?”
Phật nói:
“Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Phật tự biết thời. Ta không
trụ thế bao lâu nữa. Sau ba tháng nữa, tại trú xứ Bản
sinh,98 thành Câu-thi-na-kiệt,99 trong rừng sa-la, giữa
đôi cây, Ta sẽ diệt độ.”

94
D16 (ii.104): na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me
bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā (…)
sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti,” Ta chưa nhập Niết-bàn,
chừng nào các Tỳ kheo đệ tử của Ta chưa thành những người có
năng lực, được điều phục, tự tín… chưa thể diễn thuyết pháp
bằng thần biến thị đạo.
95
Uất-Tì-la Ni-liên-thiền 鬱鞞羅尼連禪. T 6: bên sông Ẩu-lưu 傴
留河. Pl: Nerañjara ở Uruvela.
96
A-du-ba ni-câu-luật 阿遊波尼俱律樹. Pl. ajapāla-nigrodha.
97
Lặp lại nguyên văn đoạn trên.
98
Bản sinh xứ 本 生 處. Pl.: upavattana Mallānaṃ, tức Lực sĩ Bản
sinh xứ, sinh địa của chủng tộc Malla.
99
Câu thi na kiệt 拘尸那竭. Pl.: Kusinagara.

13. Thế Tôn xả thọ hành
Lúc ấy, Ma Ba-tuần nghĩ rằng Phật tất không nói
dối, nhất định sẽ diệt độ, bèn vui mừng phấn khởi,
hốt nhiên biến mất. Ma đi chưa bao lâu, Phật ở nơi
tháp Giá-bà-la, bằng định ý tam-muội, xả mạng, an
trú thọ.100 Ngay lúc đó, đại địa chấn động. Nhân dân
cả nước thảy đều kinh sợ, lông tóc dựng ngược. Phật
phóng ánh sáng rọi suốt đến vô cùng, nơi chỗ tối tăm
cũng được soi sáng, thảy đều trông thấy nhau. Bấy
giờ Thế Tôn nói kệ tụng rằng:
Trong hai hành hữu vô,
Ta nay xả hữu vi.
Nội tâm chuyên chính định,
Như chim ra khỏi trứng.101

100 Hán: xả mạng trú thọ 捨命住壽: xả mạng căn, giữ lại thọ hành. Bản hán có thể nhầm. Nên hiểu, xả thọ hành, và lưu mạng căn. Pāli, D 16 (ii. 98) … jīvitaṃ adhiṭṭhāya (sau khi duy trì mạng căn) …(ibid. tr. 106) āyusaṅkhāraṃ ossajji (Thế Tôn xả thọ hành). Tham chiếu, Koṣabhāṣya, ii. k 10, tr. 44: sutra uktam, bhagavān jīvitasaṃskārān adhiṣṭhāyāyuḥsaṃskārān utsṛṣṭavān, trong Kinh có nói, Thế Tôn sau khi lưu lại các mạng hành rồi xả các thọ hành. Hán dịch, Huyền Trang (Câu-xá 3, tr. 15c): Kinh thuyết, Thế Tôn lưu đa mạng hành, xả đa thọ hành 經說 世尊 留多命行捨多壽行. T 5: phóng khí thọ mạng 放棄壽命. T 6: bất trú tánh mạng, khí dư thọ hành 不住性命棄餘壽行. D 16 (ii 106) sato sampajāno āyusaṃkhāraṃ ossaji, chánh niệm, chánh trí, xả bỏ thọ hành. 101 D16 (ii 107): tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavan” ti, “Đức Muni đã xả bỏ nhân tố của tồn tại, vốn là sự sinh khởi hữu hạn và vô hạn; nội tâm hoan hỷ, chánh định, như hủy bỏ áo giáp đã sinh ”

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

14. Đại địa chấn động
Lúc bấy giờ Hiền giả A-nan tâm kinh sợ, lông tóc
dựng ngược, vội vàng đi đến chỗ Phật, đầu mặt lễ
chân Phật rồi đứng sang một bên, bạch Phật:
“Lạ thay, Thế Tôn! Do nhân duyên gì mà đất rung
động?”
Phật bảo A-nan:
“Ở đời, có tám nguyên nhân khiến đất rung động.
Những gì là tám? Đất y trên nước. Nước y trên gió.
Gió y trên hư không. [16a] Trong hư không có ngọn
gió lớn có khi tự nổi lên, khi ấy khối lớn nước bị
khuấy động. Khối nước lớn bị khấy động thì khắp cả
đất rung động. Đó là một nguyên nhân.
“Lại nữa, này A-nan, có khi có Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-
ni đắc đạo, hoặc tôn thiên Đại thần102 quán thể tính
nước nhiều, quán thể tính đất ít, muốn tự thử năng
lực của mình, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là
nguyên nhân thứ hai.
“Lại nữa, này A-nan, khi Bồ-tát từ trời Đâu-suất giáng
thần vào thai mẹ, chuyên niệm không tán loạn, khi ấy
khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ ba.
“Lại nữa, A-nan, khi Bồ-tát ra khỏi thai mẹ, sinh từ
hông phải, chuyên niệm không tán loạn, khi ấy khắp
cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ tư.
“Lại nữa, A-nan, khi Bồ-tát vừa thành Vô thượng
Chính giác, ngay lúc ấy khắp cõi đất rung động. Đó là

102 Đại thần tôn thiên 大神尊天. Pl: devo mahiddhiko mahānubhāvo, thiên thần có đại uy đức, đại thần lực.

nguyên nhân thứ năm.
“Lại nữa, A-nan, khi Phật vừa thành đạo chuyển Vô
thượng Pháp luân mà Ma hoặc Thiên Ma, Sa-môn,
Bà-la-môn thảy đều không thể chuyển, khi ấy khắp
cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ sáu.
“Lại nữa, A-nan, khi sự giáo giới của Phật gần hoàn
tất, chuyên tâm không tán loạn, Phật xả bỏ mạng
căn,103 khi đó khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên
nhân thứ bảy.
“Lại nữa, này A-nan, khi Như Lai nhập Niết-bàn trong
Niết-bàn giới vô dư,104 khi ấy khắp cõi đất rung động.
Đó là nguyên nhân thứ tám.
“Do tám nguyên nhân ấy mà đất rung động.”
Rồi Thế Tôn nói bài kệ:
Đấng Lưỡng Túc Tối Tôn,
Đại Sa-môn soi sáng đời,
Được A-nan thưa hỏi:
Nguyên nhân gì đất rung?
Như Lai diễn từ âm,
Tiếng như chim ca-lăng:
Ta nói, hãy lắng nghe,
Nguyên do đất rung động.
Đất nhân y trên nước;
Nước nhân y trên gió.
Nếu gió trổi hư không,

103
Mạng căn, hay mạng hành, Pl. jīvitasaṃkhāra. Nguyên Hán:
tánh mạng 性 命.
104
Pāli: anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, nhập Niết-
bàn (diệt độ) trong Niết-bàn giới vô dư y.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Đất vì thế rung mạnh.
Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni
Muốn thử thần thông lực,
Núi, biển, trăm cây cỏ,
Cõi đất thảy rung động.
Thích, Phạm, các Tôn Thiên,
Ý muốn đất rung động,
Các quỷ thần núi, biển,
Cõi đất thảy rung động.
Bồ tát, Lưỡng Túc Tôn,
Trăm phước tướng đã đủ,
Khi mới nhập thai mẹ,
Khi ấy đất rung động.
Mười tháng trong thai mẹ,
Như rồng nằm thảm đệm;
Từ hông hữu xuất sinh,
Khi ấy đất rung động.
[16b] Phật khi còn trai trẻ
Tiêu diệt dây kết sử,
Thành đạo thắng vô thượng;
Khi ấy đất rung động.
Thành Phật, chuyển Pháp luân,
Ở trong vườn Lộc dã;
Đạo lực hàng phục ma,
Khi ấy đất rung động.
Thiên Ma nhiều phen thỉnh,
Khuyên Phật nhập Niết-bàn;
Khi Phật xả mạng căn,
Khi ấy đất rung động.
Đại đạo sư, Chí Tôn,
Thần Tiên, không tái sinh,

Vào tịch diệt, bất động;
Khi ấy đất rung động.
Tịnh Nhãn, nói các duyên,
Đất rung vì tám sự.
Do đây và khác nữa,
Khi ấy đất rung động.105

15. Thế gian tám chúng
[16b18]106 Phật nói với A-nan:
“Này A-nan, thế gian có tám chúng: một là chúng Sát-
lị; hai là chúng Bà-la-môn; ba là chúng Cư sỹ; bốn là
chúng Sa-môn; năm là chúng Tứ thiên vương; sáu là
chúng Đao-lị thiên; bảy là chúng Ma; tám là chúng
Phạm thiên.
“Ta nhớ xưa kia, Ta từng qua lại trong chúng Sát-lị,
cùng họ nói năng, ngồi đứng, chẳng biết đã bao nhiêu
lần. Nhờ định lực tinh tấn mà nơi nào Ta hiện đến, hễ
họ có sắc đẹp thì sắc Ta đẹp hơn; họ có tiếng hay thì
tiếng Ta hay hơn. Họ từ giã Ta mà đi, nhưng Ta không
từ giã họ. Điều họ nói được, Ta cũng nói được. Điều
họ không thể nói được, Ta cũng nói được. Ta thường
thuyết pháp cho họ, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi
ích, khiến cho hoan hỷ, rồi biến mất khỏi nơi đó, mà
họ không biết Ta là trời hay là người. Như thế cho
đến, Ta từng qua lại trong chúng Phạm Thiên không
biết là bao nhiêu lần để thuyết pháp cho họ, mà họ
cũng đều chẳng biết Ta là ai.”

105
Bản Hán, hết quyển 2.
106
Bản Hán, bắt đầu phần II.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“A-nan bạch Phật:
“Thế Tôn, thật là kì diệu, chưa từng có, mới có thể
thành tựu đuợc như thế.”
Phật nói:
“Pháp vi diệu chưa từng có như vậy, này A-nan, [16c]
thật là kì diệu, thật là hy hữu, duy chỉ Như Lai mới
thành tựu được.”
Phật lại bảo A-nan:
“Như Lai có thể biết rõ sự sinh khởi, tồn tại và biến
mất của thọ;107 biết rõ sự sinh khởi, tồn tại và biến
mất của tưởng; sự sinh khởi, tồn tại và biến mất của
tầm.108 Đó mới thật là pháp kì diệu chưa từng có của
Như Lai, ngươi nên ghi nhớ.”

16. Công bố quyết định nhập diệt
Bấy giờ đức Thế Tôn lại bảo A-nan cùng đi đến
Hương tháp,109 rồi tới một gốc cây trải tọa ngồi và
bảo A-nan nhóm hết các Tỳ-kheo hiện có mặt chung
quanh Hương tháp lại giảng đường. A-nan vâng lời
Phật dạy, tập họp tất cả, rồi bạch Phật:
“Đại chúng đã tụ tập. Cúi xin đức Thánh biết thời.”
Thế Tôn bèn đi đến giảng đường, ngồi trên chỗ dọn
sẵn. Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

107
Cf. T 26 (tr. 471c21); M. 123 (iii 124).
108
Nguyên Hán: quán 觀, thường đồng nhất với tứ 伺 (Pl vicāra). M.
123 ibid.: viditā vedanā…, viditā saññā…, viditā vitakkā.
109
Hương tháp 香 塔, không rõ địa danh. T. 7 (tr. 192b): giảng đường
Trùng các, trong rừng Đại lâm. D. 16 (ii 119): đoạn kinh tương
đương được nói tại Kuṭagārasāla, Mahāvana.

“Các ngươi nên biết, Ta do những pháp sau đây mà tự
thân tác chứng, thành Tối Chính Giác. Đó là bốn niệm
xứ, bốn chính cần,110 bốn thần túc, bốn thiền, năm căn,
năm lực, bảy giác chi và tám chi Thánh đạo.111 Các
ngươi hãy nên cùng nhau tu tập ở trong pháp đó, cùng
nhau hòa đồng kính thuận, chớ sinh tranh tụng. Cùng
đồng một thầy học hãy cùng đồng hòa hợp như nước
với sữa. Ở trong pháp Ta, hãy tinh cần tu học, cùng soi
sáng cho nhau, cùng nhau hoan hỷ.
“Này các Tỳ-kheo, các ngươi nên biết, Ta tự thân chứng
ngộ pháp này, rồi công bố ra nơi đây, tức là, Khế kinh,
Kì-dạ kinh, Thọ ký kinh, Kệ kinh, Pháp cú kinh, Tương
ưng kinh, Bản duyên kinh, Thiên bản kinh, Quảng kinh,
Vị tằng hữu kinh, Chứng dụ kinh, Đại giáo kinh.112 Các
ngươi hãy ghi nhớ kỹ, tùy khả năng mà phân tích, tùy
sự mà tu hành. Vì sao vậy? Như Lai không bao lâu nữa,
sau ba tháng nữa, sẽ vào Niết-bàn.”
Các Tỳ-kheo sau khi nghe lời ấy, rất đỗi kinh ngạc,
sửng sốt hoang mang, vật mình xuống đất, cất tiếng
kêu than:
“Nhanh chóng làm sao, Thế Tôn diệt độ! Đau đớn làm
sao, con mắt của thế gian sắp tắt! Chúng ta từ nay mãi
mãi mất mát!”
110
Nguyên Hán: bốn ý đoạn 四意斷: chánh đoạn 正 斷, chánh
thắng 正 勝, chánh cần 正 勤. Cf. Tập dị 5 (tr. 391c6). D.i.ii 225:
cattāri padhānāni.
111
Nguyên Hán: tám Đạo Hiền Thánh 賢 聖 八 道.
112
Chín bộ phận Thánh giáo. Pāli: navaṅga; M i 134: suttaṃ,
geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ,
abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Cf. T 26 (tr. 421a17). Pháp hoa 1
(tr. 7c25). Đoạn sau, kinh 29 “Thanh tịnh” (h. 74b19), kể 12 bộ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Hoặc có Tỳ-kheo vật vã buồn khóc, lăn lộn kêu ca,
không tự kềm chế được, khác nào như rắn bị đứt làm
hai khúc, lăn lộn ngoắc ngoải, không biết đi về đâu.
Phật bảo:
“Này các Tỳ-kheo, các ngươi chớ ôm lòng ưu bi như
vậy. Từ trời đất đến người vật, không có cái gì sinh
ra mà không kết thúc. Muốn các pháp hữu vi không
bị biến dịch, thì không thể nào được. Trước đây Ta đã
từng dạy, ân ái là vô thường, có hội hiệp tất có chia ly.
Thân này không phải của ta, mạng này không tồn tại
lâu dài được.”
Bấy giờ Thế Tôn nói bài kệ:
Ta nay tự tại
Đến chỗ an ổn;
[17a] Hòa hiệp đại chúng
Mà nói nghĩa này
Ta nay già rồi,
Mạng còn không lâu.
Việc làm đã xong,
Nay nên xả thọ.
Niệm không buông lung,
Tỳ-kheo giới đủ;
Thâu nhiếp định ý,
Thủ hộ tâm mình.
Ở trong Pháp Ta,
Ai không buông lung,
Sẽ dứt gốc khổ,
Khỏi sinh già-chết.
Phật lại bảo các Tỳ-kheo:
“Ta nay sở dĩ khuyên dạy các ông như thế, vì Thiên

Ma Ba-tuần vừa rồi đến thỉnh cầu Ta, nói rằng: ‘Ý Phật chưa muốn vào Niết-bàn sớm. Nay đã phải thời rồi, xin Ngài mau diệt độ.’ Ta bảo Ma Ba-tuần: ‘Hãy thôi! Hãy thôi! Ta tự biết thời. Ta còn đợi chúng Tỳ-kheo của Ta hội đủ… cho đến, khiến cho Chư Thiên và loài người thảy đều thấy được sự thần diệu.’ Bấy giờ Ma Ba-tuần lại nói với Ta rằng: ‘Thuở xưa, ở Uất-tì-la, bên dòng sông Ni-liên-thuyền, dưới gốc cây a-du-ba ni-câu-luật, Phật khi mới thành chính giác, tôi đã thưa Ngài rằng: ‘Ý Phật không muốn Niết-bàn sớm. Nay thật là đúng lúc. Ngài hãy nhanh chóng nhập Niết-bàn.’ Khi ấy Như Lai trả lời tôi rằng: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Ta tự biết thời. Như Lai nay chưa nhập Niết-bàn, vì còn đợi đệ tử Ta hội đủ đã,... cho đến, Chư Thiên và loài người thấy được sự thần thông biến hóa, khi ấy Ta mới nhập Niết-bàn.’ Nay đây, đệ tử của Như Lai đã hội đủ,… cho đến, Chư Thiên và loài người đều thấy được sự thần thông biến hóa. Nay chính là lúc ấy, sao Ngài không nhập Niết-bàn?’ Ta nói: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Phật tự biết thời. Ta không trụ thế bao lâu nữa. Sau ba tháng nữa, Ta sẽ diệt độ.’ Lúc ấy Ma Ba-tuần nghĩ rằng Phật tất không nói dối, bèn vui mừng phấn khởi, hốt nhiên biến mất. Ma đi chưa bao lâu, ở nơi tháp Giá-bà-la, bằng định ý tam-muội, Ta xả mạng, an trú thọ. Ngay lúc đó, đại địa chấn động. Trời người thảy đều kinh sợ, lông tóc dựng ngược. Phật phóng ánh sáng rọi suốt vô cùng, nơi chỗ tối tăm cũng được soi sáng, thảy đều trông thấy nhau. Bấy giờ Ta nói kệ tụng rằng: Trong hai hành hữu vô, Ta nay xả hữu vi. Nội tâm chuyên chính định

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Như chim ra khỏi trứng.”

17. A-nan thỉnh cầu
Bấy giờ, Hiền giả A-nan đứng dậy, trịch áo bày vai
hữu, quỳ gối phải sát đất, chấp tay bạch Phật:
“Cúi mong đức Thế Tôn lưu trú một kiếp, chớ vội diệt
độ, vì lòng thương tưởng chúng sinh, để làm ích lợi
cho trời, người.”
[17b] Đức Thế Tôn im lặng không đáp. A-nan thưa
thỉnh đến ba lần. Phật bảo:
“A-nan, ngươi có tin đạo chính giác của Như Lai113
không?”
A-nan đáp:
“Thưa vâng, con tin chắc thật lời Phật nói.”
Phật nói:
“Nếu ngươi có tin, sao ba lần quấy rầy Ta? Ngươi đã
trực tiếp nghe từ Phật, trực tiếp lãnh thọ từ Phật rằng,
những ai đã tu tập bốn thần túc, tu tập nhiều lần, chính
niệm, chính tri, thì có thể tùy ý muốn mà kéo dài tuổi
thọ trong một kiếp hoặc một kiếp hơn. Phật đã tu tập
bốn thần túc, tu tập nhiều lần, chính niệm, chính tri, tùy
theo ý muốn có thể sống hơn một kiếp, để trừ sự tối
tăm cho đời, làm lợi ích nhiều người, cho trời và người
được an lạc. Tại sao lúc đó ngươi không thỉnh cầu Như
Lai chớ diệt độ? Nghe lần thứ hai, còn khả dĩ. Cho đến
lần thứ ba, ngươi cũng không khuyến thỉnh Như Lai

113 Hán: Như Lai chánh giác đạo 如來正覺道. D16 (ii 115): tathāgatassa bodhiṃ: trí giác (bồ-đề) của Như Lai.

sống thêm một kiếp hoặc một kiếp hơn, để trừ tối tăm
cho đời, đem lại lợi ích an lạc cho hàng thiên nhân. Nay
ngươi mới nói, há chẳng muộn lắm ư? Ta ba lần hiện
tướng, ngươi ba lần im lặng. Sao lúc ấy ngươi không
nói với Ta rằng ‘Như Lai hãy sống thêm một kiếp hoặc
một kiếp hơn, để trừ sự tối tăm cho đời, vì lợi ích cho
nhiều người, để cho trời người được an lạc’?
“Hãy thôi, A-nan, nay Ta đã xả mạng căn, đã bỏ, đã nhổ
ra rồi. Muốn Như Lai trái với lời đã nói ra, không bao
giờ có trường hợp đó. Ví như một người hào quí đã nhổ
đồ ăn xuống đất, họ còn lấy ăn trở lại được không?”
A-nan đáp: “Không.”
“Nay Như Lai cũng vậy, đã bỏ, đã nhổ ra rồi đâu còn
tự mình ăn lại nữa.”

18. Ba tăng thượng học (2) Phật bảo A-nan cùng đi đến thôn Am-bà-la. A-nan xếp y ôm bát, cùng với đại chúng đi theo Thế Tôn, do theo đường từ Bạt-kì đến Am-bà-la. Khi đến thôn Am-bà- la, tới một đồi cây, Phật dạy các Tỳ-kheo về giới, định, tuệ; định chứng đắc do bởi tu giới thì được quả báo lớn; huệ đạt được do tu định thì được quả báo lớn; tâm tịnh do bởi tu huệ thì được giải thoát hoàn toàn, dứt hết ba thứ lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát liền phát sinh trí giải thoát, biết rằng sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh đời sau nữa.”

19. Bốn đại giáo pháp Bấy giờ, sau khi tùy nghi an trú ở thôn Am-bà-la,

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

đức Thế Tôn lại bảo A-nan: “Hãy sửa sọan để đi đến
thôn Chiêm-bà, thôn Kiền-đồ, thôn Ba-lê-bà và thành
Phụ-di.114 A-nan đáp: “Thưa vâng.” Rồi xếp y ôm bát,
cùng đại chúng theo hầu Thế Tôn, theo con đường từ
Bạt-kì đi lần đến các thành khác, đến phía Bắc thành
Phụ-di,115 nghỉ lại trong rừng Thi-xá-bà.116
Phật nói với các Tỳ-kheo:
[17c]“Ta sẽ nói cho các ngươi nghe bốn đại giáo pháp.117
Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ.”
Các Tỳ-kheo bạch Phật:

114
Am-bà-la 菴 婆 羅 (Ambagāma), Chiêm-bà 瞻 婆 (Jambugāma),
Kiền-đồ 犍 荼 (Bhaṇḍagāma), Bà-lê-bà 婆梨婆 (Veḷuva?), Phụ-di
負 彌 (Bhoganagara). T 5: Phù-diên 夫延.
115
Lộ trình theo T 5: Phật từ Duy-da-lê 維耶梨 đến thôn Câu-lân 拘鄰
聚, ngụ trong vườn Thi-xá-hoàn 尸舍洹. Từ Câu-lân, đi Kiền-lê 揵
梨聚 (Pl. Bhaṇḍagāma), đến Kim tụ 金聚 (Jambugāma?). rồi đến
xóm Thọ thủ 授手聚 (Hatthigāma), Yêm mãn 掩滿聚 (Ambagāma),
Hỷ dự 喜豫聚 (Nādikā?), Hoa thị 華氏聚 (Pāṭaligāma), Phù-diên
thành 夫延城 (Bhoganagara). T 7 (tr. 195b14): đến Tượng thôn 象
村 (Hatthigāma), Am-ba-la thôn菴婆羅村(Ambagāma), Diêm-phù
thôn 閻浮村 (Jambugāma), cuối cùng là Thiện già thành 善伽城
(Bhoganagara), tức Phù-di. Lộ trình theo D16: từ Cāpāla-cetiya,
Phật quay trở lại Vesāli, sau đó đi đến thôn Bhaṇḍagāma, từ đó đi
Hatthigāma, Ambagāma, Jambugāma, Bhoganagara.
116
Thi-xá-bà 尸舍婆, tên loại cây lớn, Pl.: siṃsāpa. D16 ibid.: tại
Bhoganagara (Phụ-di), Phật ngụ trong miếu Ānanda-cetiya. Tại
đây, Phật nói bốn đại giáo pháp (catumahāpadesa). T 5: vườn Thi-
xá-hoàn 尸舍洹.
117
Bốn đại giáo pháp 四大教法; T 7: bốn quyết định thuyết 四決定
說. Pl.: cattāro mahāpadesā. Bốn nhân do phổ biến trong đó xác định
giáo pháp được thiết lập không nghi hoặc. Cf. Śikṣasamuccaya, 63:
kālopadeśamahāpradeśānapahāya; Hán dịch, Tập Bồ-tát học luận 5
(T 1636) 不依時說及廣大說 bất y thời thuyết cập quảng đại thuyết.

“Kính vâng, bạch Thế Tôn! Chúng con muốn nghe.” Phật nói: “Bốn pháp ấy là gì? Nếu có vị Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân được nghe từ Phật, được lãnh thọ giáo pháp này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên vội tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không phải kinh, không phải luật, không phải pháp, thì các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp, mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại, nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi nương kinh, nương luật, nương pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ nhất. “Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân nghe từ chúng Tăng hoà hợp với các vị kì cựu đa văn, được lãnh thọ pháp, luật này, giáo này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên vội tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không đúng pháp, thì các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã nghe, ghi nhớ

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ nó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ hai. “Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân nghe từ nhiều vị Tỳ-kheo, là những người trì pháp, trì luật, trì luật nghi, được lãnh thọ pháp này, luật này, giáo này.’Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên vội tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh [18a] mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không đúng pháp, các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã nghe, ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp, hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ ba. “Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào đến nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân từ một vị Tỳ-kheo kia, là người trì pháp,

trì luật, trì luật nghi,118 được lãnh thọ giáo pháp này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không đúng pháp, các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ tư.”

20. Tối hậu cúng dường
Bấy giờ đức Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở thành
Phụ-di, lại bảo A-nan cùng đi đến thành Ba-bà.119 A-
nan đáp: “Kính vâng”, rồi xếp y ôm bát, với đại chúng
đi theo Thế Tôn, theo con đường Mạt-la đi đến vườn
Xà-đầu,120 thành Ba-bà. Nơi đây có con trai của một

118
Trì luật nghi持律儀, đây chỉ các vị chuyên giải thích về luật (ma-
đắc-lặc-già hay tì-ni mẫu). Pāli: mātikadhara
119
Ba bà 波 婆; T 5, T 6: Ba-tuần quốc 波旬國. T 7: từ Thiện-già thành
đi Cưu-sa thôn 鳩娑村 (?). D16: từ Bhoganagara đi Pāvā.
120
Xà đầu viên 闍頭園, T 5, T 6: Thiền-đầu viên 禪頭園. Pl.: Pāvāyaṃ
viharati Cundassa kammāraputtassa ambavane, trú ở Pāvā trong
vườn xoài của con trai người thợ sắt tên là Cunda.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

người thợ tên là Châu-na121 nghe Phật từ Mạt-la kia đến thành này, liền y phục chỉnh tề tìm đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi lại một bên. Phật theo thứ lớp thuyết pháp cho Châu-na, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiến cho hoan hỷ. Châu-na sau khi nghe, phát tín tâm hoan hỷ, bèn [18b] thỉnh Phật ngày mai đến nhà cúng dường. Phật im lặng nhận lời. Châu-na biết Phật đã nhận lời, liền đứng dậy lễ Phật, rồi lui về. Ngay đêm đó ông sửa soạn thức ăn. Ngày mai, vào thời gian thích hợp, ông trở lại thỉnh Phật. Bấy giờ, Thế Tôn khoác y cầm bát cùng với đại chúng tùy tùng đến nhà ông, ngồi lên chỗ ngồi dọn sẵn. Sau khi Phật và đại chúng đã an tọa, Châu-na đem món ăn dâng Phật và chúng Tăng. Ông lại nấu riêng một thứ nấm chiên-đàn122 là thức ăn trân quý kì lạ ít thấy, đem dâng riêng cho Phật. Phật bảo Châu-na chớ đem thứ nấm ấy cho chúng Tăng ăn. Châu-na vâng lời, không dám dọn cho chúng Tăng. Lúc bấy giờ, trong đại chúng Tỳ-kheo có một Tỳ- kheo già, xuất gia lúc tuổi xế chiều, ngay trên mâm ăn, dùng đồ đựng để lấy chỗ ăn dư.123

121
Hán: công sư tử Châu-na 工師子周那. T 5: Thuần 淳, con trai của
ông Hoa thị華氏子(Mallaputta?). T. 7: Thuần Đà 純陀, công xảo tử
工巧子. Pl.: cundo kammāraputto, Cunda, con trai người thợ luyện
kim.
122
Hán: chiên-đàn thọ nhĩ 旃 檀 樹 耳. Pl.: sūkara-maddava.
123
Hán: dư khí thủ 餘 氣 取. Bản Tống, dư thủ khí 餘 取 氣. Các bản
Nguyên Minh: dư nhĩ khí 餘 耳 氣. T 5: Một Tỳ kheo xấu lấy đồ
đựng nước uống hủy đi. Phật biết (?). T 6: Có Tỳ kheo xấu, đã ăn
xong, lấy đồ đựng. Phật biết (?). Các bản không thống nhất, nghĩa
không rõ ràng. Có lẽ muốn nói Tỳ-kheo này lấy chỗ nấm Phật đã ăn
còn lại. D. 16 (ii 127): Phật bảo Cunda đem chôn chỗ nấm còn lại
trong một cái hố (taṃ sobbhe nikhaṇāhi).

Châu-na, sau khi thấy chúng Tăng thọ thực xong, cất
bình bát, và dùng nước rửa xong, liền đến trước Phật
mà hỏi bằng bài kệ rằng:
Xin hỏi Đại Thánh Trí,
Đấng Chính Giác Chí Tôn:
Đời có mấy Sa-môn,
Khéo huấn luyện điều phục?
Phật đáp bằng bài kệ:
Theo như ngươi vừa hỏi,
Có bốn hạng Sa-môn,
Chí hướng không đồng nhau,
Ngươi hãy nhận thức rõ:
Một, hành đạo thù thắng;
Hai, khéo giảng đạo nghĩa;
Ba, y đạo sinh sống;
Bốn, làm ô uế đạo.
Sao gọi ‘đạo thù thắng’?
Sao ‘khéo nói đạo nghĩa’?
Sao ‘y đạo sinh hoạt’?
Sao ‘làm đạo ô uế’?
Bẻ gai nhọn ân ái,
Quyết chắc vào Niết-bàn;
Vượt khỏi đường Thiên nhân,
Là hành đạo thù thắng.
Khéo hiểu đệ nhất nghĩa
Giảng đạo không cấu uế,
Nhân từ giải nghi ngờ,
Là hạng khéo thuyết đạo.
Khéo trình bày pháp cú
Nương đạo mà nuôi sống,

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Xa mong cõi vô cấu;
Là hạng sống y đạo.
Trong ôm lòng gian tà,
Ngoài như tuồng thanh bạch.
Hư dối không thành thật,
Là hạng làm nhơ đạo.124
Sao gọi ‘gồm thiện ác’,
Tịnh, bất tịnh xen lẫn.
Mặt ngoài hiện tốt đẹp,
Như chất đồng mạ vàng,
[18c] Người tục thấy liền bảo:
“Đó là Thánh đệ tử,
Các vị khác không bằng,
Ta chớ bỏ lòng tin.”
Người gìn giữ đại chúng,
Trong trược giả ngoài thanh.
Che dấu điều gian tà,
Kì thật lòng phóng đãng.
Chớ trông dáng bề ngoài,
Đã vội đến thân kính.
Che dấu điều gian tà,
Kì thật lòng phóng đãng.125
Rồi Châu-na lấy một cái giường nhỏ đặt ngồi trước
Phật. Phật lần lượt thuyết pháp, khai thị, giáo huấn,
khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Sau đó, với đại chúng theo

124
Cf. Tì-bà-sa 35 (& 154), bốn hạng sa-môn: 1. thắng đạo sa-môn 勝道
沙門, thuyết đạo sa-môn 說道沙門, đạo mạng sa-môn道命沙門, quá
đạo sa-môn 過道沙門. Cf. Sn. 84: caturo samanā… maggajino mag-
gadesako ca, magge jīvati ca maggadūsī.
125
Bài kệ Pāli tương đương Hán không có trong D. 16, nhưng được
tìm thấy trong Sn. 1.5 (84) Cundasuttaṃ.

hầu, Phật trở về. Vừa đến giữa đường, Phật dừng lại
dưới một gốc cây và bảo A-nan:
“Ta đau lưng, ngươi hãy trải chỗ ngồi.”
A-nan đáp vâng, rồi trải chỗ ngồi. Phật nghỉ ngơi.
Bấy giờ, A-nan lại trải một chỗ ngồi thấp hơn và ngồi
trước Phật. Phật hỏi A-nan:
“Vừa rồi ông thấy Châu-na có ý gì hối hận không?
Nếu có hối hận là tự đâu?” A-nan đáp:
“Châu-na vừa cúng dường Phật như vậy không được
phúc lợi gì cả. Vì sao? Tại vì sau khi Như Lai thọ thực
ở nhà ông thì Ngài vào Niết-bàn!”
Phật nói:
“A-nan chớ nói như vậy, chớ nói như vậy! Hiện nay
Châu-na được nhiều lợi lớn, được sống lâu, được sắc
đẹp, được sức lực, được tiếng tốt, được nhiều tài lợi,
chết được lên trời, cầu điều gì đều được. Tại sao vậy?
Vì người cúng dường cho Phật lúc mới thành Đạo với
người cúng dường cho Phật lúc sắp Niết-bàn, công
đức hai bên ngang nhau không khác. Ngươi hãy đến
nói với Châu-na rằng: Tôi trực tiếp nghe từ Phật, trực
tiếp lãnh thọ từ Phật, rằng Châu-na nhờ công đức cúng
dường Phật mà được lợi lớn, quả báo lớn.”
A-nan vâng lời, đi đến chỗ Châu-na, nói rằng:
“Tôi trực tiếp nghe từ Phật, trực tiếp lãnh thọ từ Phật,
rằng ông Châu-na nhờ công đức cúng dường Phật mà
được lợi lớn, quả báo lớn. Tại sao vậy? Vì người cúng
dường Phật lúc mới thành Đạo với người cúng dường
Phật lúc sắp Niết-bàn, công đức hai bên ngang nhau
không khác.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Thọ trai nhà Châu-na,
Mới nghe lời nói này:
Bịnh Như Lai thêm nặng,
Thọ mệnh đã sắp tàn,
Tuy ăn nấm chiên-đàn,
Mà bịnh vẫn càng tăng.
Ôm bệnh mà lên đường,
Lần đến thành Câu-thi.

21. Na-già thường tại định
[19a] Bấy giờ, Thế Tôn đứng dậy, đi về phía trước
được một quãng ngắn, đến dưới một gốc cây, lại bảo
A-nan:
“Ta đau lưng quá, hãy dọn chỗ ngồi.”
A-nan đáp: “Vâng.” Rồi dọn một chỗ ngồi. Như Lai
nghỉ ngơi. A-nan lễ chân Phật, rồi ngồi sang một bên.
Lúc đó, có người đệ tử của A-la tên là Phúc-quý,126 đi
từ thành Câu-di-na-kiệt127 nhắm đến thành Ba-bà, khi
vừa đến giữa đường, trông thấy Phật tại bên gốc cây,
dung mạo đoan chính, các căn tịch tịnh, tâm ý hoàn

126
Hán: A-la-hán đệ tử danh viết Phúc-quý 阿羅漢弟子名曰福貴.
Có lẽ dư chữ hán 漢. T 5: một đại thần trong nước của người Hoa
thị (Mallaputta) tên là Bào-mân 胞罠. T 6: đại thần người Hoa
tên là Phúc-kế 福罽. T. 7: Con trai của Mãn-la Tiên nhân滿羅仙
人 tên Phất-ca-sa 弗迦沙, vốn là đệ tử của Ka-lam Tiên nhân 迦
蘭仙人. 滿羅仙人之子名弗迦沙. D. 16: Pukkusa, con trai của
Malla, đệ tử của Alāra Kālāma.
127
Câu-di-na-kiệt 拘夷那竭. T 5: Cưu-di-na-kiệt quốc 鳩夷那竭
國. T 6: Câu-di ấp 拘夷邑. T 7: Cưu-thi-na thành 鳩尸那. Pl.:
Kusinagara (Kusināra).

toàn chế ngự, tuyệt đối vắng lặng, ví như con rồng lớn, như hồ nước đứng trong không chút cáu bợn. Sau khi thấy, ông phát sinh thiện tâm hoan hỷ, đi đến gần Phật, đảnh lễ rồi ngồi lại một bên và bạch Phật rằng: “Bạch đức Thế Tôn, người xuất gia, ở tại chỗ thanh tịnh, ưa thích sự nhàn cư. Thật hy hữu thay! Dẫu cả một đoàn xe có những năm trăm cỗ đi ngang qua một bên mà vẫn không hay biết! Thầy tôi có lần ngồi tĩnh tọa dưới một gốc cây bên đường thuộc địa phận giữa hai thành Câu-di-na-kiệt và Ba-bà. Lúc đó có đoàn xe năm trăm cỗ đi ngang qua một bên. Tiếng xe cộ rần rần. Tuy thức tỉnh nhưng không nghe thấy. Sau đó có người đến hỏi: ‘Ông có thấy đoàn xe vừa đi qua đây không?’ Đáp: ‘Không thấy.’Lại hỏi: ‘Ông có nghe không?’ Đáp: ‘Không nghe.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông ở đây hay ở chỗ khác?’ Trả lời: ‘Tôi ở đây.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông tỉnh hay mê?’ Trả lời: ‘Tỉnh.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông thức hay ngủ?’ Trả lời: ‘Không ngủ.’ Người kia thầm nghĩ: ‘Đây thật là hy hữu. Người xuất gia chuyên tinh mới như thế. Cho dẫu tiếng xe rần rộ, thức mà vẫn không hay.’Rồi người ấy nói với thầy tôi rằng: ‘Vừa có năm trăm cỗ xe rần rộ đi qua con đường này, tiếng xe chấn động mà còn không nghe thấy, có đâu lại nghe thấy chuyện khác!’ Rồi người kia làm lễ, hoan hỷ từ tạ.” Phật nói: “Này Phúc-quý! Nay Ta hỏi ông. Hãy tùy ý trả lời. Đoàn xe rần rộ đi qua, tuy thức nhưng không nghe; và sấm sét vang động đất trời, tuy thức nhưng không nghe. Trong hai điều đó, điều nào khó hơn?” Phúc-quý thưa:

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

“Tiếng động của ngàn chiếc xe đâu sánh bằng tiếng
sấm sét. Không nghe tiếng xe còn dễ chứ không nghe
sấm sét ấy mới thật là rất khó.”
Phật nói:
“Này Phúc-quý, Ta có một lần ở tại một thảo lư trong
thôn A-việt,128 lúc đó có đám mây lạ vụt nổi lên, rồi
tiếng sấm sét vang rầm dữ dội, đánh chết hết bốn con
bò và hai anh em người đi cày, thiên hạ tụ đến chật
ních. Lúc ấy Ta đang ra khỏi thảo lư, đi kinh hành
thong thả. Một người từ đám đông kia đi lại chỗ Ta,
đầu mặt lễ sát chân, rồi theo sau Ta kinh hành. Dẫu
biết nhưng Ta vẫn hỏi: [19b] ‘Đám đông kia đang tụ
tập để làm gì vậy?’ Người kia liền hỏi lại Ta rằng:
‘Nãy giờ Ngài ở đâu, thức hay ngủ?’ Ta trả lời: ‘Ở
đây, không ngủ.’ Người kia tán thán cho là hy hữu,
chưa thấy ai đắc định như Phật; sấm chớp vang rền
cả trời đất thế mà riêng mình tịch tịnh, thức mà không
hay. Rồi người ấy bạch Phật: ‘Vừa rồi có đám mây lạ
vụt nổi lên, rồi tiếng sấm sét vang rầm dữ dội đánh
chết hết bốn con bò và hai người đi cày. Đám đông tụ
tập chính là vì chuyện ấy.’ Người ấy trong lòng vui vẻ,
liền được pháp hỷ, lễ Phật rồi lui.”
Lúc đó Phúc-quý đang khoác hai tấm vải vàng,129
trị giá cả trăm ngàn, rời chỗ ngồi đứng dậy, rồi quỳ
xuống, chắp tay bạch Phật:

128
A-việt 阿越. T 5: Ưu-đàm tụ 優曇聚. T 6: A-trầm 阿沈. T 7:
thôn A-xa-ma 阿車摩村. Pl.: Atuma.
129
Hán: hoàng điệp 黃 疊; TNM: hoàng kim điệp 黃 金 氎, lụa màu
hoàng kim. T 5, T 6: lụa (khuê bố 圭布) dệt bằng hoàng kim.
D16 (ii 133): siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ.

“Nay con đem tấm vải này dâng Thế Tôn. Cúi mong
Thế Tôn nạp thọ.”
Phật bảo Phúc-quý:
“Ngươi để một tấm cho Ta và một tấm cho A-nan.”
Phúc-quý vâng lời. Một tấm dâng Phật, một tấm cho
A-nan. Phật thương tưởng ông cho nên nhận. Phúc-
quý đảnh lễ Phật và ngồi lại một bên. Phật lần lượt
thuyết pháp cho ông, khai thị, giáo huấn, khiến cho
được ích lợi, hoan hỷ. Ngài giảng về bố thí, trì giới,
sinh thiên, dục là đại hoạn, bất tịnh, ô uế, là hữu lậu,
là pháp chướng đạo, xuất yếu là tối thắng. Khi Phật
biết tâm ý Phúc-quý đã hoan hỷ, nhu nhuyến, không
bị triền cái trùm lấp, rất dễ khai hóa; như thường pháp
của chư Phật, Ngài giảng cho Phúc-quý về Khổ thánh
đế, Khổ tập, Khổ diệt và Khổ xuất yếu thánh đế. Phúc-
quý liền phát tín tâm thanh tịnh, ví như tấm vải sạch
rất dễ nhuộm màu, ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần
cấu, phát sinh pháp nhãn, thấy pháp, chứng pháp, an
trú quyết định chính tính, không còn bị sa đọa ác đạo,
thành tựu vô úy, bèn bạch Phật:
“Con nay quy y Phật, Pháp, Tăng. Cúi mong Thế Tôn
nhận con làm một ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ
nay cho đến trọn đời con nguyện không sát, không
trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu. Cúi
mong Thế Tôn nhận con là ưu-bà-tắc ở trong Chính
pháp.”
Lại bạch Phật:
“Lúc nào Phật đến giáo hóa tại thành Ba-bà, xin Ngài
hạ cố đến xóm nghèo. Bởi vì con muốn đem hết những
vật thực, sàng tọa, y phục, thuốc thang sẵn có trong

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

nhà để dâng cúng Thế Tôn. Thế Tôn lãnh thọ cho thì
trong cả nhà con được an lạc.”
Phật nói:
“Ngươi nói rất phải.”
Rồi Thế Tôn lại nói pháp cho Phúc-quý; khai thị, giáo
huấn, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ. Phúc-quý đảnh
lễ Phật rồi đi.

22. Hiện tướng Niết-bàn
Phúc-quý đi chưa bao lâu, A-nan liền đem tấm vải
vàng của mình dâng Phật. Phật do tâm từ mẫn nhận
lãnh và [19c] khoác lên trên mình. Bấy giờ, đức Thế
Tôn hiện ra một dung mạo thung dung, oai quang hớn
hở, các căn thanh tịnh, sắc diện tươi vui.
A-nan trông thấy, thầm nghĩ: “Ta được hầu gần Phật
hai mươi lăm năm130 nay chưa khi nào thấy Phật có
một sắc diện tươi sáng như ngày nay.” Bèn đứng dậy,
quỳ gối phải xuống đất, chắp tay hỏi Phật:
“Từ khi con được hầu Phật, đã hai mươi lăm năm nay,
chưa từng thấy sắc diện Phật như hôm nay. Chẳng
hiểu do duyên gì? Con mong nghe được ý Phật.”
Phật bảo A-nan:
“Có hai duyên cớ mà sắc diện Như Lai tươi sáng khác
lúc bình thường: một là lúc Phật mới đắc Đạo, thành
bậc Vô Thượng Chính Giác, hai là lúc Phật xả bỏ
mạng căn để nhâp Niết-bàn. A-nan, do hai duyên ấy
mà sắc diện khác thường.”

130 T 5, T 6: hơn 20 năm.

Rồi Thế Tôn nói bài tụng:
Y màu vàng sáng vui,
Mịn, mềm, rất tươi sạch,
Phúc-quý dâng Thế Tôn,
Hào quang131 trắng như tuyết.

23. Dòng nước Câu-tôn
Phật bảo:
“A-nan, Ta đang khát. Ta muốn uống nước. Ngươi
hãy đi lấy nước đem đến đây.”
A-nan thưa:
“Vừa rồi có năm trăm cỗ xe lội qua khúc trên sông
làm nước đục cả. Chỉ có thể dùng rửa chân, không thể
dùng uống được.”
Phật nói đến ba lần như thế. A-nan thưa:
“Hiện chỉ có sông Câu-tôn132 cách đây không xa, là có
nước trong mát. Uống hay tắm rửa đều được.”
Lúc đó có một vị thần ở tại núi Tuyết, vốn dốc lòng
tin Phật đạo, lấy bát đựng nước quí tịnh đủ tám công
đức đem đến dâng Phật. Phật thương xót lãnh thọ, và
đọc bài tụng:
Phật bằng tám thứ âm,
Bảo A-nan lấy nước:
“Ta khát, nay muốn uống.”

131
Bạch hào quang白毫光, ánh sáng phát ra từ sợi lông mày trắng giữa
ấn đường, 1 trong 32 tướng; Pl. uṇṇaloma; Skt. ūrṇaṣvetā.
132
Câu-tôn 拘 孫. T 5: Cưu-đối 鳩對. T 6: Câu-di 拘遺. T 7: Ca-khuất-
ta 迦屈嗟. Pl.: Kakutthā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Uống xong đến Câu-thi.
Âm êm dịu, hòa nhã,
Ai nghe cũng vui lòng.
Vị hầu hạ bên Phật,
Liền bạch Thế Tôn rằng:
“Vừa có năm trăm xe,
Lội sông sang bờ kia,
Đã làm đục dòng nước,
Uống chắc không thể được.
Sông Câu-lưu không xa,
Nước tốt, rất trong mát;
Có thể lấy nước uống,
Cũng có thể tắm rửa.”
Tuyết sơn có Quỷ thần,
Đem nước dâng Như Lai.
Uống xong, uy dũng mãnh,
Đấng Sư Tử bước đi.
[20a] Nước ấy thần long ở,
Trong sạch không đục dơ.
Thánh nhan như Tuyết sơn
Thong thả qua Câu-tôn.
Rồi Thế Tôn đi đến sông Câu-tôn, lấy nước uống và
tắm rửa xong rồi, cùng đại chúng lần đi nữa. Giữa
đường, Phật dừng lại tại dưới một gốc cây và bảo
Châu-na:133
“Ngươi gấp y tăng-già-lê bốn lớp trải cho Ta nằm. Ta
đau lưng. Muốn tạm nghỉ tại đây.”
Châu-na vâng lời, trải chỗ xong, Phật ngồi lên chỗ đó.
Châu-na lễ Phật rồi ngồi lại một bên mà thưa rằng:

133 Châu-Na 周那, một tỳ-kheo, không phải người thợ sắt. Pl.: Cundaka.

“Con muốn nhập Niết-bàn. Con muốn nhập Niết-
bàn.”
Phật dạy:
“Nên biết phải thời.”
Châu-na liền nhập Niết-bàn ở ngay trước Phật.
Phật bèn nói bài tụng:
Phật đến sông Câu-tôn,
Trong mát, không đục dơ.
Đấng Chí Tôn xuống nước,
Tắm rửa, sang bờ kia.
Vị đứng đầu đại chúng,
Sai khiến bảo Châu-na:
“Ta nay thân mỏi mệt,
Ngươi trải ngọa cụ nhanh.”
Châu-na liền vâng lời,
Gấp tư y mà trải.
Như Lai đã nghỉ ngơi;
Châu-na ngồi phía trước.
Tức thì bạch Thế Tôn:
“Con muốn nhập Niết-bàn,
Vào chốn không yêu, ghét.
Con nay đến chỗ đó.”
Biển công đức vô luợng,
Đấng Tối thắng trả lời:
“Phận sự ngươi đã xong,
Nên biết thời thích hợp.”
Được Phật hứa khả rồi,
Châu-na càng tinh tấn.
Diệt hành, vô hữu dư.
Như hết củi, lửa tắt.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

PHẦN III
24. Táng Luân vương thức
Bấy giờ A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy bạch Phật:
“Sau khi Phật diệt độ, phép tẩn táng nên làm thế nào?”
Phật bảo A-nan:
“Ông hãy im lặng. Hãy lo nghĩ đến công việc của
mình. Việc ấy đã có các thanh tín sĩ hoan hỷ lo liệu.”
A-nan hỏi đến ba lần:
“Sau khi Phật diệt độ, phép tẩn táng nên làm thế nào?
Phật dạy:
“Muốn biết phép tẩn táng Phật thế nào thì nên làm
theo cách tẩn táng Chuyển luân thánh vương.”
A-nan lại hỏi:
“Phép tẩn táng Chuyển luân thánh vương như thế
nào?
Phật nói:
“Về phép tẩn táng Chuyển luân thánh vương, trước
hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể; lấy vải bông mới
quấn thân thể; dùng năm trăm tấm vải lần lượt quấn
vào, rồi đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu
mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn,
bằng sắt, [20b] bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương
chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên
mà hỏa thiêu.134 Thiêu xong, lượm lấy xá-lợi, dựng
tháp treo phan, thờ tại ngã tư đường, để dân chúng đi

134 Nguyên Hán: xà-duy 闍維. T 5: xà-duy 蛇維. Pl.: jhāpeti.

ngang trông thấy tháp của Pháp vương mà tưởng nhớ
lại chính hóa của vua, đã làm lợi ích cho nhiều người.
“A-nan, ngươi muốn táng Ta, trước hết lấy nước thơm
tắm rửa thân thể; lấy vải bông mới quấn thân thể; dùng
năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim
quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong
một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp
quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày,
hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong, lượm
lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngả tư đường
để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Phật mà
tưởng nhớ lại Đạo hóa của Pháp vương Như Lai, sống
thì được phước lợi, chết thì sinh Thiên.”
Rồi Thế Tôn muốn trùng tuyên lại ý nghĩa này, Ngài
thuyết bằng bài kệ:
A-nan rời chỗ ngồi,
Quỳ chắp tay bạch Phật:
“Như Lai diệt độ rồi,
Phép táng nên thế nào?”
“A-nan, hãy im lặng,
Hãy lo phận sự mình.
Các thanh tín trong nước
Sẽ hoan hỷ lo liệu.”
A-nan ba lần hỏi.
Phật giảng táng Luân vương.
Muốn táng thân Như Lai,
Quấn thân, đặt vào quách.
Dựng tháp ngã tư đường,
Vì lợi ích chúng sinh.
Những ai đến kính lễ

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Đều được phước vô lượng.
Phật bảo A-nan:
“Trong thiên hạ có bốn hạng người nên dựng tháp và
cúng dường hương hoa, phướn lụa, âm nhạc. Đó là
những ai? Là Như Lai, Bích-chi-phật, Thanh văn và
Chuyển luân vương. Này A-nan, bốn hạng người này
nên được dựng tháp và dùng hương, hoa, phướn lụa,
âm nhạc để cúng dường.”
Bấy giờ Thế Tôn nói bài kệ:
Thứ nhất là tháp Phật,
Bích-chi-Phật, Thanh-văn,
Và Chuyển luân thánh vương
Chủ tể trị bốn phương.
Bốn nơi đáng cúng này,
Được Như Lai chỉ dạy:
Phật, Bích-chi, Thanh-văn,
Và tháp Chuyển luân vương.

25. Hiện tướng lão bệnh
[20c] Bấy giờ, Thế Tôn bảo A-nan hãy cùng đi đến
thành Câu-thi, tới giữa đám cây Song Thọ của dòng
họ Mạt-la. A-nan đáp: “Vâng.” Rồi cùng với đại chúng
đi theo Thế Tôn mà lên đường. Có một người Phạm-
chí từ thành Câu-thi đi đến thành Ba-bà, giữa đường,
từ xa trông thấy Thế Tôn dung mạo đoan chính, các
căn tịch định. Thấy vậy, tự nhiên sinh tâm hoan hỷ,
liền đi đến trước Phật, thăm hỏi rồi đứng sang một
bên, bạch Phật rằng:
“Thôn tôi ở cách đây không xa. Kính mong đức Cù-đàm

đến đó nghỉ đêm. Sáng mai thọ thực xong hãy đi.”
Phật nói:
“Thôi đủ rồi, Phạm-chí. Ngươi nay đã cúng dường Ta
rồi đó.”
Phạm-chí ân cần thưa thỉnh tới ba lần, Phật vẫn đáp
như trước; lại bảo Phạm-chí:
“A-nan đàng sau kia, người đến đó tỏ ý.”
Phạm-chí nghe Phật bảo, đến ông A-nan, thăm hỏi
xong, đứng sang một bên, thưa rằng:
“Thôn tôi ở cách đây không xa. Tôi muốn thỉnh đức Cù-
đàm đến đó nghỉ đêm. Sáng mai thọ thực xong hãy đi.”
A-nan đáp:
“Thôi đủ rồi, Phạm-chí. Ngươi nay đã cúng dường
rồi đó.
Phạm-chí ân cần thưa thỉnh tới ba lần.
A-nan đáp:
“Trời đã nóng bức, thôn kia lại xa, mà đức Thế Tôn
thì quá nhọc, không thể đến được đâu.”
Bấy giờ, Thế Tôn sau khi quán sát ý nghĩa này, bèn
nói bài kệ:
Đấng Tịnh Nhãn tiến bước,
Mệt nhọc, hướng song thọ.
Phạm-chí xa thấy Phật,
Vội bước đến, cúi đầu:
“Thôn tôi hiện gần đây,
Xin thương, lưu một đêm.
Sáng mai, cúng dường nhỏ,
Rồi hãy đến thành kia.”
“Phạm-chí, thân Ta mệt,

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Đường xa không thể qua.
Người hầu Ta đi sau.
Hãy đến mà hỏi ý.”
Vâng lời Phật dạy thế,
Bèn đến chỗ A-nan:
“Xin mời đến thôn tôi,
Sáng mai, ăn rồi đi.”
A-nan ngăn: “Thôi, thôi!
Trời nóng, không đi được.”
Ba lần mời không toại,
Vẻ buồn rầu không vui.
Ôi! Pháp hữu vi này,
Biến chuyển, không thường hằng.
Nay giữa cây Song Thọ,
Diệt thân vô lậu Ta.
Phật, Bích-chi, Thanh-văn
Chung quy thảy đều quy diệt.
[21a] Vô thường không chọn lựa,
Như lửa đốt núi rừng.

26. Sa-la Song Thọ
Bấy giờ, Thế Tôn vào thành Câu-thi, đi về phía Bản
sinh xứ, giữa khu rừng Song Thọ của dòng họ Mạt-
la,135 và bảo A-nan:
“Ngươi hãy dọn chỗ nằm ở giữa cây Song Thọ cho
Như Lai, đầu xây hướng Bắc, mặt xây hướng Tây. Sở

135
Bản sinh xứ Mạt-la Song Thọ 本生處末羅雙樹; T. 7 (tr. 199a):
Lực sĩ sinh địa sa-la lâm 力士生地娑羅林. Pl: Kusinārā-Upavat-
tana-Mallānaṃ antarena yamaka-sālānaṃ: Kusinārā, sinh địa của
Malla, giữa những cây Song Thọ.

dĩ như thế, vì giáo pháp của Ta sẽ lưu truyền lâu dài ở
phương Bắc.”
A-nan đáp: “Vâng.” Rồi dọn chỗ, cho đầu xây về
phương Bắc. Thế Tôn tự mình gấp y tăng-già-lê bốn
lớp đắp lên mình, nằm nghiêng hông tay mặt như sư tử
chúa, hai chân chồng lên nhau. Lúc đó giữa đám cây
Song Thọ có các quỷ thần vốn dốc lòng tin Phật, rải các
thứ hoa sái mùa khắp mặt đất. Phật bảo A-nan rằng:
“Vị Thần cây Song Thọ ấy cúng dường hoa sái mùa
cho Ta như thế, chưa phải cúng dường Như Lai.”
A-nan thưa:
“Sao mới là cúng dường Như Lai ?”
Phật dạy:
“Người nào biết lãnh thọ và thực hành đúng Chính
pháp, mới là người cúng dường Như Lai.”
Quán sát ý nghĩa này, Phật nói bài kệ:
Phật ở giữa Song Thọ,
Nằm nghiêng, tâm không loạn.
Thần cây tâm thanh tịnh,
Rải hoa lên trên Phật.
A-nan hỏi Phật rằng:
“Thế nào là cúng dường?”
Nghe pháp và thực hành,
Cúng dường bằng hoa giác.
Hoa vàng như bánh xe,
Chưa phải cúng dường Phật.
Uẩn, giới, xứ vô ngã,
Là cúng dường bậc nhất.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

27. Tôn giả Phạm-ma-na
Lúc đó ông Phạm-ma-na136 cầm quạt, đứng hầu quạt
trước Phật, Phật bảo:
“Ngươi hãy tránh ra, chớ đứng ở trước Ta.”
A-nan nghe vậy thầm nghĩ: “Phạm-ma-na thường ở
hai bên Phật, hầu hạ mọi điều cần thiết, tôn kính Như
Lai không hề biết chán. Nay vào ngày cuối cùng, lẽ
để cho ông chăm sóc, sao Phật lại đuổi đi, là có ý gì?”
Rồi A-nan sửa lại y phục, đến trước Phật, bạch rằng:
“Phạm-ma-na thường ở hai bên Phật, hầu hạ mọi điều
cần thiết, tôn kính Như Lai không hề biết chán. Nay
vào ngày cuối cùng, lẽ để cho ông chăm sóc, sao Phật
lại đuổi đi, là có ý gì?”
Phật nói:
“Mười hai do-tuần phía ngoài thành Câu-thi này, thảy
đều là chỗ137 các vị đại thiên thần, chật ních không có
khoảng trống. Họ hiềm vì [21b] Tỳ-kheo này đứng
choán trước Phật rằng ‘Nay giờ phút cuối cùng Phật
sắp vào Niết-bàn, chúng ta các thần muốn đến chiêm
bái một lần, mà vị Tỳ-kheo đó với oai đức lớn lao, ánh
sáng chói che không cho chúng ta được gần Phật để lễ
bái cúng dường.’ A-nan, vì thế mà Ta bảo tránh ra.”
A-nan bạch Phật:
“Chẳng hay vị Tỳ-kheo đó xưa kia chứa phúc đức gì,
tu hành nghiệp gì mà nay có oai đức như thế?”

136
Phạm-ma-na 梵摩那, T 5: Ưu-hòa-hoàn 優和洹. N6: Hóa Tỳ-
kheo 化比丘. T. 7: Ưu-bà-ma-na 優 婆 摩 那; Pl.: Upavāna.
137
Nguyên văn: cư trạch 居 宅, nghĩa đen là nhà ở.

Phật dạy: “Vào kiếp thứ chín mươi mốt trong đời quá
khứ, có đức Phật ra đời hiệu là Tì-bà-thi.138 Vị Tỳ-
kheo đó, lúc ấy với tâm hoan hỷ cầm cây đuốc cỏ soi
sáng vào ngôi tháp của Phật, nhờ đó nay ông được có
oai quang chiếu suốt cả hai mươi tám từng trời, ánh
sáng của Chư Thiên thần không thể sánh kịp.”
28. Cổ tích Câu-thi thành
Rồi thì, A-nan rời khỏi chỗ ngồi, trịch áo bày vai hữu,
quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:
“Xin Phật chớ diệt độ tại chỗ đất hoang vu trong thành
chật hẹp thô lậu này. Vì sao? Hiện có các nước lớn như
Chiêm-bà, nước Tì-xá-li, thành Vương xá, nước Sa-
kì,139 nước Xá-vệ, nước Ca-tì-la-vệ, nước Ba-la-nại. Ở
đó nhân dân đông đúc, nhiều người tín mộ Phật pháp.
Phật diệt độ tại các chỗ đó, ắt nhiều người cung kính,
cúng dường xá-lợi.”
Phật dạy: “Thôi, đủ rồi! Chớ có nhận xét như thế. Chớ
cho nơi này là bỉ lậu. Vì sao thế?
“Khi xưa tại nước này, có vị vua tên Đại Thiện Kiến140
và thành này lúc đó tên là Câu-xá-bà-đề.141 Đô thành
của vua dài 480 dặm, rộng 280 dặm. Thời bấy giờ được
mùa, lúa rẻ, dồi dào, nhân dân phồn thịnh. Thành này
138
D 16 không chép sự tích này; nhưng được tìm thấy trong Apadāna
3.2. (tr. i. 70), trong đó, Phật Padumuttā (Liên Hoa Thượng) chứ
không phải Tì-bà-thi.
139
Trong bản Hán: Bà-kì quốc婆祇國; nhưng tương đương Pāli ở đây
là Sāketa, vậy nên sửa lại là Sa-kì 娑祇 cho phù hợp.
140
Đại Thiện Kiến 大 善 見, T 5, T 6: Đại Khoái Kiến 大快見.
Pl.: Mahāsudassana. Từ đây trở xuống, Pāli, D 17 (ii. 169 ff)
Mahāsudassanasuttaṃ.
141
Câu-xá-bà-đề 拘舍婆提. Pl.: Kusāvati.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

có bảy lớp, bao quanh cũng có bảy lớp lan can, chạm trổ văn vẻ, linh báu treo xen. Móng thành bề sâu ba nhẫn, lên cao mười hai nhẫn. Lâu đài trên thành cao mười nhẫn. Vòng cột ba nhẫn. Thành vàng thì cửa bạc, thành bạc thì cửa vàng, thành lưu ly thì cửa thủy tinh, thành thủy tinh thì cửa lưu ly. Quanh thành trang ng- hiêm bằng bốn loại bảo, xen kẽ lan can bằng bốn loại bảo. Lầu vàng thì treo linh bạc, lầu bạc thì treo linh vàng. Có hào bảy lớp, mọc đầy hoa sen xanh, vàng, đỏ, trắng. Đáy hào toàn lát bằng cát vàng. Hai bên bờ hào có nhiều cây đa-lân.142 Cây vàng thì lá hoa trái bạc. Cây bạc thì lá hoa trái vàng. Cây thủy tinh thì hoa trái lưu ly. Cây lưu ly thì hoa trái thủy tinh. Giữa đám cây đa-lân có các ao tắm. Dòng nước sâu, trong, thanh khiết không dơ. Hai bên bờ ao lát bằng gạch bốn bảo. Thang bằng vàng thì bậc thang bằng bạc. Thang lưu ly thì bậc bằng vàng. Thềm cấp bằng lưu ly [21c] thì bậc thềm bằng thủy tinh. Thềm cấp bằng thủy tinh thì lưu ly làm bậc. Chung quanh, lan can vây bọc liên tiếp nhau. Trong thành ấy nơi nào cũng sinh cây đa-lân. Cây vàng thì lá hoa trái bạc. Cây bạc thì lá hoa trái vàng. Cây thủy tinh thì hoa trái lưu ly. Cây lưu ly thì hoa trái thủy tinh. Khoảng giữa các cây có các ao bằng bốn loại bảo, sinh bốn loại hoa. Đường xá ngay ngắn, hàng ngũ tương đương. Gió thổi, hoa rơi, lá bay hai bên đường. Gió nhẹ thổi qua các cây báu, phát ra âm thanh dịu dàng như thiên nhạc. Người trong nước, trai gái lớn nhỏ, dạo chơi vui vẻ giữa các cây. Nước ấy thường có mười loại âm thanh:143 Tiếng vỏ sò, tiếng trống, tiếng ba-la, 142 Đa lân 多 鄰, Pl.: tāla, loại cây cao, lá dùng chép sách. 143 T 5., T 6: mười hai loại âm thanh.

tiếng ca, tiếng múa, tiếng thổi, tiếng voi, tiếng ngựa,
tiếng xe cộ, tiếng ẩm thực, tiếng cười đùa.
“Vua Đại Thiện Kiến có đủ bảy báu. Vua cũng có đủ
bốn đức. Bảy báu là: báu Bánh xe vàng, báu Voi trắng,
báu Ngựa xanh, báu Thần châu, Báu ngọc nữ, báu Cư
sỹ và báu Chủ binh.
“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Bánh xe vàng
như thế nào?
“Thường vào ngày rằm trăng tròn, vua tắm gội nước
hương, lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh,
tự nhiên có bánh xe báu hiện ra trước mặt; vành xe
có ngàn căm sáng chói, do thợ trời làm chứ không
phải đời có được. Bánh xe toàn bằng chân kim, đường
kính bằng một trượng tư. Khi ấy vua Đại Thiện Kiến
thầm nghĩ: ‘Ta từng nghe các bậc tiên túc kì cựu nói:
nếu vua Quán đảnh dòng Sát-lị, đến ngày rằm trăng
tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có
thể nữ bao quanh, tự nhiên có bánh xe vàng hiện đến
trước mặt, bánh xe có nghìn căm, ánh sáng rực rỡ,
là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải do con
người làm, được làm thành bằng vàng thiệt, đường
kính trượng tư, khi đó được gọi là Chuyển luân thánh
vương.144 Nay có bánh xe báu ấy hiện đến, há không
là đây chăng? Ta hãy thử xem bánh xe đó thế nào?’
“Vua Đại Thiện Kiến liền triệu bốn thứ binh, hướng
về phía bánh xe vàng, trịch áo bày vai phải, đầu gối
phải quỳ sát đất, rồi lấy tay mặt vỗ lên bánh xe và nói:
‘Ngươi hãy theo đúng pháp mà vận chuyển về phương

144 T 5, T 6: Phi hành Hoàng đế 飛行皇帝.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Đông, chớ trái lệ thường.’ Bánh xe liền chuyển về phương Đông. Vua bèn dẫn bốn chủng quân binh đi theo bánh xe vàng, trước bánh xe vàng có bốn vị thần dẫn đường. Đến chỗ bánh xe vàng ngừng thì vua cũng dừng xe. Bấy giờ, các tiểu quốc phương Đông thấy Đại vương đến, họ đem bát vàng đựng lúa bạc, bát bạc đựng lúa vàng đến trước vua, cúi đầu [22a] tâu rằng: “Hoan nghinh Đại vương đến! Nay phương Đông này đất ruộng phì nhiêu, nhân dân sung túc, chí tính nhân hòa, từ hiếu trung thuận. Cúi mong Thánh vương trị hóa chốn này. Chúng tôi xin chầu hầu phục vụ, vâng làm mọi việc cần thiết.’ Vua Đại Thiện Kiến nói với các Tiểu vương: ‘Thôi, thôi, Chư Hiền! Thế là các ngươi đã cúng dường ta rồi đó. Các ngươi hãy theo pháp chính mà trị dân, chớ làm cho thiên lệch, không để cho quốc nội có hành vi phi pháp. Đó tức là ta trị hóa.’ Các tiểu vương vâng lệnh. Họ liền theo vua đi tuần khắp nước, đến tận mé biển Đông mới trở về. “Vua lần lượt đi về phương Nam, rồi phương Tây, phương Bắc. Hễ bánh xe vàng đến ở đâu thì các quốc vương đều đến cống hiến như các tiểu quốc phương Đông vậy. “Bấy giờ, vua Đại Thiện Kiến sau khi đã theo bánh xe vàng đi khắp bốn biển, đem chính đạo khai hóa, an ủi dân chúng xong, trở về thành Câu-xá-bà-đề của bản quốc, thì bánh xe vàng dừng lại trên không trung ngay cửa cung điện. Vua Đại Thiện Kiến vui mừng phấn khởi nói: ‘Bánh xe vàng báu này thật là điềm tốt của ta. Nay ta chính thật là Chuyển luân thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Bánh xe vàng. “Vua Đại Thiện Kiến thành tựu báu Voi trắng như thế

nào?
“Lúc bấy giờ, vào buổi sáng sớm, Thiện Kiến Đại
Vương đang ngồi trên chính điện, tự nhiên voi báu
hốt nhiên xuất hiện trước mặt. Lông nó thuần trắng.
Bảy chỗ đầy đặn. Có thể bay được. Đầu nó tạp sắc.
Sáu ngà thon nhọn, xen cẩn bằng vàng ròng. Sau khi
nhìn thấy, vua tự nghĩ: ‘Con voi này khôn. Nếu khéo
huấn luyện, có thể cưỡi.’ Bèn sai huấn luyện thử. Tập
các khả năng đều đủ. Khi ấy Thiện Kiến Đại Vương
muốn tự mình thử voi, bèn cưỡi lên, rồi vào lúc sáng
sớm, ra khỏi thành, chu du khắp bốn biển. Đến giờ
cơm thì đã về tới. Thấy thế, Thiện Kiến Vương phấn
khởi nói: ‘Con voi trắng báu này thật sự là điềm lành
cho ta. Nay ta thật sự là Chuyển luân thánh vương.’
Đó là sự thành tựu báu Voi trắng.
“Thiện Kiến Đại Vương thành tựu báu Ngựa như thế
nào?
“Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Đại Thiện Kiến Vương
đang ngồi trên chính điện, tự nhiên ngựa báu hốt
nhiên xuất hiện trước mắt. Lông nó màu xanh, bờm
đỏ. Đuôi, đầu và cổ, như voi. Nó có khả năng bay. Khi
ấy Thiện Kiến Vương tự nghĩ: ‘Con ngựa này khôn.
Nếu huấn luyện kỹ, có thể cưỡi.’ Rồi vua sai huấn
luyện thử. Tập đủ các khả năng. Khi vua Thiện Kiến
muốn tự mình thí nghiệm ngựa báu, bèn cưỡi lên, vào
lúc sáng sớm, ra khỏi thành, chu du bốn biển. Đến
giờ ăn thì đã về tới. Thiện Kiến Vương phấn khởi nói:
‘Con ngựa báu màu xanh này thật sự là điềm lành cho
ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ Đó là
sự thành tựu báu Ngựa trắng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

[22b] “Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Thần
châu như thế nào?
“Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Đại Thiện Kiến Vương
đang ngồi trên chính điện, tự nhiên thần châu báu hốt
nhiên xuất hiện trước mắt. Màu sắc tinh chất, trong
suốt, không có tỳ vết. Thấy rồi, vua nói: ‘Hạt châu này
đẹp quá. Ánh sáng của nó có thể rọi sáng cả nội cung.’
Rồi vua muốn thử hạt châu ấy, bèn gọi bốn chủng
quân binh vào, đặt bảo châu này ở trên tràng phan.
Vào lúc nửa đêm trời tối, mang nó ra ngoài thành.
Ánh sáng của hạt châu này rọi sáng tất cả quân binh,
chẳng khác gì ban ngày. Ở vòng ngoài quân binh, nó
lại chiếu sáng cả một do-tuần. Người trong thành đều
thức dậy làm việc, vì cho là ban ngày. Thiện Kiến Đại
Vương phấn khởi nói: ‘Nay hạt thần châu báu này thật
sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân
thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Thần châu.
“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Ngọc nữ như
thế nào?
“Khi ấy Ngọc nữ báu hốt nhiên xuất hiện. Nhan sắc
thung dung, diện mạo xinh đẹp, không cao, không
thấp, không mập, không gầy, không đen, không trắng,
không cương, không nhu. Đông thì thân ấm. Hè thì
thân mát. Các lỗ chân lông trên khắp thân thể toát ra
mùi hương chiên-đàn. Miệng thở ra hương hoa ưu-
bát-la. Nói năng dịu dàng. Cử động khoan thai. Đứng
dậy trước, ngồi xuống sau, không hề mất nghi tắc.
Vua Thiện Kiến lúc bấy giờ thanh tịnh không nhiễm
trước. Tâm không hề có chút ý niệm gì, huống hồ gần
gũi. Bấy giờ vua Thiện Kiến phấn khởi nói: ‘Ngọc nữ

này thật là điềm lành của ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Ngọc nữ. “Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Cư sỹ như thế nào? “Khi ấy Cư sỹ trượng phu hốt nhiên tự xuất hiện. Kho báu tự nhiên có. Tài sản vô lượng. Cư sỹ có túc phước nên con mắt có thể nhìn suốt thấy mỏ báu dưới lòng đất. Vật hữu chủ hay vô chủ, đều nhìn mà biết hết. Nếu có chủ, ông có thể gìn giữ hộ. Nếu vô chủ, ông thu lấy đem hiến cho vua dùng. Cư sỹ báu đi đến tâu vua: ‘Đại vương, có vật cống hiến, vua đừng lo buồn. Tôi có thể tự giải quyết.’ Bấy giờ, vua Đại Thiện Kiến muốn thử Cư sỹ báu, bèn ra lịnh chuẩn bị thuyền để đi du hí. Vua bảo Cư sỹ: ‘Ta cần vàng. Ngươi hãy kiếm nhanh cho ta.’ Cư sỹ tâu: ‘Đại vương, xin hãy chờ giây lát. Đợi lên bờ đã.’ Vua tìm cách thúc hối: ‘Ta dừng đây. Đang cần dùng. Ngươi đem đến ngay.’ Khi ấy Cư sỹ bị vua ra lịnh nghiêm, bèn quỳ ngay trên thuyền, dùng tay mặt thọc vào trong nước. Bình báu từ trong nước cùng lên theo tay. Như con sâu leo cây, cũng như thế, với Cư sỹ báu, bảo vật từ trong nước duyên theo tay mà xuất hiện đầy thuyền. [22c] Rồi ông tâu vua: ‘Vừa rồi Đại vương nói cần báu. Nhưng cần bao nhiêu?’ Vua Thiện Kiến nói với Cư sỹ: ‘Thôi, đủ rồi! Ta không cần dùng gì. Chỉ là để thử nhau mà thôi. Ngươi nay như thế là đã cống hiến cho ta rồi đó.’ Cư sỹ kia nghe vua nói như vậy liền ném trả bảo vật xuống nước. Thiện Kiến Vương phấn khởi nói: ‘Cư sỹ báu này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ Đó là thành tựu báu Cư sỹ. “Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Chủ binh như

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

thế nào?
“Khi ấy Chủ binh bảo hốt nhiên xuất hiện, trí mưu,
hùng mãnh, thao lược, quyết đoán. Rồi chủ binh đi
đến chỗ vua, tâu: ‘Đại vương, nếu có chỗ cần chinh
phạt, xin đừng lo lắng. Tôi có thể tự mình giải quyết.’
Vua Thiện Kiến lúc ấy muốn thử chủ binh báu, liền
cho tập họp bốn chủng binh và nói với chủ binh rằng:
‘Ngươi nay dụng binh, chưa tập họp hãy tập họp. Đã
tập họp hãy giải tán. Chưa nghiêm hãy nghiêm. Đã
nghiêm hãy cho buông lỏng. Chưa đi hãy bảo đi. Đã
đi hãy bảo dừng.’ Chủ binh báu nghe vua nói xong,
liền điều khiển bốn chủng quân khiến cho chưa tập
họp thì tập họp. Đã tập họp thì giải tán. Chưa nghiêm
thì nghiêm chỉnh. Đã nghiêm chỉnh thì cho buông
lỏng. Chưa đi, bảo đi. Đã đi, bảo dừng. Thiện Kiến
Vương lúc ấy phấn khởi nói: ‘Chủ binh báu này thật
sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân
thánh vương.’ Đó là báu Chủ binh.
“Này A-nan, đó là Thiện Kiến đại vương thành tựu
bảy báu.
“Thế nào là bốn thần đức? Một là sống lâu, không
yểu, không ai sánh bằng. Hai là thân thể cường tráng,
không bịnh hoạn, không ai sánh bằng. Ba là nhan mạo
đoan chính, không ai sánh bằng. Bốn là kho báu tràn
đầy, không ai sánh bằng.
“Đó là Chuyển luân thánh vương thành tựu bảy báu
và bốn thần đức.
“A-nan, một thời gian lâu Thiện Kiến Vương mới bảo
đánh xe xuất du hậu viên. Vua bảo người đánh xe:
‘Ngươi đánh xe đi thong thả. Vì sao vậy? Ta muốn

xem xét kỹ nhân dân có được an lạc, không hoạn nạn
xảy ra chăng.’ Lúc bấy giờ, nhân dân trong nước dọc
theo đường đứng xem, họ nói với kẻ đánh xe: ‘Ông
hãy cho đi chậm. Tôi muốn ngắm rõ uy nhan của
Thánh vương.’ Này A-nan, khi ấy Thiện Kiến vương
vỗ về trìu mến nhân dân như cha yêu con. Quốc dân
kính mộ vua như con kính cha. Có gì quí hiếm họ đem
dâng vua: ‘Cúi xin Đức Vua nạp thọ, tùy ý sử dụng.’
Vua bảo: ‘Thôi đủ rồi, các khanh! Ta có đủ tài bảo cần
dùng rồi. Các khanh hãy cất lấy mà dùng.’
“Vào lúc khác vua nghĩ: ‘Ta muốn xây dựng cung
điện.’ Khi vừa có ý nghĩ đó thì người trong nước đến
chỗ vua, tâu: ‘Tôi xin xây dựng cung điện cho vua.’
[23a] Vua bảo: ‘Ta cho như vậy là đã được các ngươi
cúng dường rồi. Ta sẵn có tài bảo để lo liệu.’ Quốc dân
lặp lại thỉnh cầu: ‘Chúng tôi xin xây dựng cung điện
cho vua.’Vua bảo: ‘Tùy ý các ngươi muốn.’ Quốc
dân được lệnh, liền đem tám mươi bốn ngàn chiếc xe
chở vàng đến thành Câu-xá-bà để tạo lập Chính pháp
điện.145 Khi ấy vị thiên thần thợ khéo146 ở trời Đao-lị
tự nghĩ: ‘Chỉ có ta mới có khả năng xây dựng Chính
pháp điện cho vua Đại Thiện Kiến.’
“Này A-nan, khi ấy thiên thần khéo xây dựng Chính
pháp điện dài sáu mươi dặm, rộng ba mươi dặm, được
trang sức bằng bốn bảo. Mặt nền bằng phẳng. Thềm
được lát bảy lớp với gạch báu. Pháp điện có tám muôn
145
Chánh pháp điện 正法殿. T 5: điện Ba-la-sa-đàn 波羅沙檀. T
6: Trị pháp điện 治法殿. T 7: Thuyết pháp điện 說法殿. Pl.: Sud-
hamma-sabhā, hội trường Chính pháp.
146
T 7: Đế Thích sai Tì-thủ-kiết-ma (Pl.: Vissakamma) xuống dựng
cung điện.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

ngàn cây cột. Thân cột bằng vàng thì chóp cột bằng bạc. Thân cột bạc thì chóp cột vàng. Bằng lưu ly và thủy tinh cũng vậy. Bao quanh điện là bốn lớp lan can, đều được làm bằng bốn loại bảo. Lại có bốn thềm cấp cũng bằng bốn loại bảo. Trên Pháp điện ấy có tám vạn bốn ngàn lầu báu. Lầu bằng vàng thì các cửa sổ bằng bạc. Lầu bằng bạc, cửa sổ bằng vàng. Bằng thủy tinh và lưu ly cũng vậy. Lầu vàng thì giường bạc. Lầu bạc, giường vàng. Chăn đệm mềm mại được dệt bằng kim lũ trải trên giường. Bằng thủy tinh và lưu ly cũng vậy. Ánh sáng của cung điện chói lọi làm hoa mắt mọi người, như mặt trời lúc cực sáng không ai có thể nhìn được. “Bấy giờ, Thiện Kiến vương phát sinh ý nghĩ: ‘Nay ở hai bên điện, ta hãy lập nhiều ao và vườn cây đa-lân.’ Vua bèn cho lập vườn. Ngang dọc một do-tuần. Vua lại nghĩ: ‘Ở trước pháp điện ta hãy lập một ao Pháp.147 Bèn cho xây ao Pháp, ngang dọc một do-tuần. Nước ao trong lắng, tinh khiết, không bợn dơ. Đáy ao lát bằng gạch bốn bảo. Bao quanh ao là lan can, đều làm bằng bốn thứ báu: hoàng kim, bạch ngân, thủy tinh và lưu ly. Nước trong ao, mọc xen lẫn các thứ hoa như ưu-bát-la, ba-đầu-ma, câu-vật-đầu, phân-đà-lị. Hoa tỏa ra hương thơm sực nức khắp nơi. Khoảng đất ở bốn mặt ao mọc các thứ hoa như a-hê-vật-đa, chiêm- bặc, ba-la-la, tu-mạn-đà, bà-sư-ca, đàn-cu-ma-lê. Vua sai người trông coi ao. Những ai đi ngang qua, dẫn xuống ao tắm, mát mẻ vui đùa tùy ý thích. Cần nước uống thì cho nước uống. Cần thức ăn thì cho thức ăn. Y phục, hương hoa, xe ngựa, tài bảo các thứ, đều

147 Pháp trì 法池. D17 (ii 184).: dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ, ao sen tên là Dhamma .

không để nghịch ý người.
“A-nan, bấy giờ vua Thiện Kiến có tám vạn bốn ngàn
voi, trang sức bằng vàng bạc, tua dải bằng bảo châu,
Trai tượng vương148 là bậc nhất. Có tám [23b]vạn
bốn ngàn ngựa, trang sức bằng vàng bạc, tua dải bằng
bảo châu, Lực mã vương149 là bậc nhất. Có tám vạn
bốn ngàn cỗ xe, lót bằng da sư tử, trang nghiêm bằng
bốn bảo, Kim luân bảo là bậc nhất. Có tám muôn bốn
ngàn hạt châu, Thần châu bảo là bậc nhất. Tám vạn
bốn ngàn ngọc nữ, Ngọc nữ bảo là bậc nhất. Tám vạn
bốn ngàn Cư sỹ, Cư sỹ bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn
ngàn Sát-lị, Chủ binh bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn
ngàn thành, Câu-thi-bà-đề là bậc nhất. Tám vạn bốn
ngàn cung điện, Chính pháp điện là bậc nhất. Tám vạn
bốn ngàn lầu, Đại chính lâu là bậc nhất. Tám vạn bốn
ngàn giường, thảy đều bằng các thứ báu hoàng kim,
bạch ngân; bên trên giường trải nệm lông, chăn lông
các thứ.150 Tám vạn bốn ngàn ức áo bằng các thứ vải
như sơ-ma, ca-thi, kiếp-ba151 là bậc nhất. Tám vạn bốn
ngàn thức ăn, mỗi ngày dọn mỗi món khác nhau.
“A-nan, bấy giờ, vào buổi sáng sớm, vua Thiện Kiến
cưỡi Trai tượng vương, cùng với tám vạn bốn ngàn
thớt voi, ra khỏi thành Câu-thi, xem xét thiên hạ, đi
khắp bốn biển. Trong khoảng chốc lát, trở về thành ăn
cơm. Rồi cỡi Lực mã bảo, cùng với tám vạn bốn ngàn
148
Để bản: Tề 齊, TNM 齎. Đọc đúng là Trai 齋, tương đương Pāli:
Uposatha, cf. D.i.i 174; M iii 173.
149
Lực mã vương 力馬王. Pāli: Valahaka.
150
Hán: cù lũ sáp đắng uyển diên 氍 氀 毾 㲪綩 綖.
151
Sơ-ma 初摩, Pl.: khoma; ca-thi 迦尸, Pl.: kāsika; kiếp-ba 劫波;
Pl.: kappāsika.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

ngựa, vào buổi sáng sớm, ra khỏi thành xuất du, xem xét thiên hạ, đi khắp bốn biển. Trong chốc lát, trở về thành ăn cơm. Cỡi xe Kim luân, Lực mã bảo kéo, cùng với tám vạn bốn ngàn cỗ xe, vào buổi sáng sớm xuất du, xem xét thiên hạ, đi khắp bốn biển. Trong chốc lát trở về thành ăn cơm. Cùng với tám vạn bốn ngàn minh châu, dùng Thần châu bảo soi sáng nội cung. Ngày đêm luôn luôn sáng. Với tám vạn bốn ngàn ngọc nữ, Ngọc nữ bảo khôn ngoan, khéo léo, hầu hạ phục thị hai bên. Với tám vạn bốn ngàn Cư sỹ, mọi thứ nhu yếu đều giao cho Cư sỹ bảo lo. Với tám vạn bốn ngàn Sát-lị, nếu có chinh phạt, giao cho Chủ binh bảo. Với tám vạn bốn ngàn thành, thủ đô trụ sở thường trực ở Câu-thi thành. Với tám vạn bốn ngàn cung điện, vua thường ngự ở Chính pháp điện. Với tám vạn bốn ngàn lầu, chỗ vua thường nghỉ là Đại chính lâu. Với tám vạn bốn ngàn chỗ ngồi, vua thường ngồi trên tòa pha lê, vì để an thiền. Với tám vạn bốn ngàn ức y, trang sức bằng thượng diệu bảo, tùy ý mà mặc để che người cho khỏi hổ thẹn. Với tám vạn bốn ngàn thức ăn, Vua thường ăn thức ăn tự nhiên. Vì là tri túc. “Khi tám vạn bốn ngàn thớt voi hiện đến, chúng dày xéo, dẫm đạp, làm hại chết chúng sinh không kể xiết. Vua bèn tự nghĩ: ‘Đám voi này làm thương tổn chúng sinh quá nhiều. Từ nay về sau, cứ một trăm năm mới cho hiện một con voi. Lần lượt như vậy cho đến hết vòng thì quay trở lại.’”152 [23c]153 Bấy giờ, Thế Tôn nói với A-nan:

152
Bản Hán, hết quyển 3.
153
Bản Hán bắt đầu phần III.

“Vua Đại Thiện Kiến thầm nghĩ: ‘Ta sẵn chứa công đức gì, tu được điều lành gì mà nay được quả báo vòi vọi như thế?’ Vua lại nhớ rằng nhờ ba nhân duyên mà gây được phúc báo đó. Ba nhân duyên ấy là gì? Một là bố thí, hai là trì giới, ba là thiền tứ.154 Vua lại suy nghĩ: ‘Nay ta đã được thọ hưởng phúc báo nhân gian, ta hãy tiến tu thêm về phúc nghiệp cõi trời. Ta hãy tự hạn chế và tổn giảm; lánh chỗ ồn ào; ẩn ở chỗ yên tĩnh để tu luyện đạo thuật.’ Rồi vua liền sai gọi ngọc nữ Thiện Hiền155 đến, bảo rằng: ‘Nay ta đã được thọ hưởng phúc báo nhân gian, ta hãy tiến tu thêm về phúc nghiệp cõi trời. Ta hãy tự hạn chế và tổn giảm; lánh chỗ ồn ào; ẩn ở chỗ yên tĩnh để tu luyện đạo thuật.’ Ngọc nữ đáp: ‘Kính vâng, xin tuân lời Đại vương dạy.’ Rồi sắc lệnh cho cả trong ngoài từ nay miễn sự chầu hầu. Vua liền lên Pháp điện, vào tòa lầu bằng vàng, ngồi trên giường ngự bằng bạc, tư duy, ly dục, lìa pháp ác bất thiện, có tầm và có tứ,156 có hỷ và lạc phát sinh từ sự viễn ly, chứng đắc thiền thứ nhất. Trừ diệt tầm và tứ, nội đẳng tịnh,157 nhiếp tâm chuyên nhất, không tầm không tứ, có hỷ và lạc do định sinh, chứng thiền thứ

154
D17 (ii 186): ba pháp: dāna (bố thí), dama (điều phục), saṃyama
(tự chế).
155
Thiện Hiền bảo nữ 善賢寶女. Pl.: Subhaddādevi.
156
Nguyên Hán: hữu giác hữu quán 有覺有觀. Pl.: savitakka-
savicāra.
157
Nguyên Hán: Nội tín hoan duyệt 內 信 歡 悅. Chân Đế dịch: Nội
trừng tịnh 內澄淨; Huyền Trang: Nội đẳng tịnh 內等淨. Pāli, thành
cú: ajjham sampasādana. Do sampasādana vừa có nghĩa sự lắng
đọng, vừa có nghĩa sự hoan hỉ. Trong trạng thái thiền, đây nên hiểu
là sự an tịnh nội tâm.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

hai. Lìa hỷ, an trú xả158 chuyên niệm không loạn,159 tự thân cảm giác lạc điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc với chính niệm niệm,160 chứng đắc thiền thứ ba. Xả bỏ khổ và lạc, trừ diệt ưu và hỷ từ trước, không khổ, không lạc, xả và niệm thanh tịnh,161 chứng đắc thiền thứ tư. “Rồi Vua Thiện Kiến rời khỏi giường ngự bằng bạc, ra khỏi lầu vàng, đi đến lầu Đại chính, ngồi trên giường lưu ly tu tập từ tâm, rải lòng từ đầy khắp một phương này rồi đến một phương khác cũng vậy; an trú với tâm tư câu hữu với từ trùm khắp, rộng lớn, không hai, không hạn lượng, trừ mọi kết hận, tâm không thù oán. Tu tập bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế. “Bấy giờ, Ngọc nữ thầm nghĩ: ‘Đã lâu không thấy tôn nhan, tưởng nên đến hầu thăm một phen. Nay nên diện kiến Đức Vua.’ Rồi bảo nữ Thiện Hiền [24a] nói 158 Nguyên Hán: xả hỷ thủ hộ 捨喜取護. Pāli, thành cú: pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, lìa bỏ hỷ, an trú xả. Upekkhaka, thường dịch là xả, trong bản Hán trên được hiểu là hộ. 159 Hán: chuyên niệm bất loạn 專念不亂. Pl.: sato ca sampajāno, chính niệm, chính tri.160 Nguyên Hán: tự tri thân lạc hiền thánh sở cầu hộ niệm lạc hành 自知身樂賢聖所求 護念樂行. Pāli, định cú: sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ tam āriyā ācikkhanti upekkha- ko satimā sukhavihārī: cảm nghiệm lạc bằng tự thân, điều các bậc Thánh nói là sự an trú lạc cùng với xả và niệm. Trong đây, ācikkhanti, vừa có nghĩa nói, vừa có nghĩa tìm tòi. Pháp uẩn 7 (T 1537, tr. 484b): Thanh thuyết ưng xả 聖說應捨, và giải thích: “ Những người tu định đối với lạc này nên xả, không nên tham đắm vị ngọt của nó; an trú xả với chính niệm, chính tri.” Hán: lạc hành 樂行; Pl.: sukhaviharī: sống an lạc hay an trú trong cảm giác lạc. 161 Nguyên Hán: hộ niệm thanh tịnh 護念清淨, Pāli, thành cú: upekkhāsāti parisuddhim, xả niệm thanh tịnh.

với tám vạn bốn ngàn các thể nữ rằng: ‘Các ngươi mỗi người hãy tắm gội nước thơm, trang điểm y phục. Sở dĩ như vậy vì đã lâu chúng ta không gặp tôn nhan, nên hãy hầu thăm một phen.’ Thể nữ nghe thế, thảy đều trang điểm y phục, tắm gội sạch sẽ. Rồi Ngọc nữ nói với Chủ binh bảo thần tập họp bốn chủng quân, rằng: ‘Đã lâu chúng ta không gặp tôn nhan, nên hãy hầu thăm một phen.’ Chủ binh bảo thần liền tập họp bốn chủng quân, thưa với Bảo nữ: ‘Bốn chủng quân đã tập. Nên biết thời.’ Rồi Bảo nữ dẫn tám vạn bốn ngàn thể nữ, cùng với bốn thứ quân đi đến vườn Kim đa-lân.162 Âm thanh chấn động của đại chúng vang đến Vua. Nghe thế, Vua đi đến cửa sổ để xem. Bảo nữ lúc ấy đứng một bên trước cửa. Thấy Bảo nữ, Vua liền nói: ‘Ngươi khỏi bước tới. Ta sẽ ra xem.’ Thiện Kiến Vương rời tòa pha lê, ra khỏi lầu Đại chính, đi xuống Chính pháp điện, cùng với Ngọc nữ đi đến vườn Đa- lân, ngồi lên chỗ soạn sẵn. Lúc ấy dung sắc Thiện Kiến Vương tươi sáng hơn hẳn bình thường. Bảo nữ Thiện Hiền tự nghĩ: ‘Nay, sắc mặt Đại vương hơn hẳn bình thường. Có điềm lạ gì chăng?’ Rồi Bảo nữ tâu vua: ‘Đại vương, nay nhan sắc khác thường. Há không phải là điềm sắp xả thọ mạng chăng? Nay tám vạn bốn ngàn voi này, Bạch tượng bảo là bậc nhất, được trang sức bằng vàng bạc, với bảo châu làm tua dải; tất cả là sở hữu của vua. Mong vua lưu ý một chút, cùng chung vui hưởng, chớ xả bỏ tuổi thọ mà bỏ rơi vạn dân. Lại tám vạn bốn ngàn ngựa, Lực mã vương bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cỗ xe, Kim luân bảo bậc nhất. Tám vạn

162 Kim đa-lân viên 金多鄰園, vườn cây đa-la (Pl.: tāla) bằng

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

bốn ngàn minh châu, Thần châu bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn Ngọc nữ, Ngọc nữ bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn Cư sỹ, Cư sỹ bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn Sát-lị, Chủ binh bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thành, Câu-thi thành bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cung điện, Chính pháp điện bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn tòa lầu, Đại chính lâu bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn tòa ngồi, bảo sức tòa bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn ức y, nhu nhuyến y bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thức ăn, mỗi vị đều quý hiếm. Hết thảy bảo vật ấy đều thuộc về Vua. Mong Vua lưu ý một chút, cùng chung vui thú, chớ xả thọ mạng, bỏ rơi vạn dân.’ “Thiện Kiến Vương đáp Bảo nữ: ‘Từ trước đến nay, ngươi cung phụng ta một cách từ hòa kính thuận, chưa bao giờ nói lời thô lậu, sao nay ngươi lại có lời ấy?’ Ngọc nữ tâu: ‘Chẳng hay lời ấy có gì không thuận.’ Vua nói: ‘Những thứ mà ngươi vừa nói, [24b] voi, ngựa, xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn quý báu kia, thảy đều vô thường, không giữ gìn lâu được, mà khuyên ta lưu lại hưởng thụ, như thế có thuận chăng?’ Ngọc nữ tâu: ‘Chẳng hay phải nói thế nào mới là thuận?’ Vua bảo: ‘Giá ngươi nói, các thứ voi, ngựa xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn đều vô thường, không giữ gìn lâu được, mà khuyên ta đừng mê luyến đến làm gì cho lao thần tổn tứ. Vì mạng Vua chẳng còn bao lâu sẽ qua đời khác. Hễ có sinh tất có chết, có hợp tất có ly, đâu phải sống đời ở đây được. Vậy hãy cắt đứt ân ái để chuyên tâm vào đạo lý. Nếu ngươi nói như thế mới là kính thuận.’ “Này A-nan, nghe lời Vua dạy như thế, Ngọc nữ buồn khóc than thở, gạt nước mắt mà nói: ‘Các thứ voi,

ngựa xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn thảy đều vô
thường, không giữ gìn lâu được, đừng mê luyến đến
làm gì cho lao thần tổn tứ. Vì mạng Vua chẳng còn
bao lâu sẽ qua đời khác. Hễ có sinh tất có chết, có hợp
tất có ly, đâu phải sống đời ở đây được. Vậy hãy cắt
đứt ân ái để chuyên tâm vào đạo lý.’
“Này A-nan, Ngọc nữ bảo kia vừa nói xong giây lát,
Thiện Kiến Vương bỗng nhiên mệnh chung, không
chút đau khổ, như kẻ tráng sĩ trong một bữa ăn ngon,
hồn thần sinh lên cõi trời Phạm Thiên thứ bảy.163
“Sau khi Vua băng hà bảy ngày, các thứ Luân bảo,
Thần châu biến mất, Voi báu, Ngựa báu, Ngọc nữ báu,
Cư sỹ báu, Quân binh báu cũng một ngày chết hết;
thành trì, ao hồ, Pháp điện, đền đài, các thứ trang sức
bằng báu, vườn Kim đa-lân, đều biến thành gỗ, đất.”
Phật bảo A-nan:
“Này A-nan, pháp hữu vi này là vô thường, biến dịch,
chung qui hao mòn, hoại diệt. Tham dục không chán.
Mạng người tiêu tán. Mê say ân ái không hề biết đủ.
Chỉ người nào chứng đắc Thánh trí, thấy rõ đạo lý,
mới biết đủ mà thôi.
“Này A-nan, Ta nhớ đã từng ở nơi này, Ta sáu lần tái
sinh làm Chuyển luân thánh vương và cuối cùng bỏ
xác tại chỗ này. Nay Ta thành Vô thượng Chính giác,
lại cũng muốn xả bỏ mạng căn, gởi thân tại đây. Từ
nay về sau, Ta đã dứt tuyệt sinh tử, không còn có chỗ
nào là nơi bỏ xác Ta nữa. Đây là đời cuối cùng. Ta
163
Đệ thất Phạm thiên 第七梵天. T 6: cũng vậy. D17 (ii 196):
sugatiṃ brahmalokaṃ upapajji, tái sinh thượng thiên, Phạm
thiên giới. T 5, T 7, như Pāli.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

không còn thọ sinh trở lại nữa.”
29. Những người Mạt-la
Bấy giờ, Thế Tôn tại thành Câu-thi-na-kiệt, Bản sinh
xứ, trong vuờn Sa-la, giữa hai cây song thọ, vào lúc
sắp gần diệt độ, nói với A-nan rằng:
“Này A-nan! Ngươi hãy vào thành Câu-thi-na-kiệt,
báo tin cho những người Mạt-la rằng: ‘Chư Hiền nên
biết, Như Lai nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn tại giữa
cây Song Thọ trong vườn Sa-la. Các người nên kịp
thời đến thưa hỏi [24c] các điều nghi ngờ và trực tiếp
nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”
A-nan vâng lời Phật dạy, rời chỗ ngồi đứng dậy, lễ
Phật mà đi. Cùng với một Tỳ-kheo khác, nước mắt
chảy ròng, mà vào thành Câu-thi-na. Khi vào thành,
gặp năm trăm Mạt-la nhân có chuyện đang họp cả
một chỗ. Họ thấy A-nan đến, đều đứng dậy chào hỏi
rồi đứng về một bên, và bạch rằng:
“Không hiểu Tôn giả có việc gì mà phải vào thành lúc
chiều tối thế này?”
A-nan rơi lệ vừa nói:
“Tôi vì ích lợi các người, đến tin các người hay đức
Như Lai đến nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn. Các người
nên kịp thời đến thưa hỏi những điều hoài nghi, trực
tiếp nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”
Vừa nghe xong, những người Mạt-la cất tiếng kêu
than, vật vã xuống đất, có người ngất đi tỉnh lại. Ví
như cây lớn khi trốc gốc thì các nhánh cành đều đổ
gãy. Họ đồng than:

“Phật diệt độ sao mà vội thế! Phật diệt độ làm sao mà
vội thế! Con mắt của thế gian mà diệt mất, thì chúng
sinh bị suy hại lâu dài!”
A-nan an ủi họ:
“Thôi, các người chớ buồn! Trời đất, muôn vật, hễ có
sinh đều có chết. Muốn cho pháp hữu vi tồn tại mãi là
điều không thể có được. Phật há chẳng dạy: ‘Có hợp
tất có ly, có sinh tất có diệt’ đó sao!”
Rồi thì, các người Mạt-la bảo nhau:
“Chúng ta hãy về nhà, đem cả gia thuộc và năm trăm
khổ vải trắng, cùng đến Song thọ.”
Những người Mạt-la ai về nhà nấy, rồi đem cả gia
thuộc, và mang cả năm trăm tấm lụa trắng ra khỏi
thành Câu-thi, đến giữa rừng Song thọ, và đi đến chỗ
A-nan. A-nan vừa trông thấy từ xa, thầm nghĩ: ‘Bọn
họ rất đông. Nếu để cho từng người một vào yết kiến
Phật, e rằng chưa khắp hết thì Như Lai đã diệt độ rồi.
Ta nên bảo họ vào đầu hôm đồng một lượt đến bái yết
Phật.’”
A-nan liền dắt năm trăm người Mạt-la và gia thuộc
đến trước Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi đứng sang
một bên và bạch rằng:
“Nay có các Mạt-la tên như thế và gia thuộc, xin thăm
hỏi đức Thế Tôn sức khỏe có bình thường không?”
Phật nói:
“Phiền các ngươi đến thăm. Ta chúc cho các ngươi
sống lâu, vô bịnh.”
A-nan bằng cách đó đã có thể dẫn hết các người Mạt-

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

la và gia thuộc của họ vào thăm Phật. Khi ấy, các Mạt-
la đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi sang một bên.
Thế Tôn thuyết giảng cho họ về vô thường, khai thị,
giáo huấn, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ.
Nghe pháp xong, các Mạt-la ai nấy đều hoan hỷ, liền
đem năm trăm khổ vải trắng dâng Phật. Phật thụ lãnh.
[25a] Các Mạt-la rời khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ Phật rồi
lui ra.
30. Thánh đệ tử cuối cùng
Lúc đó, trong thành Câu-thi có một vị Phạm-chí tên
Tu-bạt164 là bực kì cựu đa trí, đã một trăm hai mươi
tuổi, nhân nghe đức Sa-môn Cù-đàm đêm nay sẽ diệt
độ tại giữa cây Song Thọ, ông tự nghĩ: ‘Ta đối với
pháp có điều hoài nghi. Chỉ có đức Cù-đàm mới khai
mở được tâm ý ta. Ta nên kịp thời cố hết sức mình đi
đến Phật.’ Ngay đêm ấy ông gắng ra khỏi thành, đi
đến Song thọ, đến chỗ A-nan. Sau khi chào hỏi xong,
ông thưa:
“Tôi nghe Sa-môn Cù-đàm sắp vào Niết-bàn đêm nay,
nên đến đây mong được bái yết một lần. Tôi đối với
pháp có điều hoài nghi, mong được gặp Cù-đàm để
Ngài quyết nghi cho. Vậy Ngài có được rỗi rảnh cho
tôi vào bái yết không?”
A-nan bảo: “Thôi đừng, Tu-bạt! Phật đang có bịnh.
Không nên quấy rầy Ngài.”
Tu-bạt cố nài xin đến ba lần rằng:

164 Tu-bạt 須拔. T 7: Tu-bạt-đà-la 須跋陀羅. Pl.: Subhadaparibbājaka, ngoại đạo xuất gia Subhada.

“Tôi nghe đức Như Lai ra đời như hoa ưu-đàm, rất lâu
mới xuất hiện một lần, nên đến đây mong bái yết để
được giải quyết nghi ngờ. Ngài có rỗi rảnh cho tôi gặp
một lát được không?”
A-nan cũng vẫn trả lời như trước:
“Phật đang có bịnh. Không nên quấy rầy Ngài.”
Khi ấy Phật bảo A-nan:
“A-nan, ngươi chớ ngăn cản. Hãy để cho ông ấy vào.
Ông muốn giải quyết sự nghi ngờ, không có gì phiền
nhiễu. Nếu nghe được pháp của Ta, ắt được khai
ngộ.”
A-nan liền bảo Tu-bạt:
“Nếu ông muốn vào thăm Phật, xin mời vào.”
Tu-bạt được vào, chào hỏi Phật xong, ngồi một bên
và bạch Phật:
“Tôi đối với pháp có điều hoài nghi. Ngài có rỗi rảnh
quyết nghi cho không?”
Phật nói: “Ông cứ tùy ý hỏi.”
Tu-bạt hỏi:
“Bạch Cù-đàm, có những giáo phái khác, tự xưng bậc
thầy, như các ông Phất-lan Ca-diếp, Mạt-già-lê Kiều-
xá-lợi, A-phù-đà Sí-xá-kim-bạt-la, Ba-phù Ca-chiên,
Tát-nhã Tì-da-lê-phất, Ni-kiền Tử.165 Những bậc Thầy
đó đều có pháp riêng, đức Sa-môn Cù-đàm có biết hết

165
T 5: Tám người đồng chí hướng của Tu-bạt: Cố Quy (T 6: Cô
Quy), Vô Tiên (T 6: Vô Thất), Chí Hành, Bạch Lộ Tử, Diên Thọ,
Kế Kim Phàn, Đa Tích Nguyện, Ni-kiền Tử 故龜氏, 無先氏, 志
行, 有白鷺子, 有延壽氏, 有計金樊氏, 多積願氏, 尼揵子.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

hay không?”
Phật đáp: “Thôi, thôi! Nói về điều ấy có ích gì? Những
giáo pháp ấy Ta đều rõ cả. Nay Ta sẽ nói cho ông
pháp thâm diệu, ông hãy lắng nghe và khôn khéo suy
nghiệm. Này Tu-bạt! Trong giáo pháp nào mà không
có Thánh đạo tám chi thì ở đó không có quả vị Sa-môn
thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Trong giáo pháp nào
có Thánh đạo tám chi thì ở đó có quả vị Sa-môn thứ
nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Nay trong giáo pháp này
có Thánh đạo tám chi nên có quả vị Sa-môn thứ nhất,
[25b] quả vị Sa-môn thứ hai, thứ ba, thứ tư. Trong các
chúng ngoại đạo không có.”
Rồi Thế Tôn đọc bài kệ:
Ta hai mươi chín tuổi,
Xuất gia tìm Chính đạo.
Từ khi Ta thành Phật,
Đến nay năm mươi năm.166
Các hành giới, định, tuệ,
Sông đơn độc tư duy.
Nay Ta giảng pháp yếu:
Ngoại đạo không Sa-môn.
Phật bảo:
“Này Tu-bạt! Nếu các Tỳ-kheo thảy đều có thể tự
nhiếp tâm thì cõi thế gian này không trống vắng A-

166 D16 (ii 151): ekūnatiṃso vayasā subhadda, yaṃ pabbajiṃ kiṃkusalānu-esī; vassāni paññāsa samādhikāni, yato ahaṃ pab- bajito subhadda: 29 tuổi xuất gia; 51 năm, kể từ khi xuất gia cho đến khi nhập Niết-bàn. T 7: 29 tuổi xuất gia, 36 tuổi thành Đạo. T 5: 49 năm khai hóa dẫn dắt. T 6: xuất gia, sau 12 năm mới thành Đạo, 50 năm khai diễn kinh pháp.

la-hán.”
Khi ấy Tu-bạt thưa với A-nan:
“Những ai theo đức Sa-môn Cù-đàm đã tu hành phạm
hạnh, hiện đang tu hành và sẽ tu hành, thảy đều có lợi
ích lớn. A-nan, ông theo Như Lai tu hành phạm hạnh
cũng được lợi ích lớn. Tôi nay được gặp mặt Như Lai,
hỏi những điều nghi ngờ, cũng được lợi ích lớn. Nay
Như Lai cũng đã ký biệt cho tôi như là ký biệt167 cho
đệ tử.”
Rồi ông bạch Phật:
“Con nay có thể ở trong pháp của Như Lai mà xuất
gia thọ giới cụ túc được chăng?”
Phật nói:
“Này Tu-bạt, nếu có dị học Phạm-chí muốn tu hành ở
trong giáo pháp của Ta, phải được thử qua bốn tháng
để xét coi hành vi họ, chí nguyện, tính nết họ. Nếu
thấy đủ các oai nghi không điều gì thiếu sót, mới cho
phép thọ cụ túc giới ở trong giáo pháp Ta. Tu-bạt, nên
biết, còn do bởi tính hạnh của mỗi người vậy.”
Tu-bạt lại bạch Phật:
“Dị học Phạm-chí muốn tu hành ở trong Phật pháp,
phải được thử qua bốn tháng để xét coi hành vi, chí
nguyện, tính nết. Nếu thấy đủ các oai nghi không điều
gì thiếu sót, mới cho phép thọ cụ túc giới ở trong Phật
pháp. Nay con có thể phục dịch bốn năm ở trong Phật
pháp, khi đủ các oai nghi không còn gì thiếu sót mới
xin thọ cụ giới.”
167
Biệt 莂 tức thọ ký.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Phật dạy:
“Này Tu-bạt, Ta đã nói trước rồi, còn do bởi tính hạnh
của mỗi người vậy.”
Ngay trong đêm đó, Tu-bạt được xuất gia thọ giới,
thanh tịnh tu hành, ngay trong hiện tại, tự thân tác
chứng, biết như thật rằng, “Sinh đã dứt, phạm hạnh đã
vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh.”
Lúc gần nửa đêm, ông đã chứng quả A-la-hán, là đệ tử
cuối cùng của Phật và diệt độ trước Phật.

31. Pháp hy hữu của A-nan
Bấy giờ, A-nan đứng hầu sau Phật vỗ giường than
khóc,168 không thể tự chế, rằng:
“Như Lai diệt độ sao mà vội thế! Thế Tôn diệt độ
sao mà vội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao nhanh
quá! Con mắt thế gian diệt mất thì chúng sinh suy đọa
lâu dài! Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc
[25c] học địa, nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà Như
Lai đã diệt độ!”
Khi ấy đức Thế Tôn dù biết mà cố hỏi:
“Tỳ-kheo A-nan đâu rồi?”
Các Tỳ-kheo bạch Phật:
“Tỳ-kheo A-nan đang ở sau Phật, vỗ giường than
khóc, không thể tự chế, rằng: Như Lai diệt độ sao mà
vội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao nhanh quá! Con
mắt thế gian diệt mất thì chúng sinh suy đọa lâu dài!
Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc học địa,

168 Hán: phủ sàng bi khấp 撫床悲泣. D16 (ii 143): kapisīsaṃ ālambitvā rodamāT ṭhito, “dựa cột cửa, đứng khóc.”

nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà Như Lai đã diệt
độ!”
Phật bảo A-nan:
“Thôi, thôi, A-nan! Chớ có buồn phiền than khóc. Từ
trước đến nay ngươi hầu hạ Ta với thân hành từ ái
không hạn lượng, không phân hai; ngữ hành từ ái, ý
hành từ ái không hạn lượng, không phân hai. A-nan,
ngươi đã cúng dường Ta, công đức rất lớn. Nếu có sự
cúng dường nào của chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn và
Bà-la-môn, cũng không sao sánh bằng được. Ngươi
hãy siêng năng lên, không bao lâu sẽ thành Đạo”
Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, đệ tử thị giả169 của chư Phật quá
khứ cũng chỉ như A-nan. Đệ tử thị giả của chư Phật
vị lai cũng chỉ như A-nan. Nhưng đệ tử thị giả của
chư Phật quá khứ được Phật nhắc bảo mới biết. Còn
A-nan nay, Ta vừa đưa mắt là đã biết Như Lai cần gì,
Thế Tôn cần gì. Đó là pháp vị tằng hữu của A-nan,
các ông hãy ghi nhớ.
“Chuyển luân thánh vương có bốn pháp vị tằng hữu,
kì đặc. Những gì là bốn? Khi Thánh vương đi, người
dân khắp cả nước đều đến nghinh đón; thấy vua rồi thì
hoan hỷ, nghe lời dạy cũng hoan hỷ, chiêm ngưỡng
uy nhan không hề biết chán. Khi Thánh vương đứng,
khi Thánh vương ngồi và khi Thánh vương nằm, quốc
dân đều đến bái yết, được thấy vua họ vui mừng, được
nghe vua họ vui mừng, họ trông ngắm dung nhan vua
không biết chán. Đó là bốn pháp hy hữu của Chuyển

169 Cấp thị đệ tử 給侍弟子.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

luân thánh vương. A-nan cũng có bốn pháp đặc biệt
ấy. Khi A-nan im lặng đi vào chúng Tỳ-kheo, chúng
đều hoan hỷ; thuyết pháp cho chúng, ai nghe cũng
hoan hỷ; nhìn ngắm nghi dung, nghe lời thuyết pháp
không hề biết chán. Khi A-nan im lặng vào chúng
Tỳ-kheo-ni, khi A-nan vào chúng Ưu-bà-tắc, khi A-
nan vào chúng Ưu-ba-di, nơi nào được trông thấy
A-nan cũng vui mừng, được nghe A-nan thuyết pháp
cũng vui mừng; họ trông nhìn nghi dung và lời A-nan
thuyết pháp không biết chán. Đó là bốn pháp vị tằng
hữu, kì đặc của A-nan.”

32. Bốn chỗ Phật tích
Bấy giờ, A-nan trịch áo bày vai phải, quỳ gối phải
xuống đất, bạch Phật:
“Thế Tôn, hiện nay các Sa-môn khắp bốn phương,
gồm những vị kì cựu đa văn, thấu hiểu kinh luật, đức
hạnh [26a] thanh cao, thường đến bái yết Phật, nhân
đó con được lễ kính và gần gũi hỏi han. Nhưng sau
khi Phật diệt độ rồi, họ không đến nữa, con không còn
biết hỏi ai nữa, thì làm sao?”
Phật bảo A-nan:
“Ngươi chớ lo. Các con nhà dòng dõi170 thường có bốn
chỗ tưởng nhớ: 1. Tưởng tới chỗ Phật sinh, hoan hỷ
muốn thấy, nhớ mãi không quên, sinh tâm luyến mộ.
2. Tưởng tới chỗ Phật thành đạo, hoan hỷ muốn thấy,
nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ. 3. Tưởng
tới chỗ Phật chuyển Pháp luân đầu tiên, hoan hỷ muốn
170
Hán: tộc tánh tử 族 姓 子, người thuộc trong bốn giai cấp. Cũng dịch
là thiện gia nam tử 善 家 男 子, hay thiện nam tử 善 男 子.

thấy, nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ. 4.
Tưởng tới chỗ Phật vào Niết-bàn, hoan hỷ muốn thấy,
nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ.
“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, trai hay gái con nhà
dòng dõi nhớ nghĩ khi Phật giáng sinh có những công
đức như thế, khi Phật đắc đạo có những thần thông
như thế, khi Phật chuyển Pháp luân có những sự hóa
độ như thế, khi Phật diệt độ có những lời di huấn như
thế. Rồi mỗi người đi đến bốn chỗ đó kính lễ, dựng
chùa tháp cúng dường. Khi chết đều được sinh lên cõi
trời, chỉ trừ người đắc đạo.”
33. Tối hậu di giáo
Phật lại bảo A-nan:
“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, có các người dòng họ
Thích đến cầu đạo, hãy nhận cho họ xuất gia thọ giới
cụ túc chớ để lâu. Những người Phạm-chí dị học đến
cầu đạo cũng nhận cho xuất gia thọ giới cụ túc, chớ
có để thử qua bốn tháng.171 Vì những người kia vốn có
học sẵn các luận thuyết khác, nếu để lâu thì các kiến
giải trước của họ sẽ phát sinh lại.”
Bấy giờ A-nan quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:
“Tỳ-kheo Xiển-nộ172 thô lỗ, tự chuyên, sau khi Phật

171
Bỏ quy định 4 tháng biệt trú (cattāro māse parivasati) cho ngoại
đạo xuất gia, không có trong các bản khác. Ngoại đạo Tu-bạt(-đà-
la) cũng đã được miễn.
172
Xiển-nộ 闡 怒. T 7: Xa-nặc 闡 匿. Cf. Ngũ phần 3 (tr. 21b5), Tăng-
kì luật 6 (tr. 284c22); Tứ phần 5 (tr. 599a16), Căn bản Hữu bộ luật
15 (tr. 707a25): Xiển-đà 闡陀. Thập tụng 4 (tr. 27c6): Xiển-na 闡那.
Pl.: Channa. Nguyên là quân hầu của Thái tử trước khi xuất gia.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

diệt độ, phải đối xử thế nào?”
Phật dạy:
“Sau khi Ta diệt độ, nếu Tỳ-kheo Xiển-nộ không tuân
oai nghi, không chịu nghe giáo huấn, các ông hãy
cùng xử trị theo phép phạm-đàn173 là truyền hết các
Tỳ-kheo không ai được cùng nói chuyện, cùng tới lui,
chỉ bảo, giúp đỡ.”
A-nan lại bạch Phật: “Sau khi Phật diệt độ, các hạng
nữ nhân đến thọ giáo huấn174 cần được đối xử như thế
nào?”
Phật dạy:
“Đừng gặp họ.”
“Giả sử phải gặp thì làm sao?”
“Chớ cùng nói chuyện.”
“Giả sử phải cùng nói chuyện thì làm sao?”
“Hãy tự thu nhiếp tâm ý.
“Này A-nan, ngươi chớ nghĩ sau khi Ta diệt độ, các
ngươi mất chỗ nương tựa, không ai che chở. Chớ có
quan niệm như vậy. Nên biết những Kinh và Giới mà
Ta đã dạy từ khi thành Đạo đến nay là chỗ nương tựa,
che chở các ngươi đó!
“Này A-nan, từ nay trở đi, cho phép các Tỳ-kheo tùy
nghi bỏ các giới cấm nhỏ nhặt.175 Kẻ trên, người dưới

173
Phạm-đàn phạt 梵檀伐. T 7: trọng phạt 重罰. Pl.: brahma-daṇḍa.
174
Vị thọ hối 未受悔 chưa nhận được sự giáo huấn. TNM: lai thọ hối
來受悔 đến thọ giáo huấn.
175
Tiểu tiểu giới 小小戒. Pl.: khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni.

xưng hô nhau phải thuận lễ độ.176 Đó là pháp [26b]
kính thuận của người xuất gia.”
Rồi Phật nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, đối với Phật, Pháp và chúng Tăng,
đối với Chính đạo, các ông có điều gì hoài nghi nữa
không, nên kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp
lúc Ta còn, Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”
Các Tỳ-kheo đều im lặng. Phật lại nói:
“Các ngươi, đối với Phật, Pháp và chúng Tăng, đối
với Chính đạo, có điều gì hoài nghi nữa không, nên
kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp lúc Ta còn,
Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”
Các Tỳ-kheo cũng vẫn im lặng. Phật lại nói:
“Nếu các ngươi e ngại không dám hỏi, hãy mau nhờ
các vị hiểu biết hỏi giúp cho; nên kịp thời để sau khỏi
hối tiếc.”
Các Tỳ-kheo cũng vẫn lặng thinh. A-nan bạch Phật:
“Con tin rằng đại chúng ở đây ai nấy đều đã có lòng
tin thanh tịnh, không một ai còn hoài nghi đối với
Phật, Pháp, Tăng và Chính đạo nữa.”
Phật dạy:
“A-nan, Ta cũng biết trong chúng này dù một vị Tỳ-
kheo nhỏ nhất cũng thấy được dấu Đạo,177 không còn

176 D16 (ii 154): Khi Phật còn tại thế, các Tỳ-kheo xưng hô với nhau là āvuso (huynh đệ, hiền giả, nhân giả). Sau khi Phật diệt độ, Tỳ- kheo niên trưởng nên gọi Tỳ-kheo nhỏ tuổi hơn bằng tên hay họ (nāmena vā gottena vā); Tỳ-kheo nhỏ tuổi gọi Tỳ-kheo lớn tuổi hơn là bhante (đại đức) hay āyasmā (trưởng lão, cụ thọ).

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

đọa vào đường dữ, chỉ trải qua bảy lần sinh lại cõi
Dục này để tu hành là dứt hết thống khổ.”
Bấy giờ, đức Thế Tôn liền thọ ký cho một ngàn hai
trăm đệ tử đã được đạo quả.
Rồi Thế Tôn khoác lên uất-đa-la-tăng để lộ cánh tay
sắc màu vàng ròng, bảo với các Tỳ-kheo:
“Các ngươi hãy quán sát rằng, Như Lai mỗi khi xuất
thế, như hoa ưu-đàm-bát lâu lắm mới hiện một lần.”
Quan sát ý nghĩa này, Thế Tôn đọc bài kệ:
Tay phải màu tử kim,
Phật hiện như linh thụy.
Đi, đến, hành vô thường;
Hiện diệt, chớ buông lung.
“Thế nên các Tỳ-kheo chớ có buông lung. Ta chính
nhờ không buông lung mà được thành Chính giác. Vô
lượng điều lành toàn nhờ không buông lung mà có
được. Hết thảy vạn vật đều vô thường, đó là lời dạy
cuối cùng của Như Lai.”178

34. Hiện nhập Vô dư Niết-bàn Thế rồi, Thế Tôn nhập sơ thiền; rồi từ sơ thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập tam thiền; từ

177
Kiến đạo tích 見道跡. D16 (ii 155): “Tỳ-kheo thấp nhất đã
chứng quả Dự lưu.”
178
Cf. D16 (ii 156): “handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo,
vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”ti. ayaṃ
tathāgatassa pacchimā vācā, “Ôi, này các Tỳ kheo, nay Ta nói
với các ngươi, các hành là vô thường, hãy tinh tấn chớ buông
lung.” Đây là những lời cuối cùng của Như Lai.

tam thiền xuất, nhập tứ thiền, từ tứ thiền xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất, nhập thức vô biên xứ; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập vào vô sở hữu xứ; từ vô sở hữu xứ định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất, nhập diệt thọ tưởng định. Lúc ấy A-nan hỏi A-na-luật:179 “Thế Tôn đã vào Niết-bàn rồi chăng?” A-na-luật nói: “Chưa, A-nan. Thế Tôn hiện đang ở trong định diệt thọ tưởng. Tôi lúc trước được thân nghe từ Phật rằng, khi Phật từ tứ thiền xuất mới vào Niết-bàn.” [26c] Rồi Thế Tôn từ diệt thọ tưởng định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng, từ phi tưởng phi phi tưởng xuất, nhập vô sở hữu định; từ vô sở hữu định xuất, nhập thức vô biên xứ định; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất, nhập tứ thiền; từ tứ thiền xuất, nhập tam thiền; từ tam thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập sơ thiền; rồi lại từ sơ thiền xuất lần lượt đến tứ thiền, rồi từ tứ thiền xuất, Phật vào Niết-bàn.180 Ngay lúc đó, cõi đất rung động, trời người kinh hoàng. Những chỗ tối tăm mà mặt trăng mặt trời không rọi đến được đều được chói sáng. Chúng sinh ở đó trông thấy nhau, và bảo nhau: ‘Người kia (bỗng nhiên) sinh ra ở đây! Người kia (bỗng nhiên) sinh ra ở đây!’ Ánh

179
A-na-luật. T 7: A-ngỗ-lâu-đà 阿珸樓駄.
180
T 7: Phật nhập (trở lại) tứ thiền, và nhập Niết-bàn ngay tại địa
này. D16, ibid., catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā
parinibbāyi., sau khi xuất tứ thiền, tức thì Phật nhập Niết-bàn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

sáng ấy chiếu khắp, hơn cả ánh sáng của Chư Thiên.
Bấy giờ, trời Đao-lị, ở giữa hư không, dùng hoa văn-
đa-la, hoa ưu-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-ma-đầu,
hoa phân-đà-lị,181 tán rải trên thân Phật và chúng hội.
Rồi lại lấy bột hương chiên-đàn tán rải trên thân Phật
và chúng hội.
Phật diệt độ rồi, khi ấy Phạm Thiên vương ở giữa hư
không ngâm bài kệ rằng:
Hết thảy loài sinh linh,182
Đều phải bỏ các uẩn.
Phật là đấng Vô Thượng,
Thế gian không ai bằng.
Như Lai, Đại Thánh Hùng,
Có thần lực vô úy,
Đáng lẽ ở đời lâu,
Nhưng nay diệt độ rồi!
Trời Thích Đề-hoàn Nhân183 đọc bài kệ:
Ấm hành đều vô thường
Chỉ là pháp hưng suy.
Có sinh đều có chết,
Phật tịch diệt là lạc.184
Tì-sa-môn Thiên vương đọc bài kệ:

181
Văn-đà-la 文 沱 羅, TNM: mạn đà la 曼 陀 羅, Pl.: mandarāva
(thiên diệu hoa). Ba-đầu-ma 波 頭 摩, TNM: bát-đầu-ma 鉢 頭
摩, Pl.: paduma, Skt. padma. Câu-ma-đầu 拘 摩 頭, TNM: câu-
vật-đầu 拘 勿 頭, Pl. (Skt. id): kumuda.
182
Hán: hôn manh loại 昏萌類. D16 ibid.: sabbeva … bhūtā.
183
T 6: Thiên đế Thích thứ hai 第二天帝釋 (?).
184
Pāli, thành cú: (…) tesaṃ vūpasamo sukho, “sự tĩnh chỉ của
chúng (sinh diệt) là an lạc.”

Đại tòng lâm, cây phúc,
Sa-la phước vô thượng.
Đấng Ruộng phước Ứng cúng,
Diệt độ giữa rừng cây.
Tỳ-kheo A-na-luật đọc bài kệ:
Phật an trú vô vi,
Không cần thở ra vào.
Vốn từ Tịch diệt đến,185
Sao Thiêng186 nay đã tắt.
Tỳ-kheo Phạm-ma-na đọc bài kệ:
[27a] Không sinh tâm biếng nhác;
Tự chế, tu thượng tuệ.
Không nhiễm, không bị nhiễm,
Đấng Chí Tôn lìa ái.187
Tỳ-kheo A-nan đọc bài kệ:
Trời người lòng kinh sợ,
Toàn thân lông dựng lên.
Tất cả đã thành tựu,
Thế Tôn vào Niết-bàn.
Thần Kim-Tì-la làm bài tụng:
Thế gian mất che chở,
Chúng sinh vĩnh viễn mù,
Không còn thấy Chính giác,
Đấng Sư Tử giữa người.

185
Cf. T 7: các căn không dao động 諸根不搖動. D16 ibid.: anejo
santimārabbha, với tâm tịch tĩnh bất động (Phật nhập Niết-bàn).
186
Hán: Linh diệu 靈曜. Cf. T 7: như đèn tắt ánh sáng mất. D16
ibid.: pajjotasseva nibbānaṃ.
187
Ly ái 離愛, có bản chép ly thọ 離受.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Mật Tích lực sĩ đọc bài kệ:
Các thiên, nhân, ma, phạm,
Đời nay và đời sau,
Không còn thấy được Phật,
Bậc Sư Tử giữa người.
Phật mẫu Ma-da đọc bài kệ:
Phật sinh vườn Lâm-tì;188
Đạo Ngài lưu bố rộng.
Trở lại Bản sinh xứ,
Ngài xả thân vô thường.
Thần Song thọ đọc bài kệ:
Bao giờ tôi lại lấy
Hoa sái mùa cúng dâng
Đấng Mười Lực công đức,
Như Lai vào Niết-bàn?
Thần rừng cây Sa-la đọc bài kệ:
Cõi này lạc tối thượng,
Phật sinh trưởng tại đây;
Ở đây chuyển Pháp luân,
Lại ở đây Niết-bàn.
Tứ Thiên vương đọc bài kệ:
Như Lai Vô thượng trí,
Thường diễn lẽ vô thường,
Cởi trói chúng sinh khổ,
Cuối cùng vào Niết-bàn.
Đao-lị Thiên vương đọc bài kệ:
Trải ức nghìn vạn kiếp,
188
Nguyên bản: lâu-tỳ 樓毘.

Cầu thành Đạo vô thượng.
Cởi trói chúng sinh khổ,
Cuối cùng vào Niết-bàn.
Diệm Thiên vương đọc bài kệ:
Đây mảnh y tối hậu
Dùng quấn thân Như Lai.
Nay Phật diệt độ rồi,
Y này để cúng ai.
[27b] Đâu-suất-đà Thiên vương đọc bài kệ:
Đây là thân cuối cùng,
Uẩn, giới diệt ở đây.
Không tưởng ưu, tưởng hỷ,
Không tai hoạn già-chết.
Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:
Đúng vào giữa đêm nay,
Phật nằm nghiêng bên hữu.
Ở tại rừng Sa-la,
Thích Sư Tử diệt độ.
Tha Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:
Thế gian mãi tối tăm,
Trăng sao đều rơi rụng,
Mây vô thường che kín,
Mặt trời Đại trí mờ.
Các Tỳ-kheo đọc bài kệ:
Thân này như bèo bọt,
Mong manh có gì vui.
Phật được thân kim cang,
Còn bị vô thường hoại.
Thể kim cang chư Phật,

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Cũng đều qui vô thường; Tiêu tan như nhúm tuyết, Huống những người thế gian.

35. Thiên nhân thống thiết
Sau khi Phật nhập Niết-bàn, các Tỳ-kheo buồn đau,
vật vã, gieo mình xuống đất, lăn lộn kêu than không
tự kềm chế nổi, nức nở mà nói rằng:
“Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao
sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh
mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!”
Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành. Lại như con rắn
bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn, không biết trườn đi
lối nào. Các Tỳ-kheo cũng vậy, buồn đau, vật vã, gieo
mình xuống đất, lăn lộn kêu than không tự kềm chế
nổi, nức nở mà nói rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng
thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao
chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con
mắt của thế gian đã tắt!”’
Bấy giờ, Trưởng lão A-na-luật khuyên:
“Thôi các Tỳ-kheo, các ngài chớ buồn khóc, kẻo có
hàng chư Thiên trông xuống nhìn thấy, họ có thể cho
là quái lạ.”
Các Tỳ-kheo hỏi A-na-luật:
“Trên ấy có bao nhiêu thiên thần?”
A-na-luật nói:
“Đầy kín hư không. Kể sao hết. Thảy đều ở trong hư
không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi khập khiễng, gạt nước
mắt mà than rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay!

Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn
sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con mắt của
thế gian đã tắt!’ Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành.
Lại [27c] như con rắn bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn,
không biết trườn đi lối nào. Các chư Thiên cũng vậy,
thảy đều ở trong hư không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi
khập khiễng, gạt nước mắt mà than rằng: ‘Như Lai
diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay!
Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi
suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’”
Các Tỳ-kheo suốt đêm đến sáng cùng nhau giảng luận
pháp ngữ.
36. Cúng dường di thể
Trưởng lão A-na-luật bảo A-nan đi vào thành báo tin
cho dân chúng dòng Mạt-la biết Phật đã diệt độ, như
họ có muốn cúng dường thế nào thì chóng đến kịp
thời. A-nan vâng lời, đứng dậy, lễ chân Phật, rồi dắt
theo một Tỳ-kheo, vừa khóc vừa đi vào thành. Từ xa
A-nan trông thấy năm trăm người Mạt-la do có chút
duyên sự đang nhóm tại một chỗ. Trông thấy A-nan,
họ đều đứng dậy nghinh tiếp, đảnh lễ và hỏi:
“Tôn giả có việc gì đến đây sớm vậy?”
A-nan đáp:
“Vì lợi ích các ngài, nên mới sáng sớm tôi đã đến đây.
Các ngài nên biết, Như Lai đêm qua đã diệt độ rồi. Các
ngài muốn cúng dường thế nào thì nên đến kịp thời.”
Chúng Mạt-la vừa nghe tin, ai nấy bi cảm buồn rơi lệ
than kể: “Phật vào Niết-bàn sao vội quá! Con mắt của
thế gian đã diệt!”

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

A-nan khuyên:
“Thôi, thôi, các ngài! Chớ có buồn khóc! Muốn cho
pháp hữu vi không bị biến hoại, không thể nào được.
Đức Như Lai đã dạy, hễ có sinh tức có chết, có hội
hiệp tức có chia ly, hết thảy ân ái đều vô thường cả.”
Chúng Mạt-la mới bàn nhau rằng:
“Chúng ta hãy trở về nhà mang hương hoa, kỹ nhạc,
đi nhanh đến rừng cây Song thọ để cúng dường Kim
thân189 suốt một ngày, rồi thỉnh Kim thân Phật đặt lên
một cái giường, khiến thanh niên Mạt-la nâng bốn góc
giường khiêng đi; có tràng phan, lọng tàn, đốt hương,
rải hoa, trỗi nhạc, cúng dường. Đưa vào thành cửa
Đông khắp các nẻo cho dân chúng cúng dường, rồi đưa
ra cửa thành Tây, đến một đồi cao rộng mà hỏa thiêu.”
Bàn xong, ai về nhà nấy, sắm sửa các thứ hương hoa,
kỹ nhạc, rồi đi đến rừng Song thọ, cúng dường Kim
thân. Suốt một ngày rồi, họ đặt Kim thân của Phật lên
trên một cái giường. Chúng Mạt-la cùng đến khiêng.
Nhưng dở không lên.
Trưởng lão A-na-luật mới bảo:
“Này các ngài, chớ nhọc công khiêng! Hiện nay có
các Chư Thiên muốn đến khiêng giường.”
Các người Mạt-la hỏi:
“Ý Chư Thiên thế nào mà lại muốn khiêng giường?”
A-na-luật đáp:
“Các người muốn mang hương hoa, kỹ nhạc cúng

189 Nguyên Hán: xá-lị 舍利, Pāli: sarīra, chỉ thân thể, nhục thân (chưa thiêu); cũng chỉ xá-lợi, tro cốt đã thiêu.

dường Kim thân [28a] suốt một ngày, rồi thỉnh Kim
thân Phật đặt lên một cái giường, khiến thanh niên
Mạt-la nâng bốn góc giường khiêng đi; có tràng phan,
lọng tàn, đốt hương, rải hoa, trỗi nhạc cúng dường.
Đưa vào thành cửa Đông khắp các nẻo cho dân chúng
cúng dường, rồi đưa ra thành cửa Tây, đến một đồi cao
rộng mà hỏa thiêu. Ý Chư Thiên muốn lưu Kim thân
lại trong bảy ngày để kính lễ cúng dường bằng các thứ
hoa hương, kỹ nhạc, sau mới thỉnh lên giường, cho
các thanh niên Mạt-la nâng bốn góc rước vào thành
cửa Đông, đi khắp các nẻo để cho dân chúng cúng
dường, rồi đưa ra thành cửa Bắc, qua sông Hi-liên-
thiền190 đến chùa Thiên Quan191 mà hỏa thiêu. Ý Chư
Thiên là như vậy nên khiến cho giường bất động.”
Các Mạt-la nói:
“Hay lắm! Xin theo ý Chư Thiên!”
Chúng Mạt-la bảo nhau:
“Chúng ta hãy vào thành trước, đi đến các ngõ đường,
dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương, rồi
trở lại đây để cúng dường Kim thân trong bảy ngày.”
Rồi các Mạt-la cùng vào thành, đi đến các ngõ đường,
dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương,
xong rồi ra khỏi thành, trở lại rừng Song thọ, dùng
hương hoa, kỹ nhạc để cúng dường Kim thân. Sau bảy

190
Hi-liên thiền 熙 連 禪. Pl.: Hiraññavatī.
191
Thiên Quan tự 天 冠 寺. Pl.: Makuṭa-(bandhana)-cetiya, đền thờ
phía Đông ngoài thị trấn Kusinagara. T6: hỏa thiêu tại miếu thần Âu-
trà 漚荼神地. T 5: khiêng ra cửa Tây, đến miếu Chu-lê-ba-đàn 周黎
波檀殿. T 7: đến miếu Bảo Quan 寶冠支提.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

ngày, vào lúc trời chiều, họ thỉnh Kim thân Phật đặt
lên một cái giường, khiến các thanh niên Mạt-la nâng
bốn góc khiêng đi thong thả giữa đám đông người hộ
tống, có tràng phan, hương hoa, âm nhạc cúng dường.
Từ không trung các vị trời Đao-lị dùng hoa văn-đà-la,
hoa ưu-đàm-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-vật-đầu,
hoa phân-đà-lị, và bột hương chiên-đàn nhà trời rải
trên kim thân và tràn ngập các ngã đường, Chư Thiên
tấu nhạc, quỷ thần ca ngâm.
Khi ấy các người Mạt-la nói với nhau:
“Hãy bỏ qua nhạc loài người. Xin tấu nhạc trời để
cúng dường Kim thân.”
Rồi các người Mạt-la khiêng giường tiến tới dần, vào
cửa thành phía Đông, đến mỗi ngã đường thì dừng lại
để cho dân chúng đốt hương, tán hoa, trỗi nhạc cúng
dường. Lúc ấy có nàng Lộ-di dòng Mạt-la192 vốn dốc
lòng tin Phật, cầm một đóa hoa vàng lớn như bánh xe
cúng dường Kim thân. Khi ấy một bà lão cất tiếng tán
thán rằng: “Các Mạt-la này may được phúc lợi lớn.
Như Lai cuối cùng diệt độ tại đây. Khắp nước nhân
dân hớn hở cúng dường.”
Họ cúng dường xong, đưa Kim thân ra thành cửa
Bắc, qua sông Hi-liên-thiền đến chùa Thiên Quan, đặt
giường xuống đất rồi thưa với A-nan:
“Chúng tôi [28b] bây giờ nên cúng dường cách nào
nữa?”
A-nan bảo:
“Tôi trực tiếp nghe từ Phật, lãnh thọ lời Phật dạy rằng:

192 Lộ-di Mạt-la nữ 路夷末羅女.

muốn tẩn táng Kim thân hãy làm như pháp tẩn táng
Chuyển luân thánh vương.”
Hỏi: “Phép táng Chuyển luân thánh vương là thế nào?”
Đáp: “Về phép táng Chuyển luân thánh vương, trước
hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi lấy vải bông
mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải lần lượt
quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu
mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn
bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-
đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa
thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan
thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy
tháp của Pháp vương mà tưởng nhớ lại chính hóa của
vua đã làm lợi ích cho nhiều người. A-nan, ngươi muốn
táng Ta, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi
lấy vải bông mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm
vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã
tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ
hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương
chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên
mà hỏa thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp
treo phan thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang
trông thấy tháp của Phật mà tưởng nhớ lại Đạo hóa của
Pháp vương Như Lai, sống thì được phước lợi, chết thì
sinh thiên. Trừ người đã đắc đạo.”
Chúng Mạt-la bảo nhau:
“Chúng ta về thành sắm sửa các đồ tẩn táng, các thứ
hương hoa, bông gòn, quan quách, dầu thơm và vải lụa
trắng.”
37. Ma-ha Ca-diếp

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Những người Mạt-la vào thành sắm sửa các thứ xong,
trở lại chùa Thiên Quan, dùng nước hương tắm rửa
thân Phật, rồi lấy vải bông mới bọc quanh, tiếp quấn
năm trăm lớp vải trắng, rồi đặt vào trong kim quan đã
tẩm dầu thơm, lại đặt kim quan vào một cái quách lớn
bằng sắt, rồi một cái quách gỗ chiên-đàn bọc ngoài.
Xong, lấy củi thơm chất đầy lên trên.
Tiếp đó, vị Đại thần dòng Mạt-la tên Lộ-di,193 cầm cây
đuốc lớn châm lửa vào giàn hỏa, song lửa không cháy.
Các người Mạt-la trưởng lão cũng cầm lửa châm theo,
song lửa vẫn không cháy. Trưởng lão A-na-luật bảo
chúng Mạt-la:
“Thôi các ngài, chẳng phải sức các ngài đốt được đâu!
Lửa không cháy là vì ý chư Thiên vậy.”
Chúng Mạt-la hỏi:
“Tại sao chư Thiên lại khiến cho lửa không cháy?”
A-na-luật đáp:
“Chư Thiên nhân thấy Đại Ca-diếp đang dẫn năm trăm
đệ tử từ nước Ba-bà194 đi về cho kịp được thấy Phật khi
chưa hỏa thiêu. [28c] Hiện Tôn giả đang ở nửa đường.
Chư Thiên biết ý nên khiến cho lửa không cháy.”
Chúng Mạt-la nói: “Xin để toại ý ấy.”
Lúc bấy giờ, Đại Ca-diếp dắt năm trăm đệ tử, từ nước

193
Lộ-di 末羅大臣路夷. T 6: Âu-tô đại thần 漚蘇大臣. D16 (ii 163):
cattāro mallapāmokkhā, bốn vị đứng đầu trong dòng họ Mallā.194 T
7: đang ở tại nước Đạc-xoa-na-kì-lị 鐸叉那耆利國.
195
T 5: Dị học tên Ưu-vi 優為. T 6: A-di-duy 阿夷維. D16: añ-
ñataro ājīvako, một người Tà mạng ngoại đạo.

Ba-bà đi về, vừa ngang giữa đường, gặp một người
Ni-kiền Tử195 trong tay cầm một đóa hoa văn-đà-la.196
Đại Ca-diếp đến gần hỏi:
“Này bạn! Bạn từ đâu lại?”
Ni-kiền Tử đáp: “Tôi từ thành Câu-thi lại.”
Ca-diếp lại hỏi: “Bạn có biết Thầy của tôi không?”
“Có biết.”
Lại hỏi: “Thầy tôi hiện nay thế nào?”
Đáp: “Đã diệt độ cách đây bảy ngày. Tôi từ đó lại, nên
lượm được đóa thiên hoa này.”
Ca-diếp nghe xong lòng rất buồn bã. Năm trăm Tỳ-
kheo nghe Phật diệt độ, đều buồn khóc, quay cuồng
kêu than không tự kềm chế nổi rằng: “Như Lai diệt
độ làm sao vội quá! Thế Tôn diệt độ sao vội quá! Đại
pháp chìm lặn làm sao nhanh quá! Con mắt của thế
gian đã diệt, chúng sinh mãi mãi suy đọa!” Ví như
cây lớn bị trốc gốc, cành nhánh gãy đổ. Lại như rắn
bị chặt đuôi, quay cuồng lăn lóc, không biết trườn đi
đâu. Nhưng trong chúng ấy có một Tỳ-kheo tên Bạt-
nan-đà197 dòng họ Thích, ngăn các Tỳ-kheo rằng:
“Các ngươi chớ lo buồn. Thế Tôn diệt độ thì chúng
ta được tự do. Ông già198 ấy trước đây thường hay
bảo chúng ta nên làm thế này, không nên làm thế này.
Nhưng từ nay về sau thì tùy ý chúng ta làm.”

196
T 5: hoa mạn-đà-lặc 曼陀勒.
197
Bạt-nan-đà 拔難陀. T 6: Đàn-đầu-giả 檀頭者. T 7: Một số
(nhiều) các Tỳ-kheo. D16: subhaddo nāma vuddhapabbajito,
một Tỳ kheo lão niên xuất gia tên Subhada.
198
Để bản: bỉ giả 彼 者, TNM: bỉ lão 彼 老.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Ca-diếp nghe rồi, lòng càng buồn, mới bảo các Tỳ-
kheo sửa soạn y bát đi nhanh đến Song Thọ trước khi
chưa hỏa thiêu, để có thể trông thấy Phật. Các Tỳ-kheo
nghe Đại Ca-diếp nói xong đều đứng dậy tùy tùng Ca-
diếp đến thành Câu-thi, qua sông Hi-liên-thuyền đến
chùa Thiên Quan, rồi đến chỗ A-nan. Hỏi han xong,
đứng sang một bên, nói với A-nan:
“Chúng tôi muốn được thấy Phật một lần chót khi
chưa hỏa thiêu, có thể được không?”
A-nan đáp:
“Tuy chưa hỏa thiêu, nhưng khó mà thấy được, vì thân
Phật đã được tắm nước hương, quấn một lớp kiếp-ba
ngoài bọc năm trăm lớp vải trắng, đặt trong một kim
quan. Kim quan lại đặt trong một cái quách bằng sắt,
ngoài hết có bọc một cái quách bằng gỗ chiên-đàn,
nên khó thấy được.”
Ca-diếp năn nỉ xin tới ba lần, A-nan vẫn trả lời như
cũ, là khó mà thấy Phật được nữa! Ngài Đại Ca-diếp
mới hướng mặt về hỏa đàn để chiêm bái, thì ngay khi
ấy bỗng nhiên từ trong ba lớp quan quách, Phật đưa
hai bàn chân ra ngoài. Chân có màu sắc khác lạ. Ca-
diếp thấy vậy, ngạc nhiên hỏi A-nan:
“Thân Phật kim sắc, [29a] sao bây giờ lại có đổi khác?”
A-nan đáp: “Trước đây có một bà già, tiếc thương Đức
Như Lai, tiến tới lấy tay vỗ vào chân Phật, để rơi nước
mắt trên chân Ngài, cho nên có màu sắc đổi khác như
thế.” Nghe xong, Ca-diếp lại không vui, liền hướng tới
hỏa đàn đảnh lễ Kim thân Phật. Bốn bộ chúng và chư
Thiên trên không trung cũng đồng thời tác lễ. Chân
Phật bỗng không hiện nữa. Ngài Đại Ca-diếp vừa đi

quanh hỏa đàn ba vòng vừa tán dương rằng:
Con nay cúi đầu lễ
Đức Đạo Sư Vô thượng,
Thánh trí không nghĩ lường,
Thánh trí cao tột bực.
Đại Sa-môn Tối cao,
Tối thượng, không tỳ uế,
Đức Mâu-ni tuyệt ái,
Đấng Đại Tiên tối tôn.
Con nay cúi đầu lễ
Đấng Đại Hùng bậc nhất,
Khổ hạnh chẳng ai bằng,
Dạy người dứt nhiễm trước.
Kính lễ Vô Thượng Tôn
Không nhiễm ô trần cấu;
Tham, sân, si dứt sạch;
Vui sống đời Không tịch.
Kính lễ đấng Thập Lực,
Không hai, không thể sánh.
Đấng Thiện Thế tối thượng,
Chí Tôn giữa trời người.
Kính lễ An Ổn trí,
Ngộ tứ đế, tịch tĩnh,
Vô thượng trên Sa-môn,
Khiến bỏ tà về chính.
Kính lễ Đạo trạm nhiên,
Nơi199 Thế Tôn tịch diệt.
Không nóng bức, tỳ uế,
Thân tâm thường vắng lặng.

199 Để bản: thí 施; bản Nguyên-Minh: ư 於.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Kính lễ đấng Vô Cấu,
Trừ sạch các uế trược,
Tuệ nhãn không hạn lượng,
Cõi bất tử200 danh xưng.
Kính lễ đấng Vô đẳng,
Hy hữu, khó nghĩ nghì,
Tiếng nói như sư tử,
Trong rừng, không khiếp sợ.
Hàng ma, vượt bốn tộc;201
Cho nên con kính lễ.
Đại Ca-diếp oai đức lớn lao, đầy đủ bốn biện tài, vừa
đọc xong bài kệ trên, thì hỏa đàn không đốt mà tự
nhiên bừng cháy. Chúng Mạt-la bảo nhau:
“Ngọn lửa cháy mạnh quá khó ngăn, e cháy tiêu hết
xá-lợi ! Hãy tìm đâu lấy nước dập tắt.”
Lúc đó có vị Thần cây Song Thọ đang đứng bên giàn
hỏa, vốn dốc lòng tin Phật, dùng thần lực làm tắt ngọn
lửa. Chúng Mạt-la [29b] lại bảo nhau: “Mười hai do-
tuần chung quanh thành Câu-thi này, có bao nhiêu hoa
thơm hái hết, đem về dâng cúng xá-lợi.”
Rồi họ đi ra hai bên thành tìm các thứ hoa thơm đem
về cúng dường xá-lợi.

38. Phân chia Xá-lợi Lúc đó dân Mạt-la nước Ba-bà202 nghe Phật diệt độ tại

200
Nguyên Hán: cam lộ diệt 甘露滅.
201
Nguyên Hán: tứ tánh 四姓, chỉ bốn giai cấp.
202
Bộ tộc Mạt-la thuộc nhánh ở thủ phủ Ba-bà (Pāli: Pāveyyaka-Mallā),
phân biệt với nhánh ở Câu-thi (Pāli gọi là Kosinārakā-Mallā).

Song thọ, tự nghĩ: “Ta nên đến đó cầu lấy phần xá-lợi
về dựng tháp cúng dường tại trong nước.” Các người
Mạt-la nước Ba-bà liền hạ lệnh đem bốn thứ binh là
tượng binh, mã binh, xa binh, bộ binh, đi đến thành
Câu-thi và cử sứ giả nói:
“Chúng tôi nghe đức Phật đã diệt độ tại đây. Phật cũng
là Thầy chúng tôi. Vì lòng kính mộ Ngài, chúng tôi
đến xin phần xá-lợi về nước dựng tháp cúng dường.”
Vua Câu-thi đáp:
“Thật vậy, đúng như ngài nói. Nhưng vì đức Thế Tôn
đã giáng lâm và diệt độ tại đây. Nhân dân trong nước
tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xá-
lợi. Nhưng điều đó hẳn là không được!”
Đồng thời dân Bạt-li nước Giá-la-phả, dân Câu-lị
nước La-ma-già, dân chúng dòng Bà-la-môn nước Tì-
lưu-đề, dân chúng dòng họ Thích nước Ca-duy-la-vệ,
dân chúng dòng Lệ-xa nước Tì-xá-li, và vua A-xà-thế
nước Ma-kiệt, nghe đức Như Lai diệt độ tại cây Song
thọ ở thành Câu-thi, đều tự nghĩ: “Ta nay nên đến đó
chia phần xá-lợi.” 203

203 Các nước đến yêu sách chia xá-lợi: người Bạt-li 跋離 nước Giá- la-phả 遮羅頗; người Câu-lị 拘利 nước La-ma-già 羅摩伽; chúng Bà-la-môn nước Tì-lưu-đề 毘留提; dòng họ Thích nước Ca-duy-la- vệ 迦維羅衛; người Li-xa 離車 nước Tì-xá-li 毘舍離; và A-xà-thế, vua nước Ma-kiệt 摩竭王阿闍世. T 5: 8 nước Biên Cảnh 邊境八 國, nhưng không liệt kê danh sách. T 6: người Hoa Thị 華氏 nước Ba-tuần 波旬; người Câu-lân 拘鄰 nước Khả Lạc 可樂; người Mãn- li 滿離 nước Hành 衡國; các Phạm chí nước Thần Châu 神州; người Li-kiền 離揵 nước Duy-da 維耶; cuối cùng, A-xà-thế vua nước Ma-kiệt. Danh sách Pāli, D16 (ii 165): rājā Māgadho Ajātasattu,

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

A-xà-thế và các vua kia mới hạ lệnh trong nước đem bốn thứ binh mã tiến qua sông Hằng. Vua A-xà-thế sai Bà-la-môn Hương Tính:204 “Ngươi nhân danh ta vào thành Câu-thi hỏi thăm vua Mạt-la, đời sống thường nhật có thoải mái chăng, lui tới có khỏe mạnh chăng, và nói ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.” Bà-la-môn Hương Tính vâng lệnh, đến thành Câu-thi nói với các người Mạt-la: “Đại vương nước Ma-kiệt có lời thăm hỏi vô vàn. Các ngài đi đứng có nhẹ nhàng không? Bước đi có khỏe mạnh không? Và nhắn rằng: ‘Ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, [29c] ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.’”

Vesālikā Licchavī, Kapilavatthuvāsī Sakyā, Allakappakā Bulayo,
Rāmagāmakā Koḷiyā, Veṭṭhadīpako Brāhmaṇo, Pāveyyakā Mallā,
Kosinārakā Mallā.
204
Hương Tánh 香姓. T 6: Phạm-chí Mao Quệ 梵志毛蹶. T 7:
Đồ-lô-na 徒盧那. T 5: Thiên đế hóa hiện làm một người Phạm-
chí tên là Đồn-khuất 屯屈 để phân xử tranh chấp. D16: Doṇo
brāhmaṇo.

Các người Mạt-la trả lời:
“Quả như vậy! Quả như lời ông nói. Nhưng vì đức Thế
Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây; nhân dân trong
nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu
xin xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn không thể được.”
Các quốc vương liền triệu tập quần thần lập nghị, tụng
cáo rằng:
Chúng ta hòa nghị,
Xa đến cúi đầu,
Khiêm tốn yêu cầu.
Nhưng không chấp nhận,
Bốn binh đã sẵn.
Không tiếc thân mạng.
Dùng nghĩa không được;
Tất phải dùng lực.
Vua Câu-thi cũng triệu tập quần thần lập nghị trả lời:
Các người xa nhọc,
Khuất nhục cầu xin
Như Lai di thể.
Nhưng không cho được.
Kia muốn dùng binh,
Ta đây cũng sẵn.
Chống trả đến cùng,
Chưa từng biết sợ.
Bấy giờ, Bà-la-môn Hương Tính đứng ra hiểu dụ mọi
người:
“Chư Hiền, các ngài lãnh thụ giáo huấn của Phật đã
lâu, miệng tụng pháp ngôn, tâm phục theo giáo hóa
nhân ái, thường mong cho chúng sinh thảy được an
lành, nay há lẽ vì dành xá-lợi của Phật mà trở nên tàn

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

hại nhau sao? Di thể Như Lai, nếu muốn có lợi ích
rộng rãi, thì xá-lợi hiện tại nên chia ra nhiều phần.”
Chúng đều khen phải. Họ lại bàn nghị nên nhờ ai đủ
sức chia giúp. Mọi người đều nói Bà-la-môn Hương
Tính là người mà nhân và trí đều có đủ, có thể chia
được. Các quốc vương bèn sai Hương Tính:
“Ngươi hãy vì chúng ta mà chia xá-lợi làm tám phần
bằng nhau.”
Được lệnh của các quốc vương, Hương Tính đến ngay
chỗ xá-lợi, cúi đầu đảnh lễ, xong từ từ trước hết nhặt lấy
răng trên của Phật để riêng một nơi. Rồi bảo sứ giả mang
cái răng trên của Phật đến chỗ vua A-xà-thế rằng:
“Ngươi nhân danh ta tâu lên Vua rằng: ‘Đại vương,
đời sống thường nhật có thoải mái chăng? Bước đi có
khỏe không? Xá-lợi chưa đến, chắc Đại vương trông
lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng trên của Như Lai
để kịp cúng dường, cho thỏa lòng Đại vương trông
ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc, xá-lợi chia xong,
tôi sẽ đích thân dâng đến.’”
Khi ấy, sứ giả vâng lời, đi đến chỗ vua A-xà-thế, tâu
rằng:
“Bà-la-môn Hương Tính kính lời thăm hỏi vô vàn:
‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái không?
Bước đi có khỏe không. Xá-lợi chưa đến, [30a] chắc
Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng
trên của Như Lai để kịp cúng dường, cho thỏa lòng
Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc,
xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến.’”
Tiếp đó Hương Tính lấy một bình dung lượng chừng
một thạch, rồi chia đều xá-lợi ra làm tám phần, xong,

ông nói với mọi người:
“Các ngài bàn bạc cho tôi xin cái bình đó để dựng
tháp thờ tại nhà riêng.”
Mọi người đều nói:
“Trí tuệ thay. Như thế là thích hợp.”
Và họ đồng ý cho.
Lúc đó, có người thôn Tất-bát205 cũng đến xin phần
tro còn lại để dựng tháp cúng dường. Mọi người cũng
bằng lòng.
Sau khi người nước Câu-thi được xá-lợi liền dựng tháp
cúng dường. Các nước Ba-bà, Giá-la, La-ma-già, Tì-
lưu-đề, Ca-duy-la-vệ, Tì-xá-li, Ma-kiệt sau khi được
xá-lợi đều đem về nước dựng tháp cúng dường. Bà-
la-môn Hương Tính đem cái bình dùng chia xá-lợi về
nhà dựng tháp cúng dường. Dân chúng thôn Tất-bát
đem phần tro còn lại về dựng tháp cúng dường.
Như vậy, xá-lợi Phật được chia thờ ở tám tháp, tháp
thứ chín là cái bình, tháp thứ mười206 là tháp tro và
tháp thứ mười một là tháp tóc, thờ tóc Phật khi còn
tại thế.

Kết Kinh: Những ngày cần ghi nhớ Phật sinh giờ nào? Thành đạo giờ nào? Diệt độ thời nào?

205
Tất-bát 畢 鉢 羅. D16 (ii 166): Pippālivaniyā Moriyā. T 5: đạo sĩ
Hoàn-vi 桓違. Phạm-chí tên Ôn-vi 溫違.
206
Cuối cùng, những người họ Lực sĩ (Mallā) thâu lượm tro còn lại,
dựng tháp thờ, kể tất cả có 10 chỗ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH DU HÀNH

Sinh khi sao Phất207 mọc. Xuất gia khi sao Phất mọc.
Thành đạo khi sao Phất mọc. Diệt độ khi sao Phất
mọc.208
Lưỡng Túc Tôn sinh khi nào?
Xuất gia tu khổ khi nào?
Đắc Đạo tối thượng khi nào?
Nhập Niết-bàn thành thế nào?
Mồng tám: Như Lai sinh.
Mồng tám: Phật xuất gia.
Mồng tám: thành Bồ đề.
Mồng tám: vào diệt độ.
Sao Phất mọc, Thế Tôn sinh.
Sao Phất mọc, Phật xuất gia.
Sao Phất mọc, thành Chính giác.
Sao Phất mọc, nhập Niết-bàn.
Mồng tám, sinh Lưỡng túc tôn.
Mồng tám, vào rừng tu khổ.
Mồng tám, thành Đạo tối thượng.
Mồng tám, vào thành Niết-bàn.
Tháng hai, Như Lai sinh.
Tháng hai, Phật xuất gia.
Tháng hai, thành Bồ-đề.
Tháng hai, vào diệt độ.

207
Phất tinh 沸星. Cũng gọi là Phất-sa. Phiên dịch danh nghĩa (T
2131, tr. 1058b25): “Phất-sa, chính xác âm là Phú-sa 富沙… Hoặc
gọi là Bột-sa 勃沙. Dịch là Tăng thạnh 增盛… Tức sao Quỷ 鬼星
trong 28 tú.” Skt. Puṣya-nakṣatra. Tháng sao Phất, khoảng tháng
12 và tháng 1, dương lịch.
208
Phụ chú trong nguyên bản: “Đơn bản chú rằng: trong các câu
hỏi, đúng ra phải có câu: ‘Xuất gia giờ nào?’ Các bản thảy đều
khuyết.”

Tháng hai, sinh Lưỡng Túc Tôn.
Tháng hai, vào rừng tu khổ.
Tháng hai thành Đạo tối thượng.
Tháng hai, vào thành Niết-bàn.
Sa-la hoa nở rộ,
Đủ màu ánh chói nhau,
Tại Bản sinh xứ ấy,
Như Lai nhập Niết-bàn.
Đức Đại từ Niết-bàn,
Nhiều người xưng tán lễ.
Vượt qua các sợ hãi
Quyết định nhập Niết-bàn.209

209 Bản Hán, hết quyển 4.

3. KINH ĐIỂN TÔN
[30b11] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở núi Kì-xà-quật,1 thành La-duyệt-
kì, cùng đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm
mươi vị.
I. NHẠC THẦN BAN-GIÁ-DỰC
1. Hội nghị Chư thiên
Bấy giờ Ban-giá-dực, con của nhạc thần,2 trong lúc
đêm thanh vắng không người, phóng ánh sáng rọi
sáng núi Kì-xà-quật, đi đến chỗ Phật, đầu mặt đảnh lễ
chân Phật rồi đứng sang một bên, bạch đức Thế Tôn
rằng:
“Gần đây3 Phạm Thiên vương đến cõi trời Đao-lị bàn
nghị với Đế Thích. Con ở đó chính mình được nghe;
nay con có thể thuật lại đức Thế Tôn nghe chăng?”
Phật đáp:
“Ngươi muốn nói thì nói.”
Ban-giá-dực nói:
“Một thời, Chư Thiên Đao-lị nhóm ở Pháp giảng

* 第一分典尊經第三
1
T 8: Thứu phong sơn 鷲峯山.
2
Chấp nhạc thiên Ban-giá-dực Tử 執樂天般遮翼子. T 8: Ngũ Kế
Càn-thát-bà Vương tử 五髻乾闥婆王子. Pl.: Pañcasikha Gand-
habbaputta, Ngũ Kế (5 búi tóc), con trai của Nhạc thần; cũng gọi
là Ngũ Kế Càn-đà-bà tử 五髻乾陀婆子.
3
Để bản: tạc 昨 (đêm qua), TNM: cận 近 (gần đây).

đường4 để luận nghị. Lúc đó bốn Thiên vương ngồi
bốn phía theo phương hướng mình. Đề-đế-lại-tra5
Thiên vương ngồi ở phía Đông, mặt quay về hướng
Tây. Đế Thích ngồi trước mặt. Tì-lâu-lặc Thiên vương
ngồi ở phía Nam, mặt quay về hướng Bắc; Đế Thích
ngồi trước mặt. Tì-lâu-bác-xoa Thiên vương ngồi ở
phía Tây, mặt quay về hướng Đông; Đế Thích ngồi
trước mặt. Tì-sa-môn Thiên vương ngồi phía Bắc,
mặt quay về hướng Nam; Đế Thích ngồi trước mặt.
Sau khi các Thiên vương ngồi xong, con mới ngồi.
Lại còn có các đại thiên thần khác nữa, toàn là những
người đã từng theo Phật tu hành phạm hạnh, khi mệnh
chung ở đây, được sinh lên cõi trời Đao-lị, khiến cho
Chư Thiên ở đó thêm được năm thứ phước: tuổi thọ
cõi trời, sắc đẹp cõi trời, danh xưng cõi trời, lạc thú
cõi trời, và oai đức trời.6 Bấy giờ Chư Thiên Đao-lị
vui mừng phấn khởi nói rằng:
“ - Mong chúng chư Thiên tăng gia, chúng A-tu-la
giảm thiểu.
“Lúc ấy, Thích Đề-hoàn Nhân7 [30c] biết Chư Thiên
4
Pháp giảng đường 法講堂. Pl.: Sudhamma-sabhā (Thiện pháp
đường); hội trường của Chư Thiên Đao-lị.
5
Bốn vị Thiên vương: Đề-đế-lại-tra 提帝賴吒; Pl.: Dhataraṭṭha (Trì
Quốc): Tì-lâu-lặc 毗樓勒; Pl.: Virūḷhaka (Tăng Trưởng); Tì-lâu-
bác-xoa 毗樓博叉; Pl.: Virūpaka (Quảng Mục). Tì-sa-môn 毗沙門;
Pl.: Vessavana (Đa Văn).
6
T 8, 5 điều cực ái lạc: thọ mạng, sắc tướng, danh xưng, cát tường,
quyến thuộc 壽命色相名稱吉祥眷屬. Cf. Pāli, A. iii, 36: aggasmiṃ
dānaṃ dadataṃ, aggaṃ puññaṃ pavađhati aggaṃ āyu ca vaṇṇo
ca, yaso kitti sukhaṃ balaṃ.
7
Thích Đề-hoàn Nhân 釋提桓因, Thiên đế Thích 天帝釋; Pl.: Sakka
devānam Inda.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

có điều vui mừng, bèn đọc bài tụng cho Chư Thiên
Đao-lị nghe rằng:
Chúng Chư Thiên Đao-lị,
Cùng Đế Thích hoan lạc,
Cung kính lễ Như Lai,
Đấng Pháp vương tối thượng.
Chư Thiên thọ bóng phước,
Thọ, sắc, danh, lạc, uy.
Theo Phật tu phạm hạnh,
Nên sinh vào nơi đây.
Lại có các Thiên nhân,
Ánh màu sáng chói lọi.
Đệ tử trí tuệ Phật,
Sinh đây càng trỗi vượt.
Đao-lị và Nhân Đề,8
Nghĩ thế mà sung sướng.
Cung kính lễ Như Lai,
Đấng Pháp vương tối thượng.
“Chư Thiên Đao-lị sau khi nghe bài kệ ấy, lại càng vui
mừng không thể tự chế:
“ - Mong chúng Chư Thiên gia tăng, chúng A-tu-la
giảm thiểu.
2. Tám pháp Vô đẳng
“Thích Đề-hoàn Nhân thấy Chư Thiên Đao-lị vui
mừng hớn hở, bèn bảo họ rằng:
“ - Chư Hiền có muốn nghe tám pháp vô đẳng của

8 Nhân Đề 因提: (Thích) Đề-hoàn Nhân.

Như Lai9 không?
Chư Thiên đáp:
“ - Chúng tôi muốn nghe.”
“Đế Thích nói:
“ - Hãy lắng nghe, hãy khéo suy nghĩ. Này Chư Hiền,
đức Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ
mười hiệu. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai,
hiện tại có đủ mười hiệu: Như Lai, Chí Chân, Đẳng
Chính Giác, như Phật.
“Pháp Phật vi diệu, được khéo giảng thuyết, được
người trí thực hành. Ta không thấy có ai trong quá
khứ, vị lai, hiện tại có giáo pháp vi diệu như Phật.
“Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô ngại và
an trú.10 Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện
tại có thể ở nơi pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô
ngại và an trú như Phật.
“Chư Hiền, Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ rồi còn
có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, dẫn đến
gần và dần dần đến chỗ hội nhập tịch diệt.11 Ví như
nước sông Hằng,12 và nước sông Diệm-ma,13 cả hai

9
Như Lai bát vô đẳng pháp 如來八無等法; T 8: tám pháp hy hữu của
Thế Tôn 世尊八希有法. D19 (ii 222): attha yathābhuccavaṇṇā:
tám sự tán thán Như Lai một cách chân thật.
10
Hán: thông đạt vô ngại dĩ tự ngu lạc 通達無礙以自娛樂.
11
Thân cận (…) tịch diệt 親 近 (…) 寂滅. Cf. D19 ibid.: saṃsandati
nibbābañ ca paṭipadā ca, “hợp lưu Niết-bàn và đạo.”
12
T 8: Căng-già hà 殑伽河.
13
Diệm-ma 炎摩. T 8: Diêm-mâu-na 閻牟那. Pl.: Yamunā, chi lưu
của sông Hằng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

dòng sông đều chảy vào biển cả. Phật cũng vậy. Có
thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, dẫn đến gần
và dần dần đến chỗ hội nhập tịch diệt. Ta không thấy
có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thể khai thị con
đường dẫn đến Niết-bàn được như Phật.
“Chư Hiền, Như Lai thành tựu quyến thuộc, gồm
những người có trí tuệ, Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, Sa-
môn. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện
tại [31a] có được quyến thuộc như Phật.
“Chư Hiền, Như Lai thành tựu đại chúng. Đó là Tỳ-
kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Ta không
thấy ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại thành tựu đại
chúng như Phật.
“Chư Hiền, ngôn và hành của Như Lai tương ưng.
Nói đúng như làm, làm đúng như nói, thành tựu pháp
tùy pháp.14 Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai,
hiện tại mà ngôn hành tương ưng, thành tựu pháp tùy
pháp như Phật.
“Chư Hiền, Như Lai làm lợi ích cho mọi người, đem
an lạc cho mọi người; với lòng từ mẫn, Ngài làm lợi
ích cho Chư Thiên và nhân loại. Ta không thấy có
ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại làm lợi ích cho mọi
người, đem an lạc cho mọi người như Phật.
“Chư Hiền, đó là tám pháp vô đẳng về Như Lai.
“Khi ấy có vị Đao-lị nói:
“ - Giả sử thế gian được tám đức Phật ra đời một lượt,

14 Hán: pháp pháp thành tựu 法法成就. Pl. định cú: dhammānudh ammappaṭipannaṃ.

thì sẽ làm tăng nhiều Chư Thiên mà giảm bớt chúng
A-tu-la.
“Vị trời khác nói:
“ - Đừng nói chi tám đức Phật, dẫu cho có bảy Phật,
sáu Phật, cho đến, hai đức Phật ra đời, cũng làm cho
thêm nhiều chúng chư Thiên mà giảm bớt chúng A-
tu-la.
“Thích Đề-hoàn Nhân liền nói với trời Đao-lị:
“ - Ta được nghe từ Phật, trực tiếp lãnh giáo từ Phật,
thì không bao giờ có thể có hai đức Phật ra đời một
lần. Nhưng nếu Đức Như Lai mà ở đời lâu dài, vì
thương tưởng mọi người, vì ích lợi cho nhiều người,
vì an lạc cho Chư Thiên và nhân loại, thì cũng có thể
tăng nhiều chúng Chư Thiên mà giảm bớt chúng A-
tu-la vậy.”
3. Thường Hình Đồng Phạm Thiên
Rồi Ban-giá-dực bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, Chư Thiên Đao-lị sở dĩ tập họp tại
Pháp giảng đường, ấy là để bàn luận, tư duy, thương
lượng, xem xét giáo lệnh được ban ra. Rồi trao cho
Tứ thiên vương. Tứ thiên vương sau khi thọ lãnh, mỗi
vị ngồi đúng theo chỗ của mình. Không bao lâu, có
ánh sáng lớn kì lạ chiếu sáng bốn phương. Chư Thiên
Đao-lị nhìn thấy ánh sáng ấy thảy đều kinh sợ: ‘Nay
có ánh sáng lạ này, sắp có điều gì quái lạ chăng?’ Các
đại thiên thần có oai đức cũng đều kinh sợ: ‘Nay có
ánh sáng lạ này, sắp báo điều gì quái lạ chăng?’
“Khi ấy, Đại Phạm Vương tức thì hóa làm Đồng tử

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

đầu có năm chõm,15 đứng giữa hư không, bên trên đại
chúng, gương mặt xinh đẹp vượt hẳn đám đông, thân
màu vàng tía, che mờ ánh sáng Chư Thiên. Chư Thiên
Đao-lị không đứng dậy nghinh đón, cũng không cung
kính, không mời ngồi. Khi Phạm Đồng tử ngồi vào
chỗ ngồi của vị trời nào thì vị ấy rất hoan hỷ. Ví như
vua Quán Đảnh thuộc dòng Sát-lị, khi làm lễ đăng
quang, khi ấy vua rất hoan hỷ phấn khởi.
“Ngồi chưa lâu, Đại Phạm lại tự biến thành hình tượng
đồng tử [31b] đầu có năm chõm, ngồi giữa hư không,
bên trên đại chúng, như một lực sĩ ngồi trên chỗ ngồi
vững chắc, vòi vọi bất động, và làm bài tụng:
Chúng Chư Thiên Đao-lị,
Cùng Đế Thích hoan lạc,
Cung kính lễ Như Lai,
Đấng Pháp vương tối thượng.
Chư Thiên thọ bóng phước:
Thọ, sắc, danh, lạc, uy.
Theo Phật tu phạm hạnh,
Nên sinh vào nơi đây.
Lại có các Thiên nhân,
Ánh màu sáng chói lọi.
Đệ tử trí tuệ Phật,
Sinh đây càng trỗi vượt.
Đao-lị và Nhân Đề,
Nghĩ thế mà sung sướng.
Cung kính lễ Như Lai,
15
Đồng tử đầu ngũ giác kế 童子頭五角. D. 19 (ii 230): Phạm thiên
Sanaṅkumāra (Thường Đồng Hình) hóa làm đồng tử có tên Pañ-
casikha. (Ngũ Kế đồng tử). Bản Hán không coi Sanaṅkumāra và
Pañcasikha là những tên người.

Đấng Pháp vương tối thượng.
“Rồi thì, Chư Thiên Đao-lị nói với Đồng tử: ‘Chúng
tôi đã nghe Thiên đế Thích tán thán tám pháp vô đẳng
của Như Lai, thảy đều hoan hỷ phấn khởi không thể tự
chế.’ Phạm Đồng tử bèn nói với Chư Thiên: ‘Tám pháp
vô đẳng của Như Lai là những gì? Ta cũng muốn nghe.’
Thiên đế Thích bèn nói cho Đồng tử nghe tám pháp vô
đẳng của Như Lai. Chư Thiên Đao-lị nghe lần nữa, bội
phần hoan hỷ phấn khởi không kể xiết: ‘Mong chúng
chư Thiên tăng thịnh, chúng A-tu-la giảm thiểu.’
“Khi ấy Đồng tử thấy chư Thiên hoan hỷ lại càng
phấn khởi, bèn nói với chư Thiên Đao-lị rằng: ‘Các
ngươi muốn nghe một pháp vô đẳng không?’ Đao-lị
thiên đáp: ‘Hay lắm, chúng tôi muốn nghe.’
“Đồng tử nói: ‘Hãy lắng nghe, ta sẽ nói cho.

II. TRUYỀN KÝ ĐẠI ĐIỂN TÔN
4. Vị phụ tướng đại thần
“Này Chư Thiên Đao-lị, đức Như Lai xưa kia, lúc
Ngài còn làm Bồ tát, sinh bất cứ chỗ nào thảy đều
thông minh túc trí.
“Này Chư Hiền, vào thời quá khứ xa xưa, có vị vua
tên Địa Chủ.16 Đệ nhất Thái tử tên Từ Bi.17 Đại thần
của vua tên Điển Tôn18 và con Đại thần tên Diệm
Man19 vốn là bạn của Thái tử Từ Bi, và người bạn

16
Địa Chủ 地主. T 8: Vực Chủ 域主. Pl.: Disampati (Phương Chủ).
17
Từ Bi 慈悲. T 8: Lê-nỗ 黎努. Pl.: Reṇu.
18
Điển Tôn 典尊. T 8: Kiên Cố 堅固. Pl.: Govinda.
19
T 8: Hộ Minh 護明. Diệm Man 焰鬘. Pl.: Jotipāla (Hộ Minh).

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

này thường kết giao với sáu vị Đại thần dòng Sát-lị
khác.20
“Đại vương Địa Chủ mỗi khi muốn vào thâm cung du
hý, bèn đem quốc sự ủy thác lại Đại thần Điển Tôn, rồi
sau đó mới vào cung hát xướng, hoan lạc với ngũ dục.
“Đại thần Điển Tôn khi muốn xử lý quốc sự, trước hết
đem việc đó hỏi con, sau mới quyết định. Hoặc có phân
xử điều gì, ông cũng nghe theo ý con. Sau bỗng nhiên
Đại thần Điển Tôn mệnh chung. Vua Địa Chủ nghe tin,
buồn thương [31c] thảm thiết, đấm ngực mà than rằng:
‘Quái thay! Sao vô phúc! Quốc gia mất người lương
bật.’ Thái tử Từ Bi thầm nghĩ: ‘Vua vì mất Điển Tôn
mà sinh ưu khổ. Ta hãy đến can Vua, chớ nên vì cái tang
ấy mà buồn khổ. Vì sao? Vì Đại thần Điển Tôn hiện có
con tên là Diệm Man còn thông minh túc trí hơn cha.
Nay Vua có thể triệu vào để giao xử lý quốc sự.’
“Rồi Thái tử Từ Bi liền đến Vua tâu bày ý kiến. Vua
nghe lời, cho triệu Diệm Man đến bảo rằng: ‘Nay ta
bổ sung ngươi vào chức vị của cha ngươi, trao cho
ngươi ấn phụ tướng.’ Diệm Man lãnh ấn phụ tướng
xong, khi vua muốn vào thâm cung thì đem quốc sự
giao cho Diệm Man.
“Diệm Man vốn đã biết rõ việc trị lý. Chẳng những
những điều trước kia cha làm Diệm Man biết rõ, mà
điều trước kia cha không thể làm Diệm Man cũng biết
rõ. Về sau danh tiếng Diệm Man truyền khắp quốc
nội, nên thiên hạ đều tôn xưng là Đại Điển Tôn.21

20
D19: Reṇu, Jotipāla và sáu người Khattiyā: tám người bạn tất cả.
21
Đại Điển Tôn 大 典 尊. T 8: Đại Kiên Cố 大 堅 固. Pāli: Mahā-
Govinda.

“Một thời, Đại Điển Tôn lại nghĩ: ‘Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ Thái tử nối ngôi cũng chưa phải là việc khó. Có lẽ ta nên đến nói với sáu đại thần Sát-lị: ‘Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ Thái tử nối ngôi cũng chưa phải là việc khó. Nhưng các ông cũng nên cầu phong vương thổ cho riêng mình. Ngày Thái tử lên ngôi, chớ quên nhau vậy.’ “Thế rồi Đại Điển Tôn đi đến sáu đại thần Sát-lị kia, nói rằng: ‘Thưa các Ngài, nên biết, Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu; việc Thái tử lên nói Vương vị chưa phải là việc khó. Các ông nên đến tỏ ý này với Thái tử rằng: ‘Chúng tôi với ngài biết nhau từ nhỏ. Ngài khổ chúng tôi khổ, ngài vui chúng tôi vui. Nay vua đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu, việc Thái tử lên nối ngôi vua không phải là việc khó. Nếu ngài lên ngôi, xin ngài hãy phong đất cho chúng tôi.’ “Sáu đại thần Sát-lị liền đến tỏ với Thái tử. Thái tử trả lời: ‘Nếu ta lên ngôi mà chia đất phong quốc, ta còn phong cho ai khác hơn?’ Không bao lâu, bỗng vua băng hà. Đại thần trong nước đến bái yết Thái tử, tôn lên kế vị. Lên ngôi xong, Tân vương thầm nghĩ: ‘Nay lập chức Tể tướng nên chuẩn theo Tiên vương. Nhưng người nào xứng đáng để cử chức đó? Hẳn phải là Đại Điển Tôn mới được.’ Vua Từ Bi liền triệu Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nay ta cử ngươi lên chức vị Tể tướng và trao [32a] ấn tín cho. Ngươi hãy chuyên cần tổng lý quốc sự.’ Đại Điển Tôn vâng lệnh, lãnh ấn. 5. Phân chia Vương thổ “Mỗi khi vua lui vào cung, bao nhiêu quốc sự đều phó

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

thác cả cho Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nay nên đến sáu vị Sát-lị để hỏi thử xem họ có nhớ lời trước kia không.’ Ông bèn đi đến nói với sáu đại thần Sát-lị: ‘Các ngài có nhớ lời đã nói khi trước không? Nay Thái tử đã lên ngôi vua, ở kín trong thâm cung, vui thú ngũ dục. Các ngài nay nên đến tâu hỏi vua: ‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng?’ “Sáu vị Sát-lị nghe lời ấy xong liền đến chỗ vua, tâu: ‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng? Rằng: Cắt đất phong ấp, ai xứng đáng ở đó?’ Vua đáp: ‘Ta không quên! Xưa ta có nói, chia đất phong ấp, phi các khanh còn ai được.’ “Tiếp đó vua thầm nghĩ: ‘Cõi đất Diêm-phù-đề này trong rộng ngoài hẹp.22 Người nào có khả năng phân nó làm bảy phần?’ Rồi lại nghĩ: ‘Chỉ có Đại Điển Tôn mới làm được việc này.’ Vua liền triệu Đại Điển Tôn đến nói rằng: ‘Ngươi hãy chia cõi đất Diêm-phù-đề này ra làm bảy phần.’ Đại Điển Tôn sau đó liền phân nó làm bảy phần. Thành, thôn ấp, quận quốc do vua cai trị, thảy làm một phần. Sáu nước do Sát-lị đại thần được chia cho mỗi nước một phần. Vua lấy làm hài lòng nói: ‘Nguyện vọng của ta đã thỏa.’ Sáu đại thần Sát-lị cũng sung sướng cho nguyện vọng mình đã thỏa. Công việc này thành được là nhờ Đại Điển Tôn vậy. ‘Sáu vua dòng Sát-lị lại tự nghĩ: ‘Nước ta mới lập, phải cần có vị phụ tướng. Nhưng biết ai có thể đảm

22
D19 (ii 235): imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena
sakaṭamukhaṃ, “đại địa này phía Bắc rộng, phía Nam có hình như
phần trước cỗ xe. Địa hình nước Ấn Độ cổ đại.

đương được? Nếu có ai như Đại Điển Tôn, ta sẽ khiến
kiêm thông lãnh quốc sự.’
‘Sáu vua Sát-lị đều mời Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nước
ta cần phụ tướng. Khanh hãy vì ta kiêm thông, lãnh
quốc sự.’ Cả sáu nước đều trao cho ấn phụ tướng. Đại
Điển Tôn nhận tướng ấn xong, sáu vua lui vào hậu
cung hưởng thụ dục lạc. Đại Điển Tôn được giao luôn
quốc sự, và xử lý luôn công việc cả bảy nước; thảy
đều thành tựu cả.
‘Đồng thời, trong nước có bảy đại Cư sỹ, Đại Điển
Tôn cũng xử lý luôn việc nhà giúp họ. Ông lại có thể
dạy bảo cho bảy trăm Phạm-chí đọc tụng kinh điển.’
‘Bảy Quốc vương kính xem ông như thần minh. Bảy
đại Cư sỹ kính xem ông như Đại vương. Còn bảy
trăm Phạm-chí kính xem ông như Phạm Thiên. Họ
đều thầm nghĩ rằng: ‘Tể tướng Đại Điển Tôn thường
gặp gỡ Phạm Thiên, chuyện trò, đi đứng, thân thiện
với Phạm Thiên.’
6. Hội kiến Phạm Thiên
“Bấy giờ, [32b] Đại Điển Tôn thầm biết ý tưởng bảy
Vua, Cư sỹ, và Phạm-chí, bèn tự nhủ rằng: ‘Họ nói ta
thường gặp gỡ Phạm Thiên, chuyện trò, đi đứng, thân
thiện với Phạm Thiên. Nhưng ta thật chưa từng thấy
Phạm Thiên, chưa từng nói chuyện với Phạm Thiên.
Ta không thể im lặng để vọng nhận tiếng khen đó. Ta
cũng từng nghe các vị kì túc nói: Ai trong bốn tháng
mùa hạ ở nơi nhàn tĩnh tu tập bốn vô lượng23 thời

23 D19 (ii 237): karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, thiền tứ về thiền bi tâm.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

Phạm Thiên sẽ xuống gặp. Nay ta có nên tu bốn vô
lượng để được Phạm Thiên xuống gặp chăng?’
‘Rồi thì, Đại Điển Tôn tìm đến bảy quốc vương nói
rằng: ‘Tâu Đại vương, mong Đại vương hãy trông
nom quốc sự. Tôi muốn tu bốn vô lượng trong bốn
tháng mùa hạ.’ Bảy vua nói: ‘Khanh tự biết thời.’
‘Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy Cư sỹ: ‘Các ông hãy
tự lo công việc của mình. Ta muốn trong bốn tháng
mùa hạ tu bốn vô lượng.’ Các Cư sỹ đáp: ‘Vâng. Ngài
tự biết thời.’
“Ông lại nói với bảy trăm Phạm-chí: ‘Các khanh hãy
siêng năng đọc tụng và chỉ bảo lẫn nhau. Ta muốn
trong bốn tháng mùa hạ tu bốn vô lượng.’ Các Phạm-
chí đáp: ‘Vâng. Đại sư tự biết thời.’
“Rồi Đại Điển Tôn ở phía Đông thành ấy dựng một
am thất, vào bốn tháng mùa hạ, nghỉ ở đó mà tu bốn
vô lượng. Nhưng Phạm Thiên vẫn không hiện xuống.
Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nghe các bậc túc cựu
nói, tu bốn vô lượng trong bốn tháng hạ thì sẽ có
Phạm Thiên hiện xuống, nhưng nay sao tịch nhiên
không thấy phảng phất gì?’
“Đến ngày rằm trăng tròn, Đại Điển Tôn ra khỏi tịnh
thất, đến ngồi trên chỗ đất trống. Ngồi đó chưa bao
lâu, bỗng có ánh sáng lạ hiện tới. Đại Điển Tôn tự
nghĩ: ‘Nay ánh sáng lạ đó là điềm Phạm Thiên sắp
hiện xuống chăng?’
“Ngay khi ấy Phạm Thiên hóa làm một Đồng tử đầu
có năm chỏm, ngồi giữa không, bên trên chỗ Đại Điển
Tôn. Đại Điển Tôn sau khi thấy bèn nói bài tụng rằng:
Đây là thiên tượng gì,

Ở ngay giữa hư không,
Sáng chói cả bốn phương,
Như đống củi cháy hực?
Phạm Đồng tử đáp lại bằng bài kệ:
Duy Chư Thiên cõi Phạm
Biết ta Phạm đồng tử.
Những người khác biết ta
Thờ tự như Thiên thần.24
Đại Điển Tôn đáp bằng bài kệ:
Nay tôi sẽ vâng bẩm,
Phục vụ chi thành kính,
Dâng các thứ thượng vị,
Nguyện Trời biết lòng tôi.
[32c] Phạm Đồng tử lại nói kệ:
Nay dọn cúng dường này,
Điển Tôn, ngươi cần gì?
Muốn gì, chí cầu gì?
Ta sẽ trao cho ngươi.
“Phạm Thiên lại bảo Điển Tôn: ‘Ngươi muốn hỏi gì
tùy ý hỏi. Ta sẽ nói cho.’ Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta
nên hỏi việc hiện tại chăng? Hay việc vị lai?’ Rồi lại
tự nghĩ: “Việc hiện tại đời này, cần gì nữa hỏi. Ta hãy
hỏi việc chưa tỏ. Ông liền hướng đến Phạm Đồng tử
nói bài kệ:
Tôi xin hỏi Phạm Đồng,
Để giải quyết mối nghi:

24 Nguyên Hán: Đại thần大神; TNM: Hỏa thần火神. D19 ibid.: sabbe jānanti maṃ devā, “Tất cả Thiên thần đều biết ta.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

Học và trụ pháp gì,
Được sinh lên Phạm Thiên?25
“Phạm Đồng tử đáp:
Dứt ý tưởng ta, người;26
Độc cư, tu từ tâm;27
Trừ dục, không xú uế,
Được sinh lên Phạm Thiên.
“Đại Điển Tôn nghe xong bài kệ, liền suy nghĩ: ‘Phạm
Đồng tử thuyết kệ là nên trừ xú uế. Ta không hiểu điều
này. Vậy cần hỏi thêm nữa.’ Bèn nói kệ:
Phạm kệ nói xú uế,28
Xin giải rõ tôi hay:
Ai đóng29 cửa thế gian,
Đọa ác, không sinh thiên?
‘Phạm Đồng tử đáp bằng bài kệ:
Dối trá và tật đố,

25
D 19: amataṃ brahnalokam, Phạm thiên giới bất từ.
26
Hán: xả ngã nhân tưởng 捨我人想. Cf. D19 ibid.: hitvā mamattaṃ
manujesu brahme, “Bà-la-môn, giữa mọi người xả bỏ ngã và ngã
sở.”
27
Hán: độc xử 獨處…, ở một mình, độc cư. T 8: tâm trú nhất cảnh bi
giải thoát 心住一境悲解脫. D19, ibid.: ekodibhūto karuṇedhimutto,
“chuyên nhất cảnh tu bi thắng giải.” Được giải thích ở đoạn sau
trong Kinh văn Pāli: sống một mình tại nơi xa vắng, trong một khu
rừng (idhekacco vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ …)
28
Xú uế 臭穢. Pāli: āgamagandha: mùi thịt sống (Sớ giải, đồng
nghĩa với vissagandha).
29
Để bản: khai 開 mở; TNM: bế 閉, đóng. D. 19 ibid..: kenāvaṭā vāti
pajā kurutu āpāyikā nivutabrahmalokā ti, “sinh loại bị cái gì đóng
kín, bốc mùi xú uế (Sớ giải: pūtikā vāyati), để đọa lạc, bị bít lối
Phạm thiên giới.”

Ngã mạn, tăng thượng mạn
Tham dục, sân nhuế, si
Mặc tình chứa đầy tâm,
Là thế gian xú uế;
Ta nói cho ngươi rõ.
Nó mở cửa thế gian;
Đọa ác, không sinh thiên.
“Nghe xong, Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Theo lời của
Phạm Đồng tử, bây giờ ta đã hiểu nghĩa chữ xú uế.
Nhưng tại gia thì không thể dứt trừ được. Tốt hơn ta
có nên bỏ đời, xuất gia, cạo bỏ râu tóc, bận pháp phục,
tu đạo chăng?’ Khi ấy Phạm Đồng tử biết được ý nghĩ
của ông, bèn nói bài kệ:
Nếu ngươi hay dũng mãnh,
Chí đó thật tuyệt vời;
Là hành vi bậc trí;
Chết tất sinh Phạm Thiên.
[33a] “Thế rồi Phạm Đồng tử hốt nhiên biến mất.
7. Xả tục xuất gia
“Bấy giờ, Đại Điển Tôn trở về, đi đến bảy vua, tâu
rằng: ‘Tâu Đại vương, mong ngài đem sức thần mà
xử lý quốc sự. Nay tôi có ý xuất gia, bỏ đời, bận pháp
phục tu đạo. Vì sao vậy? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên
nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì
không sao loại trừ được nó.’ Bảy Quốc vương thầm
nghĩ: ‘Bọn Bà-la-môn thường hay tham tài bảo, có lẽ
ta nên mở rộng kho tàng cho ông ta cần dùng gì tùy ý,
để đừng xuất gia.’ Rồi họ vời Đại Điển Tôn đến bảo:
‘Ngươi muốn cần dùng gì ta đều cấp cả, không cần
xuất gia.’ Đại Điển Tôn tâu đáp: ‘Tôi đã được Vua ân

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

tứ rồi. Tôi cũng có nhiều tài bảo. Nay xin để lại hết
dâng Đại vương. Xin cho tôi được thỏa chí nguyện
xuất gia thôi.’
“Bảy Quốc vương lại thầm nghĩ: ‘Những người Bà-
la-môn thường ham mỹ sắc. Có lẽ ta đem thể nữ trong
cung cấp cho vừa ý, để khỏi xuất gia.’ Rồi họ nói với
Đại Điển Tôn: ‘Nếu cần thể nữ, ta cấp hết cho ngươi.
Không cần xuất gia nữa.’ Đại Điển Tôn đáp: ‘Nay tôi
đã được Vua ân tứ rồi. Nhưng trong nhà tôi thể nữ có
nhiều, nay cho về hết. Tôi chỉ mong lìa ân ái để xuất
gia hành đạo. Vì tôi thân nghe Phạm Đồng tử nói điều
xú uế mà lòng nhàm ghét. Nếu tại gia thì không sao
trừ được.’
“Rồi Đại Điển Tôn nói bài kệ cho vua Từ Bi nghe:
Vua hãy nghe tôi nói
Vua là bậc Nhân tôn,
Cho tài bảo, thể nữ.
Thứ ấy phi sở thích.
“Vua Từ Bi đáp bằng bài kệ:
Thành Đàn-đặc: Già-lăng.
Thành A-bá: Bố-hòa.
Thành A-bàn: Đại-thiên.
Thành Ương-già: Chiêm-bà.
Số-di: Tát-la thành
Tây-đà: Lộ-lâu thành
Thành Bà-la: Già-thi.30

30
Đàn-đặc 檀特 (Dantapura) cho bộ tộc Già-lăng 伽 陵 (Kaliṅga);
Bố-hòa 布和 (Potana) cho bộ tộc A-bà 阿婆 (hay sa 娑? Assaka);
大天 (Mahesa, hay Mahissatī) cho bộ tộc A-bàn 阿槃 (Avantī);
Chiêm-bà 瞻婆 (Campā) cho bộ tộc Ương-già 鴦伽 (Aṅga); Bà-

Thảy do Điển Tôn dựng.
Có bao nhiêu ngũ dục,
Ta sẽ cùng cho ngươi.
Hãy cùng trông việc nước.
Không nên bỏ xuất gia.
“Điển Tôn trả lời bằng bài kệ:
Ngũ dục, tôi không thiếu.
Chỉ không ham thế gian.
[33b]Sau khi nghe Trời nói,
Không còn muốn tại gia.
“Vua Từ Bi đáp lại bằng bài kệ:
Lời Đại Điển Tôn nói,
Được nghe từ Trời nào,
Mà dứt bỏ ngũ dục?
Nay hỏi, mong trả lời.
“Đại Điển Tôn nói kệ:
Xưa tôi ở chỗ vắng,
Một mình, tự suy tư.
Rồi Phạm Thiên vương đến,
Tỏa hào quang rực sáng.
Tôi nghe được từ Ngài.

la 婆羅 (Bārāṇasī) cho Già-thi 伽尸(Kāsī). Còn lại 2 thành, bản Hán khó dò. Có thể: Lộ-lâu thành 路 樓 (Roruka) cho dân Số-di 數 彌 (Sovīra); Tát-la thành 薩 羅 (Mithila) cho dân Tây-đà 西 陀 (Videha). Cf 19 (ii 235). T 8: danh sách 7 nước/ thành, không nêu bộ tộc: Ca-lăng-nga 迦陵誐國, Nại-đa-bố-ra 奈多布囉城, Ma-thấp- ma-ca 摩濕摩迦國, Bao-châm-na 褒箴那城, Vãn-đế-na 晚帝那 國, Ma-hê-sa-ma 摩呬沙摩城, Tô-vĩ-ra 蘇尾囉國, Lao-rô-ca 勞嚕 迦城, Di-thể-la 彌體羅國, Vĩ-đề-hê 尾提呬城, Ma-già-đà 摩伽陀 國, Chiêm-ba 瞻波大城, Ba-la-nại 波羅奈國, Ca-thi 迦尸大城.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

Không còn ham thế gian.
“Vua Từ Bi nói kệ:
Hãy chờ, Đại Điển Tôn!
Để cùng hoằng thiện pháp;
Rồi sau cùng xuất gia.
Khanh là thầy của ta.
Ví như trong hư không,
Thanh tịnh, đầy lưu ly;
Nay ta tín thanh tịnh,
Đầy khắp trong Phật pháp.
“Rồi Đại Điển Tôn lại làm bài tụng:
Chư Thiên và người đời,
Đều nên xả ngũ dục;
Chùi sạch các ô uế,
Mà tịnh tu phạm hạnh.
“Bấy giờ bảy vị Quốc vương nói với Đại Điển Tôn:
‘Ngươi nên hoãn lại bảy năm để cùng nhau vui thú
ngũ dục. Sau đó chúng ta cùng bỏ nước, giao lại cho
con em, cùng xuất gia. Há không hay hơn sao? Những
gì ngươi sở đắc, chúng ta cũng đồng.’
“Đại Điển Tôn đáp: ‘Thế gian vô thường, mạng người
mau chóng, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nay
hoãn đến bảy năm chẳng quá lâu lắm sao?’ Bảy vua
nói: ‘Bảy năm mà lâu thì sáu, năm... hoặc một năm
cũng được. Chúng ta lưu lại trong tĩnh cung để cùng
chung vui hưởng ngũ dục tuyệt thế. Sau đó chúng ta
cùng bỏ nước, giao lại cho con em, cùng xuất gia. Há
không hay hơn sao? Những gì ngươi sở đắc, chúng ta
cũng đồng.’

“Đại Điển Tôn vẫn đáp: ‘Thế gian vô thường, mạng người chóng vánh, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nên dầu cho một năm vẫn còn lâu; thậm chí bảy tháng, hay một tháng cũng không thể được.’ Bảy vua nói tiếp: ‘Thôi thì hoãn bảy ngày.’ [33c] Đại Điển Tôn đáp: ‘Bảy ngày không lâu, có thể hoãn được. Xin Đại vương chớ sai lời. Quá bảy ngày nếu vua không xuất gia thì tôi xuất gia một mình.’ “Rồi Đại Điển Tôn lại đến bảy Cư sỹ, bảo họ: ‘Mỗi người hãy tự lo lấy công việc của mình. Tôi muốn xuất gia, tu đạo vô vi. Vì sao vậy? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên, nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không sao dứt trừ được.’ “Bảy Cư sỹ đáp Đại Điển Tôn: ‘Lành thay, chí hướng ấy! Ông hãy làm những gì thích hợp. Chúng tôi cũng muốn cùng xuất gia theo. Những gì ông sở đắc, chúng tôi cũng nên đồng.’ “Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy trăm Phạm-chí: ‘Các khanh, hãy siêng năng phúng tụng, tìm rộng đạo nghĩa, rồi dạy bảo lẫn nhau. Tôi muốn xuất gia tu đạo vô vi. Vì sao? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên nói đến xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không thể dứt trừ được.’ Bấy giờ bảy trăm Phạm-chí nói với Đại Điển Tôn: ‘Đại sư, chớ xuất gia. Sống gia đình thì an vui, hưởng thụ ngũ dục, có nhiều người hầu hạ, tâm không ưu khổ. Người xuất gia sống một mình ở chỗ hoang vắng; muốn gì đều không có, chẳng ham lấy được gì.’ Đại Điển Tôn đáp: ‘Nếu ta cho tại gia là vui, xuất gia là khổ, hẳn ta không xuất gia. Nhưng ta đã cho tại gia là khổ, xuất gia là vui, nên ta xuất gia.’ Các Phạm-chí nói: Đại sư xuất gia, chúng tôi cũng xuất

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

gia. Đại sư làm gì, chúng tôi làm theo cả.’
“Đại Điển Tôn lại đến nói với các bà vợ: ‘Nay các
ngươi được tùy nghi. Ai muốn ở thì ở. Ai muốn về thì
về. Nay ta muốn xuất gia cầu đạo vô vi.’ Rồi kể hết
sự việc như trên, và nói rõ ý muốn xuất gia. Các phu
nhân đáp: ‘Đại Điển Tôn nếu còn ở nhà, thì vừa là
chồng cũng vừa như cha chúng tôi. Nay nếu xuất gia,
chúng tôi sẽ xin đi theo. Việc gì Đại Điển Tôn làm,
chúng tôi cũng sẽ làm.’
“Sau bảy ngày, Đại Điển Tôn cạo bỏ râu tóc, mặc ba
pháp y, bỏ nhà mà đi. Đồng thời, bảy Quốc vương,
bảy Cư sỹ, bảy trăm Phạm-chí, bốn mươi phu nhân,
cũng lần lượt xuất gia. Lần hồi lên tới tám vạn bốn
ngàn người, đồng thời theo Đại Điển Tôn xuất gia. Đại
Điển Tôn thường cùng đại chúng dạo qua các nước,
hóa độ rộng rãi, đem lại ích lợi cho nhiều người.
“Bấy giờ Phạm Vương nói với Thiên chúng: Các
ngươi chớ nghĩ Đại thần Điển Tôn lúc đó là ai đâu
khác. Chính là tiền thân của đức Phật Thích-ca hiện
nay vậy. [34a] Thế Tôn vào lúc ấy, sau bảy ngày, xuất
gia tu đạo, dẫn các đại chúng du hành các nước, hóa
độ rộng rãi, làm lợi ích cho nhiều người. Nếu có nghi
lời ta nói, các ngươi hãy đến đức Thế Tôn hiện ngự
tại núi Kì-xà-quật để hỏi. Như những gì Phật dạy, hãy
gắng nhớ lấy.”

III. ĐẠO CỨU CÁNH
Nhạc thần Ban-giá-dực bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, vì duyên cớ đó nên hôm nay con đến
đây. Bạch Thế Tôn, Đại Điển Tôn kia chính là Thế

Tôn đó phải không? Thế Tôn qua bảy ngày thì xuất
gia tu đạo; cùng với bảy Quốc vuơng, cho đến tám
vạn bốn nghìn người đồng thời xuất gia, cùng chúng
đi du hành các nước, giáo hóa rộng rãi, làm lợi ích cho
nhiều người, phải không?”
Phật đáp Ban-giá-dực:
“Đại Điển Tôn lúc đó là ai khác chăng? Chớ nghĩ như
vậy. Chính thân Ta đó vậy. Lúc bấy giờ, gái trai cả
nước mỗi khi đi lại, cử động, có điều gì nguy khốn,
họ liền cất tiếng niệm: Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tể
tướng của Bảy Vua! Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tể
tướng của Bảy Vua! Niệm đến ba lần như vậy.
“Này Ban-giá-dực, Đại Điển Tôn lúc đó tuy có oai
đức lớn, nhưng không thể vì đệ tử giảng nói đạo cứu
cánh, không thể khiến đệ tử được cứu cánh phạm
hạnh, không thể khiến đến được chỗ cứu cánh an lạc.
Pháp của Đại Điển Tôn nói ra, nếu đệ tử nào thật hành
thì khi thân hoại mệnh chung chỉ được sinh lên cõi
trời Phạm thiên. Người nào thật hành cạn hơn thì sinh
lên cõi trời Tha hóa tự tại. Thứ nữa sinh Hóa tự tại,
Đâu-suất-đà, Diệm ma, Đao-lị, Tứ thiên vương, hoặc
Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ tại gia. Muốn gì cũng được
vừa ý.
“Này Ban-giá-dực, đệ tử của Đại Điển Tôn đều là kẻ
xuất gia không phải ngu si. Có quả báo, có giáo giới,
nhưng chưa phải là đạo cứu cánh, chẳng khiến đệ tử
chứng được cứu cánh phạm hạnh, chẳng đưa đệ tử đến
chỗ an ổn hoàn toàn. Chỗ cao tột của đạo kia chỉ đến
cõi trời Phạm thiên là cùng. Còn nay giáo pháp của
Ta dạy cho đệ tử có thể khiến họ chóng được đạo cứu

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐIỂN TÔN

cánh, được cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và
cuối cùng thì vào Niết-bàn. Pháp của Ta nói, nếu đệ tử
nào thật hành thì xả bỏ hữu lậu mà thành vô lậu, ngay
trong đời này mà tự mình chứng ngộ tâm giải thoát,
tuệ giải thoát, sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc
cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa. Người
nào thực hành cạn hơn thì đoạn được năm kết sử hạ
giới và có thể nhập Niết-bàn tại thiên giới, chứ không
trở lại cõi này. Thứ nữa thì đoạn ba kết sử, tham dục,
sân hận, ngu si mỏng, chỉ phải một lần tái sinh vào
cõi này nữa là sẽ nhập Niết-bàn. Và thứ nữa thì đoạn
được ba kết sử, chứng quả Tu-đà-hoàn, không còn bị
đọa vào ác đạo, nhiều lắm là bảy lần tái sinh cõi này
nữa là chắc chắn được Niết-bàn.
“Này Ban-giá-dực, các đệ tử Ta xuất gia không phải
ngu si,31 có kết quả, có giáo giới,32 được cứu cánh đạo
pháp, cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và cuối
cùng vào Niết-bàn.”
Ban-giá-dực nghe Phật dạy xong, hoan hỷ phụng
hành.

31
Hán: vô si xuất gia 無癡出家. Pāli: amoghā pabbajjā avañjhā,
xuất gia không phải luống không, vô ích. Bản Hán đọc là amohā:
vô si.
32
Pāli; saphalā sa-udrayā, có kết quả, có lợi ích. Sởi giải: dẫn
đến quả chứng cao nhất là A-la-hán (arahattanikūṭena desanaṃ
niṭṭhāpesi). Bản Hán đọc là sa-uddesa: có giáo giới有教誡, thay
vì sa-udraya: có lợi ích.

4. KINH XÀ-NI-SA
[34b5] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật du hành Na-đà,1 trú xứ Kiền-chùy,2
cùng với đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm
mươi vị.
I. NGHI VẤN CỦA A-NAN
1. Các Cư sỹ được thọ ký Thánh quả
Bấy giờ, Tôn giả A-nan ngồi ở tịnh thất, thầm nghĩ:
“Kì diệu thay, hy hữu thay, Như Lai ký biệt3 cho nhiều
người, làm lợi ích cho nhiều người. Thứ nhất,4 đại thần
Già-già-la mạng chung, Như Lai ghi nhận rằng, người
này mạng chung, đoạn trừ năm hạ phần kết, được sinh
lên trời mà diệt độ ở đó, không trở lại đời này.
“Thứ hai, Ca-lăng-già; thứ ba, Tỳ-già-đà; thứ tư, Già-
lị-thâu; thứ năm, Giá-lâu; thứ sáu, Bà-giá-lâu; thứ bảy,
Bà-đầu-lâu; thứ tám, Tẩu-bà-đầu; thứ chín, Tha-lê-
xa-nậu; thứ mười, Tẩu-đạt-lê-xá-nậu; thứ mười một,
Da-thâu; thứ mười hai, Gia- thâu- đa- lâu. Các đại
thần này mạng chung, họ cũng được ghi nhận, đoạn
trừ năm hạ phần kết, liền sinh lên trời mà diệt độ ở đó,

* 佛說長阿含第一分闍尼沙經第四
1
Nguyên Hán: Na-đề 那提; đoạn trên, kinh số 2(ii), phiên âm là Na-
đà thôn 那陀村. Đây đọc là Na-đà cho thống nhất.T 9: Na-dề-ca 那
提迦. Pl.: Nādikā, tên ấp.
2
Kiền-chùy trú xứ 揵椎住處. T 9: Côn-tả-ca tinh xá 崐左迦精舍. Pl.:
Ginjakāvasatha, ngôi nhà ngói (Luyện ngõa đường 煉 瓦 堂).
3
Ký biệt 記 別: thọ ký, xác nhận riêng biệt. Pl.: vyākaroti.
4
Danh sách 12 Cư sĩ được thọ ký, xem đoạn trên, kinh số 2 Du hành
(T 1, tr. 13a).

không phải sinh ở đây.
“Lại có năm mươi người khác nữa mạng chung, Phật
cũng đều ký biệt cho, đoạn trừ ba kết, tham dục, sân
hận, ngu si mỏng, chứng đắc Tư-đà-hàm, một lần tái
sinh vào đời này rồi tận diệt biên tế của khổ.
“Lại có năm trăm người nữa mạng chung, Phật cũng
ghi nhận, ba kết đã diệt tận, chứng đắc Tu-đà-hoàn,
không đọa ác thú, tối đa bảy lần tái sinh, chắc chắn sẽ
diệt tận biên tế của khổ.
“Có đệ tử của Phật mệnh chung ở nơi này nơi kia,
Phật đều ký biệt cho, người này sinh ở chỗ này, người
kia sinh ở chỗ kia.
“Nước Ương-già, nước Ma-kiệt, nước Ca-thi, nước
Cư-tát-la, nước Bạt-kì, nước Mạt-la, nước Chi-đề,
nước Bạt-sa, nước Cư-lâu, nước Ban-xà-la, nước
Phả-thấp-ba, nước A-bàn-đề, nước Bà-ta, nước Tô-
la-sa, nước Càn-đa-la, nước Kiếm-phù-sa.5 Ở mười
sáu nước này có người mạng chung Phật đều ký biệt.

5
Danh sách 16 nước lớn thời Phật: Ương-già 鴦伽, Ma-kiệt 摩竭,
Ca-thi 迦尸, Cư-tát-la 居薩羅, Bạt-kì 拔祇, Mạt-la 末羅, Chi-đề 支
提, Bạt-sa 拔沙, Cư-lâu 居樓, Ban-xà-la 般闍羅, Phả-thấp (TNM:
thấp)-ba 頗(溼)波, A-bàn-đề 阿槃提, Bà-ta 婆蹉, Tô-la-bà 蘇羅
婆, Càn-đà-la 乾陀羅, Kiếm-bình (TNM: phù)-sa 劍浮沙. Danh
sách theo T 9: Ương-nga 盎誐國, Ma-ca-đà 摩迦陀國, Ca-thi 迦
尸國, Kiêu-tát-la 憍薩羅國, Mật-lận-sa 蜜躪沙國, Đại lực sỹ 大
力士國, Bôn-noa 奔拏國, Tô-ma 蘇摩國, A-thuyết-ca 阿說迦國,
Phậ-đế 嚩帝國, Câu-rô 俱嚕國, Bán-tả 半左國, Phạ-ta 嚩蹉國,
Thú-ra-tây-na 戍囉西那國, Dạ-phạ-na 夜嚩那國, Cam-mô-nhạ 甘
謨惹國. Đối chiếu Pl.: Aṅga, Magadha, Kasi, Kosala, Vajji, Malla,
Ceti, Vaṃsa, Kuru, Pañcala, Assaka, Avanti, Maccha, Surasena,
Gandhara, Kamboja.

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

Nhưng, những người nước Ma-kiệt đều là người dòng
họ vua,6 được vua tin dùng;7 có người mạng chung mà
Phật không ký biệt.”
Rồi thì A-nan rời tịnh thất đi đến chỗ Thế Tôn, đầu
mặt lễ Thế Tôn, rồi ngồi sang một bên, và bạch Phật
rằng:
“Vừa rồi ở tịnh thất con thầm nghĩ rằng: ‘Kì diệu thay,
hy hữu thay, Phật ký biệt cho nhiều người, làm lợi ích
cho nhiều người. Trong mười sáu nước lớn có người
mạng chung Phật đều ký biệt cho. Duy người nước Ma-
kiệt, những người được vua tin dùng; có người mạng
chung, [34c] độc nhất không được ký biệt.’ Cúi mong
Thế Tôn hãy ký biệt cho những người đó! Cúi mong
Thế Tôn hãy ký biệt cho những người đó. Vì lợi ích cho
tất cả; vì sự an lạc của Chư Thiên và loài người.
“Lại nữa, Phật đắc đạo ở nước Ma-kiệt. Nhưng riêng
người nước ấy khi mạng chung không được ký biệt.
Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người ấy!
Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người ấy.
“Lại nữa, vua Bình-sa,8 vua nước Ma-kiệt, là ưu-bà-
tắc dốc lòng thành tín nơi Phật, đã nhiều lần thiết lễ
cúng dường, sau đó mạng chung. Do vua ấy mà có
nhiều người tin hiểu, cúng dường Tam Bảo. Nhưng
nay Như Lai không thọ ký cho. Cúi mong Thế Tôn

6
Hán: vương chủng 王種. Có lẽ tương đương Pāli: rattaññu: (Phật tử)
kỳ cựu; nhưng bản Hán đọc là rājañña: vương tộc.
7
Vương sở thân nhiệm 王 所 親 任. Có lẽ tương đương Pāli: paricārika,
người phục vụ, nô tì. Sớ giải Pāli: đây chỉ những người phụng sự Tam
bảo (buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake).
8
Bình-sa 缾沙. T 9: Tần-bà-sa-la 頻婆娑羅. Pl.: Bimbisāra.

hãy thọ ký cho người ấy, vì ích lợi cho chúng sinh
khiến cho trời và người đều an lạc.”
2. Vua Bình-sa
A-nan sau khi vì người Ma-kiệt thỉnh cầu Thế Tôn,
bèn rời khỏi chỗ ngồi, lễ Phật rồi lui ra.
Bấy giờ, Thế Tôn đắp y ôm bát vào thành Na-đà.9 Sau
khi khất thực, Ngài đi đến rừng lớn,10 ngồi dưới một
gốc cây, tư duy về chỗ mà người Ma-kiệt tái sinh sau
khi mạng chung.
Lúc ấy cách Phật không xa có một vị Quỷ thần11 tự
xưng tên mình, bạch Thế Tôn rằng:
“Con là Xà-ni-sa. Con là Xà-ni-sa”12
Phật nói:
“Ngươi do sự việc gì mà xưng tên mình là Xà-ni-sa?
Ngươi nhân bởi pháp gì mà bằng những lời vi diệu, tự
xưng là đã thấy đạo tích?”13
Xà-ni-sa nói:

9
Nguyên Hán: Na-già thành 那伽 城. Để bản có lẽ chép nhầm. Đoạn
trên, phiên âm là Na-đề. Nơi khác, âm là Na-đà. T 9: “Thế Tôn vào
thành Na-đề-ca khất thực.” D. 18 ibid.:… nādikaṃ piṇḍāya pāvisi:
“vào Nādika để khất thực.”
10
Đại lâm 大 林, không phải khu Đại lâm (Mahāvana) ở Tì-da-li
(Vesāli).
11
Pl.: antarahito yakkho, một dạ xoa ẩn mình.
12
Phụ chú trong bản Hán: “Xà-ni-sa 闍尼沙, tiếng nước Tần là
Thắng kết sử 勝 結 使. ” Pl.: Janavasabha, hay Janesabha, “trâu
chúa giữa loài người.” T 9: Giữa hư không có tiếng kêu: “Thế Tôn,
con là Nhân Tiên 人 仙! Thiện Thệ, con là Nhân Tiên!”
13
Kiến đạo tích 見道跡 (Pl.: paṭipada-dassana), đã thấy lối đi, chỉ
vị đã chứng quả Dự lưu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

“Không phải ở đâu khác mà con vốn là vua ở loài
người,14 là ưu-bà-tắc ở trong pháp của Như Lai nhất
tâm niệm Phật và mệnh chung, do đó được sinh là
Thái tử của Tì-sa-môn Thiên vương. Từ đó đến nay
con thường soi sáng các pháp, chứng đắc Tu-đà-hoàn
không còn đọa ác đạo, ở trong bảy đời tái sinh, đều có
tên là Xà-ni-sa.”
Thế Tôn sau khi tùy nghi nghỉ ở đại lâm lại đi đến trú
xứ Kiền-chùy ở Na-đà,15 ngồi lên chỗ dọn sẵn rồi nói
với một Tỳ-kheo: “Ngươi mang lời Ta đi gọi A-nan
đến đây:”
Tỳ-kheo đáp: “Kính vâng.” Rồi vâng lời Phật dạy đi
gọi A-nan. Lát sau A-nan đến chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ
dưới chân rồi ngồi sang một bên và bạch Phật rằng:
“Nay con xem Như Lai nhan sắc hơn hẳn bình thường,
các căn tịch định. Thế Tôn đang an trú tư duy gì mà
nhan sắc như vậy?”
Phật bảo A-nan:
“Ngươi vừa rồi vì người nước Ma-kiệt đến chỗ Ta
thỉnh cầu ký biệt, sau đó lui đi. Lát sau Ta khoác y ôm
bát vào thành Na-đà16 khất thực. Sau khi khất thực, ta
đi đến đại lâm kia ngồi dưới một gốc cây, tư duy về
chỗ mà người Ma-kiệt tái sinh. Lúc đó cách ta không
xa có một vị Quỉ thần tự xưng tên và bạch ta rằng:

14
D18 : vị Dạ-xoa này sau đó hiện hình và tự xác nhận: bimbisāro
ahaṃ bhagavā; bimbisāro ahaṃ sugatā, “Thế Tôn, con là
Bimbisāra! Thiện Thệ, con là Bimbisāra!”
15
Na-đà 那 陀, ở trên đọc là Na-đề 那 提 .
16
Na-la 那 羅, ở trên nói là Na-già, có khi nói là Na-đà, cũng tức là
Na-đề. Xem cht. 1, tr. 147.

[35a] ‘Con là Xà-ni-sa.’ A-nan, ngươi đã từng nghe
tên Xà-ni-sa kia chưa?”
A-nan bạch Phật:
“Con chưa từng nghe. Nay nghe tên ấy, con cảm thấy
sợ hãi, lông tóc dựng ngược. Thế Tôn, vị Quỷ thần ấy
ắt có oai đức lớn nên mới có tên Xà-ni-sa.”
Phật nói:
“Ta hỏi vị ấy trước rằng: ‘Ngươi nhân pháp gì mà
bằng lời nói vi diệu tự xưng là đã thấy đạo tích?’ Xà-
ni-sa nói: ‘Con không phải ở nơi khác; không phải tại
pháp khác. Xưa con là vua của loài người, là đệ tử của
Thế Tôn, với tín tâm chí thành con là một ưu-bà-tắc
nhất tâm niệm Phật, sau đó mạng chung làm con trai
của Tì-sa-môn Thiên vương, chứng đắc Tu-đà-hoàn,
không còn đọa ác thú, tối đa bảy lần tái sinh rồi diệt
biên tế của khổ, ở trong bảy đời tái sinh có tên thường
là Xà-ni-sa.”

II. CHƯ THIÊN ĐAO-LỊ
1. Tì-sa-môn Thiên vương
“Một thời Thế Tôn ở tại Đại lâm ngồi ở một gốc cây,
khi ấy con cỡi cỗ xe báu có nghìn căm. Do có nhân
duyên nhỏ, con muốn đến Tì-lâu-lặc Thiên vương,17
từ xa con thấy Thế Tôn ngồi ở dưới một gốc cây, nhan
mạo đoan chính, các căn tịch định, ví như ao sâu trong
veo, tĩnh lặng, trong sáng. Sau khi thấy, con tự nghĩ:
Ta nên đến hỏi thăm Thế Tôn rằng người nước Ma-
kiệt có người mạng chung sẽ tái sinh ở chỗ nào.
17
T 9: Tăng Trưởng Thiên vương ở phương Nam 南方增長天王.

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

“Lại nữa, một thời Tì-sa-môn Thiên vương tự mình ở
trong đại chúng mà nói kệ rằng:
Chúng ta không tự nhớ,
Việc trải qua quá khứ
Nay may gặp Thế Tôn
Thọ mạng được tăng thêm.
2. Chư thiên tập hội
“Lại nữa, một thời Chư Thiên Đao-lị do chút nhân
duyên, tập họp tại một chỗ. Khi ấy Tứ Thiên vương
mỗi người ngồi đúng trên chỗ ngồi của mình. Đề-đầu-
lại-tra ngồi ở phương Đông xoay mặt phía Tây; Đế
Thích ở phía trước. Tì-lâu-lặc Thiên vương ngồi ở
phía Nam xoay mặt hướng Bắc, Đế Thích phía trước.
Tì-lâu-bác-xoa Thiên vương ngồi phía tây xoay mặt
hướng đông; Đế Thích ở phía trước. Tì-sa-môn Thiên
vương ngồi ở phía Bắc, xoay mặt hướng Nam; Đế
Thích ở phía trước.
“Sau khi bốn Thiên vương ngồi xong con mới ngồi.
Lại còn có các đại thiên thần khác đã từng theo Phật
tịnh tu phạm hạnh, chết ở đây mà sinh lên trời Đao-lị,
làm tăng thêm Chư Thiên, hưởng thọ năm phước báo
nhà trời: 1. Tuổi thọ trời. 2. Nhan sắc trời. 3. Danh
tiếng trời. 4. Phước lạc trời. 5. Oai đức trời. Khi ấy
Chư Thiên Đao-lị vui mừng phấn khởi nói: Tăng thêm
chúng Chư Thiên, giảm thiểu chúng [35b] A-tu-la.
“Bấy giờ, Thích Đề-hoàn Nhân, biết Chư Thiên Đao-
lị có tâm hoan hỷ, liền nói kệ rằng:
Chúng Chư Thiên Đao-lị,
Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,
Đấng Pháp vương tối thượng.
Chư Thiên thọ phước báo,
Thọ, sắc, danh, lạc, uy.
Theo Phật tu phạm hạnh,
Nên sinh vào nơi đây.
Lại có các Thiên nhân,
Ánh màu sáng chói lọi.
Đệ tử trí tuệ Phật,
Sinh đây càng trổi vượt.
Đao-lị và Nhân Đề,
Nghĩ thế mà sung sướng.
Cung kính lễ Như Lai,
Đấng Pháp vương tối thượng.”
Thần Xà-ni-sa-lại nói:
“Sở dĩ Chư Thiên Đao-lị tập hợp ở Pháp đường ấy là
để cùng thương nghị, tư duy, quan sát, thương lượng,
giáo lệnh được ban hành, rồi sau đó trao cho bốn Thiên
vương. Bốn Thiên vương sau khi nhận giáo lệnh, mỗi
người tự ngồi vào vị trí của mình.
3. Phạm Thiên xuất hiện
“Họ ngồi chưa bao lâu, có ánh sáng dị thường to lớn
chiếu khắp cả bốn phương. Khi Chư Thiên Đao-lị
thấy ánh sáng dị thường này, thảy đều hết sức kinh
ngạc: ‘Nay ánh sáng dị thường này chắc có sự quái
lạ gì chăng?’ Các thiên thần lớn có oai đức khác cũng
đều kinh ngạc: ‘Nay ánh sáng dị thường này chắc có
sự quái lạ gì chăng?’ Rồi thì Đại Phạm Vương bèn
hóa làm đồng tử, đầu có năm chõm đứng trong hư
không bên trên thiên chúng, nhan sắc đoan chính siêu

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

tuyệt mọi người, thân màu vàng tía che mờ ánh sáng
Chư Thiên. Khi ấy, Chư Thiên Đao-lị không đứng dậy
nghinh đón cũng không cung kính lại cũng không mời
ngồi. Lúc bấy giờ, Phạm Đồng tử ngồi qua chỗ ngồi
của vị trời nào thì vị ấy hoan hỷ. Ví như vua Quán
Đảnh dòng Sát-lị khi làm lễ đăng quang thì hoan hỷ
phấn khởi. Đồng tử ngồi chưa lâu, lại tự mình biến
thân làm hình tượng Đồng tử đầu có năm chỏm ngồi
trên hư không, bên trên đại chúng. Ví như lực sĩ ngồi
trên chỗ ngồi vững vàng, vòi vọi bất động,18 và nói
bài tụng rằng:
Đấng Chí Tôn, điều phục,
Dạy đời sinh chỗ sáng,
Sáng bừng, diễn pháp sáng,
Chứng phạm hạnh tuyệt luân,
Khiến chúng sinh thanh tịnh,
Sinh lên trời Tịnh diệu.
“Phạm Đồng tử sau khi nói bài kệ này, bảo Chư Thiên
Đao-lị rằng: ‘Những âm thanh nào có năm thứ thanh
tịnh thì được gọi là Phạm thanh.19 Những gì là năm?
Một là, âm ấy chính trực. [35c] Hai là âm ấy hòa nhã.
Ba là, âm ấy trong suốt. Bốn là, âm ấy đầy sâu. Năm
là nghe xa khắp nơi. Đủ năm âm ấy mới được gọi
là Phạm âm. Nay ta lại nói, vậy các ngươi hãy lắng
nghe. Đệ tử của Như Lai, ưu-bà-tắc Ma-kiệt, mạng
chung có người chứng đắc A-na-hàm, có người chứng

18
Xem kinh số 3. Đại Điển Tôn ở trên.
19
T 9, năm loại tiếng của Phạm thiên: tiếng chim ca-lăng-tần-già,
tiếng trống lớn, tiếng sấm lớn, tiếng ái lạc. D18 (ii 211): 8 loại
tiếng.

đắc Tư-đà-hàm, có người chứng đắc Tu-đà-hoàn, có
người sinh lên trời Tha hóa tự tại, có người sinh lên
trời Hóa tự tại, trời Đâu-suất, trời Diệm-ma, trời Đao-
lị, Tứ thiên vương. Có người sinh vào gia đình lớn của
Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, ngũ dục tự nhiên.
“Rồi Phạm Đồng tử đọc bài kệ:
Ưu-bà-tắc Ma Kiệt,
Có những ai mạng chung,
Tám vạn bốn ngàn người,
Ta nghe đều đắc đạo.
Thành tựu Tu-đà-hoàn,
Không còn đọa ác thú.
Đều đi đường bình chính,
Đắc đạo, hay cứu tế.
Những đám quần sinh này,
Phù trì bởi công đức,
Trí tuệ xả ân ái,
Tàm quí, lìa dối trá.
Đại chúng Chư Thiên kia,
Phạm Đồng ghi nhận thế,
Rằng đắc Tu-đà-hoàn,
Chư Thiên đều hoan hỷ.
“Tì-sa-môn Thiên vương sau khi nghe bài kệ này thì
hoan hỷ và nói: ‘Thế Tôn ra đời nói pháp chân thật,
kì diệu thay, hy hữu thay, chưa từng có vậy! Ta trước
không biết Như Lai ra đời nói pháp như vậy. Trong
đời vị lai lại sẽ có Phật nói pháp như vậy có thể khiến
Chư Thiên Đao-lị sinh tâm hoan hỷ.’
“Bấy giờ Phạm Đồng tử nói với Tì-sa-môn thiên
vương: ‘Vì sao ngươi nói lời này: Như Lai ra đời nói

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

pháp như vậy, kì diệu thay, hy hữu thay, chưa từng
có vậy! Như Lai bằng năng lực phương tiện nói thiện
và bất thiện, nói pháp một cách đầy đủ mà vô sở đắc.
Nói pháp không tịch mà hữu sở đắc. Pháp ấy vi diệu
như đề hồ.’
4. Bốn niệm xứ
“Rồi Phạm Đồng tử nói với Chư Thiên Đao-lị rằng:
‘Các ngươi hãy lắng nghe, hãy suy nghĩ kĩ, ta sẽ nói
cho các ngươi nghe! Như Lai, Chí Chân khéo léo
phân biệt nói bốn niệm xứ. Những gì là bốn? Quán
thân trên nội thân,20 tinh cần không biếng nhác, chính
niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên
ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, chính niệm,
chính tri, trừ tham ưu ở đời. Quán nội ngoại thân, tinh
cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham
ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng [36a]
vậy, tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri,
trừ tham ưu ở đời. Sau khi quán nội thân, phát sinh trí
về thân khác.21 Sau khi quán thọ bên trong, phát sinh
trí về thọ khác.22 Sau khi quán tâm ở bên trong phát
sinh trí về tâm khác.23 Sau khi quán pháp ở bên trong,

20
Để bản: Nội thân quán 內 身 觀, sót một chữ thân; TNM: nội thân
thân quán 內 身 身 觀. Pāli, thành cú: ajjhattaṃ kāye kāyānupassī
viharati.
21
Cf. D18 (ii 216): bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinib-
batteti, sinh khởi tri kiến về thân (người) khác ở bên ngoài. Sớ
giải: attano kāyato parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ peseti, từ
thân của chính mình dẫn sinh nhận thức hướng đến thân của người
khác.
22
Tha thọ trí 他受智. paravedanāsu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti.
23
Tha ý trí 他意智. Pl. paracitte ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti.

phát sinh trí về pháp khác.24 Ấy là Như Lai khéo léo
phân biệt thuyết bốn niệm xứ.
5. Bảy định cụ
“ ‘Lại nữa, Chư Thiên, các người hãy lắng nghe, ta
sẽ nói thêm nữa! Như Lai khéo léo phân biệt nói bảy
định cụ.25 Những gì là bảy? Chính kiến, chính tư
duy,26 chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính
tinh tấn,27 chính niệm. Ấy là Như Lai khéo léo phân
biệt nói bảy định cụ.
6. Bốn thần túc
“ ‘Lại nữa, Chư Thiên, Như Lai khéo léo phân biệt
nói bốn thần túc. Những gì là bốn? Một, tu tập dục
định đoạn hành thành tựu thần túc.28 Hai, tinh tấn định
đoạn hành thành tựu thần túc. Ba, tâm định đoạn hành
thành tựu thần túc. Bốn, tư duy định đoạn hành thành
tựu thần túc.29 Ấy là Như Lai khéo léo phân biệt giảng

24
Tha pháp trí 他法智. Pl. paradhammesu ñāṇadassanaṃ abhinib-
batteti.
25
Định cụ 定 具. Pl.: samādhi-parikkhara, bảy tư cụ, hỗ trợ định.
26
Nguyên Hán: chánh chí 正志.
27
Nguyên Hán: chánh phương tiện 正方便.
28
Nguyên Hán: dục định diệt hành thành tựu tu tập thần túc 欲定滅行成
就修習神足. Pāli, định cú: chanda(vīriya, citta, vīmaṃsa)samādhippa
dhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti: tu tập thần túc mà
được thành tựu bởi hành tinh cần do chính định trên dục (tinh tấn, tâm,
tư duy). Cf. Tập dị 5 (tr. 391c26): dục (cần, tâm, quán) tam-ma-địa đoạn
hành thành tựu thần túc.
29
Bốn thần túc, tham chiếu Tập dị môn luận 6, (tr. 391c): 1. Dục tam ma
địa đoạn hành thành tựu thần túc 欲 三 摩 地 斷 行 成 就 神 足. 2. Cần
tam ma địa 勤 三 摩 地. 3. Tâm tam ma địa 心 三 摩 地. 4. Quán tam ma
địa 觀 三 摩 地. Xem cht. trên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

thuyết bốn thần túc.”
“ Lại bảo Chư Thiên: ‘Quá khứ các Sa-môn, Bà-la-
môn, bằng vô số phương tiện, hiện vô lượng thần túc,
đều khởi lên từ bốn thần túc này. Giả sử tương lai
các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện hiện
vô lượng thần túc, cũng từ do bốn thần túc này mà
khởi lên. Hiện tại các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số
phương tiện hiện vô lượng thần túc, cũng từ do bốn
thần túc này mà khởi lên.’
“Rồi Phạm Đồng tử bèn tự biến hóa hình thành ba
mươi ba thân cùng với ba mươi ba vị thiên thần từng
cặp cùng ngồi và bảo rằng: ‘Ngươi nay có thấy năng
lực thần biến của ta không?’ Đáp: ‘Thưa vâng, đã
thấy.’ Phạm Đồng tử nói: ‘Ta cũng do tu bốn thần túc
cho nên có thể biến hóa vô số như thế.’ Rồi ba mươi
ba vị thiên mỗi người riêng nghĩ: ‘Nay Phạm Đồng tử
ngồi riêng với ta mà nói lời nói như vậy.’ Nhưng khi
một hóa thân của Phạm Đồng tử kia nói thì các hóa
thân khác cũng nói; một hóa thân im lặng các hóa thân
khác cũng im lặng.
7. Ba lối đi
“Bấy giờ, Phạm Đồng tử ấy thâu lại thần túc rồi ngồi
trên chỗ ngồi của Đế Thích, nói với Chư Thiên Đao-lị
rằng: Ta nay sẽ nói. Các ngươi hãy lắng nghe! Như
Lai, Chí Chân tự mình bằng năng lực của mình đã mở
ra ba lối đi30 và tự mình đã đi đến Chính giác. Những
gì là ba? Hoặc có chúng sinh thân cận tham dục, tập

30 Kính lộ 徑 路, Pl.: okāsadhigama, khai thị (= chứng đắc) con đường tắt.

nhiễm hành vi bất thiện. Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói pháp, thành tựu pháp tùy pháp. Rồi thì người ấy ly dục, dứt bỏ hành vi bất thiện, được tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ.31 Như người bỏ đồ ăn thô mà ăn thức ăn có trăm vị, [36b] sau khi đã no, lại còn muốn hơn nữa. Hành giả cũng vậy. Lìa pháp bất thiện được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ. Ấy là Như Lai tự mình bằng năng lực của mình đã mở ra lối đi thứ nhất mà thành Chính giác.32 “Lại có chúng sinh phần nhiều hay sân hận, không dứt bỏ ác nghiệp của thân, của khẩu và ý.33 Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói pháp, thành tựu pháp tùy pháp, xa lìa ác hành của thân, ác hành của khẩu và ý, sinh tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái lạc. Lại ở trong lạc mà sinh đại hỷ. Như người xả bỏ thức ăn thô mà ăn thức ăn trăm vị, sau khi đã no đủ rồi còn cầu cái ngon hơn nữa. Hành giả cũng vậy. Lìa pháp bất thiện, được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ. Ấy là Như Lai mở ra lối đi thứ hai.34 “ ‘Lại có chúng sinh ngu tối, vô trí, không biết thiện ác, không thể biết như thật về Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói

31
Pl.: sukhā bhiyyo somanassaṃ, lại phát sinh hoan hỷ thù thắng hơn
lạc.
32
Sớ giải Pāli: chứng đắc sơ thiền, sau khi trấn áp năm triền cái.
33
Pāli: thân hành, khẩu hành, ý hành thô trược chưa được an tĩnh (oḷārikā
kāyasaṃkhārā, vacīsaṃkhārā, cittasaṃkhārā appaṭippassaddhā).
Sớ giải: thân hành hành được đoạn trừ bởi đệ tứ thiền; khẩu hành bởi
đệ nhị thiền; tâm hành bởi diệt định.
34
Sớ giải Pāli: kính lộ thứ hai là đệ tứ thiền, sau khi trấn áp khổ lạc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH XÀ-NI-SA

pháp, thành tựu pháp tùy pháp, biết rõ thiện và bất
thiện, có thể biết như thật Khổ Tập Diệt Đạo, dứt bỏ
hành vi bất thiện, sinh tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái
lạc. Lại ở trong lạc mà sinh đại hỷ. Như người xả bỏ
thức ăn thô mà ăn thức ăn trăm vị, sau khi đã no đủ
rồi còn cầu cái ngon hơn nữa. Hành giả cũng vậy.
Lìa pháp bất thiện, được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc
mà phát sinh đại hỷ. Ấy là Như Lai mở ra lối đi thứ
ba.”35
Sau khi Phạm Đồng tử giảng nói Chính pháp này cho
Chư Thiên Đao-lị; Tì-sa-môn Thiên vương lại nói
Chính pháp ấy cho thuộc hạ của mình. Thần Xà-ni-
sa-lại ở trước Phật nói Chính pháp ấy. Thế Tôn lại nói
Chính pháp ấy cho A-nan. A-nan lại nói Chính pháp
ấy cho Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di.
Bấy giờ A-nan, sau khi nghe những điều Phật nói,
hoan hỷ phụng hành.36

35
Sớ giải Pāli: kính lộ thứ ba, A-la-hán đạo (arahattamagga), sau
khi trấn áp tất cả phiền não.
36
Bản Hán, hết quyển 5.

TRƯỜNG A-HÀM PHẦN THỨ HAI

5. KINH TIỂU DUYÊN
6. KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH
7. KINH TỆ TÚ
8. KINH TÁN-ĐÀ-NA
9. KINH CHÚNG TẬP
10. KINH THẬP THƯỢNG
11. KINH TĂNG NHẤT
12. KINH TAM TỤ
13. KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG TIỆN
14. KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN
15. KINH A-NẬU-DI
16. KINH THIỆN SINH
17. KINH THANH TỊNH
18. KINH TỰ HOAN HỶ
19. KINH ĐẠI HỘI

5. KINH TIỂU DUYÊN
[36b29] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật trú tại Xá-vệ, trong vườn Thanh Tín,
giảng đường Lộc Mẫu,1 cùng đại chúng Tỳ-kheo một
nghìn hai trăm năm mươi vị.

I. PHÂN BIỆT ĐẲNG CẤP XÃ HỘI
1. Hai thanh niên Bà-la-môn
Lúc ấy, có hai người Bà-la-môn với lòng tin kiên cố
tìm đến chỗ Phật xin xuất gia học đạo, một tên là Bà-
tất-tra2 một tên là Bà-la-đọa.3
Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn rời khỏi tịnh thất, đang kinh
hành thong thả trên giảng đường. Bà-tất-tra vừa trông
thấy Phật liền vội vàng đến bảo Bà-la-đọa:
“Anh biết không, Như Lai hiện đang rời khỏi tịnh
thất, kinh hành tại giảng đường. Chúng ta nên đến đó,
hoặc có nghe Ngài dạy bảo điều gì chăng?”
Bà-la-đọa nghe nói thế liền cùng đi đến chỗ Phật, đầu
mặt đảnh lễ chân Phật, rồi đi theo sau Phật.
Phật nói với Bà-tất-tra:

* 第二分初小緣經第一
1
Thanh Tín viên lâm Lộc Mẫu giảng đường 清 信 園 林 鹿 母 講 堂. T
10: Giảng đường Lộc Mẫu trong khu rừng hoang phế 廢園林鹿母
堂. T 26 (154): Đông viên Lộc Tử Mẫu đương東園鹿子母堂. D 27:
Pubbārama Migāramātupāsāda.
2
Bà-tất-tra 婆悉吒. T 10: Bạch Y 白衣. T 26(154): Bà-tư-tra 婆私
吒. D 28: Vāseṭṭha..
3
Bà-la-đọa 婆羅墮, T 10: Kim Tràng 金幢. T 26(154): Bà-la-bà 婆
羅婆. D 28: Bhāradvāja.

“Hai người vốn sinh trong dòng Bà-la-môn, với lòng
tin kiên cố, muốn xuất gia tu hành ở trong giáo pháp
Ta phải không?”
Hai người đáp:
“Thưa phải.”
Phật nói:
“Này Bà-la-môn, nay các ngươi xuất gia tu hành ở
trong giáo pháp Ta, các người Bà-la-môn khác há
không hiềm trách các ngươi?”
Hai người đáp:
“Thưa có. Mong nhờ ơn lớn của Phật được xuất gia tu
đạo, thật sự chúng con không khỏi bị các người Bà-
la-môn hiềm trách.”
Phật dạy:
“Họ lấy lẽ gì mà hiềm trách các ngươi?”
Hai người đáp:
“Họ nói rằng: ‘Dòng Bà-la-môn ta tối cao bậc nhất,
các dòng khác thấp hèn. Dòng ta trắng trẻo, các dòng
khác đen điu. Dòng Bà-la-môn ta xuất xứ từ Phạm
Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh ra, hiện tại thanh
tịnh,4 về sau cũng thanh tịnh. Cớ gì các ngươi lại bỏ

4
Ư hiện pháp trung đắc thanh tinh giải 得 清 淨 解: ngay trong
đời hiện tại mà được sự giải thoát thanh tịnh. Nhưng đoạn dưới:
hiện đắc thanh tịnh hậu diệc thanh tịnh 現得清淨後亦清淨. Ý
nghĩa: dòng họ thuần chủng, đời này cho đến đời sau. Bản Hán
ở đây có thể đọc khác đi so với định cú thường gặp: “được hóa
sinh bởi Phạm Thiên, là thừa tự của Phạm Thiên.” Pāli, định cú:
brahmanimmitā brahmadāyādā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

dòng thanh tịnh của mình mà vào trong dị pháp của
Cù-đàm kia?’ Bạch Thế Tôn, thấy chúng con ở trong
Phật pháp mà xuất gia tu đạo nên họ lấy lời lẽ như thế
chê trách chúng con.”
2. Kiêu mạn giai cấp
Phật bảo Bà-tất-tra:
“Này Bà-tất-tra, ngươi hãy xem, những kẻ ngu si
vô thức như cầm thú ấy dối trá tự xưng rằng: ‘Dòng
Bà-la-môn là tối cao bậc nhất, còn ngoài ra là hèn
hạ. Dòng ta trắng trẻo, các dòng khác đen điu. Dòng
Bà-la-môn ta xuất xứ từ Phạm Thiên, từ miệng Phạm
Thiên sinh, ở ngay trong hiện tại mà được thanh tịnh
giải, về sau cũng thanh tịnh.’ Này Bà-tất-tra, nay trong
Đạo vô thượng chân chính của Ta không cần kể dòng
dõi, không ỷ vào tâm kiêu mạn ngô ngã. Pháp thế
tục cần thứ đó. Pháp của Ta không phải vậy. Nếu có
Sa-môn hay Bà-la-môn nào tự thị chủng tộc, ôm lòng
kiêu mạn thì ở trong giáo pháp Ta trọn không chứng
đắc vô thượng. Nếu ai có thể khước từ chủng tính, trừ
bỏ tâm kiêu mạn, người ấy mới có thể chứng được
đạo quả trong giáo pháp Ta, mới kham lãnh thọ được
Chính pháp. Người đời gớm ghét kẻ hạ lưu, [37a] còn
giáo pháp Ta không thế.”
“Này Bà-tất-tra, có bốn chủng tính, trong đó có cả
người thiện lẫn người ác; có kẻ được người trí khen,
cũng có kể bị người trí chê. Bốn chủng tính ấy là: Sát-
lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la.
“Này Bà-tất-tra, ngươi có từng nghe trong dòng Sát-
lị có kẻ sát sinh, có kẻ trộm cắp, có kẻ dâm loạn, kẻ
dối trá, kẻ nói hai lưỡi, kẻ nói ác độc, có kẻ ỷ ngữ, có

kẻ xan tham, có kẻ tật đố, có kẻ tà kiến, thì trong dòng Bà-la-môn, Cư-sĩ, Thủ-đà-la cũng có lẫn lộn đủ hạng người làm mười ác hành đó? Này Bà-tất-tra, phàm làm điều bất thiện thì có quả báo bất thiện, làm điều hắc ám thì có quả báo hắc ám. Nếu nói rằng quả báo đó chỉ có với dòng Sát-lị, Cư-sỹ, Thủ-đà-la chứ không có với dòng Bà-la-môn, khi ấy người Bà-la-môn mới nên tự cho dòng Bà-la-môn ta là tối cao bậc nhất, còn các dòng khác thấp hèn, dòng ta trắng trẻo, các dòng khác đen điu; dòng Bà-la-môn ta xuất hiện từ Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh ra, hiện tại thanh tịnh, về sau cũng thanh tịnh. Trái lại nếu nói rằng làm điều bất thiện thì có quả báo bất thiện, làm điều hắc ám thì có quả báo hắc ám, quả báo đó bất cứ Bà-la-môn, Sát-lị, hay Thủ- đà-la đều có như nhau, thời người Bà-la-môn không thể tự xưng chỉ dòng ta là thanh tịnh tối cao bậc nhất. 3. Đạo đức xã hội phi giai cấp “Này Bà-tất-tra, nếu trong dòng Sát-lị có kẻ không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không hai lưỡi, không ác khẩu, không ỷ ngữ, không xan tham, không tật đố, không tà kiến, thời trong dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng đều có hạng người tu mười điều thiện như thế. Phàm làm điều thiện, tất có quả báo thiện, làm điều thanh bạch tất có quả báo thanh bạch. Nếu nói rằng quả báo đó chỉ có với dòng Bà-la-môn mà không có với dòng Sát-lị, Cư sỹ, Thủ- đà-la khi ấy người dòng Bà-la-môn mới nên tự xưng dòng mình thanh tịnh tối cao bậc nhất. Trái lại, nếu cả bốn chủng tính đều có quả báo đó, thời người Bà-la- môn không thể tự xưng chỉ dòng ta là thanh tịnh tối

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

cao bậc nhất.
“Này Bà-tất tra, nay hiện thấy dòng Bà-la-môn có gả
cưới, có sinh sản không khác người đời, thế mà lại dối
xưng ta là dòng Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh
ra, hiện tại được thanh tịnh, về sau cũng thanh tịnh.
“Này Bà-tất-tra, ngươi nên biết, hiện nay trong chúng
đệ tử của Ta dòng dõi không đồng, xuất xứ khác nhau,
xuất gia tu hành ở trong giáo pháp Ta. Nếu có ai hỏi:
‘Người thuộc dòng nào?’ thì nên trả lời [37b] rằng:
‘Tôi là Sa-môn, con dòng họ Thích.’5 Hoặc có thể
tự xưng: ‘Tôi dòng Bà-la-môn,6 tôi đích thực sinh ra
từ miệng Phật, hóa sinh từ Pháp, hiện tại được thanh
tịnh, về sau cũng thanh tịnh.’7 Tại sao thế? Vì các
danh xưng Đại Phạm tức là đức hiệu Như Lai. Như
Lai là con mắt của thế gian, là trí tuệ của thế gian, là
pháp của thế gian, là Phạm của thế gian, là Pháp luân
của thế gian, là Cam lồ của thế gian, là Pháp chủ của
thế gian vậy.8

5
Sa-môn Thích chủng tử 沙 門 釋 種 子. Pl.: samaṇā sakyaputti yāmhā:
Chúng tôi là Sa-môn, con trai nhà họ Sakya.
6
Ngã thị Bà-la-môn chủng 我是婆羅門種, TNM: … Sa-môn chủng
沙 門 種. D 27, ibid.: bhagavatomhi putto oraso mukhato jāto
dhammajāto dhammanimitto dhammadāyādo’ti: “Tôi là con đích
thực của Thế Tôn, sinh ra từ miệng, được sinh bởi pháp, hóa sinh
bởi pháp, thừa tự của pháp.”
7
Định cú thường gặp trong các Hán dịch khác, Tạp A-hàm (T 125),
Đại Bát-nhã (T 220), Pháp hoa (T 262), …: tùng pháp hóa sinh, đắc
Phật pháp phần 從法化生，得佛法分, “được hóa sinh bởi pháp; là
kẻ thừa tự pháp.” Pāli, định cú: dhammanimitto dhammadāyādo’ti.
8
D 27 (iii 84): Những từ sau đây đồng nghĩa với từ Như Lai
(tathāgata): dhammakāya (Pháp thân), brahmakāya (Phạm thân),
dhammabhūta (Pháp thể), brahmabhūta (Phạm thể).

“Này Bà-tất-tra, nếu trong dòng Sát-lị có người thành tín Phật, là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, mười hiệu đầy đủ. Người ấy thành tín Pháp, tin pháp của Như Lai, là thanh tịnh vi diệu, có thể tu hành ngay hiện tại, được nói ra không hạn cuộc thời tiết, là pháp đưa đến Niết-bàn, duy người trí mới thấu rõ, chẳng phải kẻ phàm phu ngu si thấu rõ được. Người ấy thành tín Tăng, tính thiện chất trực, đạo quả thành tựu, quyến thuộc thành tựu, là đệ tử chân chính của Phật, thành tựu pháp tùy pháp. Nói đó là Chúng, tức là nói Chúng thành tựu giới, Chúng thành tựu định, Chúng thành tựu tuệ, Chúng giải thoát, Chúng giải thoát tri kiến. Đó là Chúng Tu-đà-hoàn hướng, Tu-đà- hoàn quả; Chúng Tư-đà-hàm hướng, Tư-đà-hàm quả; Chúng A-na-hàm hướng, A-na-hàm quả; Chúng A-la- hán hướng; Chúng A-la-hán quả; gồm bốn đôi tám bậc. Đó là Chúng đệ tử của Như Lai, rất đáng kính, đáng tôn trọng, làm ruộng phước của thế gian; xứng đáng lãnh thọ sự cúng dường của người. Người ấy thành tín giới, là giới luật Thánh Hiền đầy đủ, không khuyết lậu, không tỳ vết, cũng không dính nhơ, được người trí ngợi khen, đầy đủ thiện tịch. Này Bà-tất-tra, người dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng có thể như thế, là thành tín Phật, tin Pháp, tin Tăng và tin thánh giới thành tựu. “Này Bà-tất-tra, trong dòng Sát-lị cũng có người cúng dường, cung kính, lễ bái A-la-hán. Dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng đều có người cúng dường, cung kính, lễ bái A-la-hán như thế. ‘Này Bà-tất-tra, nay thân tộc Ta, dòng họ Thích, cũng tôn phụng vua Ba-tư-nặc, tôn thờ lễ kính. Nhưng vua

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

Ba-tư-nặc9 cũng lại đến cúng dường, kính lễ Ta. Vua không nghĩ rằng: ‘Vì Sa-môn Cù-đàm sinh từ dòng hào quí còn ta sinh dòng hạ tiện. Sa-môn Cù-đàm sinh trong nhà đại tài phú, đại oai đức còn ta sinh nhà hạ cùng bỉ lậu ty tiện. Cho nên ta phải đến cúng dường Như Lai.’ Nhưng Ba-tư-nặc căn cứ trên pháp, quán sát pháp, biết rõ chân ngụy, cho nên mới sinh lòng tịnh tín đến kính lễ cúng dường Như Lai.

II. NGUỒN GỐC LOÀI NGƯỜI VÀ ĐẲNG CẤP
XÃ HỘI
1. Nguồn gốc và sự tiến hóa của loài người
“Này Bà-tất-tra, nay Ta sẽ vì ngươi nói rõ nhân duyên
của bốn chủng tính ấy.
“Trời đất thủy chung, khi kiếp tận băng hoại, chúng
sinh mệnh chung đều sinh lên cõi trời Quang âm;10 tự
nhiên hóa sinh, [37c] ăn bằng niệm, mình phát ánh
sáng và có thần túc bay trong hư không.11
“Về sau, cõi đất này thảy biến thành nước trùm ngập
tất cả. Vào lúc ấy không có mặt trời, mặt trăng, các
sao, cũng không có kể ngày đêm, năm, tháng, số tuổi.

9
T 10: Kiêu-tát-la chủ Thắng Quân Đại vương 憍薩羅主勝軍大王.
T 26(154): Ba-tư-nặc Câu-sa-la vương 波斯匿拘娑羅王. Pāli: rājā
Pasenadi Kosalo.
10
Quang âm thiên 光音天. T 26(154): Hoảng dục thiên 晃昱天.
Huyền Tráng: Cực quang tịnh thiên 極光淨天. Cũng có chỗ dịch là
Thủy âm thiên水音天. Pl.: Ābhassara.
11
D 27 (iii 84): manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā,
được sinh bởi ý (= ý thành thân), ăn bằng hỷ, tự mình phát ánh
sáng, phi hành trong hư không.

Duy có một vùng tối tăm bao la. Sau dần dần biển nước đó lại biến thành cõi đất. Các vị trời Quang âm đến lúc hết phước, mệnh chung, sinh xuống nơi này. Tuy sinh xuống đó, song vẫn ăn bằng niệm, còn có thần túc bay đi, thân còn tỏa sáng. Chúng sống như thế một thời gian lâu và ai cũng gọi nhau là ‘chúng sinh! chúng sinh!’12 “Về sau nữa, từ trong cõi đất nầy có suối ngọt chảy ra giống như mật bơ.13 Chúng khi mới đến, thiên tính còn nông nổi,14 thấy vậy nghĩ thầm: ‘Đó là vật gì, ta hãy nếm thử?’ Liền nhúng ngón tay vào suối để nếm thử, nếm tới ba lần, cảm thấy ngon, chúng mới lấy tay bụm ăn không chút e ngại, và cứ mê say ăn như thế chẳng biết nhàm. Các chúng sinh khác nhìn thấy, bắt chước làm theo, nếm đến ba lần, cảm thấy ngon rồi cũng tiếp tục ăn mãi, do đó, thân chúng trở nên thô kệch, da thịt cứng rắn, mất cả màu sắc đẹp đẽ nhà trời, thần túc không còn, phải đi trên đất, ánh sáng nơi thân cũng mất, cả trời đất tối tăm.

12
Pāli, ibid. 85: na itthipumā paññāyanti, sattā sattātveva saṅkhyaṃ
gacchanti, (lúc bấy giờ) không có ý niệm nam nữ, mà chỉ gọi là
“chúng sinh.”
13
Hán: tô mật 酥蜜. T 10: như sắc như sữa bơ 酥乳, vị như mía 甘
蔗 hoặc như mật 蜜. T 26(164): như sữa đặc đun chín 熟酪. D 27
(iii 85): … seyyathāpi nāma payaso takkassa nibbāyamānassa upari
sanānakaṃ hoti… seyyathāpi nāma sampannaṃ vā sappi sampannaṃ
vā navanītaṃ… seyyathāpi nāma khuddamadhuṃ aneḷakaṃ: như
bọt nổi lên trên mặt cháo sữa đun sôi đang nguội dần… như đề hồ
hay thuần túy như tô… như mật ong thuần tịnh.
14
Thiên tính khinh dị 天性輕易. T 26(154): xan tham bất liêm 貪餮不
廉. D 27 ibid.: aññataro satto lolajātiko, một chúng sinh nọ có tính
háu tham.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

“Này Bà-tất-tra, nên biết pháp thường của trời đất: sau thời gian tối tăm thì có thiên tượng: mặt trời, trăng, sao, xuất hiện ở không trung, rồi từ đó bắt đầu có ngày đêm, tối sáng, năm tháng, số tuổi. Chúng sinh lúc này chỉ nhờ ăn vị đất mà sống lâu trong thế gian. Người nào ham ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người nào ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận, do đó mới bắt đầu có sự tốt xấu, xinh đẹp. Người xinh đẹp thì sinh tâm kiêu mạn khinh người xấu xí. Người xấu xí thì sinh tâm tật đố ghét người xinh đẹp. Chúng sinh do đó thù nghịch với nhau. “Bấy giờ suối ngọt tự nhiên cạn khô. Về sau, cõi đất tự nhiên lại sinh ra chất béo của đất15 có đủ mùi vị thơm tho ăn được. Chúng sinh lại lấy vị đất ấy mà ăn, sống lâu trong thế gian. Người nào ham ăn nhiều thì nhan sắc trở nên xấu, người nào ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận. Người đẹp đẽ sinh tâm kiêu mạn khinh người xấu xí; người xấu xí sinh tâm tật đố ghét người đẹp đẽ. Chúng sinh vì thế cùng nhau tranh tụng mãi. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước. Về sau, đất này lại sinh thứ chất béo của đất dày mà thô,16 tuy cũng thơm ngon ăn được nhưng không bằng

15
Hán: địa phì 地 肥. T. 10: địa bính 地 餅, bánh bằng đất, màu như
tư-na-ca 飡那迦, vị như mía. Pl.; (bhūmipa)ppaṭaka, loại bánh làm
từ sữa và gạo: bánh (sữa gạo) đất? Cf. Skt. parpaṭaka: bánh, cao
(Wogihara).
16
Thô hậu địa phì 麤厚地肥. T 10: sinh loại dây leo rừng 林藤, giống
như cành ca-lung-phạ-ca 迦籠嚩迦枝 có bốn màu. T 26(154): sinh
bà-la婆羅, màu như hoa gia-đàm 加曇華. D 27 ibid.: Pl.: badālatā…
seyyathāpi nāma kalambukā evameva pātủahosi, xuất hiện một loại
dây leo, giống như loại cỏ ống (một loại tre?). Sớ giải: kalambukā ti

trước. Chúng sinh bấy giờ lại lấy vị đất này ăn mà sống lâu ở thế gian. Người ham ăn nhiều thì nhan sắc trở nên xấu, người ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận. Người xinh đẹp, kẻ xấu xí cứ thị phi nhau rồi sinh điều tranh tụng mãi. Từ đó chất đất tốt không sinh lại nữa. [38a] Về sau, đất này lại sinh ra thứ lúa tự nhiên không có trấu,17 sắc vị đầy đủ, thơm tho ăn được. Chúng sinh lại lấy lúa gạo ăn, sống lâu ở thế gian. Con trai con gái nhìn nhau, dần dần móng tâm tình dục,18 rồi trở thành gần gũi nhau. Nhưng chúng sinh khác thấy thế nói: ‘Ngươi làm bậy! Ngươi làm bậy!’ Và kẻ làm quấy bị tẩn xuất khỏi nhóm người, sau ba tháng mới cho trở lại. “Này Bà-tất-tra, những điều trước kia người ta cho là quấy, thì bây giờ người ta cho là phải. Rồi chúng sinh kia tập hành phi pháp, mặc tình buông thả theo tình dục, không kể gì thời tiết. Rồi vì sự hổ thẹn chúng mới tạo lập phòng xá và từ đó thế gian khởi đầu có phòng xá. Quen thói tập hành phi pháp, dâm dục ngày càng tăng, mới có bào thai sinh ra từ bất tịnh, và thế

nāḷikā, một loại cỏ ống hay tre. Có lẽ tương đương Skt.. kadambaka,
hoa của cây kadamba; Phiên Phạn ngữ 9 (T 2130) nói: cây hoa ca-
đàm-ba 迦曇波花樹, dịch là bạch hoa 白花. Wogihara: hoa màu da
cam, tên khoa học Nauclea Cadamba. Chưa rõ cây gì.
17
Tự nhiên canh mễ, vô hữu khang khoái 自然粳米無有糠糩. T. 10:
hương đạo 香稻, lúa thơm. D 27: akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇo
athuso, xuất hiện thứ lúa chín tự nhiên không do canh tác, không
cám, không vỏ.
18
Pāli: tesaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyataṃ sārāgo udapādi,
pariḷāho kāyasmiṃ okkami; te pariḷāhapaccayā methunaṃ dhammaṃ
paµiseviṃsu, Chúng quan sát lẫn nhau rất lâu, rồi luyến ái khởi lên,
thân thể chúng nóng bức. Do nóng bức mà chúng hành pháp dâm
dục.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

gian mới bắt đầu có bào thai vậy. 2. Tích lũy và cạnh tranh “Chúng sinh lúc ấy ăn loại lúa gạo tự nhiên; thu hoạch xong nó lại sinh ra, vô cùng vô tận. Mãi về sau, trong chúng sinh đó có kẻ lười nhác thầm nghĩ rằng: ‘Cứ sáng ăn sáng lấy, chiều ăn chiều lấy, thế thì nhọc nhằn. Chi bằng lấy gộp để cất đủ ăn một ngày.’ Nó liền lấy gộp đủ ăn một ngày. Sau đó có bạn gọi nó đi lấy lúa, nó đáp: ‘Tôi đã lấy gộp đủ để ăn một ngày rồi. Bạn muốn lấy thì cứ tùy ý.’ Người ấy bèn suy nghĩ: ‘Anh này khôn ngoan, biết chứa lương thực trước. Ta nay cũng muốn tích trữ lương thực đủ cho ba ngày.’ Nó bèn trữ lương thực dư cho ba ngày. Khi có chúng sinh khác đến rủ đi lấy gạo, nó đáp: ‘Tôi đã cất trước đủ ăn ba ngày rồi. Bạn muốn lấy cứ tự ý đi mà lấy tùy ý.’ Người đó lại nghĩ rằng: ‘Gã kia khôn ngoan, đã biết cất lương thực trước đủ ăn ba ngày. Vậy ta hãy bắt chước nó, cất đủ năm ngày.’ Nó đi lấy cất ăn đủ năm ngày. “Chúng sinh sau khi cạnh tranh nhau tích trữ, thóc lúa trở nên hoang dại, bắt đầu có vỏ trấu. Cắt rồi, nó không tự nhiên sinh lại như trước nữa. Chúng sinh thấy thế, trong lòng không vui, mới có sự ưu lo suy nghĩ: ‘Chúng ta lúc đầu mới sinh ra, chỉ sống bằng niệm hỷ, thân chúng ta có ánh sáng, và có thần túc để bay đi. Sau đó đất này tuôn ra suối ngọt, chảy ra giống như mật bơ, thơm ngon ăn được. Chúng ta cùng ăn, tiếp tục ăn mãi. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi nhuận. Do thức ăn này mà nhan sắc chúng ta trở nên khác nhau. Chúng ta do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Bấy giờ

suối ngọt tự nhiên cạn khô. Về sau, cõi đất tự nhiên lại sinh ra chất béo của đất có mùi vị thơm tho ăn được. Khi ấy, [38b] chúng ta lại lấy đất ấy mà ăn. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi nhuận. Chúng ta do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước mà lại sinh thứ chất thô dày, tuy cũng thơm ngon ăn được. Chúng ta lại lấy mà ăn. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi vui. Chúng sinh do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước, mà lại sinh ra thứ lúa tự nhiên không có trấu. Chúng ta lại lấy mà ăn để sống lâu ở đời. Rồi những kẻ biếng nhác tranh nhau tích trữ, nên lúa gạo trở nên hoang dại, bắt đầu có vỏ trấu, cắt rồi nó không sinh trở lại. Bây giờ phải làm sao đây?’ 3. Xuất hiện chính quyền nguyên thủy “Rồi chúng bảo nhau: ‘Chúng ta hãy phân chia đất và cắm mốc.’ Chúng chia đất và cắm mốc. Này Bà- tất-tra, do nhân duyên ấy mới phát sinh danh từ ‘đất ruộng.’19 “Bấy giờ chúng sinh đó phân chia ruộng đất, ai lập bờ cõi nấy, nên dần dần sinh ra tâm lén lút cắp trộm thóc lúa của nhau. Những chúng sinh khác trông thấy bảo: ‘Ngươi làm bậy! Ngươi làm bậy! Ngươi đã có ruộng đất mà còn lấy trộm của người ta. Từ nay về sau không được làm thế nữa.’ Nhưng chúng sinh kia vẫn lấy cắp mãi. Các chúng sinh khác vẫn tiêp tục khiển

19 Điền địa 田地; từ nguyên không được đề cập trong bản Pāli.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

trách, nhưng nó không thôi. Chúng bèn lấy tay đánh nó, và tố cáo với mọi người rằng: ‘Người nầy đã có ruộng lúa mà còn lấy trộm của người khác.’ Gã này lại bảo: ‘Người này đánh tôi.’ Mọi người thấy hai bên cãi nhau mãi, thì ưu sầu không vui, nói với nhau một cách áo não: ‘Chúng sinh càng trở nên xấu ác, nên thế gian mới có xảy ra sự bất thiện đó, sinh ra điều uế ác, bất tịnh. Đó chính là nguyên nhân của sinh, già, bệnh, chết, phiền não khổ báo, đọa trong ba đường dữ. Bởi có ruộng đất riêng nên mới sinh kiện cáo. Vậy tốt hơn chúng ta nên lập lên một người làm chủ để xử trị. Hễ ai đáng bảo hộ thì bảo hộ, ai đáng khiển trách thì khiển trách. Mỗi người chúng ta đều giảm phần gạo mà cung cấp cho người ấy để lo việc xét xử kiện cáo.’ Chúng mới lựa chọn trong đại chúng mà tôn lên một người có hình vóc to lớn, nhan mạo đoan chính, có oai đức, và bảo rằng: ‘Ông nay hãy vì bọn ta mà lên làm Bình đẳng chủ.20 Hễ thấy ai đáng bảo hộ thì bảo hộ, ai đáng khiển trách thì khiển trách, ai đáng đuổi thì đuổi. Bọn ta sẽ góp gạo cung cấp cho.’ “Người kia nhận lời lên làm chủ, trông coi xử đoán kiện cáo. Mọi người cùng góp gạo cung cấp. “Người kia thường lấy lời hay đẹp ủy lạo mọi người, và mọi người đều hoan hỷ tôn xưng rằng: “Lành thay Đại

20
Hán: bình đẳng chủ平等主. T 10, T 26(154): lập làm Điền chủ 田
主. D 27.: mahāsammato, người được bầu lên từ đại chúng. Định
nghĩa của Pāli không có trong bản Hán: mahājanasammatoti …
mahāsammato, người ấy được lựa chọn (sammata: sammannati)
bởi đại chúng (mahājana) nên được gọi là Mahāsammato (đại
tuyển xuất).

vương! Lành thay Đại [38c] vương!” Từ đó thế gian mới bắt đầu có danh từ Vua.21 Đúng theo pháp mà trị dân, nên gọi là Sát-lị,22 và thế gian bắt đầu có tên “Sát-lị.” 4. Xã hội phân hóa và phân công “Thời gian sau, trong quần chúng độc nhất có một người23 suy nghĩ như vầy: ‘Nhà là đại hoạn, nhà là gai độc. Ta nên bỏ cư gia này mà sống một mình trên rừng núi nhàn tịnh để tu đạo.’ Người ấy liền bỏ cư gia mà vào rừng, trầm lặng tư duy, đến giờ ăn thì cầm bát vào xóm khất thực. Mọi người trông thấy, thảy đều vui vẻ cúng dường, tán thán: ‘Lành thay, người này đã lìa bỏ cư gia, một mình sống trong núi rừng, trầm lặng tu đạo, xa lìa mọi điều xấu ác.’ Từ đó trong thế gian mới bắt đầu có tên Bà-la-môn.24 “Nhưng trong đám Bà-la-môn có kẻ không ưa ở chỗ 21 Hán: vương 王. T 10: Do khéo nói ra lời an ủi đối với mọi người, gọi là “người an ủi 慰安.” Người an ủi ấy tức là vua 王. Đó là nguồn gốc của từ “vua”. T 26(154): Khiến cho chúng sinh được an lạc đúng như pháp, bảo vệ và thi hành kỹ luật, đó là vua. “Vua” có nghĩa là “làm vua” 王謂之王. D 27: dhammena pare rañjetīti rājā rājā, “đúng theo pháp, làm người khác hài lòng, đó gọi là vua”. Theo đây, rāja, vua, do gốc động từ rañjeti, làm cho vui, làm cho hài lòng. 22 Hán: Sát-lị 剎利. T 10: “Làm chủ và bảo hộ địa giới, nên được gọi là Sát-đế-lị.” D 27 ibid.: khettānaṃ adhipati… khattiyo khattiyo, ông chủ của các ruộng đất (khetta) được người ta gọi: Khaatiyo ! Khattiyo! (= điền chủ). 23 So Pāli: sattānaṃ yeva ekaccānaṃ, một số (nhiều) chúng sinh. 24 D 27 (iii 94): pāpake akusale dhamme vāhentī ti… brāhmaṇā brāhmaṇā: do loại bỏ các pháp ác, bất thiện mà được gọi Brāhmaṇā ! Brāhmaṇā. Ở đây, từ brāhmaṇa có gốc từ động từ vāhenti: loại bỏ. Vāheti là dạng hỗn chủng của động từ căn Skt. √bṛh, cũng đọc là vṛh: nhổ bỏ, nhổ sạch gốc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

nhàn tịnh tọa thiền tư duy, mà chỉ ưa vào nhân gian
chuyên nghề tụng đọc, và tự nói: ‘Ta là người không
tọa thiền.’ Người đời nhân đó gọi là ‘Bất thiền Bà-la-
môn’25 và cũng vì hay đi vào nhân gian nên lại có tên
là ‘Nhân gian Bà-la-môn.’26 Bắt đầu từ đó trong thế
gian có dòng Bà-la-môn hiện ra.
“Lại trong đám chúng sinh kia, có người ưa kinh do-
anh sự nghiệp,27 chất chứa tài bảo, nhân đó người ta
kêu hạng này là hạng Cư sỹ.28 Trong đám chúng sinh
kia có người có nhiều cơ xảo, làm được nhiều thứ
kiến tạo, nên thế gian mới có thêm một hạng nữa gọi
là công xảo Thủ-đà-la.29

25
Bất thiền bà-la-môn 不禪婆羅門. D 27 ibid.: na dānime jhāyantīti
kho, vāseṭṭha, ‘ajjhāyakā ajjhāyakā’, “những người tụng đọc, vì
những người này không thiền tứ.” Từ nguyên của ajjhāyaka (Skt;
ādhyāyika: ādhy-āya: √i: tụng đọc) chỉ Bà-la-môn thông hiểu kinh
văn Vệ đà. Ở đây nó được coi có gốc động từ jhāyati (Skt. √dhyai:
dhyāyati): thiền tịnh hay tư duy: a-jjhāyaka: người không thiền tứ
= người tụng đọc. T 10: : “Những người ấy không còn được gọi là
những kẻ tu thiền, mà được gọi là giáo thọ giả 教授者.”
26
Nhân gian bà-la-môn 人間婆羅門. Pāli: jana-brāhmaṇa?
27
Doanh cư nghiệp 營居業.
28
T 26(154): “Vì mỗi người đi về các phương khác nhau để làm ruộng,
nên gọi là ‘Tì-xá’.” D 27 ibid.: methunaṃ dhammaṃ samādāya visu-
kammante payojentīti kho, vāseṭṭha, ‘vessā, vessā’, “sau khi thọ trì pháp
dâm dục, chúng theo đuổi nhiều loại chức nghiệp, cho nên chúng được
gọi là vessā.” Ngữ nguyên của từ vessā, giai cấp thứ ba, được giải thích
là do từ “visu(ṃ): mỗi mỗi riêng biệt” trong từ visukammanta: nhiều
chức nghiệp khác nhau.
29
Thủ-đà-la công xảo 首陀羅工巧. D 27 ibid.: luddācārā
khuddācārāti kho, vāseṭṭha,‘suddā, suddā’, “Những người hành
nghề hung ác (nghề săn bắt), hành nghề vụn vặt, chúng được gọi
là sudda.”

“Này Bà-tất-tra, nay thế gian có tên gọi bốn chủng tính và thêm hạng thứ năm là chúng Sa-môn. Như thế là vì có khi trong chúng Sát-lị có người tự thấy nhàm chán pháp của mình, bèn cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo. Do đó, tên gọi Sa-môn bắt đầu có từ đó. Trong chúng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la, có khi có người tự thấy nhàm chán pháp của mình, bèn cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo. Do đó, tên Sa-môn bắt đầu có từ đó.

III. GIÁ TRỊ XÃ HỘI: ĐẠO ĐỨC VÀ TRÍ TUỆ “Này Bà-tất-tra, người dòng Sát-lị mà thân làm bất thiện, miệng nói bất thiện, ý nghĩ bất thiện, khi thân hoại mạng chung phải thọ ác báo. Dòng người Bà- la-môn, dòng Cư sỹ, dòng Thủ-đà-la mà thân làm bất thiện, miệng nói bất thiện, ý nghĩ bất thiện, khi thân hoại mệnh chung họ cũng phải thọ ác báo như thế. “Này Bà-tất-tra, nếu người dòng Sát-lị mà thân làm lành, miệng nói lành, ý nghĩ lành, khi thân hoại mệnh chung được hưởng thiện báo, thì người dòng Bà-la- môn, dòng Cư-sỹ dòng Thủ-đà-la mà thân làm lành, miệng nói lành, ý nghĩ lành, khi thân hoại mệnh chung cũng được hưởng thiện báo như thế. “Này Bà-tất-tra, nếu người dòng Sát-lị mà làm cả hai điều vừa thiện vừa ác nơi thân, miệng, ý, khi thân hoại mệnh chung phải gặt lấy quả báo vừa khổ vừa vui, thì người dòng Bà-la-môn, dòng Cư sỹ, dòng Thủ-đà-la mà làm cả hai điều thiện ác về nơi thân, miệng, ý, đến khi thân [39a] hoại mệnh chung, cũng phải thọ lấy quả báo vừa khổ vừa vui như thế. “Này Bà-tất-tra, trong dòng Sát-lị có kẻ cắt tóc cạo râu, mặc y tu đạo, tu bảy pháp giác chi, không bao

TRƯỜNG A HÀM – KINH TIỄU DUYÊN

lâu là được thành Đạo. Vì sao? Con nhà tộc tính ấy mặc
pháp y xuất gia, tu các phạm hạnh cao thượng, thì chính
ngay trong hiện tại tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt,
phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không
còn tái sinh. Trong dòng Bà-la-môn, dòng Cư sỹ, dòng
Thủ-đà-la mà có kẻ cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo,
tu bảy pháp giác chi, không bao lâu cũng sẽ được thành
Đạo như thế. Vì sao? Con nhà tộc tính ấy xuất gia, mặc
pháp y, tu các phạm hạnh vô thượng, chính ngay trong
hiện tại tự thân tác chứng, sinh đã dứt, phạm hạnh đã
vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh.
“Này Bà-tất-tra, cả bốn chủng tính đó, đều có thể xuất
sinh bậc La-hán thành tựu viên mãn minh và hành, là
bậc đứng nhất ở trong năm chủng tính ấy.
“Này Bà-tất-tra, Phạm Thiên có bài kệ rằng:
Trong đời, Sát-lị nhất.
Với ai y chủng tính.30
Minh Hành thành đầy đủ,
Bậc nhất trong Trời-Người.
“Này Bà-tất-tra, Phạm Thiên nói như thế là đúng chớ
không phải không đúng, khéo thọ31 chứ không phải

30 Nguyên Hán: sinh trung Sát-lị thắng, năng xả chủng tính khứ 生中剎 利勝 能捨種姓去: trong đời Sát-lị là nhất; ai hay rời bỏ chủng tính. Pāli: khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino, với những ai y chỉ chủng tính (giai cấp), sát-lị là bậc nhất trong loài thọ sinh. Bản hán hình như đọc là gottanissārino: những ai rời bỏ chủng tính. Cách hiểu này không phù hợp với nội dung, cần sửa lại. Xem đoạn dịch Hán bài kệ tương tự trong kinh A-ma-trú ở sau, T 1(20). 31 Hán: thiện thọ 善 受.Pl.: sugīta (được hát rất hay), có lẽ trong bản Hán đọc là sugahitā (nắm giữ kỹ). T 26 (154): thiện ca 善 歌.

không khéo thọ. Lúc đó Ta liền ấn khả lời nói ấy của
Phạm Thiên. Vì nay Ta, Như Lai, Chí Chân, cũng nói
nghĩa như thế đó:
Trong đời, Sát-lị nhất,
Với ai y chủng tính.
Minh Hành thành đầy đủ,
Bậc nhất trong Trời-Người.”
Bấy giờ, sau khi đức Thế Tôn nói pháp này, Bà-tất-
tra, Bà-la-đọa liền được tâm giải thoát vô lậu; sau khi
nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

6. KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
I. HÃY TỰ LÀM HÒN ĐẢO AN TOÀN CHO MÌNH
[39a22] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại Ma-la-hê-sưu,1 du hành nhân gian,
cùng với một nghìn hai trăm năm mươi Tỳ-kheo, dần
dần đi đến nước Ma-lâu.2
Bấy giờ Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, các ngươi hãy tự thắp sáng cho
mình.3 Thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi
cái khác. Hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình,
nương tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi
nào khác.
“Này các Tỳ-kheo, thế nào là hãy tự thắp sáng cho
mình, thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi cái
khác; hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình, nương
tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi nào
khác?
“Ở đây, Tỳ-kheo quán thân trên nội thân, tinh cần
không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham
ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân, quán thân trên

* 佛說長阿含第二分轉輪聖王修行經第二
1
Ma-la-hê-sưu 摩羅醯搜, bản Tống: Ma-hê-lâu 摩醯樓, bản
Nguyên, Minh: Ma-la-hê-lâu 摩羅醯樓. Chưa rõ địa danh này. T.
26(70): Phật tại Ma-đâu-lệ 摩兜隸, trong rừng xoài bên bờ Sử hà
奈林駛河岸. D 26: Mātulā, một thị trấn của Magadha.
2
Ma-lâu, TNM: Ma-la-lâu 摩羅樓.Pāli: Mātulā?
3
Đương tự xí nhiên 當自熾燃; cf. T 1 (2), tr. 15a26. T 26 (70), tr.
520b18: đương tự nhiên pháp đăng當自然法燈.

nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, [39b] ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng vậy. Đó là Tỳ-kheo hãy tự thắp sáng cho mình, thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi cái khác; hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình, nương tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi nào khác. Thực hành như thế sẽ không bị Ma nhiễu hại, công đức ngày một thêm. Tại vì sao?

II. CÁC TRIỀU ĐẠI CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
1. Vua Kiên Cố Niệm
“Vào thời quá khứ xa xưa, có vị vua tên là Kiên Cố
Niệm,4 là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, làm Chuyển luân
thánh vương, thống lãnh cả bốn châu thiên hạ. Bấy giờ
Vua là vị tự tại, cai trị đúng theo pháp, là người tối
thắng trong loài người. Vua có đủ bảy thứ báu: báu
Bánh xe vàng, báu Voi trắng, báu Ngựa xanh, báu Thần
châu, báu Ngọc nữ, báu Cư sỹ, báu Chủ binh. Và có
một nghìn người con hùng dũng, đủ sức dẹp địch. Vua
không cần dùng binh mà thiên hạ tự thái bình.
“Vua Kiên Cố Niệm trị vì đã lâu ngày, một hôm báu
bánh xe vàng ở không trung bỗng tự nhiên rời khỏi
chỗ cũ. Người coi bánh xe vội đến tâu vua: ‘Tâu Đại
vương, nên biết, bánh xe báu nay rời khỏi chỗ cũ.’ Sau
khi nghe thế, vua Kiên Cố Niệm nghĩ: ‘Ta từng nghe
các bậc tiền túc kì cựu nói: Nếu bánh xe báu rời khỏi
chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương không

4 Kiên Cố Niệm 堅 固 念; T. 26 (70): Kiên Niệm 堅念. D 26: Daḷhanemi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước lạc thiên thượng. Ta hãy lập thái tử lên thống lãnh bốn châu thiên hạ và phong riêng một ấp cho người hớt tóc, khiến cắt bỏ râu tóc cho ta, rồi ta mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.’ “Rồi vua Kiên Cố Niệm sai gọi thái tử và bảo: ‘Con có biết không? Ta từng nghe các bậc tiền túc kì cựu nói, nếu bánh xe báu rời khỏi chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương không còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước lạc trên Trời. Nay ta muốn cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. Ta đem bốn châu thiên hạ ủy thác cho con. Con hãy gắng sức, thương yêu dân chúng.’ Sau khi thái tử lãnh mạng, vua Kiên Cố Niệm liền cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. “Vua xuất gia được bảy ngày thì bánh xe vàng báu bỗng nhiên không hiện ra nữa. Người coi bánh xe đến tâu vua: ‘Đại vương nên biết, nay bánh xe vàng báu bỗng nhiên biến mất.’ Vua không vui, bèn tìm đến chỗ vua Kiên Cố Niệm. Sau khi đến, bạch rằng: ‘Phụ vương nên biết, nay bánh xe vàng báu bỗng nhiên không hiện ra nữa.’ Vua Kiên Cố Niệm trả lời con: ‘Con chớ lo lắng cho là điều không vui. Bánh xe vàng báu đó không phải là do cha của con sản xuất ra. Con chỉ cần [39c] gắng thi hành chính pháp của Thánh vương, rồi đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại Chính pháp điện, có thể nữ bao quanh, tức thì có thần bảo là bánh xe vàng tự nhiên hiện đến. Bánh xe có nghìn căm, màu sắc đầy đủ, là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải của loài người.’

“Thái tử tâu phụ vương: ‘Phụ vương, chính pháp của Chuyển luân thánh vương là thế nào? Phải làm như thế nào?’ Vua bảo con: ‘Hãy nương trên pháp, an lập trên pháp, thành tựu nơi pháp; cung kính, tôn trọng, quán sát pháp; lấy pháp làm đầu, thủ hộ chính pháp. Lại nữa, hãy răn dạy các thể nữ bằng pháp. Lại nữa, hãy chăm sóc dạy dỗ các vương tử, đại thần, các quan liêu, trăm quan và thứ dân bằng pháp. Hãy hộ trì, chăm sóc các Sa-môn, Bà-la-môn, cho đến cầm thú.’ Rồi vua lại bảo con: ‘Lại nữa, trong cõi nước của con, nếu có các Sa-môn, Bà-la-môn, tu hành thanh chân, công đức đầy đủ, chuyên cần tinh tấn, xa lìa kiêu mạn, nhẫn nhục nhân ái, một mình ở chỗ nhàn tịnh tu tập, một mình yên nghỉ, một mình đạt đến Niết-bàn; tự mình diệt trừ tham dục, dạy người khác diệt trừ tham dục; tự diệt trừ sân nhuế, dạy người khác diệt trừ sân nhuế; tự diệt trừ ngu si, dạy người khác diệt trừ ngu si; ở trong chỗ ô nhiễm họ không ô nhiễm, trong chỗ tội ác họ không tội ác, trong chỗ ngu si họ không ngu si, chỗ có thể đắm trước họ không đắm trước, chỗ có thể trụ họ không trụ, chỗ có thể ở họ không ở; thân hành chất trực, miệng nói lời chất trực, ý nghĩ chất trực; thân hành thanh tịnh, miệng nói thanh tịnh, ý nghĩ thanh tịnh; chính niệm thanh tịnh, nhân huệ, không hề chán; biết đủ trong sự ăn mặc, và cầm bát đi khất thực để gây phước lành cho chúng sinh. Nếu có những người như thế, con hãy thường nên tìm đến, tùy thời hỏi han: phàm những điều tu hành, sao là thiện, sao là ác, sao gọi là phạm, sao gọi không phạm, cái nào đáng thân, cái nào không đáng thân, việc gì đáng làm, việc gì không đáng làm, và thi hành pháp gì

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
để được an lạc lâu dài? Con hỏi xong rồi lấy ý mình
quán xét thấy việc nên làm thì gắng làm, việc nên bỏ
thì gắng bỏ. Trong nước nếu có kẻ mồ côi, già cả, hãy
nên chẩn cấp. Người nghèo cùng, yếu kém đến xin,
cẩn thận chớ trái nghịch. Trong nước có luật pháp cũ,
con chớ thay đổi. Đó là những pháp mà Chuyển luân
thánh vương tu hành, con hãy phụng hành.’”
2. Các triều đại kế thừa
Phật nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, khi Chuyển luân thánh vương
nghe lời phụ vương dạy xong, thì như lời dạy mà tu
hành. Đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương,
lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh, tự nhiên có
bánh xe báu hiện ra trước mặt, vành xe có ngàn căm
sáng chói, do thợ trời làm chớ không phải đời có được.
Bánh xe toàn bằng chân kim, đường kính bánh xe một
trượng tư. [40a] Khi ấy, Chuyển luân thánh vương
thầm nghĩ: ‘Ta từng nghe các bậc tiên túc kì cựu nói:
Nếu vua Quán đảnh dòng Sát-lị, đến ngày rằm trăng
tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có
thể nữ bao quanh, thời tự nhiên có bánh xe vàng hiện
đến trước mặt, bánh xe có nghìn căm, ánh sáng rực rỡ,
là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải do con
người làm, được làm thành bằng vàng thiệt, đường
kính trượng tư, khi đó được gọi là Chuyển luân thánh
vương. Nay có bánh xe báu ấy hiện đến, há không là
đây chăng? Ta hãy thử coi bánh xe đó thế nào?’
“Khi ấy, vua Chuyển luân liền triệu bốn thứ binh,
hướng về phía bánh xe vàng, trịch áo bày vai phải, đầu
gối phải quỳ sát đất, rồi lấy tay mặt vỗ lên bánh xe

và nói: ‘Ngươi hãy theo đúng pháp mà vận chuyển về
phương Đông, chớ trái lệ thường.’ Bánh xe liền chuyển
về phương Đông. Vua bèn dẫn bốn thứ quân binh đi
theo bánh xe vàng, trước bánh xe vàng có bốn vị thần
dẫn đường. Đến chỗ bánh xe vàng ngừng thì vua cũng
dừng xe. Bấy giờ, các tiểu quốc phương Đông thấy đại
vương đến, họ đem bát vàng đựng lúa bạc, bát bạc đựng
lúa vàng đến trước vua, cúi đầu tâu rằng: “Hoan nghinh
Đại vương đến! Nay phương Đông này đất ruộng phì
nhiêu, nhân dân sung túc, tính khí nhân hòa, từ hiếu
trung thuận. Cúi mong Thánh vương đem chính pháp
trị hóa chốn này, chúng tôi xin cung cấp hầu hạ, phục
vụ mọi thứ cần dùng.’ Vua Chuyển luân nói với các
tiểu vương: “Thôi, thôi, Chư Hiền! Thế là các khanh
đã cúng dường ta rồi đó. Các khanh hãy nên lấy chính
pháp mà trị dân, chớ làm cho thiên lệch, không để cho
quốc nội có hành vi phi pháp. Như vậy tức là ta trị hóa
đó.’ Các tiểu vương vâng lệnh. Họ liền theo vua đi tuần
khắp nước, đến tận mé biển Đông mới trở về.
“Vua lần lượt đi về phương Nam, rồi phương Tây,
phương Bắc. Hễ bánh xe vàng đến ở đâu thì các quốc
vương đều đến cống hiến như các tiểu quốc phương
Đông vậy.
“Bấy giờ, vua Chuyển luân, sau khi đã theo bánh xe
vàng đi khắp bốn biển, đem chính đạo khai hóa, an ủi
dân chúng xong, trở về nước, thì bánh xe vàng dừng
lại trên không trung ngay cửa cung điện. Vua Chuyển
luân vui mừng phấn khởi nói: ‘Bánh xe vàng báu này
thật là điềm tốt của ta. Nay ta chính thật là Chuyển
luân thánh vương.’
“Đó là sự thành tựu báu bánh xe vàng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
“Vua ấy trị đời một thời gian lâu, rồi bánh xe vàng
báu giữa hư không lại bỗng nhiên rời chỗ cũ. Người
coi bánh xe vội đến tâu vua: ‘Đại vương nên biết, nay
bánh xe báu đã rời chỗ.’ Vua nghe xong liền tự mình
suy nghĩ: ‘Ta từng nghe nơi các bậc tiên túc kì cựu
rằng, nếu bánh xe báu dời chỗ, Chuyển luân thánh
vương sống chẳng còn bao lâu nữa. [40b] Ta nay đã
hưởng thọ phước lạc của loài người, cũng nên tìm
phương tiện thọ phước lạc trên trời. Ta hãy lập thái
tử thống lãnh bốn thiên hạ, phong riêng một ấp cho
người hớt tóc và ra lệnh cạo bỏ râu tóc cho ta, rồi ta
mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.’
“Rồi vua sai gọi thái tử và bảo: ‘Con có biết không? Ta
từng nghe các bậc tiền túc kì cựu nói, nếu bánh xe báu
rời khỏi chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương
không còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc
ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước
lạc thiên thượng. Nay ta muốn cạo bỏ râu tóc, bận
ba pháp y, xuất gia tu đạo. Ta đem bốn châu thiên hạ
ủy thác cho con. Con hãy gắng sức, thương yêu dân
chúng.’ Sau khi thái tử lãnh mạng. vua liền cạo bỏ râu
tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo.
“Vua xuất gia được bảy ngày thì bánh xe vàng bỗng
nhiên không hiện nữa. Người coi bánh xe đến báo tin
vua: ‘Tâu Đại vương, bánh xe báu nay bỗng nhiên
biến mất.’ Vua nghe xong chẳng cho đó là điều đáng
lo, cũng chẳng chịu đến hỏi ý phụ vương.
“Rồi vua cha bỗng nhiên băng hà.
3. Luân vương thứ bảy
“Kể từ đây về trước có sáu vua Chuyển luân, cứ đắp

đổi trao ngôi và lấy chính pháp trị dân, duy một ông vua sau này tự chuyên trị nước, không theo pháp cũ, chính trị bất công khiến thiên hạ oán thán, quốc độ tổn giảm, nhân dân điêu linh. Thấy vậy, có một đại thần dòng Bà-la-môn đến tâu vua: ‘Đại vương biết cho, nay quốc độ tổn giảm, nhân dân điêu linh, không được như trước. Hiện nay trong nước của Vua có nhiều vị tri thức, thông tuệ, bác đạt, rõ thấu cổ kim, biết đủ pháp chính trị của Tiên vương, sao Vua không vời lại để hỏi những điều họ biết. Nếu được hỏi, họ sẽ đáp.’ Vua liền vời quần thần đến hỏi đạo trị chính của tiên vương, các vị thần tá có trí đáp đủ mọi việc. Vua nghe xong bèn thi hành theo pháp cũ, lấy chính pháp cứu hộ nhân dân, nhưng vẫn không thể chẩn tế những kẻ cô lão, cấp thí cho người hạ cùng, nhân dân trong nước càng lúc càng trở nên nghèo khổ; chúng bèn xâm đoạt lẫn nhau mà thành có nạn đạo tặc hoành hành. Mỗi khi có ai bị rình bắt được đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc cướp, xin Vua trị tội nó.’ Vua hỏi: ‘Có thật ngươi là giặc cướp không?’ Người ấy đáp: ‘Thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi, nên phải làm giặc.’ Vua liền xuất kho, lấy của cấp cho và dặn: ‘Ngươi đem của này về cung cấp cha mẹ, giúp đỡ bà con, từ nay chớ làm giặc nữa!’ [40c] “Những người khác thấy vậy, đồn nhau: ‘Có kẻ làm giặc được vua cấp cho tài bảo.’ Rồi chúng cũng bắt chước làm theo. Chúng lại bị rình bắt được đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc cướp, xin vua trị tội nó.’ Vua lại hỏi: ‘Có thật ngươi là giặc cướp không?’ Người kia đáp: ‘Dạ thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi, nên phải làm giặc.’ Vua lại xuất kho

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH lấy của cấp cho và bảo: ‘Ngươi đem của này về cung cấp cha mẹ, giúp đỡ bà con, từ nay chớ làm giặc nữa!’ “Lại có những người khác nghe nói có kẻ làm giặc được vua cấp cho tài bảo, nên họ bắt chước rủ nhau làm theo, và lại bị rình bắt đem đến vua, tâu: ‘Người này làm giặc cướp, xin vua trị tội nó.’ Vua lại hỏi: ‘Có thật ngươi làm giặc không?’ Người kia đáp: ‘Dạ thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi nên phải làm giặc.’ Lần này vua nghĩ: ‘Trước có người làm giặc, ta thấy nghèo đói cấp cho tài vật, dặn thôi đừng làm. Người khác nghe thế lại bắt chước làm. Nạn đạo tặc nhân đó tràn lan mãi. Thôi, bây giờ tốt hơn ta phải hạ lệnh gông cùm người này dắt đi các ngõ đường, sau đưa ra ngoài thành, đến chỗ đồng trống mà hành hình, để răn người sau.’ Vua liền sắc tả hữu bắt người ấy trói lại, rồi đánh trống xướng lệnh, đưa đi khắp ngõ đường. Xong rồi đem tới chỗ đồng trống ở ngoài thành mà hành hình. Mọi người khác thấy vậy truyền nhau: ‘Nếu chúng ta làm giặc, cũng phải bị xử như thế chẳng khác gì.’ Từ đây quốc dân, để tự phòng hộ, mới tạo ra những binh trượng, gươm đao, cung tên, tàn hại nhau, công kích, cướp giật lẫn nhau. 4. Quá trình xã hội băng hoại và giảm thọ “Kể từ vua này mới bắt đầu có sự nghèo cùng. Nhân có nghèo cùng mới có đạo tặc. Nhân có đạo tặc mới có đao trượng. Nhân có đao trượng mới có sát hại. Nhân có sát hại nên nhan sắc con người mới tiều tụy, thọ mệnh ngắn ngủi. Chúng sống từ bốn vạn tuổi, sau giảm lần xuống còn hai vạn tuổi. Trong số đó có người sống lâu; có người chết yểu; có người khổ; có

người sướng. Những người khổ thì sinh tâm tà dâm, tham thủ, bày đủ phương tiện để mưu đoạt của nhau, nên tai nạn nghèo cùng, trộm cướp, đao trượng, sát hại càng ngày càng nhiều, làm cho mạng người lại giảm dần xuống chỉ sống một vạn tuổi. “Trong thời gian người sống một vạn tuổi, chúng sinh vẫn lại cướp bóc lẫn nhau. Mỗi khi bị rình bắt đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc, xin vua trị nó.’ Vua hỏi: ‘Có thật ngươi làm [41a] giặc không?’ Người kia đáp: ‘Tôi không làm.’ Và ở giữa đám đông nó cố ý nói dối. Như vậy chúng sinh lúc đó vì nghèo cùng nên trộm cướp. Vì trộm cướp nên có đao binh. Vì đao binh nên có giết hại. Vì giết hại nên có tham thủ, tà dâm. Vì tham thủ tà dâm nên có nói dối. Vì có nói dối, do đó tuổi thọ lại giảm lần, chỉ còn sống được một ngàn tuổi. “Trong thời gian sống một ngàn tuổi, bấy giờ có thêm ba ác hành thuộc về miệng xuất hiện ở đời là nói hai lưỡi, nói độc ác và ỷ ngữ.5 Ba ác nghiệp đó càng tăng thì tuổi thọ con người giảm bớt xuống, chỉ còn sống được năm trăm tuổi. “Trong thời gian sống năm trăm tuổi, chúng sinh lại gây thêm ba ác hành nữa là dâm dục phi pháp, tham lam phi pháp và tà kiến.6 Ba ác nghiệp này tăng dần lên thì tuổi thọ con người giảm bớt xuống, chỉ còn

5
D 26 (iii 69): khi loài người thọ 5 nghìn tuổi, hai pháp tăng trưởng:
thô ác ngữ (pharusāvācā) và ỷ ngữ (samphappalāpa)… Khi tuổi
thọ giảm còn 1 nghìn, tà kiến (micchādiṭṭhi) tăng trưởng.
6
D 26 (iii 70), ba pháp tăng trưởng: adhammarāga (tham dục phi
pháp, Sớ giải: tham dục bất chính với mẹ, cô, dì); visamalobha
(tham lam bất chính); micchādhamma (dục tham tà vạy; Sớ giải:
dục tham giữa những người nam với nam, nữ với nữ).

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH sống đến ba trăm rồi hai trăm tuổi và nay, nhân loại trong thời Ta, chỉ còn sống được một trăm tuổi, hoặc thêm bớt ít nhiều. Hễ cứ làm ác mãi thì tuổi thọ cứ như thế giảm xuống mãi cho đến khi nhân loại chỉ còn sống mười tuổi. 5. Nhân loại tương tàn và tự hủy “Trong thời gian nhân loại sống mười tuổi này, con gái vừa sinh ra năm tháng7 đã gả chồng. Ở vào thời ấy, những vị ngon ngọt như bơ, dầu, đường mía, đường đen8 không còn nghe tên. Lúa, nếp biến thành cỏ dại. Những thứ y phục sang trọng, lụa là, gấm vóc, vải trắng, kiếp-ba, lụa tơ, lãnh nhiễu như bây giờ không thấy mặc, mà phải bện lông gai xô xảm lấy làm áo mặc thượng hạng. Bấy giờ, toàn cõi đất này mọc đầy gai gốc, sinh đầy mòng muỗi, ruồi nhặng, chấy rận, rắn rết, ong, bò cạp, trùng độc. Vàng bạc, lưu ly, trân châu, đá quý đều lặn hết xuống đất, chỉ còn ngói đá, sạn sỏi thì nổi cả lên trên. Nhân loại lúc đó tuyệt nhiên không còn nghe đến tên thập thiện mà chỉ có thập ác đầy dẫy thế gian. Nhằm lúc cái tên thiện pháp còn không nghe thấy, nhân loại không biết đâu để tu tập thiện hành, do đó hễ người nào làm điều cực ác, bất hiếu với cha mẹ, bất kính với sư trưởng, bất trung bất nghĩa, phản nghịch vô đạo, thì được dân chúng tôn sùng như hiện nay người ta tôn

7
Hán: ngũ nguyệt 五月; T 26(70) cũng vậy. D 26: pañcavassikā
kumārikā alaṃpateyyā bhavissanti, con gái năm tuổi sẽ đi lấy
chồng.
8
Hán: tô, du, thạch mật, hắc thạch mật 酥 油 石 蜜 黑 石 蜜. T 26 (70):
bơ, dầu, muối, mật, mía, đường 酥 油 鹽 蜜 甘 蔗 糖. D 26: sappi
navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ loṇaṃ, bơ trong, bơ tươi, dầu mè,
mật, đường mía, muối.

sùng kẻ làm điều lành, hiếu dưỡng cha mẹ, kính thuận sư trưởng, trung tín tiết nghĩa, thuận đạo tu nhân vậy. “Nhân loại thời ấy, phần nhiều tạo mười điều ác nên sa vào nẻo dữ nhiều. Chúng sinh vừa trông thấy nhau là muốn tàn sát nhau như thợ săn trông thấy bầy nai. “Cõi đất lúc ấy đầy dẫy hố hầm, khe suối, hang hóc; đất hoang người hiếm, đi lại ghê sợ. Nhằm lúc ấy thì có nạn đao binh nổi lên. Cọng cỏ, nhánh cây cầm trong tay cũng đều biến thành qua mâu, giết hại nhau trong vòng bảy ngày. Khi ấy, những kẻ có trí, tìm lánh vào rừng sâu, nương ở hang hố, trong bảy ngày [41b] lòng quá sợ hãi mà phát lời từ thiện rằng: ‘Ngươi không hại ta, ta không hại ngươi.’ Họ nhờ ăn cỏ cây mà sống còn. Qua khỏi bảy ngày họ từ núi đi ra, hễ gặp người sống sót, vừa thấy nhau đã mừng rỡ nói: ‘Ngươi không chết ư? Ngươi không chết ư?’ Giống như cha mẹ chỉ có con một, xa cách lâu ngày, nay gặp lại mừng không xiết kể. Họ đem lòng mừng rỡ chúc hỏi nhau như thế xong, sau mới thăm hỏi đến nhà, thì hay rằng thân thuộc nhà họ đã chết đi nhiều, nên họ lại buồn khóc, than van, kêu ca với nhau trong suốt bảy ngày tiếp. 6. Nhân loại phản tỉnh và đạo đức phục hồi “Hết bảy ngày buồn khóc, tiếp đến bảy ngày họ cùng nhau chúc mừng, hoan lạc, và tự nghĩ: ‘Vì chúng ta chứa ác quá nhiều nên gặp phải tai nạn, khiến thân tộc chết chóc, gia quyến mất tiêu. Vậy nay ta nên chung nhau tu tập điều lành, nhưng hãy tu điều lành gì? Ta nên đừng sát sinh.’ “Bấy giờ nhân loại lại phát từ tâm, không tàn hại nhau, nhờ đó nhân loại được tăng dần sắc lực và thọ mệnh, từ

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
mười tuổi nay sống lên hai mươi tuổi. Trong lúc sống
hai mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút
ít hạnh lành, không tàn hại nhau, mà thọ mệnh tăng lên
hai mươi tuổi. Vậy ta hãy nên tu thêm ít điều lành nữa.
Nhưng nên tu điều lành gì? Trước kia đã không sát sinh
rồi, giờ ta nên không trộm cắp.’ Và do tu điều không
trộm cắp mà thọ mệnh tăng lên bốn mươi tuổi.
“Trong lúc sống bốn mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ:
‘Chúng ta nhờ tu chút ít lành mà thọ mệnh tăng lên,
nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên
tu điều lành gì? Ta nên tu điều không tà dâm.’ Từ đó
mọi người đều không tà dâm, và thọ mệnh tăng lên
tám mươi tuổi.
“Trong lúc sống tám mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ:
‘Chúng ta nhờ tu chút ít lành mà thọ mệnh tăng lên,
nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên
tu điều lành gì? Ta nên không nói dối.’ Từ đó mọi
người thảy đều không nói dối, và thọ mạng tăng lên
đến một trăm sáu mươi tuổi.
“Trong lúc sống một trăm sáu mươi tuổi, chúng lại
suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ
mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành
nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói hai
lưỡi.’ Từ đó mọi người đều không nói hai lưỡi, và thọ
mạng tăng lên ba trăm hai mươi tuổi.
“Trong lúc sống ba trăm hai mươi tuổi, chúng lại suy
nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng
tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa.
Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không ác khẩu.’
Từ đó mọi người không ác khẩu, và thọ mạng tăng lên

sáu trăm bốn mươi tuổi. “Trong lúc sống sáu trăm bốn mươi tuổi, chúng lại [41c] suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói ỷ ngữ.’ Từ đó mọi người không nói ỷ ngữ, và thọ mạng tăng lên đến hai nghìn tuổi. “Trong lúc sống hai nghìn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không xan tham.’ Từ đó mọi người không xan tham, và thọ mạng tăng lên đến năm nghìn tuổi. “Trong lúc sống năm nghìn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không tật đố, từ tâm tu thiện.’ Từ đó mọi người không tật đố, từ tâm tu thiện, và thọ mạng tăng lên đến một vạn tuổi. “Trong lúc sống một vạn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên tu chính kiến, không sinh điên đảo.’ Từ đó mọi người tu chính kiến, không sinh điên đảo, và thọ mạng tăng lên đến hai vạn tuổi. “Trong lúc sống bốn vạn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Hãy tu để diệt ba pháp bất thiện là phi pháp dâm, phi pháp tham và tà kiến.’ Rồi những

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
người ấy tận diệt ba pháp bất thiện, thọ mạng liền kéo
dài lên đến bốn vạn tuổi.
“Khi thọ mạng kéo dài đến bốn vạn tuổi, người bấy
giờ lại suy nghĩ: ‘Chúng ta do tu thiện mà tuổi thọ kéo
dài thêm. Vậy nay hãy tăng thêm một ít điều thiện
nữa. Nên tu tập điều thiện gì? Ta nên hiếu dưỡng cha
mẹ, kính thờ sư trưởng.’ Từ đó mọi người đều hiếu
dưỡng cha mẹ, kính thờ sư trưởng, và thọ mạng tăng
lên đến tám vạn tuổi.
7. Kỷ nguyên Phật Di-lặc
“Trong lúc nhân loại sống tám vạn tuổi, con gái đến
năm trăm tuổi mới gả chồng, và có chín thứ bệnh là
lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, tham dục, ham
ăn và già.9 Cõi đất lúc ấy bằng phẳng không có rạch
hầm, gò nỗng gai gốc, cũng không mòng muỗi, rắn
rết, trùng độc. Ngói, đá, cát, gạch thì biến thành lưu ly.
Nhân dân sung túc, ngũ cốc rẻ thường, dồi dào, phước
lạc không xiết tả. Có tám vạn thành lớn được dựng lên,
thôn thành san sát gần nhau, gà gáy cùng nghe được.
“Vào thời kì ấy thì có đức Phật ra đời hiệu là Di-lặc10
Như Lai, [42a] Chí Chân, Đẳng Chính Giác, mười
hiệu đầy đủ, như đức Thích-ca Như Lai ngày nay
không khác. Đức Di-lặc kia ở giữa hàng Chư Thiên,
Đế Thích, Ma, Thiên Ma, Sa-môn, Bà-la-môn, và
nhân gian, mà tự thân tác chứng, cũng như Ta ngày
nay ở ngay giữa hàng Chư Thiên, Đế Thích, Ma hoặc

9
D 26, chỉ có ba thứ bệnh: ham muốn, đói và già (manussesu tayo
ābādhā bhavissanti, icchā, anasanaṃ, jarā).
10
Di-lặc 彌 勒, Pl.: Metteyya.

Thiên Ma, Sa-môn, Bà-la-môn và nhân gian mà tự
mình tác chứng vậy.
“Đức Di-lặc sẽ thuyết pháp, pháp ấy khoảng đầu, giữa
và cuối đều trọn lành, đầy đủ nghĩa và vị, hiển hiện
phạm hạnh thanh tịnh, như ngày nay Ta thuyết pháp,
khoảng đầu, giữa, cuối đều chân chính, nghĩa và vị
đầy đủ, phạm hạnh thanh tịnh vậy.
“Đức Di-lặc có chúng đệ tử vô số ngàn vạn, như Ta
ngày nay có đệ tử vài trăm. Nhân dân lúc ấy gọi đệ tử
ngài là Từ tử như gọi đệ tử ta nay là Thích tử.
“Lúc ấy, có vua tên là Tương-già,11 là vua Quán Đảnh
dòng Sát-lị, làm Chuyển luân thánh vương, cai trị bốn
châu thiên hạ. Vua lấy chính pháp trị dân, ai nấy đều
mến phục. Vua có đủ bảy thứ báu là Bánh xe vàng,
Voi trắng, Ngựa xanh, Thần châu, Ngọc nữ, Cư sỹ,
Chủ binh và ngàn người con dõng mãnh hùng nghị,
đủ sức dẹp ngoại địch, được bốn phương kính thuận,
không cần binh đao mà thiên hạ thái bình.
“Vua thiết lập một Đại bảo tràng12 vòng vây mười
tầm, cao một ngàn tầm, được trang nghiêm với ngàn
sắc lẫn lộn. Bảo tràng có một trăm góc;13 mỗi góc có
trăm nhánh, dệt bằng chỉ báu, có các châu bảo xen lẫn.
Sau khi lập bảo tràng, vua đem cúng thí cho hàng Sa-
11
Để bản: Tương-già 儴伽; bản Tống: Nhương-khư 禳佉 các bản
Nguyên Minh: Nhương-khư 儴佉. T 26(70): vua tên Loa 螺. Pl.:
Saṅkha.
12
Đại bảo tràng 大寶幢, cây phướn lớn. D 26 (iii 76): so yūpo raññā
mahāpanādena kārāpito, vua cho dựng cung điện được thiết lập
bởi vua Mahāpanāda. Trong đó, yūpa: cột tế đàn, cũng có nghĩa
cung điện.
13
Bách cô 百 觚 (TNM:柧). Không hình dung được.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
TU HÀNH
môn, Bà-la-môn và người nghèo trong nước. Sau đó,
vua cắt bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo, tu
vô thượng hành, ngay trong pháp hiện tại mà tự thân
tác chứng, sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần
làm đã làm xong, không còn phải chịu thân sau nữa.”

III. YẾU TỐ HƯNG THỊNH CỦA TĂNG-GIÀ Phật dạy: “Này các Tỳ-kheo, các ngươi hãy nỗ lực tu các thiện hành. Nhờ tu thiện hành mà thọ mệnh lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong nhiêu, oai lực đầy đủ. Cũng như các vua thuận làm theo cựu pháp của Chuyển luân thánh vương thời thọ mệnh lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong nhiêu, oai lực đầy đủ. Tỳ-kheo cũng vậy, nên tu thiện pháp, thọ mạng lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong phú, oai lực đầy đủ. “Thế nào gọi là Tỳ-kheo được thọ mệnh lâu dài? Tỳ-kheo tu tập dục định đoạn hành thành tựu thần túc.14 Tu tập tinh tấn định, tâm định, tư duy định đoạn hành thành tựu [42b] thần túc. Như thế là Tỳ-kheo thọ mệnh lâu dài. “Thế nào gọi là Tỳ-kheo được nhan sắc thêm tươi? Ở đây, Tỳ-kheo có giới cụ túc, thành tựu oai nghi, thấy có tội nhỏ đã sinh lòng sợ lớn, học tập đầy đủ trong các học giới,15 hoàn toàn không thiếu sót. Như thế là

14
Thứ nhất trong bốn thần túc. Thay vì là tập hợp từ, bản Hán diễn thành
mệnh đề: 修習欲定精勤不懈滅行成就以修神足“Tu tập dục định,
tinh cần không giải đãi, thành tựu bởi diệt hành, để tu thần túc.”
15
Hán: đẳng học 等 學. Pl.: samādāya sikkhati, sau khi thọ lãnh,
vị ấy học tập.

Tỳ-kheo nhan sắc thêm tươi.
“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được an ổn khoái lạc? Ở
đây, Tỳ-kheo đoạn trừ dâm dục, xả bỏ pháp bất thiện,
có tầm có tứ, có hỷ lạc phát sinh do viễn ly, chứng
đệ nhất thiền. Trừ diệt tầm và tứ, nội đẳng tịnh, tâm
chuyên nhất, không tầm không tứ, có hỷ lạc phát sinh
do định, chứng đệ nhị thiền. Lìa hỷ, an trú xả, chuyên
tâm không tán loạn, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền
Thánh nói là xả, an trú lạc với niệm, chứng đệ tam
thiền. Dứt khổ dứt lạc, ưu và hỷ từ trước đã loại trừ,
không khổ không lạc, xả và niệm thanh tịnh, chứng đệ
tứ thiền. Như thế là Tỳ-kheo an ổn, khoái lạc.
“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được tài bảo phong nhiêu?
Ở đây, Tỳ-kheo tu tập từ tâm, trùm khắp một phương,
rồi đến các phương khác cũng vậy; an trú với tâm tư
câu hữu với từ trùm khắp, rộng lớn, không hai, không
hạn lượng, trừ mọi kết hận, tâm không thù oán. Bi
tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế. Như thế là Tỳ-kheo
được tài bảo phong nhiêu.
“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được oai lực đầy đủ? Ở đây,
Tỳ-kheo biết như thật Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo
đế. Như thế là Tỳ-kheo được oai lực đầy đủ.
“Này các Tỳ-kheo, nay Ta xem khắp những người
có sức lực không ai hơn Ma Lực. Nhưng Tỳ-kheo đã
đoạn trừ hết hoặc lậu, thì lại thắng được bọn ma đó.”
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật
dạy, hoan hỷ phụng hành.16

16 Bản Hán, hết quyển 6.

7. KINH TỆ-TÚ
[42b25] Lúc bấy giờ,1 Đồng tử Ca-diếp2 cùng năm
trăm Tỳ-kheo du hành từ nước Câu-tát-la lần đến thôn
Bà-la-môn tên là Tư-bà-hê.3 Rồi Đồng tử Ca-diếp nghỉ
tại phía Bắc rừng Thi-xá-bà.4

I. TÀ KIẾN HƯ VÔ THUYẾT
Lúc đó có người Bà-la-môn tên Tệ-tú,5 xưa nay ở
thôn Tư-bà-hê, một thôn giàu có, hạnh phúc, nhân
dân đông đúc, cây cối sầm uất do vua Ba-tư-nặc đã
phong riêng cho Bà-la-môn [42c] Tệ-tú coi như là
một ân điển.6 Bà-la-môn Tệ-tú là người thường chấp
giữ dị kiến và dạy mọi người rằng: “Không có thế
giới khác, cũng không có hóa sinh,7 không quả báo

* 第二分弊宿經第三
1
Kinh không mở đầu bằng “Như thị ngã văn.” Các bản tương
đương (Hán: T 26(71), Pāli: D 23) đều có.
2
Nguyên Hán: Đồng nữ Ca-diếp 童女迦葉, Tỳ-kheo chứ không
phải Tỳ-kheo-ni, mặc dù bản Hán gọi là Đồng nữ; T. 26 (71):
Tôn giả Cưu-ma-la Ca-diếp 鳩摩羅迦葉; T 45: Tôn giả Đồng tử
Ca-diếp 童子迦葉. Pl.: Kumāra-Kassapa (Đồng tử Kassapa). Sớ
giải Pāli: vì tôn giả xuất gia từ lúc còn bé nên gọi thế để phân biệt.
Vả lại, tôn giả được vua nuôi nên gọi là kumāra (đồng tử).
3
Tư-ba-hê 斯婆醯, T. 26 (71): Tư-hòa-đề 斯惒提. Pl.: Setāvyā.
4
Thi-xá-bà 尸舍婆, T. 26 (71): Thi-nhiếp-hòa 尸攝惒林. T 45:
Thi-lị-sa lâm 尸利沙林. Pl.: Siṃsapā, tên một loại cây lớn.
5
Tệ-tú 弊 宿, T. 26(71): Tì-tứ 蜱肆, T 45: Đại Chánh Cú 大正句.
Pl.: Pāyāsi.
6
Hán: Phạm phần 梵分; T. 26(71): phong thụ 封受. Pl.: brahma-
deyya: phạm tứ, đặc ân của vua ban cho thuộc hạ của mình.
7
Cánh sinh. T 26(71): chúng sinh sinh. T 45: hóa sinh. Pl.: (sattā)
opapātikā: hóa sinh (hữu tình).

thiện ác.”8
Lúc bấy giờ, người trong thôn Tư-bà-hê nghe có Đồng
tử Ca-diếp cùng năm trăm Tỳ-kheo từ nước Câu-tát-la
đi lần đến nghỉ tại rừng Thi-xá-bà, họ bàn nhau rằng:
“Vị Đồng tử Ca-diếp này có tiếng tăm lớn, đã chứng
đắc A-la-hán, là bậc kì cựu trưởng túc, đa văn, quảng
bác, thông minh duệ trí, biện tài ứng cơ, giỏi cách nghị
luận, nếu chúng ta gặp được, há không tốt đẹp sao?”
Rồi người trong thôn ấy ngày ngày lũ lượt tìm đến Ca-
diếp. Bấy giờ Tệ-tú đang đứng trên lầu cao trông thấy
người trong thôn từng đoàn nối nhau kéo đi mà chẳng
biết đi đâu, mới hỏi người cầm lọng hầu rằng:
“Những người kia vì sao họp thành đoàn nối nhau mà
đi như thế?”
Người hầu đáp:
“Tôi nghe nói Đồng tử Ca-diếp cùng năm trăm Tỳ-
kheo từ nước Câu-tát-la đến nghỉ tại rừng Thi-xá-bà.
Lại nghe đồn người ấy có tiếng tăm lớn, đã chứng đắc
La-hán, là bậc kì cựu trưởng túc, đa văn quảng bác,
thông minh duệ trí, biện tài ứng cơ, giỏi cách nghị
luận. Những người kia họp thành đoàn nối nhau là
muốn đến gặp Ca-diếp đấy.”
Tệ-tú liền sai người hầu:
“Ngươi hãy mau tới nói mấy người ấy, bảo hãy dừng
lại, chờ ta cùng đi gặp với. Vì sao? Vì người kia ngu si,

8 Cf. D 23 (ii 319): natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, nat- thi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, không có thế giới khác, không có chúng sinh hóa sinh, không có quả dị thục của nghiệp thiện hành hay ác hành (hư vô luận, natthivāda).

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

nhầm lẫn, lừa dối thế gian, nói có thế giới khác, có hóa
sinh, có quả báo thiện ác. Song kì thật không có thế giới
khác, không có hóa sinh, không có quả báo thiện ác.”
Người hầu vâng lời đến nói với người thôn Tư-bà-hê
kia rằng:
“Ông Bà-la-môn bảo các người hãy dừng lại chờ, để
cùng đi gặp gỡ.”
Người trong thôn đáp:
“Hay lắm, nếu muốn đi, chúng ta hãy cùng đi.”
Người hầu về thưa lại:
“Những người kia đang dừng lại đợi. Đi được thì đi.”
Tệ-tú liền xuống lầu, sai người hầu sắp sửa xe cộ, rồi
với đoàn người trong thôn vây quanh nhau, ông đi đến
rừng Thi-xá-bà. Khi đến nơi, ai nấy đều xuống xe đi
bộ đến chỗ Ca-diếp, chào hỏi xong, ngồi lại một bên.
Người trong thôn ấy, hoặc Bà-la-môn, hoặc Cư sỹ, có
người lễ bái Ca-diếp rồi mới ngồi, có người chào hỏi
rồi ngồi, có người tự xưng tên mình rồi ngồi, có người
chắp tay xá rồi ngồi, có người chỉ lặng lẽ ngồi xuống.
Bấy giờ Bà-la-môn Tệ-tú nói với Ca-diếp:
“Nay tôi có điều muốn hỏi. Ngài có rỗi rảnh cho phép
được hỏi không?”
Ca-diếp đáp:
“Tùy theo chỗ ông [43a] hỏi, nghe rồi mới biết.”

II. CHỨNG LÝ VÀ PHẢN BÁC HƯ VÔ THUYẾT 1. Phản luận về thế giới khác Tệ-tú nói:

“Luận thuyết của tôi là: không có thế giới khác, không
có hóa sinh, không có quả báo tội phước. Luận thuyết
của ngài thế nào?”
Ca-diếp đáp:
“Nay tôi hỏi ông. Ông hãy trả lời theo ý nghĩ của mình.
Hiện mặt trời mặt trăng ở trên kia thuộc về thế giới
này hay thế giới khác? Thuộc về trời hay về người?”
Bà-la-môn đáp:
“Mặt trời, mặt trăng thuộc về thế giới khác chớ
không phải thế giới này, thuộc về trời chớ không phải
người.”
Ca-diếp nói:
“Như vậy có thể biết tất phải có thế giới khác, phải có
hóa sinh, phải có quả báo thiện ác.”
Bà-la-môn nói:
“Tuy ngài nói có thế giới khác, có hóa sinh, có quả
báo thiện ác, nhưng theo ý tôi thì không có tất cả.”
Ca-diếp hỏi:
“Có nhân duyên gì để biết không có thế giới khác,
không có hóa sinh, không có quả báo thiện ác?”
“Có nhân duyên.”
“Do nhân duyên gì mà nói không có thế giới khác?”
Bà-la-môn nói:
“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con quen biết,
mắc phải bịnh ngặt. Tôi đến người ấy yêu cầu rằng:
‘Các Sa-môn, Bà-la-môn thường chấp theo dị kiến,
cho rằng những người sát sinh, trộm cắp, tà dâm, hai
lưỡi, nói dối, nói ỷ ngữ, xan tham, tật đố, tà kiến, sau

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

khi chết đều bị đọa địa ngục. Nhưng tôi không tin vì tôi
chưa hề thấy người nào chết rồi trở lại nói cho biết họ
đọa vào chỗ nào. Nếu có người trở lại nói cho biết chỗ
họ đọa vào, thì tôi tin ngay. Nay anh là chỗ thân thuộc
của tôi. Anh đã tạo đủ mười điều ác. Nếu quả như lời
Sa-môn nói thì anh chết tất phải sa vào địa ngục. Nay
tôi tin cậy ở anh, tùy theo anh để quyết định. Nếu xét
có cảnh địa ngục thật, anh hãy trở lại nói cho tôi biết.
Sau đó tôi sẽ tin.’ Nhưng, này Ca-diếp, từ khi người
ấy chết đến nay biệt mất không hề trở lại. Người ấy là
người thân của tôi, không thể dối tôi, hứa rồi không trở
lại. Do đó tôi biết chắc không có thế giới khác.”
2. Ví dụ về tội phạm tử hình
Ca-diếp trả lời:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn ví dụ
để giải bày. Ví như một tên đạo tặc, thường ôm lòng
gian trá, vi phạm phép cấm nhà vua, bị người rình bắt
đem đến vua và tâu: ‘Người này là giặc cướp, xin vua
trị nó.’ Vua liền hạ lệnh tả hữu bắt trói kẻ kia bêu rêu
khắp các ngõ đường, rồi chở ra khỏi thành, giao cho
đao phủ xử hình. Khi tả hữu mang tên cướp đó giao cho
đao phủ, tên giặc cướp ấy dùng lời mềm mỏng xin với
thủ vệ rằng: ‘Xin ông thả cho tôi về thăm bà con xóm
làng để nói vài lời từ biệt, xong tôi trở lại.’ Này Bà-la-
môn, ông nghĩ sao, thủ vệ kia có chịu thả không?”
Đáp:
[43b] “Không thể.”
Ca-diếp nói:
“Họ cùng là loài người, ở cùng một đời hiện tại mà

còn không chịu thả, huống gì bà con ông tạo đủ mười
điều ác, chết tất đọa địa ngục. Ngục quỷ không có từ
tâm, lại không cùng một loại, thế giới chết sống khác
nhau. Khi đó bà con ông nếu lấy lời ngon ngọt xin quỷ
ngục rằng: ‘Ngươi hãy tạm tha ta, để ta trở lại nhân
gian thăm bà con, từ biệt vài lời xong ta sẽ trở lại.’
Người ấy có được thả không?”
Đáp: “Không.”
Ca-diếp nói:
“Cứ so sánh theo đó đủ biết. Sao ông còn giữ chặt chỗ
mê lầm, sinh điều tà kiến như thế?”
Tệ-tú nói:
“Tuy ngài dẫn dụ bảo có thế giới khác, nhưng tôi vẫn
cho là không có.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn duyên cớ gì khác để biết không có thế giới
khác?”
“Có duyên cớ khác để biết không có thế giới khác.”
“Duyên cớ gì?”
“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con mắc phải
bệnh nặng. Tôi đến nói với nó rằng: ‘Các Sa-môn, Bà-
la-môn, chấp theo dị kiến, bảo có thế giới khác. Rằng
ai không giết, không trộm, không tà dâm, không dối
trá, không hai lưỡi, không nói dữ, không vọng ngữ,
không ỷ ngữ, không tham lam, không tật đố, không
tà kiến, thì khi chết được sinh lên cõi trời. Tôi trước
kia không tin điều đó, vì từ trước tôi chưa từng thấy
người nào chết rồi trở lại nói cho biết họ đã sinh tới
chỗ nào. Nếu có ai trở lại nói cho biết chỗ họ sinh đến

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

thì tôi tin ngay. Nay anh là chỗ bà con tôi, anh đã tạo
đủ mười điều lành. Nếu quả như lời Sa-môn, Bà-la-
môn nói thì anh chết rồi sẽ được sinh lên cõi trời. Bây
giờ tôi tin cậy anh để quyết định. Vậy nếu xét thật có
quả báo cõi trời, anh phải nhớ trở lại nói cho tôi biết
để tôi tin.’ Nhưng, này Ca-diếp, từ ngày anh ta chết
đến nay không hề trở lại. Anh ta là người thân của tôi,
không thể dối tôi, hứa rồi không trở lại. Nên nhất định
không có thế giới khác.”
3. Ví dụ về hố phân
Ca-diếp nói:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn ví
dụ cho ông rõ. Ví như có người bị rơi xuống hầm xí,
đầu mình chìm ngủm. May được vua cho người vớt
lên. Lấy tre làm lược, cạo trên thân người ấy ba lần,
rồi lấy nước tháo đậu, tro sạch lần lượt rửa. Sau đó
lại lấy nước thơm tắm gội, lấy các thứ bột hương xoa
khắp mình và bảo thợ cạo sạch râu tóc cho. Lại cho
người tắm gội thêm ba lần như thế, lấy nước thơm
rửa, lấy bột hương xoa mình và lấy áo tốt mặc cho,
làm đẹp thân thể người ấy. Tiếp đến, người ta đem
thức ngon vị ngọt cho ăn, rồi đưa đến ở ngôi nhà cao
đẹp, cho hưởng thú ngũ dục. Này Tệ-tú, về sau người
kia có muốn rơi xuống hầm xí nữa không?”
[43c] “Không. Chỗ dơ thối đó, còn trở lại làm gì!”
“Chư Thiên cũng thế. Họ cho cõi Diêm-phù9 này là
nơi tanh hôi bất tịnh. Họ ở cách trên xa hàng trăm do-
tuần còn nghe mùi hôi của nhân gian xông lên không
9
Hán: Diêm-phù-lị-địa 閻浮利地. Pl.: Jambudīpa.

khác hầm xí. Như vậy, này Bà-la-môn, bà con của
ông đầy đủ thập thiện, tất nhiên sinh thiên, hưởng thú
ngũ dục, khoái lạc vô cùng, phỏng có chịu trở lại cõi
Diêm-phù hầm xí này không?”
Đáp: “Không thể.”
“Cứ so sánh theo đó đủ biết, sao ông còn giữ chặt mê
lầm, sinh điều tà kiến thế!”
Bà-la-môn nói:
“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, song tôi vẫn
cho là không có.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn duyên cớ gì khác để biết không có thế giới
khác?”
“Có duyên cớ khác.”
“Duyên cớ gì?”
“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con mắc bệnh
trầm trọng, tôi đến nói rằng: ‘Các Sa-môn, Bà-la-
môn, chấp theo dị kiến, bảo có đời sau. Rằng người
nào không sát, không trộm cắp, không tà dâm, không
dối, không uống rượu thì khi chết được sinh lên cõi
trời Đao-lị. Nhưng tôi không tin vì tôi chưa từng thấy
có ai chết rồi trở lại nói cho biết chỗ họ đã sinh tới.
Nếu có ai trở lại cho biết thì tôi tin ngay. Nay anh là bà
con tôi, anh tu đủ ngũ giới, chết rồi tất được sinh lên
cõi Đao-lị. Giờ tôi chỉ còn tin cậy anh để quyết định.
Vậy nếu quả có cõi thiên phước, anh hãy trở lại nói
cho tôi biết để tôi tin.’ Nhưng này Ca-diếp, từ ngày
anh ta chết đến nay không hề trở lại. Anh ta là bà con
tôi, không lẽ dối tôi, hứa rồi không lại? Nên tôi nhất

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

định không có thế giới khác.”
4. Trời Đao-lị và ví dụ người mù
Ca-diếp đáp:
“Ở cõi này một trăm năm chỉ bằng một ngày một đêm
ở cõi trời Đao-lị. Cõi Đao-lị cũng lấy ba mươi ngày
làm một tháng, mười hai tháng làm một năm, mà
người ở cõi trời kia lại sống lâu một ngàn năm như
thế. Bà-la-môn, ông nghĩ thế nào? Khi người bà con
ông giữ gìn đủ ngũ giới, chết được sinh lên cõi trời
Đao-lị, bèn nghĩ rằng: ‘Ta đã được sinh lên đây. Ta
hãy vui chơi trong hai, ba ngày, sau trở lại báo tin cho
bà con ta hay.’ Như thế, chừng có gặp được không?”
“Không. Khi ấy tôi đã chết mất lâu rồi, làm sao gặp
được? Nhưng tôi không tin. Ai đã nói với ngài cõi trời
Đao-lị có sự sống lâu như thế?”
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn ví
dụ để ông hiểu rõ. Ví như có người [44a] sinh ra đã bị
mù, không hiểu năm màu xanh, vàng, đỏ, trắng, thô, tế,
dài, vắn; cũng không thấy mặt trời, mặt trăng, sao, gò
nổng, ngòi, rãnh gì gì cả. Nếu có ai hỏi nó xanh, vàng,
đỏ, trắng như thế nào, thì nó trả lời ngay: ‘Không có
năm màu sắc.’ Cũng vậy, nếu hỏi đến thô, tế, dài, vắn,
mặt trời, mặt trăng, sao, gò, nổng, ngòi, rãnh, thì nó
cũng trả lời không có. Bà-la-môn, ông nghĩ thế nào,
người mù trả lời như thế có đúng không?”
“Không đúng. Vì sao? Thế gian hiện có năm màu
xanh, vàng, đỏ, trắng, thô, tế, dài, vắn, mà người mù
bảo không.”
“Này Bà-la-môn, ông cũng như thế. Sự sống lâu của

trời Đao-lị có thật, không hư dối; ông chỉ vì không
thấy mà nói là không có.”
Bà-la-môn nói:
“Tuy ngài nói có, nhưng tôi vẫn không tin.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn có duyên cớ gì mà biết là không có?”
“Này Ca-diếp, nguyên người trong phong ấp của tôi
có kẻ ăn cướp bị người rình bắt được đem đến tôi và
nói: ‘Người này là giặc cướp, xin ông trị nó.’ Tôi liền
bảo trói người ấy lại bỏ vào trong một cái vạc, đậy nắp
trét kín với một lớp bùn dày, không để cho cái gì tiết
ra được, rồi lấy lửa vây đốt. Lúc đó tôi cố tìm thử thần
thức người ấy thoát ra chỗ nào, nên khiến kẻ thị tùng
bao quanh cái vạc nhìn kỹ, song không ai thấy chỗ thần
thức chui ra ở đâu. Sau tôi lại bổ cái vạc ra tìm, cũng
chẳng thấy chỗ nào là chỗ thần thức qua lại. Vì duyên
cớ đó nên tôi biết chắc không có thế giới khác.”
5. Ví dụ về ngủ mộng
Ca-diếp nói:
“Nay tôi hỏi ông, nếu trả lời được thì tùy ý mà trả
lời.
“Này Bà-la-môn, khi ông nằm ngủ trên lầu cao, có
lúc nào ông ngủ mộng thấy núi, rừng, sông, hói, vườn
quán, ao hồ, quốc ấp, đường sá không?”
Đáp: “Có mộng thấy.”
“Này Bà-la-môn, lúc ông đang nằm mộng, quyến
thuộc trong nhà có hầu quanh ông không?”
Đáp: “Có hầu.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

“Quyến thuộc của ông khi đó có thấy thần thức ông đi
ra, đi vào không?”
“Không thấy.”
“Ông hiện còn sống mà thần thức ra vào còn không
thấy được, huống nơi người chết. Ngươi không thể
chỉ dựa vào việc trước mắt mà quán sát chúng sinh.
“Này Bà-la-môn, có những vị Tỳ-kheo, từ đầu đêm
chí cuối đêm không ngủ, tinh cần chuyên niệm đạo
phẩm, lấy sức tam-muội mà tịnh tu thiên nhãn. Rồi
bằng năng lực thiên nhãn mà quán thấy chúng sinh
chết chỗ này sinh chỗ kia, chết chỗ kia sinh chỗ này,
sống lâu hay chết yểu, nhan sắc tốt hay xấu, tùy hành
vi mà thọ báo ở cảnh giới tốt hay xấu, đều thấy biết
hết. Ông không nên vì lẽ [44b] con mắt thịt uế trược
không nhìn thấy suốt chỗ thú hướng của chúng sinh
mà vội cho là không có. Này Bà-la-môn, do đó có thể
biết chắc chắn có thế giới khác.”
Bà-la-môn nói:
“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, nhưng theo chỗ
tôi biết thì hẳn không có.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn có duyên cớ gì cho là không có thế giới
khác?”
Đáp: “Có.”
“Duyên cớ gì?”
Bà-la-môn nói:
“Nguyên người ở thôn tôi, có kẻ làm giặc cướp, bị
người rình bắt được đem đến tôi và nói: ‘Người này

làm giặc cướp, xin ông trị nó.’ Tôi liền sai tả hữu bắt
trói người ấy lại, để sống vậy mà lột da tìm thần thức.
Nhưng không trông thấy gì cả. Lại sai tả hữu cắt thịt
ra tìm thần thức, cũng chẳng thấy. Lại sai xẻ xương,
gân, vạch ra tìm cũng chẳng thấy. Lại sai đập xương
tìm trong tủy, cũng chẳng thấy. Này Ca-diếp, vì cớ đó,
tôi biết chắc không có thế giới khác.”
6. Ví dụ về dùi lửa
Ca-diếp nói:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà được rõ. Để tôi dẫn
chuyện này cho ông rõ.
“Vào thời quá khứ xa xưa, có một quốc độ bị điêu tàn
hoang phế mà chưa hồi phục. Bấy giờ có đoàn lái buôn
gồm năm trăm cỗ xe đi ngang qua quốc độ này, gặp
một người Phạm-chí thờ phụng thần Lửa10 thường nghỉ
tại một khu rừng. Các người lái buôn mới đến xin ngủ
trọ. Sáng ngày, sau khi bọn lái buôn đi, ông Phạm-chí
thầm nghĩ: ‘Ta hãy đến chỗ mấy người lái buôn ngủ khi
đêm xem thử họ có bỏ sót gì chăng?’ Ông liền đến xem
thì không thấy gì trừ một đứa con nít mới sinh độ một
năm, đang ngồi một mình ở đó. Ông Phạm-chí nghĩ:
‘Ta đâu có thể nhẫn tâm thấy đứa nhỏ này chết trước
mặt mình. Ta có nên mang đứa nhỏ này về chỗ mình
để nuôi chăng?’ Ông liền bồng về chỗ mình ở mà nuôi.
Đứa trẻ mỗi ngày mỗi lớn, được mười tuổi hơn. Lúc đó
ông Phạm-chí có chút việc muốn đi vào nhân gian, mới
dặn đứa nhỏ: ‘Ta có chút việc, tạm đi khỏi ít hôm. Con
khéo giữ gìn ngọn lửa này chớ để tắt. Nếu lửa có tắt,

10 D 23: aggiko jaṭilo, ngươi bên tóc, thờ thần lửa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

hãy lấy hai thanh củi cọ lại với nhau mà lấy lửa đốt lên.’ Dặn xong, Phạm-chí ra đi. Sau khi ông đi, đứa nhỏ ham chơi, không chịu trông nom lửa cho thường, để lửa tắt. Đứa nhỏ khi hết chơi, trở về thấy lửa đã tắt, áo não than thầm: ‘Ta làm hỏng rồi! Cha ta khi đi có dặn bảo ta phải trông coi ngọn lửa này đừng để tắt. Nay ta ham [44c] chơi đến nỗi để cho lửa tắt. Phải làm gì đây?’ Nó liền thổi tro tìm lửa. Chẳng thấy lửa đâu. Lại lấy búa chẻ củi ra tầm, cũng chẳng thấy. Lại chặt củi thành khúc bỏ vào cối giã để tìm. Cũng chẳng thấy. Sau đó, Phạm-chí từ ngoài trở về, đến khu rừng mà ông trú ngụ, hỏi đứa nhỏ: ‘Trước khi đi ta đã dặn con trông nom lửa. Lửa có tắt không?’ Đứa nhỏ đáp: ‘Vừa rồi con chạy ra ngoài chơi, không trông nom lửa thường xuyên, nên lửa đã tắt.’ Phạm-chí lại hỏi: ‘Con làm cách nào để lấy lửa lại?’ Đứa nhỏ đáp: ‘Lửa phát ra từ củi. Con lấy búa bửa củi ra tìm mà chẳng thấy. Lại chặt nhỏ, bỏ vào trong cối mà giã để tìm, cũng chẳng thấy.’ Ông Phạm-chí liền lấy hai thanh củi cọ nhau, bỗng phát ra lửa. Ông chất củi lên đốt và bảo đứa nhỏ: ‘Muốn tìm lửa phải làm đúng cách này, chứ đừng chẻ củi, giã nát củi ra mà tìm.’ “Này Bà-la-môn, ông cũng giống như thế. Chẳng có phương tiện nào đi lột da người chết ra mà tìm thần thức. Ông không thể dựa vào việc trước mắt mà xem xét chúng sinh. “Này Bà-la-môn, có những vị Tỳ-kheo, từ đầu đêm chí cuối đêm không ngủ, tinh cần chuyên niệm đạo phẩm, lấy sức tam-muội mà tịnh tu thiên nhãn. Rồi bằng năng lực thiên nhãn mà quán thấy chúng sinh chết chỗ này sinh chỗ kia, chết chỗ kia sinh chỗ này, sống lâu hay chết yểu, nhan sắc tốt hay xấu, tùy hành

vi mà thọ báo ở cảnh giới tốt hay xấu, thảy đều thấy
biết hết. Ông không nên vì lẽ con mắt thịt uế trược
không nhìn thấy suốt chỗ thú hướng của chúng sinh
mà vội cho là không có.
“Này Bà-la-môn, do đó có thể biết, tất phải có thế giới
khác vậy.”
Tệ-tú nói:
“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, song theo chỗ
tôi biết thì hẳn không có.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn có duyên cớ gì cho là không có thế giới
khác?”
“Có.”
“Duyên cớ gì?”
Bà-la-môn nói:
“Ở phong ấp của tôi, có kẻ làm giặc cướp, bị người
rình bắt được, đem đến tôi và nói: ‘Người này làm giặc,
xin ông trị nó.’ Tôi liền sai tả hữu đem người ấy ra
cân. Người hầu vâng mạng, đem nó đi cân. Tôi lại bảo
người hầu: ‘Ngươi mang người này đi giết từ từ, êm
thấm, không làm hao tổn lấy một chút da thịt.’ Người
hầu vâng lịnh giết mà không để chút hao hụt. Tôi sai tả
hữu đem xác người ấy cân lại. Nó lại nặng hơn trước.
“Này Ca-diếp, thân người ấy khi sống, thần thức đang
còn, nhan sắc tốt tươi, [45a] còn nói năng được mà
đem cân thì nhẹ. Đến khi chết, thần thức đã mất, nhan
sắc không còn tươi tốt, không nói năng được mà đem
cân thì lại thấy nặng. Vì cớ đó nên tôi biết không có thế
giới khác.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

Ca-diếp nói:
“Tôi nay hỏi ông. Tùy ý trả lời.
7. Ví dụ về thỏi sắt
“Ví như người cân sắt. Khi sắt còn nguội đem cân
thì nặng. Sau đốt đỏ đem cân lại nhẹ. Tại sao khi sắt
nóng, mềm, có màu đỏ sáng mà nhẹ; khi sắt nguội,
cứng, không màu đỏ sáng mà lại nặng?”
Bà-la-môn nói:
“Sắt nóng có màu đỏ và mềm, nên nhẹ; sắt nguội
không màu đỏ mà cứng, nên nặng.”
Ca-diếp nói:
“Con người cũng thế. Khi sống có nhan sắc, mềm mại
mà nhẹ. Khi chết không nhan sắc, cứng đơ mà nặng.
Do đây mà biết tất có thế giới khác.”
Tệ-tú nói:
“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác. Nhưng theo tôi
biết thì không có thế giới khác.”
Ca-diếp hỏi:
“Ông còn có duyên cớ gì mà cho là không có thế giới
khác?”
“Có. Nguyên tôi có người bà con mắc bệnh nặng. Tôi đến
thăm, bảo người đỡ nằm nghiêng tay mặt. Người ấy liếc
nhìn, co duỗi, nói năng như thường. Tôi lại bảo đỡ nằm
nghiêng tay trái, người ấy cũng còn liếc nhìn, co duỗi, nói
năng như thường. Rồi nó chết. Tôi lại bảo đỡ xác người
ấy nằm nghiêng tay mặt, tay trái, lật sấp, lật ngửa, xem kỹ
thì không thấy người ấy co duỗi, liếc nhìn, nói năng gì cả.
Do đó tôi biết chắc không có thế giới khác.”

8. Ví dụ về tiếng tù và
Ca-diếp nói:
“Người trí nhờ ví dụ mà được rõ. Ta sẽ dẫn ví dụ cho
ông rõ.
“Xưa có một quốc độ không ai từng nghe tiếng tù
và. Hôm nọ có người thổi tù và giỏi, đến nước đó, đi
vào trong một thôn nọ, cầm tù và thổi ba tiếng rồi bỏ
xuống đất. Khi ấy, trai gái trong thôn nghe tiếng lạ
kinh động, rủ nhau đến hỏi: ‘Thứ tiếng gì mà trong
trẻo, hòa dịu như thế?’ Người chủ chỉ vào tù và mà
nói ‘Tiếng của cái đó.’ Người trong thôn liền lấy tay
vỗ vào tù và, bảo: ‘Ngươi hãy kêu lên! Ngươi hay
kêu lên!’ Nhưng tù và im bặt không kêu. Người chủ
lại cầm tù và lên thổi thêm ba tiếng rồi bỏ xuống đất.
Người trong thôn nói: ‘Cái thứ tiếng hay ho ta nghe
khi nãy chẳng phải do sức tù và làm, mà cần có tay, có
miệng, có hơi thổi, nó mới kêu.’ Con người cũng thế.
Phải có thọ mạng, có thần thức và hơi thở ra vào11 mới
co duỗi, liếc nhìn, nói năng được. Không thọ, không
thức, không hơi thở ra vào12 thời không thể co duỗi,
liếc nhìn, nói năng được.”

III. BẢO THỦ TÀ KIẾN Ca-diếp lại khuyên: “Ông nên từ bỏ cái ác tà kiến đó. Chớ nên vì nó mà

11
D 23: có thọ, có hơi ấm, có thức (āusahagato usmāsahagato,
viññāṇasahagato)
12
D 23: Khi tuổi thọ (āyu), hơi ấm (usmā) và thức (viññāṇâ) rời khỏi
thân. Cf. T 99(265), Câu-xá 4 (T 1559, tr. 184c).

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

mãi mãi tăng thêm khổ não.”
Bà-la-môn nói:
“Tôi không thể bỏ được. Vì sao? Tôi từ sinh ra đến
giờ đã mãi tụng đọc, ôn tập [45b] kiên cố. Đâu có thể
bỏ được.”
9. Người gánh gai
Ca-diếp nói:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫn
ví dụ thêm cho ông rõ.
“Thuở xa xưa, có một quốc độ mà nhân dân ở biên
cương của quốc độ ấy bỏ đi hết.13 Trong nước có hai
người, một anh trí và một anh ngu, bảo nhau: ‘Tôi với
anh, chúng ta kết bạn, cùng nhau đi khỏi thành để tìm
của cải.14 Rồi họ cùng đi. Khi đến một xóm hoang,
thấy có cây gai mọc đầy đất, người trí bảo người ngu
chung nhau lấy đem về, mỗi người mỗi gánh. Sau đi
ngang xóm trước, họ thấy có đám chỉ gai. Người trí
nói: ‘Chỉ gai này đã làm thành, nhỏ và mịn, đáng lấy
hơn.’ Người kia nói: ‘Tôi đã lấy cây gai bó buộc chặt
chẽ rồi, không thể bỏ được.’ Người trí một mình lấy
một gánh nặng chỉ gai đem về. Họ cùng nhau đi, bỗng
lại gặp có đám vải gai. Người trí nói: ‘Vải gai này đã
làm thành, nhẹ và mịn, đáng lấy hơn.’ Người kia nói:
‘Tôi đã lấy cây gai đó buộc chặt chẽ rồi, nay không bỏ

13
Kì … nhân dân hoang hoại 其…人民荒壞. D 23: aññataro janapa-
do vuṭṭhāsi, “một quốc độ nọ bị dời đi (Sớ giải: vuṭṭhitagāmapadeso
vuccati).
14
Để bản: (thái) lữ (採) 侶: bạn. Bản Tống: lữ 梠, cái chốt cửa. Bản
Nguyên, Minh: lữ 穭, lúa mọc hoang.

được.’ Người trí liền bỏ gánh chỉ gai mà lấy vải gai làm một gánh nặng. Họ lại cùng nhau đi tới. Bỗng lại gặp đống bông gòn. Người trí nói: ‘Bông gòn có giá, nhẹ và mịn, đáng lấy hơn.’ Người kia nói: ‘Tôi đã lấy cây gai, bó buộc chắc chắn, gánh đi đã xa đường rồi nay không bỏ được.’ Người trí một mình bỏ vải gai mà lấy bông gòn gánh đi. Lần lượt, họ gặp chỉ bông, gặp vải bông; rồi gặp đồng trắng, rồi gặp bạc, gặp vàng. Người trí nói: ‘Nếu không vàng ta hãy lấy bạc, không bạc ta hãy lấy đồng, hay ta hãy lấy chỉ gai, nếu không chỉ gai ta mới lấy cây gai, nhưng nay tại thôn này có nhiều vàng, là thứ quý hơn các bảo vật khác, anh nên bỏ cây gai, ta sẽ bỏ bạc để chung nhau lấy vàng, mỗi người gánh lấy gánh nặng đem về.’ Nhưng người kia nói: ‘Tôi đã lấy cây gai bó buộc chắc chắn gánh đi đã xa, nay không thể bỏ được. Anh muốn lấy vàng thì lấy, tùy ý.’ Người trí liền bỏ bạc mà lấy vàng, gánh một gánh nặng đem về. Đến nhà, bà con người trí vừa thấy bóng anh ta gánh nhiều vàng thì hoan hỷ nghinh đón. Người trí thấy được bà con nghinh đón lại càng vui mừng hơn. Người ngu gánh cây gai về, bà con trông thấy không chút vui mừng, không thèm nghinh đón. Người ngu gánh gai cũng càng thêm buồn và hổ thẹn. “Này Bà-la-môn, ông nên vứt bỏ cái xu hướng ác tà kiến ấy đi, chớ để suốt đời chuốc thêm khổ não. Như người gánh cây gai, cứ chấp chặt ý ngu, không chịu lấy vàng, lại cứ gánh gai đem về, [45c] luống chịu lao nhọc, bà con không vui, mãi mãi nghèo cùng, tự mình tăng thêm buồn khổ.” Bà-la-môn đáp: “Tôi không bao giờ bỏ kiến thức sẵn có của tôi được.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

Vì sao? Vì tôi nhờ thứ kiến thức đó mà dạy vẽ cho
nhiều người, đem lại nhiều ích lợi. Vua chúa bốn
phương đều nghe danh tôi, đều biết rõ tôi là người
học theo chủ trương đoạn diệt cả rồi.”
10. Hai thương đoàn
Ca-diếp lại nói:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫn
ví dụ thêm cho ông rõ.
“Thuở xa xưa, có một quốc độ mà nhân dân biên
cương của quốc độ ấy bỏ đi hết. Lúc đó có một đoàn
buôn gồm một ngàn cỗ xe đi ngang qua nước đó. Vì
không đủ nước, thóc, củi và cỏ, thương chủ bèn nghĩ:
‘Bọn ta đông người, không thể tự lo đủ nước, thóc, củi
và cỏ. Nay ta hãy chia đoàn thành hai bộ phận.’ Một
bộ phận lên đường trước. Người dẫn đạo của toán đi
đầu gặp một người thân thể to lớn, mắt đỏ, mặt đen,
mình mẩy dính đầy bùn. Trông thấy người ấy từ xa
đi lại, người dẫn đầu toán bèn hỏi: ‘Ông từ đâu lại?’
Đáp: ‘Tôi từ xóm phía trước lại.’ Lại hỏi: ‘Chỗ đó có
nhiều nước, thóc, củi và cỏ không?’ Đáp: ‘Chỗ ấy có
rất nhiều nước, thóc, củi và cỏ, không thiếu. Tôi giữa
đường gặp mưa lớn. Chỗ ấy nước nhiều mà củi, cỏ
cũng nhiều.’ Lại bảo thương chủ: ‘Trên xe các ông,
nếu có thóc và cỏ, có thể bỏ hết đi. Đằng kia dư dã,
không cần chở nặng xe.’ Rồi thương chủ ấy nói với
các thương nhân rằng: ‘Tôi có gặp một người thân thể
to lớn, mắt đỏ mặt đen, dính bùn khắp mình, từ xa đi
lại, tôi hỏi: Ông từ đâu lại? Người đó trả lời: Từ thôn
đàng trước kia lại. Tôi hỏi: Ở thôn đó có nước gạo củi
cỏ nhiều không? Người đó trả lời: Thôn ấy giàu có;

nước, gạo, củi, cỏ không thiếu. Người ấy lại bảo tôi: Tôi vừa đi giữa đường thì gặp trời mưa lớn. Chỗ này có nhiều nước; và củi, cỏ cũng nhiều. Rồi ông ta lại bảo tôi: Nếu trên xe các người có chở thóc, cỏ gì thì nên bỏ xuống hết. Thôn kia giàu có, không cần chở xe nặng làm gì. Vậy các bạn nên bỏ thóc, cỏ đi cho nhẹ xe.’ Rồi như lời ấy, cả toán bỏ hết thóc, cỏ xuống để cho xe nhẹ đi nhanh tới trước. Đi như thế một ngày, chẳng thấy cỏ, nước đâu. Đi hai ngày, ba ngày, cho đến bảy ngày, cũng không thấy đâu. Bọn người buôn phải khốn cùng nơi đầm vắng và bị ác quỉ bắt ăn thịt hết. “Toán thứ hai tiếp tục lên đường. Người chủ buôn đi đầu, lại gặp một người to lớn mắt đỏ, mặt đen, mình mẩy dính đầy bùn. Trông thấy người ấy từ xa đi lại, người dẫn đầu hỏi: ‘Ông từ đâu lại?’ Người kia đáp: ‘Tôi từ xóm [46a] trước lại.’ Lại hỏi: ‘Chỗ đó có nhiều nước, thóc, củi và cỏ không?’ Đáp: ‘Chỗ ấy có rất nhiều.’ Rồi lại bảo thương chủ: ‘Tôi ở giữa đường gặp cơn mưa lớn. Chỗ ấy nước nhiều, cũng có nhiều củi, cỏ.’ Lại bảo thương chủ: ‘Trên xe các ông, nếu có thóc, cỏ thì có thể bỏ đi. Đằng kia dư dả; không cần chở nặng xe làm gì.’ Khi ấy, thương chủ trở lại nói với mọi người: ‘Ta vừa đến phía trước, gặp một người; y nói với ta rằng: Trên xe các ông, nếu có thóc cỏ thì có thể vứt bỏ hết đi. Đằng kia dư dã, không cần chở nặng xe.’ Rồi thương chủ dặn: ‘Thóc, cỏ; các ngươi hãy cẩn thận chớ vất bỏ đi. Bao giờ có cái mới rồi hãy bỏ. Vì sao? Cái mới, cái cũ nối tiếp luôn mới mong qua khỏi bãi hoang.’ Cả đoàn buôn cứ chở xe nặng mà đi. Đi được một ngày, chẳng thấy cỏ, nước đâu. Đi hai ngày, ba ngày, đến bảy ngày, cũng chẳng thấy đâu, chỉ thấy xương cốt ngổn ngang

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

của toán người đi trước bị quỉ bắt ăn thịt để lại.
“Này Bà-la-môn, người mắt đỏ mặt đen kia chính là
quỉ la-sát. Những người nghe theo lời nó, suốt đời
chịu khổ, chẳng khác toán buôn đầu vì vô trí nghe
theo người dẫn đường mà phải thiệt mạng. Những Sa-
môn, Bà-la-môn tinh tấn, trí tuệ; họ có dạy gì, ai nghe
theo thì mãi mãi được an ổn như toán buôn sau, nhờ
có trí nên khỏi bị tai nạn.
“Này Bà-la-môn, ông hãy bỏ thứ ác kiến đó đi, chớ để
mãi mãi chuốc thêm khổ não.”
Bà-la-môn nói:
“Tôi không thể nào bỏ kiến thức đó được. Nếu có
ai đến cố gượng khuyên can tôi, thì chỉ làm tôi phát
giận, chớ tôi quyết không bao giờ bỏ.”
11. Người đội phân
Ca-diếp tiếp:
“Những kẻ có trí nhờ ví dụ mà được rõ. Tôi sẽ dẫn ví
dụ cho ông.
“Thuở xưa, có một quốc độ mà nhân dân ở biên cương
bỏ đi hết. Lúc đó có một người thích nuôi heo. Nhân
anh ta đi đến một thôn vắng, thấy có nhiều phân khô,15
mới nghĩ thầm: ‘Chỗ này nhiều phân, mà heo ta ở nhà
đang đói. Ta nên lấy cỏ gói phân này đội trên đầu đem
về.’ Rồi anh ta liền lấy cỏ gói phân đội đi. Bất ngờ
giữa đường gặp cơn mưa lớn, nước phân chảy xuống
thấu gót chân. Mọi người thấy vậy chê anh ta điên
15
Nguyên Hán: nhiêu phẩn 饒糞; có lẽ đọc là sukha-gūtha, thay
vì sukkha-gūtha.

dại: ‘Đồ phân dơ ấy, giả sử trời tạnh còn không nên
đội thay, huống giữa lúc trời mưa lại đội mà đi.’ Anh
ta nổi giận mắng lại: ‘Các ngươi là đồ ngu, không biết
[46b] heo ta ở nhà đang đói. Nếu các ngươi biết, chắc
không nói ta ngu.’
“Này Tệ-tú, ông nên bỏ thứ ác kiến đó đi, chớ giữ chặt
sự ngu mê mà mãi mãi chịu khổ. Như người ngu kia
đã đội phân mà đi, bị kẻ khác chê trách, can ngăn, lại
trở mắng người ta vô trí!”
Bà-la-môn nói với Ca-diếp:
“Các ngài nếu bảo làm lành được lên trời, chết hơn
sống, sao các ngài không lấy dao tự vẫn hoặc uống
thuốc độc chết đi, hoặc trói tay chân rồi gieo mình từ
trên bờ cao? Nhưng nay thảy đều tham sống, không ai
tự sát cả. Như thể đủ biết chết không hơn sống!”
12. Mổ bụng xem thai
Ca-diếp nói:
“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫn
ví dụ thêm cho ông rõ.
“Xưa ở thôn Tư-ba-hê này có một người Phạm-chí,
kì cựu trưởng lão, tuổi đã một trăm hai mươi, có hai
người vợ, một người có con trước, còn một người
mới có thai. Phạm-chí ấy không bao lâu thì chết. Con
người mẹ lớn nói với người mẹ nhỏ rằng: ‘Bao nhiêu
gia tài này hãy giao hết cho tôi, bà không có phần.’
Người mẹ nhỏ nói: ‘Cậu hãy chờ ít lâu để tôi sinh.
Nếu là con trai thì nó phải có một phần gia tài. Nếu là
con gái, cậu cưới nó thì nó sẽ có tiền của.” Nhưng con
của người vợ lớn cứ nằn nì ba lần đòi giao gia tài cho
được, người vợ nhỏ vẫn trả lời như trước. Con của

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

người vợ lớn bức ép mãi. Người vợ nhỏ bèn lấy dao tự
mổ bụng mình để xem cho biết con trai hay con gái.
“Này Bà-la-môn, người mẹ này tự sát, lại hại luôn đứa
con trong bào thai. Bà-la-môn các ngươi cũng như
thế, đã tự giết mình còn muốn giết kẻ khác. Nếu các
Sa-môn, Bà-la-môn tinh cần tu thiện, đầy đủ giới đức
mà sống lâu ở đời thì đem lại nhiều ích lợi, an lạc cho
nhân thiên.
13. Nuốt chất độc
“Nay tôi sẽ dẫn một ví dụ cuối cùng để cho ông rõ tai
hại của ác kiến.
“Xưa ở thôn Tư-ba-hê này có hai tay nghề giỏi luyện
trò chơi bi.16 Một hôm họ đấu nghề với nhau, một
người hơn cuộc. Người thua nói với người thắng rằng:
‘Thôi, ngày nay nghỉ để ngày mai đấu lại.’ Người thua
trở về nhà lấy mấy hòn bi để chơi đem tẩm thuốc độc,
phơi khô, ngày mai đem tới chỗ người thắng đòi đấu
nghề lại. Trước khi cùng chơi, người thua lấy một hòn
bi đã tẩm thuốc độc trao cho người thắng, người thắng
lấy mà nuốt.17 Người thua trao nữa, người thắng nuốt
nữa, bị chất độc chạy, làm toàn thân run rẩy. Bấy giờ
người thua bèn mắng bằng một bài kệ:
Ta bôi thuốc vào bi,
Ngươi nuốt mà không hay.
16
Hán: lộng hoàn 弄 丸. Xem cht. 12. T. 26(71): đổ bính 睹 餅: đánh
bạc ăn bánh? Chính xác, nên hiểu là chơi xúc xắc. Pāli: akkhad-
hutta.
17
T. 26(71): một người lén lấy bánh ăn. Người kia bèn tẩm thuốc độc
vào bánh. D 23: một người mỗi lần thua thì lén ngậm con xúc xắc.
Người kia bèn tẩm thuốc độc vào con xúc xắc (?).

[46c] Nghề mọn, cho ngươi nuốt;
Về sau khắc tự biết.
“Này Bà-la-môn, ông nên nhanh chóng xả bỏ ác kiến
đó đi, chớ để mê muội mãi càng thêm khổ độc, như
tay chơi kia nuốt độc vào mình mà không biết!”

IV. XẢ TÀ KIẾN
14. Tệ-tú quy y
Bấy giờ Bà-la-môn bạch Ca-diếp rằng:
“Khi Tôn giả mới nêu ví dụ về mặt trăng, tôi đã hiểu
rồi. Tôi sở dĩ nhiều phen không chấp nhận, vì muốn
thấy chỗ trí tuệ biện tài của ngài để thêm chắc lòng
tin. Nay tôi xin tín thọ quy y Ca-diếp.”
Ca-diếp đáp:
“Ông chớ quy y tôi, mà nên quy y nơi đấng Vô Thượng
Tôn như tôi đã quy y.”
Tệ-tú hỏi:
“Không hiểu đấng Vô Thượng Tôn mà ngài đã quy y
nay ở đâu?”
Ca-diếp đáp:
“Đức Thế Tôn Thầy tôi đã diệt độ chưa bao lâu.”18
Tệ-tú nói:
“Nếu Thế Tôn hãy còn, dù xa gần tôi cũng tìm đến để
tự thân nhìn thấy, quy y lễ bái. Nay nghe Ca-diếp nói
Như Lai đã diệt độ, vậy tôi xin quy y đức Như Lai diệt
độ, quy y Phật, Pháp và chúng Tăng. Xin Ca-diếp cho

18 Các bản tương đương không có chi tiết này.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

tôi được làm Ưu-bà-tắc ở trong Chính pháp; từ nay về
sau, tôi thề trọn đời không giết, không trộm, không tà
dâm, không nói dối, không uống rượu. Nay tôi sẽ mở
đại thí tất cả.”19
15. Đại thí hội
Ca-diếp nói:
“Nếu ông giết mổ chúng sinh, đánh đập tôi tớ để mở
hội, đó không phải phước thanh tịnh. Ví như trên chỗ
đất cạn, sạn sỏi, gai mọc nhiều, đem gieo giống vào
tất không gặt hái được gì. Nếu ông giết, mổ chúng
sinh, đánh đập tôi tớ để mở hội đại thí cho chúng tà
kiến, đó không phải là phước thanh tịnh. Nếu ông mở
hội đại thí mà không sát hại chúng sinh, không dùng
roi gậy đánh đập tôi tớ, đem lòng hoan hỷ mở hội để
thí cho hạng người thanh tịnh thì ông sẽ thâu được
phước lớn. Ví như chỗ ruộng tốt, đúng mùa đem gieo
giống tất được gặt hái nhiều.”
“Thưa Ca-diếp, từ nay về sau tôi sẽ luôn luôn tịnh thí
cho chúng Tăng, không để gián đoạn.”
Lúc đó có một Phạm-chí niên thiếu tên là Ma-đầu,20
đứng sau lưng Tệ-tú. Tệ-tú quay lại bảo:
“Nay ta muốn mở hội đại thí tất cả, ngươi hãy thay ta
sắp đặt và phân xử.”
Phạm-chí trẻ vâng lời Tệ-tú sắp đặt và phân xử. Khi

19
Hán: nhất thiết đại thí 一切大施. D 23: mahāyaññaṃ, đại tế
đàn.
20
Ma-đầu 摩頭. Có lẽ phiên âm của māṇava: ma-nạp, chỉ niên
thiếu Bà-la-môn. T 26(71): người giám trù (bếp) tên Uất-đa-la 優
多羅. Pl.: Uttaramāṇava

sắp đặt xong, nó cất tiếng nói rằng:
“Nguyện cho ông Tệ-tú đời nay, đời sau, chẳng được
phúc báo gì cả.”
Tệ-tú nghe được, gọi Phạm-chí đến hỏi:
“Ngươi có nói như thế chăng?”
Phạm-chí đáp:
“Đúng như vậy. Tôi thật có nói như vậy. [47a] Bởi vì các
thức ăn thô kém như vầy nay ngài bày dọn để thí chúng
Tăng, nếu thử đem cho ngài, ngài còn không thèm sờ
tay tới huống là lấy ăn. Những thứ được dọn bày hiện
tại không thể vui mắt đẹp lòng, làm sao đời sau có được
quả báo thanh tịnh! Ngài bố thí y phục cho chúng Tăng
mà thí toàn vải gai, nếu thử đem nó cho ngài, ngài còn
không lấy chân sờ tới huống hồ lấy mặc. Những thứ
được dọn bày hiện tại không thể vui mắt đẹp lòng làm
sao đời sau có được quả báo thanh tịnh!”
Khi ấy Bà-la-môn lại bảo Phạm-chí:
“Từ nay về sau ngươi hãy lấy thứ vật ta ăn, thứ áo ta
mặc mà bố thí chúng Tăng.”
Phạm-chí trẻ vâng lời làm theo, lấy thứ vật vua ăn, thứ
áo vua mặc mà bố thí chúng Tăng.
Bà-la-môn khi thiết tịnh thí này, sau khi thân hoại
mạng chung sinh lên một cõi trời hạ liệt. Phạm-chí trẻ
trông nom mở hội thì sau khi chết lại được sinh lên
cõi trời Đao-lị.21

21
D 23: Pāyasi (Tệ-tú) tái sinh trong thiên chúng Tứ thiên vương
(Cātumahārājika) trong thiên cung Serīsaka trống không. Uttara
(Ma-đầu) tái sinh lên Đao-lị (Tāvatiṃsa).

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỆ-TÚ

Bấy giờ, Bà-la-môn Tệ-tú, Phạm-chí trẻ và chúng
Bà-la-môn, Cư sỹ trong thôn Tư-ba-hê, sau khi nghe
những điều Đồng tử Ca-diếp thuyết, hoan hỷ phụng
hành.22

22
Bản Hán, hết quyển 7. T 26(71) và D 23 còn thêm đoạn cuối
liên hệ đến Tôn giả Kiều-phụng-bát-đế (= Kiêu-phạm-ba-đề, Pl.
Gavampati).

8. KINH TÁN-ĐÀ-NA
[47a18] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại động cây Thất Diệp,1 núi Tì-ha-
la,2 thành La-duyệt-kì cùng đại chúng Tỳ-kheo một
ngàn hai trăm năm mươi vị.

I. CƯ SỸ TÁN-ĐÀ-NA
1. Vườn Ô-tạm-bà-lị
Lúc đó, ở thành Vương xá có một Cư sỹ tên Tán-đà-
na,3 tính ưa đi dạo. Hằng ngày ông ra khỏi thành, đến
chỗ đức Thế Tôn. Một hôm, ông xem bóng mặt trời
rồi thầm nghĩ: “Giờ này chưa phải lúc đến thăm viếng
Phật. Giờ này Phật còn nhập định tư duy tại tĩnh thất,
và các Tỳ-kheo cũng đang thiền tĩnh. Ta hãy đi đến
rừng của nữ Phạm-chí Ô-tạm-bà-lị,4 đợi đến giờ thích
hợp sẽ đến Phật để lễ bái và gặp các Tỳ-kheo cung
kính thăm viếng.”
Trong rừng của nữ Phạm-chí lúc bấy giờ có Phạm-chí

* 第二分散陀那經第四
1
Thất Diệp thọ quật 七葉樹窟, hang cây bảy lá. nơi kết tập kinh
điển lần thứ nhất. T 11, Phật tại Ca-lan-đà, Trúc lâm tinh xá 迦 闌
陀 竹 林 精 舍. T. 26(104) cũng vậy. Pl.: sđd.: Rājagahe viharati
Jigghakūṭe pabbate, trú ở Vương xá, trong núi Jigghakūṭa.
2
Tỳ-ha-la 毗訶羅山.
3
Tán-đà-na 散陀那; T. 11: trưởng giả tên Hòa Hiệp 和合. T.
26(104): Cư sỹ tên Thật Ý 實意. Pl.: Sandhāna.
4
Ô-tạm-bà-lị Phạm-chí nữ lâm 烏暫婆利梵志女林; T. 11: Ưu-đàm-
bà-la lâm dị học viên 優曇婆羅林異學園. Pl.: Udumbarikāya
paribbājakārāmo; khu vườn của Vương phi (devī) Udumbarika
dành cho các ngoại đạo xuất gia.

tên Ni-câu-đà5 cùng năm trăm đệ tử đang tụ tập một
chỗ, lớn tiếng bàn luận, suốt ngày chỉ nói những điều
phù phiếm, chướng ngại đạo. Hoặc luận bàn quốc sự.
Hoặc bàn việc đao binh chiến tranh. Hoặc bàn [47b]
việc quốc gia hòa nghĩa. Hoặc bàn việc đại thần, việc
thứ dân. Hoặc bàn chuyện xe ngựa, công viên, rừng.
Hoặc bàn chuyện chiếu giường, y phục, ăn uống, phụ
nữ. Hoặc bàn việc núi, biển, rùa, trạnh. Nghĩa là họ
chỉ bàn những điều chướng ngại đạo như thế cho hết
ngày.6
Khi Phạm-chí kia vừa trông thấy Cư sỹ Tán-đà-na từ
xa đi lại, liền ra lệnh cho chúng của ông: “Các người
hãy tĩnh lặng. Vì sao vậy? Có đệ tử của Sa-môn Cù-
đàm đang từ ngoài đến. Trong hàng đệ tử bạch y
của Sa-môn Cù-đàm, ông đó thuộc vào hạng trưởng
thượng. Ông ấy chắc đi đến đây. Các ngươi hãy tĩnh
lặng.” Các Phạm-chí đều giữ im lặng.
Cư sỹ Tán-đà-na đi đến chỗ Phạm-chí, chào hỏi xong,
ngồi một bên và nói với Phạm-chí:
“Thầy tôi, đức Thế Tôn, thường ưa nhàn tĩnh, chẳng
ưa huyên náo. Không như các ông và đệ tử các ông ưa
ở giữa đám đông cao tiếng luận đàm. Nhưng chỉ toàn
những lời chướng ngại đạo, vô ích.”
2. Phạm chí Ni-câu-đà

5
Phạm-chí Ni-câu-đà 尼俱陀. Từ Phạm-chí ở đây là phiên âm của
Pāli tương đương paribbājaka: ngoại đạo xuất gia. Nơi khác, từ
Phạm-chí chỉ người Bà-la-môn. T. 11: Phạm-chí Ni-câu-đà 尼拘
陀梵志. T 26(104): một người dị học tên Vô Nhuế 異學無恚. Pl.:
Nigrodho pabbājako. Hán đọc là Nikrodha.
6
Bàn về các đề tài mà Pāli gọi là tiracchāna-kāthā: súc sinh luận.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

Phạm-chí nói lại:
“Sa-môn Cù-đàm có bao giờ đàm luận với mọi người
không? Mọi người do đâu mà biết được Sa-môn có
đại trí tuệ? Thầy của Ông thường ưa một mình ở chỗ
biên địa.7 Cũng như con bò chột ăn cỏ, chỉ đuổi theo
chỗ mà nó thấy.8 Thầy ông là Cù-đàm cũng thế. Cứ
ham điều độc kiến riêng nên mới ưa chỗ không người.
Nếu thầy ngươi lại đây, chúng ta sẽ gọi ông ấy là con
bò chột. Sa-môn Cù-đàm thường tự cho là có đại trí
tuệ, nhưng ta chỉ cần một câu là đủ làm cho cùng bí
và bắt phải im lặng. Ví như con rùa thun hết mình vào
vỏ cho thế là yên ổn rồi. Nhưng chỉ cần một mũi tên
là nó không còn chỗ tránh.”
Lúc đó, Thế Tôn đang ở tại tĩnh thất, bằng thiên nhĩ,
nghe câu chuyện giữa Phạm-chí và Cư sỹ như thế,
liền ra khỏi hang Thất-diệp, đi đến rừng nữ Phạm-chí
Ô-tạm-bà-lị.
Khi Phạm-chí vừa từ xa thấy Phật đi lại, bảo các đệ tử:
“Các ngươi hãy giữ im lặng. Sa-môn Cù-đàm sắp đến

7 Biên địa 邊地. T 11: “Vì không thể làm được gì với trí tuệ như ngôi nhà trống (không xá tuệ 空舍慧), nên mới sống nơi hoang dã.” D 25 (iii 36): suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, “trí tuệ của Sa-môn Gotama bị hủy hoại như ngôi nhà trống/ hay bởi chỗ hoang vắng? Sớ giải: suññāgārahatāti suññāgāresu naṭṭhā, samaṇena hi gotamena bodhimūle appamattikā paññā adhigatā, “bị hủy hoại bởi không xứ tuệ/ không xá tuệ (suññāgāra): trí tuệ mà Sa-môn Gotama sở đắc dưới gốc bồ-đề chỉ là một chút ít; nó bị hủy hoại trong những chỗ hoang vắng.” 8 T 11: Như con bò một mắt chỉ đi vòng quanh bên ngoài. T 26(104): Như con bò chột, ăn ở biên địa. D 25: seyyathāpi nāma gokāṇā pariyantacārinī, như con bò chột chỉ đi ngoài biên.

đây. Các ngươi chớ đứng dậy nghinh đón, cung kính
lễ bái, cũng đừng mời ngồi. Chỉ riêng một chỗ cho
ông ta ngồi thôi. Khi y ngồi xong các ngươi hãy hỏi:
‘Sa-môn Cù-đàm, từ trước đến nay ông dạy bảo cho
đệ tử những pháp gì để họ được định an ổn,9 tịnh tu
phạm hạnh?’”
Bấy giờ, Thế Tôn vừa đi đến khu vườn, Phạm-chí bất
giác đứng dậy, nghinh đón Thế Tôn và nói rằng:
“Xin mời đến đây, Cù-đàm. Xin mời đến đây, Sa-môn.
Từ lâu không được gặp, nay có việc gì Ngài đến đây?
Xin mời ngồi tạm ở đàng trước.”
Khi ấy, đức Thế Tôn ngồi xuống, vui vẻ mỉm cười và
thầm [47c] nghĩ: ‘Các người ngu nầy không tự chủ
được. Trước đã đặt lệnh ước với nhau mà rốt cuộc
không giữ toàn.’ Sở dĩ vậy, là vì thần lực của Phật
khiến ác tâm của chúng tự nhiên tiêu tan.
Cư sỹ Tán-đà-na đảnh lễ chân Phật rồi ngồi một bên.

II. LUẬN VỀ PHÁP KHỔ HÀNH
Phạm-chí Ni-câu-đà chào hỏi Phật xong cũng ngồi
một bên và bạch Phật:
“Sa-môn Cù-đàm từ trước đến nay dạy bảo hàng đệ
tử những pháp gì khiến họ được tịch định an ổn, tịnh
tu phạm hạnh?”
Phật nói:

9 An ổn định 安隱定. T 11: an ổn địa 安隱地. Pl.: assāsappattā: đạt đến trạng thái tô tức, trạng thái tươi tỉnh (của vị A-la-hán).

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

“Hãy thôi, Phạm-chí! Pháp Ta sâu rộng. Những điều
mà từ trước đến nay Ta dạy các đệ tử được an lạc, tịnh
tu phạm hạnh, không phải là những điều mà ông có
thể hiểu kịp.”
Rồi Phật lại nói với Phạm-chí:
“Dẫu đến cả đạo pháp mà Thầy của ông và các đệ tử
của ông tu hành, tịnh hay bất tịnh,10 Ta cũng nói hết
được cả.”
Lúc đó năm trăm đệ tử Phạm-chí này đều cất tiếng
bảo nhau: “Sa-môn Cù-đàm có oai thế lớn, có thần lực
lớn thật. Người ta hỏi nghĩa lý mình, mình lại giảng
trở lại nghĩa lý của người ta!” Phạm-chí bạch Phật:
“Lành thay Cù-đàm! Xin Ngài phân biệt cho.”
Phật bảo Phạm-chí:
“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe! Ta sẽ
nói.”
Phạm-chí đáp:
“Rất vui lòng được nghe.”
1. Các hình thức khổ hành
Phật nói:
“Những điều sở hành của ông toàn là thấp hèn. Như
việc, cởi bỏ y phục để trần truồng,11 hoặc lấy tay

10
D 25: kathaṃ… tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṃ aparipuṇṇā?
Như thế nào là sự khổ hạnh hoàn hảo, và không hoàn hảo?
11
Ly phục lõa hình 離服裸形; Pl.: tapassī acelako hoti: người tu
khổ hạnh trần truồng.

che,12 hoặc không nhận đồ ăn đựng trong cái ghè,13 không nhận đồ ăn đựng trong chậu, không nhận đồ ăn giữa hai bức vách,14 không nhận đồ ăn giữa hai người, không nhận đồ ăn giữa hai con dao,15 không nhận đồ ăn giữa hai cái chậu,16 không nhận đồ ăn từ gia đình đang ăn chung,17 không nhận đồ ăn từ nhà có thai, không nhận đồ ăn từ nhà được thấy có chó đứng trước cửa, không nhận đồ ăn từ nhà có nhiều ruồi, không nhận lời mời ăn, không nhận đồ ăn từ người nói đã có biết từ trước, không ăn cá, không ăn thịt, không uống rượu, không ăn với hai chén bát, một bữa ăn, một lần nuốt cho đến bảy lần nuốt thì thôi,18 nhận thức ăn được thêm,19 không quá bảy lần thêm, hoặc mỗi ngày ăn một bữa, hoặc hai ngày, ba ngày, bốn ngày, năm ngày, sáu ngày, bảy ngày ăn một bữa, hoặc chỉ ăn

12
T 26(104): hoặc dĩ thủ vi y 或以手為衣, lấy tay làm y phục. Pl.,
D 25: tr. 32: hatthāpalekhano, người tu theo hạnh liếm tay. Có lẽ
bản Hán đọc từ hatthaparicchana.
13
Bất thọ giang thực 不受瓨食; D15: na kumbhimukhā paṭigaṇhāti,
không nhận (thức ăn) từ miệng vò.
14
Hán: lưỡng bích trung gian 兩壁中間;D 25: eḷakamantaraṃ,
giữa khung cửa
15
Hán: lưỡng đao trung gian 兩刀中間. Pl.: daṇḍamantaraṃ: giữa
hai cây gậy.
16
Hán: lưỡng vu trung gian 兩盂中間; Pl.: musalamantaraṃ, giữa
hai cái chày.
17
Hán: cọng thực gia 共食家: Pl.: dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, từ hai
người đang ăn.
18
Nhất xan nhất yết nãi chí thất yết 一餐一咽乃至七咽. T. 26(104):
hoặc đạm nhất khẩu dĩ nhất khẩu vi túc… nãi chí tất khấu dĩ thất
khẩu vi túc 或噉一口以一口為足乃至 七口以七口為足, “hoặc
nhai một miếng và một miếng là đủ… bảy miếng là đủ.”
19
Hán: thọ nhân ích thực 受人益食.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

rau,20 hoặc chỉ ăn cỏ lúa,21 hoặc chỉ uống nước cơm,
hoặc chỉ ăn mè, hoặc ăn gạo lứt, hoặc ăn phân bò,
hoặc ăn phân nai, hoặc ăn rễ, nhánh lá, trái, hột cây,
hoặc ăn trái cây tự rụng, hoặc choàng áo, hoặc mặc
áo cỏ cú,22 hoặc mặc vỏ cây, hoặc lấy cỏ quấn mình,
hoặc mặc da nai, hoặc để đầu tóc,23 hoặc mang tấm
lông bện,24 hoặc mặc áo vất ở gò mả, hoặc thường đưa
tay lên, hoặc không ngồi giường chiếu, hoặc thường
ngồi chồm hổm, hoặc cạo tóc chừa râu, hoặc nằm trên
[48a] chông gai, hoặc nằm trên dưa quả, hoặc lõa hình
nằm trên phân bò, hoặc một ngày tắm ba lần, hoặc
một đêm tắm ba lần. Tóm lại là lấy vô số chuyện khổ
cực hành hạ xác thân. Ni-câu-đà, ý ngươi nghĩ sao?
Tu những hạnh như thế, đáng gọi là thanh tịnh pháp25
chăng?”
Ni-câu-đà đáp:
“Pháp đó là tịnh, chớ chẳng phải bất tịnh.”

20
Trong bản: hoặc phục thực quả 或復食果 “chỉ ăn trái cây.” TNM:
thực thái 食 菜”, ăn rau.” T. 26(104): hoặc thực thái nhứ 或食菜
茹.
21
Thực dữu 食莠, Khang hi: loại cỏ có thân như cây lúa. T. 26
(104): thực bại tử 食 稗 子, ‘ăn hạt lúa’.
22
Bị (NM: phi) sa y 被(披)莎衣. Khang hi: sa 莎, một loại cỏ, tức
hương phụ tử.
23
Lưu đầu phát 留頭髮: không hề hớt tóc. TNM: lộ đầu phát 露頭
髮: để trần đầu tóc. Pl.: kesamassu-locako: người theo hạnh nhổ
râu tóc.
24
Bị mao biên 被毛編.
25
Pāli: tapojigucchā paripuṇṇā vā hoti aparipuṇṇā vā”ti? Các
khổ hạn kinh tởm này là hoàn bị/ sung mãn hay không hoàn bị/
sung mãn?

Phật nói:
“Ngươi bảo là tịnh, nhưng Ta sẽ từ trong cái tịnh của
ông đó chỉ ra điều cấu uế cho ông xem.”
Ni-câu-đà nói: “Hay lắm, Cù-đàm! Ngài cứ nói, tôi
xin nghe.”
2. Khổ hành cấu uế
Phật nói:
“Những người kia trong khi tu khổ hạnh mà tâm
thường tính nghĩ rằng: ‘Ta làm như thế này sẽ được
mọi người cúng dường, cung kính, lễ bái.’ Thế là cấu
uế. Người tu khổ hạnh kia khi được cúng dường rồi
thì say đắm giữ chặt, tham luyến không rời, không
biết xa lìa, không biết cách thoát ra. Thế là cấu uế.
Người tu khổ hạnh kia mà vừa trông thấy bóng ai đi
đến, thì cùng nhau ngồi thiền. Khi không ai thì mặc
ý nằm ngồi. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà
nếu nghe đến chính nghĩa của người khác, không chịu
nhìn nhận. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia nếu
mà có ai hỏi thẳng, thì tiếc lẫn mà không trả lời. Thế
là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà hễ thấy người
nào cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn thì la rầy, ngăn
cản. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia nếu thấy
Sa-môn, Bà-la-môn ăn vật có thể sinh sản nữa26 liền
đến chê trách. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia có
thức ăn bất tịnh, không chịu cho người khác mà tham
ăn một mình, không thấy lỗi lầm của mình, không biết

26
Cánh sinh vật 更生物. T 11: “Chê bai các sa-môn, bà-la-môn
khác rằng: các ông ăn đủ các thứ mà sống, như ăn hạt giống từ rễ,
hạt giống từ thân…”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

con đường xuất ly.27 Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh
kia tự khen mình hay, chê bai người khác. Thế là cấu
uế. Người tu khổ hạnh kia mà giết, trộm, tà dâm, hai
lưỡi, ác khẩu, nói dối, nói ỷ ngữ, tham lam, tật đố, tà
kiến điên đảo. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà
lười biếng, hay lãng quên,28 không tập thiền, không có
trí tuệ, chẳng khác nào cầm thú. Thế là cấu uế. Người
tu khổ hạnh kia mà cống cao, kiêu mạn, mạn, tăng
thượng mạn. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà
không có tín nghĩa, lại không báo đáp, không trì tịnh
giới, không hay tinh cần chịu nghe người khuyên răn,
thường kết bạn bọn xấu làm điều xấu ác không dừng.
Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà ôm nhiều sân
hận, ưa làm xảo quyệt, cậy mình hiểu biết, tìm tòi hay
dở của người, thường chấp tà kiến, biên kiến. Thế là
cấu uế. Ni-câu-đà, ý ông nghĩ thế nào? Tu khổ hạnh
như trên, đáng gọi là thanh tịnh ư?”
Ni-câu-đà đáp:
“Đó là bất tịnh chứ không phải [48b] tịnh.”
Phật nói: “Nay Ta từ trong pháp cấu uế ấy của ông mà
chỉ ra phần thanh tịnh, vô cấu cho ông hiểu.”
Phạm-chí nói: “Xin hãy nói.”

27
Cf. D 25: tapassī bhojanesu vodāsaṃ āpajjati– ‘idaṃ me kha-
mati, idaṃ me nakkhamatī’ti. so yañca khvassa nakkhamati, taṃ
sāpekkho pajahati. yaṃ panassa khamati, taṃ gadhito mucchito
ajjhāpanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati,
“Người tu khổ hạnh phân biệt thức ăn: thứ này tôi thích. Thứ này
tôi không thích... bị trói chặt mà không thấy sự nguy hiểm (lỗi
lầm), không biết sự xuất ly.”
28
Hán: hỷ vong 喜忘; bản Tống: hỷ vọng 喜妄: ưa thích điều dối trá.

3. Khổ hành vô cấu
Phật nói:
“Những người tu khổ hạnh kia, nếu không tính nghĩ
rằng ta tu như thế này sẽ được sự cúng dường cung
kính, lễ bái. Đó là pháp khổ hạnh không cấu uế.
Người tu khổ hạnh nếu được cúng dường mà tâm
không tham đắm, thông tỏ xa lìa, rõ biết con đường
xuất ly. Đó là pháp khổ hạnh không cấu uế. Người tu
khổ hạnh tọa thiền như thường lệ, không vì có người
hay không người mà thay đổi. Đó là pháp khổ hạnh
thanh tịnh. Người tu khổ hạnh, nếu nghe ai nói chính
nghĩa thì hoan hỷ tín nhận. Đó là pháp khổ hạnh thanh
tịnh. Người tu khổ hạnh nếu gặp ai hỏi thẳng thì hoan
hỷ đáp. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu
khổ hạnh hễ thấy ai cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn
thì hoan hỷ thay họ, chứ không la rầy ngăn cản. Đó
là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh nếu
thấy Sa-môn, Bà-la-môn ăn vật sinh lại mà không
tới chê bai. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người
tu khổ hạnh mà gặp món ăn bất tịnh, tâm không lẫn
tiếc, gặp món ăn tịnh tâm không say đắm, xét thấy lỗi
mình, biết pháp xuất ly. Đó là pháp khổ hạnh thanh
tịnh. Người tu khổ hạnh không tự khen mình, không
chê kẻ khác. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người
tu khổ hạnh không giết, không trộm, không dâm dật,
không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối, không
ỷ ngữ, không tham lam, không tật đố, không tà kiến.
Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh
mà tinh cần không lãng quên, ưa tập thiền định, tu
nhiều trí tuệ, chẳng ngu như thú. Đó là pháp khổ hạnh
thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà không cống cao,

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

kiêu mạn, tự đại. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh.
Người tu khổ hạnh mà có lòng tín nghĩa, tập hạnh báo
bổ, giữ gìn tịnh giới, siêng năng học hỏi, thường kết
bạn với người lành, chứa điều lành mãi. Đó là pháp
khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà không ôm
lòng sân hận, không xảo ngụy, không cậy mình biết,
không tìm sở đoản của người, không chấp chặt tà kiến
cũng không biên kiến. Đó là pháp khổ hạnh thanh
tịnh. Phạm-chí nghĩ thế nào? Pháp khổ hạnh như thế,
đáng gọi là pháp thanh tịnh vô cấu không?”
Ni-câu-đà đáp:
“Quả như vậy, quả thật đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh
vô cấu.”
4. Khổ hành chắc thật
Rồi Phạm-chí hỏi Phật:
“Khổ hạnh đến chừng mực như vậy đã được gọi là
bậc nhất, kiên cố 29 [48c] chưa?”
Phật nói:
“Chưa! Đó mới là khổ hạnh vỏ ngoài.”
Ni-câu-đà thưa:
“Xin Phật cho biết mắt cây.”
Phật nói:
“Ông hãy lắng nghe. Ta sẽ nói cho.”
Phạm-chí thưa:
“Vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”

29 Hán: đệ nhất kiên cố 第 一 堅 固. D 25: aggappattā ca sārappattā, đã đạt đến đỉnh cao và đạt đến cốt lõi?

Phật nói:
“Này Phạm-chí, người tu khổ hạnh mà tự mình không
giết, không dạy người giết, tự mình không trộm cắp,
không dạy người trộm cắp, tự mình không tà dâm,
không dạy người tà dâm, tự mình không nói dối,
không dạy người nói dối. Người ấy đem tâm từ rải
khắp một phương, rồi các phương khác cũng vậy, từ
tâm quảng đại, bình đẳng vô lượng, khắp cả thế gian,
không chút oán kết. Bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như
thế. Chính đó mới là pháp khổ hạnh thuộc cốt lõi.”
Phạm-chí bạch Phật:
“Xin Ngài dạy cho cái nghĩa khổ hạnh lõi cây.”30
Phật nói:
“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe, Ta sẽ
nói cho.”
Phạm-chí đáp:
“Thưa vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”
Phật nói:
“Này Phạm-chí, người tu khổ hạnh mà tự mình không
giết còn dạy người không giết, tự mình không trộm
cắp còn dạy người không trộm cắp, tự mình không tà
dâm còn dạy người không tà dâm, tự mình không nói
dối còn dạy người không nói dối. Người ấy đem từ
tâm rải khắp một phương, rồi các phương khác cũng
vậy, từ tâm quảng đại, bình đẳng vô lượng, khắp cả
thế gian, không chút oán kiết. Bi tâm, hỷ tâm, xả tâm
cũng như thế. Người khổ hạnh kia lại có thể biết được

30 Hán: kiên cố 堅 固. Pl.: sāra, lõi cây hay chắc thật như lõi cây.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

việc xảy ra vô số kiếp trước, hoặc một đời, hai đời cho
đến vô số đời, quốc độ thành hoại hay kiếp số trước
sau, đều thấy đều biết cả. Lại còn thấy biết mình từng
sinh vào chủng tộc đó, tên tuổi như thế, ăn uống như
thế, sống lâu như thế, thọ khổ, thọ lạc như thế, từ kia
sinh đây, từ đây sinh kia như thế. Những việc từ vô số
kiếp như thế đều nhớ cả. Ấy gọi là khổ hạnh cốt lõi,
không bị hủy hoại của Phạm-chí.”
Phạm-chí bạch Phật:
“Còn thế nào gọi là khổ hạnh bậc nhất?”
Phật nói:
“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe, Ta sẽ
nói cho.”
Phạm-chí đáp:
“Thưa vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”
5. Khổ hành bậc nhất
Phật nói:
“Này Phạm-chí, những người tu khổ hạnh mà tự mình
không giết còn dạy người không giết, tự mình không
trộm cắp còn dạy người không trộm cắp, tự mình
không tà dâm còn dạy người không tà dâm, tự mình
không nói dối còn dạy người không nói dối. Người
ấy đem từ tâm rải khắp một phương, các phương
khác cũng vậy, từ tâm rộng lớn, trùm khắp, vô nhị vô
lượng, không có kết hận, cùng khắp thế gian. Bi, hỷ
và xả tâm cũng như vậy.
“Người khổ hạnh ấy tự biết sự việc vô số kiếp quá khứ
về trước, một đời, hai đời, cho đến vô số đời, quốc độ,

thành hoại, kiếp số chung thủy, thảy đều thấy hết biết
hết. Lại tự mình thấy biết: Ta [49a] đã từng sinh vào
chủng tính kia, tên họ như vậy, ăn uống, thọ mạng như
vậy, cảm nghiệm khổ lạc như vậy, từ đây sinh kia, từ
kia sinh đây. Như thế, nhớ hết sự việc vô số kiếp. Vị
ấy bằng thiên nhãn thanh tịnh xem xét các loài chúng
sinh chết đây sinh kia, nhan sắc đẹp xấu, chỗ hướng
đến tốt hay xấu, tùy theo hành vi mà bị đọa lạc; thảy
đều thấy hết biết hết.
“Lại biết chúng sinh với thân hành bất thiện, khẩu
hành bất thiện, ý hành bất thiện, phỉ báng Hiền Thánh,
tà tín điên đảo, sau khi thân hoại mạng chung sẽ đọa
vào ba đường dữ. Hoặc có chúng sinh với thân hành
thiện, khẩu hành thiện, ý hành thiện, không phỉ báng
Hiền Thánh, tu hạnh chính tín, khi thân hoại mệnh
chung được sinh vào cõi trời, cõi người. Bằng thiên
nhãn thanh tịnh vị ấy xem thấy các chúng sinh có
hành vi nào sinh tới chỗ nào, đều thấy biết hết. Đó gọi
là khổ hạnh thù thắng bậc nhất.”
Phật lại nói với Phạm-chí:
“Này Phạm-chí, ở trong pháp này lại có pháp thù
thắng hơn nữa mà Ta thường đem dạy cho Thanh-văn.
Họ nhờ pháp đó tu được phạm hạnh.”

III. THUYẾT PHÁP DIỆT TRỪ BẤT THIỆN
1. Sự hối hận của Ni-câu-đà
Bấy giờ năm trăm đệ tử Phạm-chí lớn tiếng bảo
nhau:
“Nay chúng ta mới thấy đức Thế Tôn là bậc tối thượng,
Thầy chúng ta không bằng.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

Rồi Cư sỹ Tán-đà-na nói với Phạm-chí:
“Lúc nãy ông nói ‘Nếu gặp Cù-đàm đến thì chúng
ta gọi là con bò chột.’ Nay đức Thế Tôn đến, sao ông
không gọi? Lúc nãy ông nói ‘Chỉ cần một câu là đủ
làm cho Cù-đàm cùng bí mà phải im lặng. Như con
rùa thun cả vào vỏ cho thế là yên ổn, nhưng ta chỉ cần
một mũi tên là khiến nó không có chỗ trốn.’ Sao nay
ông không đem một câu làm cùng bí Như Lai ?”
Phật hỏi Phạm-chí:
“Thật ông có nói lời đó chăng?”
Đáp: “Thưa có.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Ông há không nghe các vị tiên túc Phạm-chí nói:
chư Phật Như Lai ưa ở chỗ núi rừng nhàn tịnh, như
Ta ngày nay ưa chỗ nhàn tĩnh, chẳng phải như pháp
của các ông chỉ ưa chỗ huyên náo, nói chuyện vô ích
suốt ngày ư?”
Phạm-chí nói:
“Tôi có nghe nói chư Phật quá khứ ưa chỗ nhàn tĩnh,
một mình sống ở núi rừng, như Thế Tôn ngày nay.
Không như pháp chúng tôi ưa chỗ huyên náo, nói
những chuyện vô ích để cho hết ngày.”
Phật nói: “Ngươi há không suy nghĩ rằng, Sa-môn
Cù-đàm thuyết pháp để giác ngộ,31 tự điều phục mình

31
Nguyên Hán: năng thuyết bồ-đề 能說菩提. T 11: “Tự mình giác
ngộ, rồi là nói pháp giác ngộ cho người khác.”Cf. D 25 (iii 54):
buddho so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, “Thế Tôn là đấng
Giác ngộ (Phật); và Ngài thuyết pháp dẫn đến giác ngộ.”

và điều phục người khác; tự tịch tịnh và khiến người
khác tịch tịnh; tự mình qua bờ bên kia và đưa người
khác sang bờ bên kia; tự mình giải thoát và khiến
người khác giải thoát; tự mình diệt độ và khiến người
khác được diệt độ?”
Lúc bấy giờ, Phạm-chí bèn rời chỗ ngồi đứng dậy,
đầu mặt làm lễ, hai tay sờ bàn chân Phật, tự xưng tên
mình, nói rằng:
“Con [49b] là Phạm-chí Ni-câu-đà. Con là Phạm-chí
Ni-câu-đà. Nay tự mình quy y, làm lễ dưới chân Thế
Tôn.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Thôi đủ rồi, hãy dừng lại! Miễn sao tâm ông tỏ rõ,
đó là kính lễ.”
Phạm-chí lại lễ dưới chân Phật một lần nữa, rồi ngồi
xuống một bên. Phật bảo
2. Phật thuyết pháp không tranh lợi dưỡng
Phạm-chí:
“Ông sẽ chẳng nói rằng Phật vì lợi dưỡng mà thuyết
pháp chăng?32 Chớ móng tâm như thế. Nếu có sự lợi
dưỡng nào, Ta cũng cho ông hết.33 Pháp được Ta nói,
là vi diệu đệ nhất, vì để diệt trừ bất thiện, tăng trưởng
thiện pháp.”
Rồi Phật lại bảo Phạm-chí:

32
D 25 (iii 56): ājīvā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā,
“Sa-môn Gotama vì muốn tước đoạt sự sinh nhai của chúng ta
mà nói như vậy.”
33
D 25 ibid.: yo eva vo ājīvo, so eva vo ājīvo hotu, “sự sinh hoạt
của các ông là gì, hãy là sự sinh hoạt như vậy.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TÁN-ĐÀ-NA

“Ông sẽ chẳng nói rằng Phật vì tiếng tăm mà thuyết
pháp chăng? Vì để được tôn trọng, vì để đứng đầu, vì
để có những người tùy thuộc, ví để có chúng đông,
mà thuyết pháp chăng? Chớ móng khởi tâm ấy. Nay
những người tùy thuộc ông vẫn là tùy thuộc của ông.
Pháp mà Ta nói là để diệt trừ bất thiện, tăng trưởng
thiện pháp.”
Rồi Phật lại bảo Phạm-chí:
“Ông sẽ không nói rằng Phật đặt ông vào trong nhóm
bất thiện, nhóm tối tăm chăng? Chớ nghĩ như vậy.
Các tụ bất thiện và các tụ tối tăm, ông hãy loại bỏ đi.
Ta vì ông mà nói pháp thiện tịnh.”34
Lại bảo Phạm-chí:
“Ông sẽ không nghĩ rằng Phật truất ngươi ra khỏi
nhóm thiện pháp, nhóm thanh bạch chăng? Chớ nghĩ
như vậy. Ông vẫn cứ ở trong nhóm thiện pháp, nhóm
thanh bạch mà tinh cần tu hành.35 Ta vì ông mà nói
nhóm thiện tịnh, nhóm thanh bạch, diệt trừ hành vi bất
thiện, tăng thêm thiện pháp.”
Bấy giờ năm trăm đệ tử Phạm-chí đều đoan tâm chính
ý nghe Phật thuyết pháp.
3. Ma Ba-tuần
Thấy vậy, Ma Ba-tuần nghĩ rằng: “Năm trăm đệ tử
Phạm-chí đang đem tâm ý đoan chính nghe theo Phật
pháp. Ta hãy đến phá hoại tâm ý đó đi.” Rồi Ác ma

34
D 25 ibid.: những pháp bất thiện của các ông là gì mà các tôn sư
xem là bất thiện, hãy vẫn là như vậy.
35
D 25 ibid.: Những pháp thiện gì của các ông mà các tôn sư cho
là thiện, hãy vẫn là như vậy.

liền đem hết sức mình phá hoại thiện ý của năm trăm
đệ tử ấy.
Phật bảo với Cư sỹ Tán-đà-na:
“Năm trăm đệ tử Phạm-chí này đoan tâm chính ý nghe
Ta nói pháp. Thiên ma Ba-tuần đã phá hoại ý ấy. Ta
muốn trở về, ngươi hãy cùng đi với Ta!”
Phật liền lấy tay mặt đón Cư sỹ Tán-đà-na đặt trong
bàn tay, rồi nương hư không mà trở về.
Cư sỹ Tán-đà-na, Phạm-chí Ni-câu-đà và năm trăm đệ
tử, sau khi nghe những điều Phật nói, hoan hỷ phụng
hành.

9. KINH CHÚNG TẬP
Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật du hành ở Mạt-la1 cùng với một nghìn
hai trăm năm mươi Tỳ-kheo, rồi đi dần đến thành Ba-
bà,2 vườn Am-bà của Xà-đầu.3
Bấy giờ, vào ngày mười lăm lúc trăng tròn,4 Thế Tôn
ngồi ở giữa khoảng đất trống với [49c] các Tỳ-kheo
vây quanh trước sau. Thế Tôn đêm ấy sau khi đã
thuyết pháp nhiều, bèn nói với Xá-lợi-phất :
“Các Tỳ-kheo bốn phương tụ tập về, thảy đều siêng
năng, dẹp bỏ ngủ nghỉ. Nhưng Ta đau lưng, muốn
nghỉ một chút. Ngươi nay hãy thuyết pháp cho các
Tỳ-kheo.”
Xá-lợi-phất đáp:
“Kính vâng. Con sẽ làm theo Thánh giáo.”
Thế Tôn trải tăng-già-lê bốn lớp rồi nằm nghiêng phía
hữu như con sư tử, hai chân chồng lên nhau.
I. NHÂN DUYÊN NI-KIỀN-TỬ

* 佛說長阿含第二分眾集經第五
1
Mạt-la 末羅. Pl.: Malla. T 1536: Lực sĩ sinh xứ 力士生處.
2
Ba-bà thành 波婆城. T. 1356: Ba-bà ấp 波婆邑. Pl.: Pāva.
3
Xà-đầu Am-bà viên 闍頭菴婆園. T. 1356: rừng Chiết-lộ-ca 折路迦
林. D 33: Pāvāyaṃ viharati Cundassa kammāraputtassa ambavane,
du hành Pāva, trong rừng xoài của thợ rèn Cunda.
4
T. 1356, Phật được những người Lực sĩ mời đến ở ngôi đền mới dựng
là Ôn-bạt-nặc-ca 嗢跋諾迦舊制多. D 33, duyên khởi cũng vậy, hội
trường tên là Ubbhataka. Tên gọi này liên hệ đến từ uposatha, chỉ
ngày trai giới tức ngày 15, có thể giải thích sự khác biệt trong bản
Hán trên.

Khi ấy Xá-lợi-phất nói với các Tỳ-kheo:
“Nay trong thành Ba-bà này có Ni-kiền Tử5 mạng
chung chưa bao lâu, nhưng các đệ tử chia ra làm hai
bộ, luôn luôn tranh chấp nhau, tìm sở trường và sở
đoản của nhau, mắng nhiếc nhau, thị phi với nhau
rằng: ‘Ta biết pháp này. Ngươi không biết pháp này.
Ngươi theo tà kiến. Ta theo chính kiến. Ngươi nói
năng hỗn loạn, chẳng có trước sau, tự cho điều mình
nói là chân chính. Lập ngôn của ta thắng. Lập ngôn
của ngươi bại. Nay ta làm chủ cuộc đàm luận, ngươi
có điều muốn hỏi thì đến hỏi ta.’
“Này các Tỳ-kheo, lúc bấy giờ nhân dân trong nước
những ai theo Ni-kiền Tử đều chán ghét những tiếng
cãi vã của bọn này. Đó là vì pháp ấy không chân chính.
Pháp không chân chính thì không có con đường xuất
ly.6 Ví như ngôi tháp đã đổ thì không còn tô trét gì7
được nữa. Đó không phải là điều mà đấng Chính Giác8
đã dạy.
“Các Tỳ-kheo, duy chỉ Pháp vô thượng tôn của đức
Thích-ca ta là chân chính mới có thể có con đường

5
T 12: Ni-kiền-đà Nhạ-đề Tử 尼乾陀惹提子.
6
Hán: vô do xuất yếu 無 由 出 要; D 33: aniyyānike, không có khả
năng hướng dẫn.
7
Để bản: bất phục khả hủ 不可復圬. TNM: (…) trị 治. Nghi là
(…) y 依. Xem đoạn sau, kinh 11 “Thanh tịnh” (h. 73a19). Cf. T
26(196, 753b09): băng hoại vô trụ vô sở y hỗ 崩壞無柱無所依
怙. Cf. D 33: bhinnathūpe appaṭisaraṇe: tháp đã đổ, không thể
nương tựa.
8
Nguyên Hán: Tam-da-tam-phật 三 耶 三 佛; Pl.:
sammāsambuddha.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

xuất ly. Cũng như ngôi tháp mới thì có thể được dễ
dàng trang hoàng. Vì đó là điều mà đấng Chính Giác
giảng dạy.
II. KẾT TẬP PHÁP TẠNG
“Các Tỳ-kheo, hôm nay chúng ta cần phải kết tập
pháp luật để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm
hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho Chư
Thiên và nhân loại được an lạc.
1. Pháp Một
“Như Lai nói một Chính pháp: Hết thảy chúng sinh
đều y thức ăn mà tồn tại.9
“Như Lai lại nói một Chính pháp: tất cả chúng sinh
đều y các hành mà tồn tại.10
“Đó là một pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng
ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến
cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông,
cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
2. Pháp Hai
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói hai Chính pháp: một là
danh, hai là sắc.11
“Lại có hai pháp: một là si, hai là ái.12
“Lại có hai pháp: hữu kiến và vô kiến.13

9
Pāli: sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.
10
Pāli: sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā.
11
Pāli: nāmañca rūpañca.
12
Hán: si 痴, ái 愛; T 1536: vô minh 無 明 và hữu ái 有愛. Pl.:
avijjā ca bhavataṇhā ca
13
Hữu kiến vô kiến 有見無見, Pl.: bhava-diṭṭhi, vibhava-diṭṭhi.

“Lại có hai pháp: không biết tàm và không biết quí.14
“Lại có hai pháp: có tàm và có quí.
“Lại có hai pháp: tận trí và vô sinh trí.15
“Lại có hai pháp, hai nhân hai duyên sinh ra ái dục:
một, sắc tịnh diệu; hai, không tư duy.
“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi sân
nhuế: thù ghét và không tư duy.
[50a] “Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi
tà kiến: nghe từ người khác và tà tư duy.
“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi chính
kiến: nghe từ người khác và chính tư duy.
“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên: giải thoát hữu
học và giải thoát vô học.
“Lại có hai pháp hai nhân, hai duyên: hữu vi giới và
vô vi giới.
“Các Tỳ-kheo, đó là hai pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích
cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
3. Pháp Ba
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói ba pháp, tức là ba bất
thiện căn: tham dục, sân nhuế và ngu si.
“Lại có ba pháp, tức là ba thiện căn: không tham,
không nhuế và không si.
“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện hành: thân hành
14
Pāli: ahirikañca anottappañca.
15
Pāli: khayeñāṇaṃ anuppādeñāṇaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

bất thiện, khẩu hành bất thiện và ý hành bất thiện.16
“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện hành: bất thiện
hành của thân, bất thiện hành của khẩu và bất thiện
hành của ý.17
“Lại nữa, có ba pháp, tức là ba ác hành:18 ác hành của
thân, ác hành của khẩu và ác hành của ý.
“Lại có ba pháp, tức là ba thiện hành:19 thiện hành của
thân, thiện hành của khẩu và thiện hành của ý.
“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện tầm:20 dục tầm, sân
tầm và tầm.
“Lại có ba pháp tức là ba thiện tầm:21 vô dục tầm,22 vô
sân tầm và vô hại tầm.
“Lại có ba pháp tức là ba bất thiện tư duy:23 dục tư
duy, nhuế tư duy và hại tư duy .
“Lại có ba pháp tức là ba thiện tư duy: vô dục tư duy,24
vô nhuế tư duy và vô hại tư duy.
“Lại có ba loại phước nghiệp: nghiệp bố thí, nghiệp

16
Hán: bất thiên thân hành不善身行, v.v., phân biệt với ba pháp
sau: thân bất thiện hành 身不善行, vv. Phân biệt này không thấy
có trong T 1536 và Pāli.
17
Xem cht. trên.
18
Ác hành惡行, Pāli: duccrita.
19
T 1536: ba diệu hành 三妙行. Pl.: sucarrita.
20
Nguyên Hán: bất thiện tưởng不善想. T 1536: ba bất thiện tầm 不
善尋. Pl.: akusalavitakkā.
21
T 1536: thiện tầm 善尋. Pl. kusalavitakkā.
22
Vô dục tưởng 無欲想; T 1536: xuất ly tầm. Pāli: nekkhamma-
vitakko.
23
Pl.: akusalasaṅkappā.
24
Hán: vô dục tư 無欲思. Pāli: nekkhammasaṅkhappo.

bình đẳng và nghiệp tư duy.25
“Lại có ba pháp, tức là ba thọ: lạc thọ, khổ thọ và phi
khổ phi lạc thọ.
“Lại có ba pháp tức là ba ái: dục ái, hữu ái, vô hữu ái.
“Lại có ba pháp tức là ba lậu:26 dục lậu, hữu lậu và vô
minh lậu.
“Lại có ba pháp, tức là ba thứ lửa: lửa dục, lửa sân và
lửa si.
“Lại có ba pháp tức là ba cầu:27 dục cầu, hữu cầu và
phạm hạnh cầu.
“Lại có ba pháp tức là ba tăng thịnh: ngã tăng thịnh,
thế tăng thịnh và pháp tăng thịnh.28
“Lại có ba pháp tức là ba giới: dục giới, sân giới và
hại giới.29
“Lại có ba pháp tức là ba giới: xuất ly giới,30 vô sân

25
T 1536: ba phước nghiệp sự 福 業 事, cơ sở của phước nghiệp: 1.
Thí loại phước nghiệp sự 施類福業事, 2. Giới loại phước nghiệp
sự 戒類福業事. 3. Tu loại phước nghiệp sự 修類福業事. Pl.: tīṇi
puññakiriyavatthūni: dānamaya, sīla, bhavanāmaya.
26
Nguyên Hán: 三有漏 ba hữu lậu . T 1536: ba lậu 三漏. Pāli: tayo
āsavā.
27
Ba cầu, Pl.: tisso esanā.
28
T 1536: Ba tăng thượng, thế tăng thượng 世增上, tự tăng
thượng 自增上, pháp tăng thượng 法增上. Pl.: attādhipateyyam
lokādhipateyyam dhammādhi         pateyyam. T 12: thế tăng
thượng, pháp tăng thượng, ngã tăng thượng.
29
T 12: ba bất thiện giới 不善界: nhiễm dục giới 染欲界, sân nhuế
giới 瞋恚界, tổn hạ giới 損害界. Pl.: tisso dhātuyo (ba bất thiện
giới): kāma (dục), vyāpāda (sân nhuế), vihiṃsa (hại)
30
Xuất ly giới 出離界. Pāli: nekkhammadhātu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

giới và vô hại giới.
“Lại có ba pháp tức là ba giới: sắc giới, vô sắc giới,
diệt giới.31
“Lại có ba pháp tức là ba tụ: giới tụ, định tụ và huệ
tụ.
“Lại có ba pháp tức là ba giới: tăng thượng giới (cấm),
tăng thượng tâm, tăng thượng [50b] tuệ.32
“Lại có ba pháp tức là ba tam-muội: không tam-muội,
vô nguyện tam-muội, và vô tướng tam-muội.33
“Lại có ba pháp tức là ba tướng: chỉ tức tướng, tinh
cần tướng, và xả tướng.34
“Lại có ba pháp tức là ba minh: tự thức túc mạng trí
minh, thiên nhãn trí minh, và lậu tận trí minh.
“Lại có ba pháp tức là ba biến hóa: thần túc biến hóa,
biết tâm người mà tùy ý thuyết pháp và giáo giới.35
“Lại có ba pháp tức là ba căn bản dục sinh:36 1. Do

31
Hán: tận giới 盡 界. T 1536 ba giới: sắc, vô sắc và diệt. Pl.: tisso
dhātuyo, rūpa, arūpa, nirodha.
32
Nguyên Hán: tăng thịnh giới 增盛戒, tăng thịnh ý 增盛意, tăng
thịnh tuệ. 增盛慧; Pl. tisso sikkhā, 3 học: adhisīla (tăng thượng giới),
adhicitta (tăng thượng tâm), adhipaññha (tăng thượng tuệ).
33
Tam tam-muội 三三昧; Pl.: tayo samādī: suññato animitto
appaṇihito.
34
D 33, hai tướng: samathanimittañca paggahanimittañca, chỉ tướng
và tinh cần tướng.
35
Tam biến hóa 三 變 化; T 1536, tam thị đạo 三示導: thần biến
thị đạo 神變, ký tâm thị đạo 記心, giáo giới thị đạo 教誡. Pl.: tīni
pāṭihāriyāni: iddhi-, ādesana-, anusāsanī- pātihāriyam. T 12: ba
thông: thần cảnh thông 神境通, thuyết pháp thông 說法通, giáo giới
thông 教 誡 通.

hiện dục37 hiện tiền sinh trời người; 2. Do hóa dục38
sinh trời Hóa tự tại; 3. Do tha hóa dục39 sinh trời Tha
hóa tự tại.
“Lại có ba pháp tức là ba lạc sinh:40 1. Chúng sinh tự
nhiên thành biện sinh hoan hỷ tâm41 như trời Phạm
chúng42 vào lúc mới sinh. 2. Có chúng sinh lấy niệm
làm an vui43 tự xướng ‘lành thay’ như trời Quang âm.44
3. Lạc do được chỉ tức45 như trời Biến tịnh.46
“Lại có ba pháp tức là ba khổ: hành khổ, khổ khổ và

36
Dục sinh bản 欲生本. T 1536: ba dục sinh. Pl.: kāmūpapatti.
37
Hiện dục 現欲. T 1536 giải thích: hiện tiền chư diệu dục
cảnh, do những đối tượng ham muốn đẹp đẽ trong hiện tại. Pl.:
paccupaṭṭhitakāmā, ái dục trong đời hiện tại, hiện tiền dục. T 12:
hiện xứ dục 現處欲.
38
Hóa dục 化欲. T 1536: do những đối tượng ham muốn vi diệu do
tự mình biến hiện ra. Pl.: nimmitakāmā.
39
Tha hoá dục 他化欲. T 1536: do những đối tượng ham muốn vi
diệu được người khác biến hiện ra. Pl.: paraṇimmitakāmā.
40
Lạc sinh 樂生, Pl.; sukhūpapatti: tái sinh do cảm thọ lạc (phát sinh
từ các trạng thái thiền).
41
Pl.: uppādetvā uppādetvā sukham viharati, sau khi thường xuyên
làm phát sinh lạc, nó sống an lạc.
42
Hán: Phạm quang âm thiên 梵光音天 (?). T 1536: Phạm chúng
thiên 梵眾天. Pl.: Brahma-kāyikā.
43
Dĩ niệm vi lạc 以念為樂. Pl.: sukhena abhisannā, sung mãn với
cảm giác lạc.
44
Quang âm thiên光音天. T 1536: Cực quang tịnh thiên 極光淨天.
Pāli: devā ābhassarā.
45
Chỉ tức lạc 止息樂. Pl.: santaṃyeva tusitā sukhaṃ.
46
Biến tịnh thiên 遍淨天. Pāli: devā subhakiṇhā.
47
T 1536, ba khổ tánh: khổ khổ tánh 苦苦性, hoại khổ tánh 壞苦
性, hành khổ tánh行苦性. Pl.: tisso dukkhatā, dukkha-, saṅkhāra-,
viparināma-dukkhatā. T 12: luân hồi khổ 輪迴苦, khổ khổ 苦苦,
hoại khổ 壞苦.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

biến dịch khổ.47
“Lại có ba pháp tức là ba căn: vị tri dục tri căn, tri căn,
tri dĩ căn.48
“Lại có ba pháp tức là ba trụ: Hiền Thánh trụ, thiên
trụ, phạm trụ.49
“Lại có ba pháp tức là ba sự cử tội:50 cử tội do thấy, cử
tội do nghe và cử tội do nghi.
“Lại có ba pháp tức là ba ngôn y:51 Quá khứ có sự
như thế, có ngôn luận như thế. Vị lai có sự như thế,
có ngôn luận như thế. Hiện tại có sự như thế có ngôn
luận như thế.
“Lại có ba pháp tức là ba tụ:52 chính định tụ, tà định
tụ, và bất định tụ.
“Lại có ba pháp tức là ba ưu: thân ưu, khẩu ưu, và ý
ưu.53

48
T 1536: vị tri đương tri căn 未知當知根, dĩ tri căn 已知根 và cụ
tri căn 具知根. Pl.: anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññitindriyaṃ,
aññatāvindriyaṃ.
49
Nguyên Hán: tam đường 三堂; T 1536, tam trú 三住. Pl.: tayo
vihārā: dibbo brahmā ariyo.
50
Nguyên Hán: tam phát 三發: ba trường hợp phát hiện hay tố giác vi
phạm luật. T 1536: tam cử tội 三舉罪. Pl.: tīni codanāvatthūni.
51
Nguyên Hán: tam luận三論. T 1536: ba ngôn y 三言依. Pl.: tīṇi
kathāvatthūni. T 12: ba ngôn thuyết sự 三言說事.
52
Tam tụ 三聚; Pl.: tayo rāsī: ba nhóm, chánh định tụ
(sammattaniyatarāsi): nhóm nhất định thành tựu Thánh trí trong
hiện tại; tà định tụ (micchattaniyatarāsī), nhóm nhất định dẫn
đến tà kiến, không thể thành tựu Thánh trí trong hiện tại; bất định
tụ (aniyata), bẩm tính chưa xác định.
53
Ba ưu 三憂; có lẽ Pāli: tīṇi soceyyāni, ba tịnh hành. Hán đọc là
socaya.

“Lại có ba pháp, tức ba trưởng lão: trưởng lão do tuổi
tác, trưởng lão do pháp và trưởng lão do tác thành.54
“Lại có ba pháp tức là ba con mắt: con mắt thịt, con
mắt trời và con mắt tuệ.
“Các Tỳ-kheo, đó là ba pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho
số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
4. Pháp Bốn
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói bốn pháp, tức là bốn ác
hành do miệng: 1. nói dối; 2. hai lưỡi; 3. ác khẩu; 4.
ỷ ngữ.55
“Lại có bốn pháp, tức là bốn thiện hành của miệng:56
1. nói sự thật; 2. nói dịu dàng; 3. không ỷ ngữ; 4.
không hai lưỡi.
“Lại có bốn pháp tức là bốn phi thánh ngôn:57 1. không
thấy nói thấy; 2. không nghe nói nghe; 3. không cảm
thấy, nói cảm thấy; 4. không biết nói biết.58
“Lại có bốn pháp tức là bốn thánh ngôn: 1. thấy nói
thấy; 2. nghe nói nghe; 3. hay nói hay; [50c]4. biết

54
Tam trưởng lão 三長老; T 1536, tam thượng tọa 三上座: sinh
niên thượng tọa 生年上座, thế tục thượng tọa 世俗上座, pháp
tánh thượng tọa 法性上座. Pl.: tayo thero– jātithero, dham-
mathero, sammutithero.
55
Ỷ ngữ 綺 語, T 1536: tạp uế ngữ 雜 穢 語. Pl.: samphappalāpa.
56
T 1536: ngữ diệu hành 語 妙 行.
57
Hán: bất thánh ngữ 不 聖 語. T 1536: phi thánh ngôn 非聖言. T
12: bốn phi a-duệ-ra hành 非阿曳囉行. Pl.: anariyavohārā.
58
Kiến, văn, giác, tri 見 聞 覺 知. Pl.: diṭṭha, suta, muta, viñānata.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

nói biết. “Lại có bốn pháp tức là bốn loại thực phẩm: 1. đoạn thực;59 2. xúc thực; 3. ý tư thực;60 4. thức thực. “Lại có bốn pháp tức là bốn pháp thọ:61 1. khổ hành trong hiện tại thọ khổ báo về sau; 2. khổ hành hiện tại thọ lạc báo về sau; 3. lạc hành hiện tại thọ khổ báo về sau; 4. lạc hành hiện tại thọ lạc báo về sau. “Lại có bốn pháp tức là bốn thủ:62 1. dục thủ, 2. ngã thủ, 3. giới cấm thủ, 4. kiến thủ. “Lại có bốn pháp tức là bốn phược:63 1. thân phược bởi dục tham, 2. thân phược bởi sân nhuế, 3. thân phược bởi giới đạo, 4. thân phược bởi ngã kiến. “Lại có bốn pháp, tức bốn gai nhọn: 1. gai nhọn dục; 2. gai nhọn nhuế; 3. gai nhọn kiến; 4. gai nhọn mạn. “Lại có bốn pháp tức là bốn sinh: 1. sinh từ trứng, 2. sinh từ thai, 3. sinh do thấp, 4. sinh do biến hóa. “Lại có bốn pháp tức bốn niệm xứ: 1. Ở đây, Tỳ-kheo quán thân trên nội thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời; quán thân trên ngoại thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời; quán thân trên nội

59
Đoàn (viên tròn) thực 團食. T 1536: đoạn (phiến) thực 段食. Pl.:
kabalīkāro.
60
Nguyên Hán: niệm thực . T 1536: 意 思 食. Pl.: manosañcetanā.
61
Tứ thọ 四受. T 1536: bốn pháp thọ 四法受. Pl.: cattāti dhamma-
samādānā. T 12: bốn sa-ma-na-nẵng pháp 娑摩那曩法.
62
Nguyên Hán: tứ thọ 四 受. T 1536: tứ thủ 四取. Pl.: cattāti
upādānāni.
63
T 1536: bốn thân hệ 四身繫. Pāli: cattāro ganthā.

ngoại thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. 2. Quán thọ, 3. Quán tâm, 4. Quán pháp, cũng vậy. “Lại có bốn pháp tức là bốn chính cần:64 1. Ở đây Tỳ-kheo ác pháp chưa khởi, phương tiện khiến không khởi, 2. Ác pháp đã khởi phương tiện khiến diệt, 3. Thiện pháp chưa khởi pháp, phương tiện khiến khởi, 4. Thiện pháp đã khởi phương tiện khiến tăng trưởng. “Lại có bốn pháp tức là bốn thần túc: 1. Ở đây Tỳ- kheo tư duy dục định đoạn hành thành tựu,65 2. Tinh tấn định, 3. Tâm định, 4. Tư duy định cũng vậy. “Lại có bốn pháp tức là bốn thiền: 1. Ở đây, Tỳ-kheo trừ dục, ác bất thiện pháp, có tầm có tứ, hỷ lạc phát sinh do viễn ly, nhập sơ thiền, 2. Diệt tầm và tứ, nội tịnh,66 nhất tâm, không tầm không tứ, có hỷ lạc do định sinh, nhập đệ nhị thiền; 3. Lìa hỷ, an trú xả chuyên niệm không loạn, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc với chính niệm, nhập đệ tam thiền; 4. Xả bỏ khổ và lạc, trừ diệt ưu và hỷ từ trước, không khổ, không lạc, xả và niệm thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền. “Lại có bốn pháp tức là bốn phạm trụ:67 từ, bi, hỷ và xả.

64
Nguyên Hán: tứ ý đoạn 四意斷. T 1536: tứ chánh đoạn 四正斷.
Cũng thường nói là chánh cần 正勤. Pl.: sammappadhāna.
65
Nguyên Hán: diệt hành thành tựu 滅行成就. T 1536: dục tam-
ma-địa đoạn hành thành tựu 欲三摩地斷行成就. Pl.: padhānasa
ṅkhārasamannāgataṃ.
66
Hán: nội tín 內 信.
67
Nguyên Hán: phạm đường 梵堂. T 1536: phạm trụ 梵住. Pl.:
brahmavihāra.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

“Lại có bốn pháp tức là bốn vô sắc định: 1. Ở đây,
Tỳ-kheo siêu việt hết thảy sắc tưởng, hữu đối tưởng68
đã diệt từ trước, không niệm các tưởng sai biệt,69 tư
duy hư không vô biên, chứng nhập và an trú không vô
biên xứ.70 2. Sau khi xả không vô biên xứ, nhập thức
vô biên xứ. 3. Sau khi xả thức vô biên xứ nhập vô hữu
xứ.71 4. Sau khi xả vô hữu xứ nhập phi tưởng phi phi
tưởng xứ.72
“Lại có bốn pháp tức là bốn pháp tích:73 Pháp tích
không tham, pháp tích không sân, pháp tích chính
niệm và [51a] pháp tích chính định.
“Lại có bốn pháp tức là bốn Thánh chủng:74 1. Ở đây,
Tỳ-kheo tri túc về y thực, được thứ tốt không mừng,
được cái xấu không buồn; không nhiễm không trước,
biết điều cấm kỵ, biết con đường xuất yếu; ở trong
pháp này tinh cần không biếng nhác; thành tựu sự ấy
không khuyết không giảm và cũng dạy người thành

68
Nguyên hán: tận sân nhuế tưởng 盡瞋恚想; có thể không chính
xác. Các nơi khác: diệt hữu đối tưởng 滅有對想. Hữu đối là một
đặc tính của sắc pháp. Pāli: paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, trong
đó paṭigha (Skt. pratigha) có nghĩa là sân, cũng có nghĩa là đối
nghĩa hay đối kháng.
69
Nguyên hán: bất niệm dị tưởng 不 念 異 想. Pāli: nānattasaññānaṃ
amanasikārā.
70
Nguyên Hán: 思 惟 無 量 空 處. Pāli: ananto ākāso’ti
ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati.
71
Nguyên Hán: bất dụng xứ 不用處. Pāli: ākiñcaññāyatanaṃ.
72
Nguyên Hán: hữu tưởng vô tưởng xứ 有想無想處.
73
Nguyên Hán: pháp túc 法足, “chân của pháp”. T 1536: pháp tích
法跡. Pl.: dhammapada. T 12: bốn pháp cú 法句.
74
Tứ hiền thánh chủng 四賢聖種. T 1536 : bốn thánh chủng. Pl.
ariyavaṃsā, 4 sự truyền thừa của Thánh.

tựu sự ấy. Đó là thứ nhất; tri túc, an trú trong sự truyền
thừa của Hiền Thánh, từ xưa đến nay chưa thường
não loạn. Chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn,
Trời và Người không ai có thể chê trách. 2. Thức ăn.
3. Vật dụng nằm ngồi. 4. Thuốc thang trị bệnh, tất cả
đều cũng tri túc như thế.75
“Lại có bốn pháp tức là bốn nhiếp sự:76 bố thí, ái ngữ,
lợi hành và đồng sự.
“Lại có bốn pháp, tức là bốn chi của Tu-đà-hoàn:77
Tỳ-kheo thành tựu tín tâm bất hoại đối với Phật, đối
với Pháp, đối với Tăng và đối với Giới.
“Lại có bốn pháp tức là bốn thọ chứng:78 1. Thọ chứng
do thấy sắc;79 2. Thọ chứng do thân hoại diệt;80 3. Thọ
chứng do nhớ về túc mạng;81 4. Thọ chứng do biết
hữu lậu đã bị diệt tận.82

75
T 1536 thay điều thứ tư này bằng ái đoạn lạc đoạn, ái tu lạc tu 愛
斷樂斷愛修樂修: vui thích trong sự đoạn trừ và vui thích trong
sự tu tập. Pāli: pahānārāmo hoti pahānarato, bhāvanārāmo hoti
bhāvanārato.
76
Nguyên hán: tứ nhiếp pháp 四攝法. T 1536: tứ nhiếp sự 四攝事.
Pāli: cattāri saṅgahavatthūni.
77
Tu-đà-hoàn chi 須陀洹支. T 1536: bốn Dự lưu chi 預流支. Pl.:
cattāri sotāpannassa aṅgāni. T 12: bốn Dự lưu thân 預流身.
78
Tứ thọ chứng 四受證. T 1536: bốn pháp ứng chứng (cần được tác
chứng) 應證法. Pl.: cattāro sacchikaraṇāyā dhammā.
79
T 1536: nhãn ưng chứng 眼應證 (thấy sự sống và chết của chúng
sinh). Pl.: sattānaṃ cutūpapāto cakkhunā.
80
T 1536: thân ưng chứng 身應證: tám giải thoát. Pl. aṭṭha vimokkhā
kāyena sacchikaraṅīyā.
81
T 1536: niệm ưng chứng 念應證: nhớ đời trước. Pl.: pubbenivāso
satiyā sacchikaraṇīyo.
82
T 1536: tuệ ưng chứng 慧應證: biết lậu tận. Pl.: āsavānaṃ khayo
paññāya sacchikaraṇīyo.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

“Lại có bốn pháp tức là bốn thông hành:83 khổ
đắc chậm, khổ đắc nhanh, lạc đắc chậm và lạc đắc
nhanh.
“Lại có bốn pháp tức là bốn Thánh đế: Khổ thánh đế,
Khổ tập thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ xuất yếu
thánh đế.
“Lại có bốn pháp tức là bốn Sa-môn quả: Tu-đà-hoàn
quả, Tư-đà-hàm quả, A-na-hàm quả, A-la-hán quả.
“Lại có bốn pháp tức là bốn xứ: thật xứ, thí xứ, trí xứ,
chỉ tức xứ.84
“Lại có bốn pháp tức là bốn trí: pháp trí, vị tri trí, đẳng
trí, và tha tâm trí.85
“Lại có bốn pháp tức là bốn biện tài: pháp biện tài,
nghĩa biện tài, từ biện tài, ứng thuyết biện tài.86
“Lại có bốn pháp tức là bốn trú xứ của thức: sắc là
trú xứ của thức, duyên sắc mà trú, sắc và ái cùng tăng
trưởng. Thọ, tưởng, hành, cũng đều như vậy.
“Lại có bốn pháp tức là bốn ách:87 dục là ách, hữu là

83
Bốn đạo 四道, T 1536: bốn thông hành 四通行: khổ trì, khổ tốc,
lạc trì, lạc tốc thông hành. Pl.: catasso paṭipadā. T 12: bốn thần
thông đạo 神通道.
84
T 1536: tuệ xứ 慧處, đế xứ 諦處, xả xứ 捨處, tịch tĩnh xứ 寂靜處.
Pl.: cattāri adhiṭṭhānāni: paññā, saccā, cagā, upasamā.
85
T 1536: pháp trí 法智, loại trí 類智, tha tâm trí 他心智, thế tục trí
世俗智. Pl.: cattāri ñānāni: dhamme ñāṇaṃ, anvaye ñāṇaṃ, pariye
ñāṇaṃ, sammutiyā ñāṇaṃ. Có thể có vài nhầm lẫn trong hán dịch
này: anvaya: loại suy, được đọc là aññāṇa (Skt. ajñāna): vô tri, chưa
biết; sammuti (saṃvṛti): thế tục, được đọc là sammatā: bình đẳng.
86
Cf. A. ii. 160: atha-, dhamma-, niruti-, paṭibhāṇa-sambhidhā.
87
Bốn ách 四扼 (T1536:軛). Pl.: cattāro yogā.

ách, kiến là ách, vô minh là ách.
“Lại có bốn pháp tức là bốn vô ách: vô dục ách, vô
hữu ách, vô kiến ách, vô vô minh ách.88
“Lại có bốn pháp tức là bốn tịnh: giới tịnh, tâm tịnh,
kiến tịnh, và độ nghi tịnh.89
“Lại nữa có bốn pháp tức là bốn sự biết: đáng thọ biết
thọ, đáng hành biết hành, đáng lạc biết lạc, đáng xả
biết xả.
“Lại có bốn pháp tức là bốn oai nghi: đáng đi biết đi,
đáng đứng biết đứng, đáng ngồi biết ngồi, đáng nằm
biết nằm.
“Lại có bốn pháp tức là bốn tư duy: tư duy ít, tư duy
rộng, tư duy vô lượng, không tư duy gì cả.90
“Lại có [51b] bốn pháp tức là bốn ký luận:91 quyết
định ký luận, phân biệt ký luận, cật vấn ký luận, chỉ
trú ký luận.
“Lại có bốn pháp tức là bốn không cần phòng hộ của
Phật: 1. Như Lai thân hành thanh tịnh, không khiếm
khuyết, không rò rỉ; có thể tự phòng hộ; 2. Khẩu hành

88
T 1536: tứ ly hệ 四離繫 thoát khỏi gông cùm của dục, hữu, kiến
và vô minh. Pl.: cattaro visaññogo (visaṃyogo).
89
Pāli, cf. A. ii. 196: cattāri pārisuddhipadhāniyaṅgāni, bốn tịnh
cần chi: sīlapārisuddhi: giới tịnh, cittapārisuddhi: tâm tịnh,
diṭṭhipārisuddhi: kiến tịnh, vimuttipārisudddhi: giải thoát tịnh
90
T 1536: bốn tưởng 四想. Pāli, cf. A. v. 63: catasso saññā: parit-
tameko, mahaggatameko, appamāṇameko sañjānāti, ‘natthi
kiñcī’ti ākiñcaññāyatanameko sañjānāti.
91
T 1536, tứ ký vấn 四記問, 4 trường hợp trả lời câu hỏi: nhất
hướng 一 向, phân biệt 分 別, cật vấn 詰 問, xả trí 捨 置. Pl.:
cattāri pañhabyākaraṇāni.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

thanh tịnh; 3. Ý hành thanh tịnh; 4. Mạng hành thanh
tịnh cũng đều như vậy.92
“Các Tỳ-kheo, đó là bốn pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích
cho số đông cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
5. Pháp Năm
“Như Lai nói năm Chính pháp, tức là năm xứ:93 mắt,
sắc; tai, tiếng; mũi, hương; lưỡi, vị; thân, xúc.
“Lại có năm pháp tức là năm thủ uẩn:94 sắc thủ uẩn;
thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn.
“Lại có năm pháp, tức là năm cái:95 tham dục cái, sân
nhuế cái, thụy miên cái, trạo cử cái, nghi cái.
“Lại có năm pháp tức là năm hạ phần kết: thân kiến,
giới cấm thủ,96 nghi, tham dục và sân nhuế.
“Lại có năm pháp tức là năm thuận thượng phần kết:
sắc ái, vô sắc ái, vô minh, mạng, trạo hối.97
“Lại có năm pháp tức là năm căn: tín, tấn, niệm, định,
huệ.
“Lại có năm pháp tức là năm lực: tín, tấn, niệm, định, huệ.

92
Pāli, cf. A.iv. 82: cattāri tathāgatassa ārakkheyyāni.
93
Năm nhập, hay năm xứ.
94
Nguyên Hán: thọ ấm 受陰.
95
Ngũ cái. T 12: ngũ chướng 五障. Pl.: pañca nīvaraṇāni.
96
Nguyên hán: giới đạo 戒道, T 1536: giới cấm thủ 戒禁取. Pl.:
sīlabbataparāmāso.
97
T 1536: sắc tham 色貪, vô sắc tham 無色貪, trạo cử 掉舉, mạn
慢, vô minh 無明. Pl.: pañca uddhambhāgiyāni saññojanāni–
rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā.

“Lại có năm pháp tức là năm thắng chi:98 1. Tỳ-kheo
tin Phật, Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, mười
hiệu thành tựu. 2. Tỳ-kheo không bệnh, thân thường
an ổn. 3. Chất trực, không dua xiểm, hướng thẳng đến
con đường dẫn đến Niết-bàn của Như Lai.99 4. Tự
chuyên tâm không để thác loạn. Những điều đã tụng
đọc từ trước ghi nhớ không quên. 5. Khéo quán sát sự
sinh và diệt của các pháp bằng sự thực hiện của Hiền
Thánh100 mà diệt tận gốc rễ của khổ.
“Lại có năm pháp tức là năm sự phát ngôn:101 phát phi
thời, phát hư dối, phát phi nghĩa, phát hư ngôn,102 phát
không từ tâm.
“Lại có năm pháp tức là năm thiện phát: phát đúng
thời, phát sự thật, phát có nghĩa, phát lời nói hòa, phát
khởi từ tâm.
“Lại có năm pháp tức là năm sự tật đố: tật đố về trú
xứ, tật đố về thí chủ, tật đố về lợi dưỡng, tật đố về sắc,
tật đố về pháp.
“Lại có năm pháp tức là năm thú hướng giải thoát:

98
Nguyên Hán: diệt tận chi 滅盡支. T 1536: thắng chi 勝 支. Pl.:
padhāniyaṅgāni. Bản Hán hiểu là pahāniyaṅgāni.
99
Xem cht. kinh Thập thượng T 1(10). T 1536: “Tự hiển thị
một cách như thật đối với Đại sư và đồng phạm hạnh có trí.”
Pl.: yathābhūtam attānam avikattā satthari vā viññūsu vā
brahmacārīsu.
100
Hiền Thánh hành 賢聖行. Pl.: ariya nibbedhikāya: bằng sự
quyết trạch (sự sắc bén) của Thánh.
101
Ngũ phát 五發. T 1536: ngũ ngữ lộ 五 語 路. Pl.: pañca codanā,
5 trường hợp chỉ trích (kết tội).
102
T 1536, phát thô khoáng ngữ 發粗礦語, nói lời thô lỗ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

tưởng thân bất tịnh, tưởng thức ăn bất tịnh, tưởng hết thảy các hành vô thường, tưởng hết thảy thế gian không đáng vui, tưởng sự chết.103 “Lại có năm pháp tức là năm xuất ly giới: 1. Tỳ-kheo đối với dục không hoan hỷ, bất động, cũng không thân cận, mà chỉ niệm sự thoát ly, hoan hỷ nơi sự viễn ly, thân cận không giải đãi, tâm mềm mại, xuất ly, ly dục. Vị ấy đối với [51c] các lậu triền do nhân dục mà khởi, cũng dứt sạch, xả ly diệt trừ mà được giải thoát. Đó gọi là dục thoát ly. 2. Sân nhuế xuất ly. 3. Tật đố xuất ly. 4. Sắc xuất ly. 5. Thân kiến xuất ly cũng vậy. “Lại có năm pháp tức năm hỷ giải thoát xứ.104 Nếu Tỳ-kheo tinh cần không biếng nhác, ưa ở nơi nhàn tĩnh, chuyên niệm nhất tâm, chưa giải thoát thì được giải thoát, chưa an thì được an. Những gì là năm? 1. Ở đây Tỳ-kheo nghe Như Lai thuyết pháp, hoặc nghe đồng phạm hạnh thuyết pháp, hoặc nghe sư trưởng thuyết pháp, tư duy, quán sát, phân biệt pháp nghĩa, tâm đắc hoan hỷ. Sau khi được hoan hỷ thì được pháp ái, sau khi được pháp ái thân tâm an ổn, sau khi thân tâm an ổn thì chứng đắc thiền định. Đắc thiền định rồi, đắc như thật kiến. Đó là giải thoát xứ thứ nhất. 2. Ở đây, Tỳ-kheo sau khi nghe pháp hoan hỷ. 3. Thọ trì đọc tụng cũng lại hoan hỷ. 4. Thuyết cho người khác cũng lại hoan hỷ. 5. Tư duy phân biệt cũng lại hoan

103
T 1536: 5 thành thục giải thoát tưởng 成 熟 解 脫 想.         Pl.:
pañca vimuttiparipācaniyā saññā, 5 suy tưởng đưa đến sự thành
thục của giải thoát.
104
Nguyên Hán: hỷ giải thoát nhập 喜解脫入. T 1536: ngũ giải
thoát xứ 五解脫處. Pāli: pañca vimuttāyatanāni.

hỷ, ở nơi pháp mà đắc định cũng như vậy.
“Lại có năm pháp tức là năm hạng người105 trung bát-
niết-bàn, sinh bát-niết-bàn,106 vô hành bát-niết-bàn,
hữu hành bát-niết-bàn, thượng lưu sắc cứu cánh.107
“Các Tỳ-kheo, đó là năm Chính pháp đã được Như
Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn
ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài
làm lợi ích cho số đông cho Chư Thiên và nhân loại
được an lạc.
6. Pháp Sáu
“Lại nữa, các Tỳ-kheo, Như Lai nói sáu Chính pháp
tức là sáu nội xứ:108 mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.
“Lại có sáu pháp tức là sáu ngoại xứ: sắc, tiếng, hương,
vị, xúc, pháp.
“Lại có sáu pháp tức là sáu thức thân: nhãn thức thân,
nhĩ thức thân, tỷ thức thân, thiệt thức thân, thân thức
thân, ý thức thân.
“Lại nữa có sáu pháp tức là sáu xúc thân: nhãn xúc
thân, nhĩ xúc thân, tỷ xúc thân, thiệt xúc thân, thân
xúc thân, ý xúc thân.

105
Hán: ngũ nhân 五 人. T 1536: ngũ Bất hoàn 五 不 還. Pl.: pañca
anāgāmino.
106
Sinh bát-niết-bàn 生般涅槃, cf. Pl.: upahacca-parinibbāyī:
tổn hại bát-niết-bàn. Skt. upapadyaparinirvātyin. Hán dịch theo
nghĩa Skt.
107
Nguyên Hán: thượng lưu A-ca-nị-trá 上流阿迦尼吒. Pl.:
uddhaṃsoto-akaniṭṭhagāmī.
108
Nội nhập 內 入. T 1536 nội xứ 內 處; Pl.: ajjhattāyatana, hay
ajjhattikāni āyatāni.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

“Lại có sáu pháp tức là sáu thọ thân: nhãn thọ thân,109
nhĩ thọ thân, tỷ thọ thân, thiệt thọ thân, thân thọ thân,
ý thọ thân.
“Lại có sáu pháp tức là sáu tưởng thân: sắc, thanh,
hương, vị, xúc, pháp tưởng thân.
“Lại có sáu pháp tức sáu tư thân: sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp tư thân.110
“Lại có sáu pháp tức là sáu ái thân: sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp ái thân.111
“Lại có sáu pháp tức là gốc rễ tranh cãi:112 1. Nếu Tỳ-
kheo ưa sân không bỏ,113 không kính Như Lai, cũng
không kính Pháp, cũng không kính chúng Tăng, ở nơi
giới có lọt, có rĩ, nhiễm ô bất tịnh, ở trong Chúng
ưa gây tranh cãi mà ai cũng ghét, tranh chấp nhiễu
loạn, trời và người bất an. Các Tỳ-kheo, các ngươi
hãy tự mình [52a] quán sát bên trong, giả sử có sự
sân hận như kẻ nhiễu loạn kia, hãy tập hợp hòa hợp
chúng, rộng đặt phương tiện, nhổ sạch gốc rễ tranh
cãi ấy. Các ngươi lại hãy chuyên niệm, tự quán sát.
Nếu kết hận đã diệt lại hãy thêm phương tiện ngăn
cản tâm ấy không để sinh khởi trở lại. 2. Các Tỳ-kheo
ngoan cố không chịu nghe.114 3. Xan tham, tật đố.115 4.

109
T 1536: nhãn xúc sở sinh thọ thân 眼觸所生受身. Pāli:
cakkhusamphassajā vedanā, cảm thọ phát sinh bởi xúc của mắt.
110
T 1536, sáu tư thân: nhãn …, ý xúc sở sinh tư thân 意觸所生思身.
Pāli: rūpa-,…, dhamma-sañcetanā.
111
T 1356: nhãn xúc sở sinh ái thân 眼觸所生愛身. Pl.: dhammataṇihā.
112
Tránh bản 諍 本. T 1536: tránh căn 諍 根. Pl.: vivādamūlāni.
113
T 1536: hữu phẫn hữu hận 有忿有恨. Pl.: kodhano hoti upanāhī.
114
T 1536: hữu phú, não 有覆惱. Pl.: makkhī hoti paḷāsī.
115
T 1536: hữu tật, xan 有嫉慳. Pl.: issukī hoti maccharī.

Xảo ngụy, hư vọng.116 5. Cố chấp kiến giải của mình không chịu bỏ.117 6. Nghe lầm nơi tà kiến cùng với biên kiến118 cũng như vậy. “Lại có sáu pháp tức là sáu giới: địa giới, hỏa giới, thủy giới, phong giới, không giới, thức giới. “Lại có sáu pháp tức là sáu sát hành:119 con mắt sát hành sắc, tai đối với tiếng, mũi đối với hương, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc, ý đối với pháp. “Lại có sáu pháp tức là sáu xuất ly giới:120 1. Nếu Tỳ- kheo nói như vầy: ‘Tôi tu từ tâm121 nhưng tâm sinh sân nhuế.’ Các Tỳ-kheo khác bảo: ‘Ngươi chớ nói như vậy. Chớ báng bổ Như Lai. Như Lai không nói như vậy. Giả sử tu từ giải thoát mà sinh sân nhuế tưởng, không có trường hợp ấy. Phật nói: trừ sân nhuế rồi sau mới đắc từ.’122 2. Nếu Tỳ-kheo nói: ‘Tôi thực hành bi

116
T 1536: hữu cuống, siểm 有誑諂. Pl.: saṭho hoti māyāvī.
117
T 1536: thủ trước tự kiến 取著自見. Pl.: sandiṭṭhiparāmāsī hoti
ādhānaggāhī.
118
T 1536: tà kiến, đảo kiến 邪見倒見. Pl.: pāpiccho hoti
micchādiṭṭhī.
119
Sát hành 察 行. TNM: pháp sát 法 察. Có lẽ đây chỉ sáu cận hành,
phân thành ba nhóm: sáu hỷ cận hành (P. cha somanassūpavicārā),
sáu ưu cận hành (cha domanassūpavicā) và sáu xả cận hành (cha
upekkhūpavicārā). Xem Tập dị môn luận (T 1536, tr. 430a01,
430a11, 430a21).
120
Xuất yếu giới. T 1536: xuất ly giới. Pl.: nissaraṅiyā dhātuyo.
121
T 1536: từ tâm định 慈心定. Pl.: mettā hi kho me cetovimutti
bhāvitā, tu tập từ tâm giải thoát.
122
Pl.: nissaraṇaṃ hetaṃ byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’ti,
xuất ly sân, ấy là từ tâm giải thoát.
123
T 1536: vẫn bị chi phối bởi hại (tâm) 害. Pl.: vihesā cittaṃ
pariyādāya.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

giải thoát nhưng tâm sinh tật đố.’123 3. ‘Thực hành hỷ
giải thoát nhưng sinh tâm ưu não.’124 4. ‘Thực hành xả
giải thoát nhưng sinh tâm yêu ghét.’125 5 ‘Thực hành
vô ngã nhưng sinh tâm hồ nghi.’126 6. ‘Thực hành vô
tướng tâm định127 nhưng sinh tâm loạn tưởng;’128 cũng
giống như vậy.
“Lại có sáu pháp tức là sáu vô thượng: kiến vô thượng,
văn vô thượng, lợi dưỡng vô thượng, giới vô thượng,
cung kính vô thượng, ức niệm vô thượng.129
“Lại có sáu pháp tức là sáu tùy niệm: niệm Phật, niệm
Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên.
“Các Tỳ-kheo, đó là sáu pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích
cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
7. Pháp Bảy
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói bảy Chính pháp, tức là
bảy phi pháp: không có tín, không có tàm, không có
quí, ít học hỏi, biếng nhác, hay quên, vô trí.130

124
T 1536: bất lạc 不樂. Pl.: arati.
125
T 1536: tham sân 貪嗔. Pl.: rāgo.
126
T 1536: do dự 猶豫. Pl.: vicikicchākathaṅkathāsallaṃ.
127
Nguyên hán: vô tưởng hành 無 想 行. T 1536: vô tướng tâm định
無相心定. Pl.: animittā cetovimutti.
128
T 1536: tùy tướng thức 隨相識.Pl.: nimittānusāri viññāṇaṃ.
129
T 1536: kiến, văn, lợi, học, hành, niệm 見, 聞, 利, 學, 行, 念. Pl.:
cha anuttariyāni–dassana, savana, lābha, sikkhā, pāricariyā,
anussati.
130
T 1536: bảy phi diệu pháp 七非妙法: bất tín, vô tàm, vô quí, giải
đãi, thất niệm, bất định, ác tuệ.

“Lại có bảy pháp tức là bảy Chính pháp: có tín, có tàm, có quí, đa văn, tinh tấn, tổng trì, đa trí. “Lại có bảy pháp tức là bảy thức trụ: 1. Hoặc có chúng sinh với thân sai biệt, với tưởng sai biệt, tức là Chư Thiên và loài người.131 Đó là trú xứ thứ nhất của thức. 2. Hoặc có chúng sinh với nhiều thân khác nhau nhưng chỉ một tưởng, đó là trời Phạm chúng,132 tối sơ mới thọ sinh. Đó là trú xứ thứ hai của thức. 3. Hoặc có chúng sinh với một thân nhưng nhiều tưởng sai biệt tức là trời Quang âm. Đó là trú xứ thứ ba của thức. 4. Hoặc có chúng sinh với một thân và một tưởng đó là trời Biến tịnh. Đó là trú xứ thứ tư của thức. 5. Hoặc có chúng sinh trú ở không vô biên xứ.133 6. Trú ở thức vô biên xứ.134 7. Trú ở vô hữu xứ.135 “Lại có bảy pháp, [52b] tức là bảy tinh cần: 1. Tỳ- kheo tinh cần nơi sự thực hành giới. 2. Tinh cần diệt tham dục. 3. Tinh cần phá tà kiến. 4. Tinh cần nơi đa văn. 5. Tinh cần nơi tinh tấn. 6. Tinh cần nơi chính niệm. 7. Tinh cần nơi thiền định. “Lại có bảy pháp tức là bảy tưởng: tưởng về thân bất tịnh, tưởng về thức ăn bất tịnh, tưởng về hết thảy thế

131
T 1536: loài người và một phần Chư Thiên. Pl.: manussā ekacce
ca devā ekacce ca vinipātikā.
132
Phạm quang âm 梵光音天. T 1536: Phạm chúng thiên vào thời
kiếp sơ. Pl.: devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā
133
Không xứ trụ 空處住.T 1536: Không vô biên xứ thiên 空無邊
處天. Pl.: ākāsānañcāyatanūpagā.
134
Thức xứ trụ 識處住. T 1536: Thức vô biên xứ thiên 識無邊處
天. Pl.: viññāṇñcāyatanūpagā.
135
Bất dụng xứ trụ 住 不用處. T 1536: Vô sở hữu xứ thiên 無所有
處天. Pl.: ākiñcaññāyatanūpagā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

gian không đáng ưa thích, tưởng về sự chết, tưởng về
vô thường, tưởng về vô thường là khổ, tưởng về khổ
là vô ngã.
“Lại có bảy pháp tức là bảy tam-muội cụ:136 chính
kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính
mạng, chính tinh tấn, chính niệm.
“Lại có bảy pháp tức là bảy giác chi: niệm giác chi,
trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác giác chi,
khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi.
“Các Tỳ-kheo, đó là bảy pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho
số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
8. Pháp Tám
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói tám Chính pháp tức là
tám pháp ở đời: đắc, thất, vinh, nhục, khen, chê, lạc
và khổ.
“Lại có tám pháp tức là tám giải thoát: 1. Sắc quán sắc
giải thoát.137 2. Nội không sắc tưởng quán ngoại sắc
giải thoát. 3. Tịnh giải thoát. 4. Vượt quá sắc tưởng,
diệt hữu đối138 tưởng, an trú hư không vô biên xứ giải
thoát.139 5. Vượt hư không vô biên xứ an trú hư thức
vô biên xứ giải thoát.140 6. Vượt thức vô biên xứ an

136
T 1536: bảy định cụ 七定具. Pl.: satta samādhiparikkhārā.
137
T 1563: có sắc, quán các sắc. Pl.: rūpī rūpāni passati.
138
Nguyên: diệt sân nhuế tưởng 滅 瞋 恚 想. T 1536: diệt hữu đối
tưởng 滅 有 對 想. Pl.: paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā.
139
T 1536: nhập vô biên không, trú Không vô biên xứ.
140
T 1536: nhập vô biên thức, trú thức vô biên xứ.

trú vô hữu xứ giải thoát. 7. Vượt vô sở hữu xứ an trú
phi phi tưởng xứ giải thoát. 8. Vượt phi tưởng phi phi
tưởng xứ, an trú diệt tận định giải thoát.
“Lại có tám pháp tức là tám chi thánh đạo: chính kiến,
chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng,
chính tinh tấn, chính niệm, chính định.
“Lại có tám pháp tức tám hạng người: Tu-đà-hoàn
hướng, Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm hướng, Tư-đà-
hàm quả, A-na-hàm hướng, A-na-hàm quả; A-la-hán
hướng, A-la-hán quả.
“Các Tỳ-kheo, đó là tám pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm lợi ích
cho số đông cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.
9. Pháp Chín
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói chín Chính pháp, tức là
chín chúng sinh cư:141 1. Hoặc có chúng sinh có nhiều
thân khác nhau, với nhiều tưởng khác nhau, tức là
Chư Thiên và loài người. Đó là nơi cư trú thứ nhất của
chúng sinh. 2. Lại có chúng sinh có nhiều thân khác
nhau, nhưng với một tưởng giống nhau, tức là trời
Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là cư trú
thứ hai của chúng sinh. 3. Lại có chúng sinh với một
thân giống nhau, nhưng với nhiều tưởng khác nhau,
tức là trời Quang âm. Đó là cư trú thứ ba của chúng
sinh. 4. Lại có chúng sinh với một thân một tưởng

141 T 1536: cửu hữu tình cư 九有情居. Pāli: nava sattāvāsā. Tham chiếu 7 thức trụ ở trên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHÚNG TẬP

giống nhau, tức là trời Biến tịnh. Đó là cư trú thứ tư
của chúng sinh. 5. Lại có chúng sinh không có tưởng
và không có giác tri, tức là trời Vô tưởng. Đó là cư trú
thứ năm của chúng sinh. [52c] 6. Lại có chúng sinh
an trú hư không vô biên xứ. Đó là cư trú thứ sáu của
chúng sinh. 7. Lại có chúng sinh an trú thức vô biên
xứ. Đó là cư trú thứ bảy của chúng sinh. 8. Lại có
chúng sinh an trú vô sở hữu xứ. Đó là cư trú thứ tám
của chúng sinh. 9. Lại có chúng sinh an trú phi tưởng
phi phi tưởng xứ. Đó là cư trú thứ chín của chúng
sinh.142
“Các Tỳ-kheo, đó là chín pháp đã được Như Lai giảng
dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh
cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm lợi ích
cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an
lạc.
10. Pháp Mười
“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói mười Chính pháp, tức là
mười pháp vô học: vô học chính kiến, vô học chính tư
duy, vô học chính ngữ, vô học chính nghiệp, vô học
chính mạng, vô học chính niệm, vô học chính tinh
tấn, vô học chính định, vô học chính trí, vô học chính
giải thoát.
“Các Tỳ-kheo, đó là mười pháp đã được Như Lai
giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa
sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm
lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được
an lạc.”

142 Đối chiếu bảy thức trú đoạn trên.

Bấy giờ, Thế Tôn ấn khả những điều Xá-lợi-phất đã nói. Các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Xá-lợi- phất đã nói, hoan hỷ phụng hành.143

143 Bản Hán, hết quyển 8.

10. KINH THẬP THƯỢNG
[52c18] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật du hành nước Ương-già, cùng đại
chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm mươi vị, đến
thành Chiêm-bà,1 nghỉ đêm bên bờ hồ Già-già.2 Vào
ngày mười lăm trăng tròn, Thế Tôn ngồi ở khoảng đất
trống, với đại chúng vây quanh, thuyết pháp cho đến
hết đêm. Rồi Ngài bảo Xá-lợi-phất:
“Nay các Tỳ-kheo bốn phương tập hợp về đây, thảy
đều tinh cần, dẹp bỏ sự ngủ nghỉ, muốn nghe thuyết
pháp. Nhưng Ta đau lưng, muốn nghỉ ngơi một chút.
Ngươi giờ hãy thuyết pháp cho các Tỳ-kheo.”
Sau khi Xá-lợi-phất vâng lời Phật dạy, Thế Tôn bèn
trải tăng-già-lê bốn lớp, nằm nghiêng về hông phải
như sư tử, chồng hai chân lên nhau.
Bấy giờ, trưởng lão Xá-lợi-phất3 nói với các Tỳ-
kheo:
“Nay tôi nói pháp, khoảng đầu, khoảng giữa, khoảng
cuối thảy đều chân chính, có đầy đủ nghĩa và vị, phạm
hạnh thanh tịnh. Các thầy hãy lắng nghe, hãy suy
ngẫm kỹ. Tôi sẽ giảng thuyết.”
Các Tỳ-kheo vâng lời lắng nghe. Xá-lợi-phất nói:
“Có pháp thập thượng,4 trừ các kết phược, dẫn đến

* 第二分十上經第六
1
Chiêm-bà 瞻婆. Pl.: Campā.
2
Già-già trì 伽伽池, Pl.: Gaggarā-pokkhara, hồ sen Gaggarā.
3
Nguyên Hán: kì niên Xá-lợi-phất 耆 年 舍 利 弗. Pl.: āyasmā Sariputto.
4
Thập thượng pháp 十上法, tức pháp thập tiến. Pl.: dasuttara-dhamma.

[53a] Niết-bàn,5 dứt sạch biên tế của khổ, lại có thể
đầy đủ năm trăm năm mươi pháp. Nay tôi sẽ phân
biệt. Các thầy hãy lắng nghe.
1. Pháp Một
“Này các Tỳ-kheo, có một thành pháp, một tu pháp,
một giác pháp, một diệt pháp, một thối pháp, một tăng
pháp, một nan giải pháp, một sinh pháp, một tri pháp,
một chứng pháp.6
“Thế nào là một thành pháp? Đó là: không buông lung
trong các pháp thiện.
“Thế nào là một tu pháp? Đó là: thường tự niệm
thân.
“Thế nào là một giác pháp? Đó là: xúc hữu lậu.7
“Thế nào là một diệt pháp? Đó là: ngã mạn.

5
Trong bản: nê-hoàn 泥 洹.
6
Thành pháp 成法, Pl. dhammo bahukāro (pháp đa sở tác), pháp đem
lại nhiều lợi ích; tu pháp 修法, bhāvitabbo (ưng tu), cần phải tu
tập; giác pháp 覺法, pariññeyyo (ưng biến tri), cần được nhận thức
toàn diện; diệt pháp 滅法, pahātabbo (ưng đoạn), cần phải loại trừ;
thối pháp 退法, hānabhāgiyo (thuận thối phần), dẫn đến thoái hóa;
tăng pháp 增法, visesabhāgiyo (thắng tiến phần), dẫn đến sự thăng
tiến; nan giải pháp 難解法, duppaṭivijjho (nan giải), khó hiểu; sinh
pháp 生法, uppādetabbo (ưng sinh pháp) , cần phải làm cho phát
sinh; tri pháp 知法, abhiññeyyo (ưng thắng tri), cần được chứng tri;
chứng pháp 證法, sacchikātabbo (ưng tác chứng), cần được chứng
nghiệm. Cf. D 34 (iii 272); T 13: hành giả 行者, khả tư duy 可思
惟, khả thức 可識, khả khí 可棄, khả trước ý 可著意, đa tác 多作,
nan thọ 難受, khả thành 可成, đương tri 當知, đương chứng 當證;
(thứ tự không tương ứng).
7
Hữu lậu xúc 有 漏 觸; D 34.: phasso sāsavo upādāniyo, xúc có tính
chất hữu lậu dẫn đến chấp thủ (hữu lậu thủ).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

“Thế nào là một thối pháp? Đó là: bất ố lộ quán.8
“Thế nào là một tăng pháp? Đó là: ố lộ quán.9
“Thế nào là một nan giải pháp? Đó là: vô gián định.10
“Thế nào là một sinh pháp? Đó là: hữu lậu giải
thoát.11
“Thế nào là một tri pháp? Đó là: hết thảy chúng sinh
đều do thức ăn mà tồn tại.
“Thế nào là một chứng pháp? Đó là: vô ngại tâm giải
thoát.12
2. Pháp Hai
“Lại nữa, có hai thành pháp, hai tu pháp, hai giác
pháp, hai diệt pháp, hai thối pháp, hai tăng pháp, hai
nan giải pháp, hai sinh pháp, hai tri pháp, hai chứng
pháp.
“Thế nào là hai thành pháp? Biết tàm và biết quí.13
“Thế nào là hai tu pháp? Chỉ và quán.
“Thế nào là hai giác pháp? Danh và sắc.

8
Xem cht. dưới.
9
Ố lộ quán 惡露觀.,; chỗ khác Hán thường dịch là bất tịnh quán,
tương đương Pāli: asubha-bhāvanā/ anupassanā. Nhưng trong
đoạn này, D 34: eko dhammo visesabhāgiyo: yoniso manasikāro,
một pháp dẫn đến thăng tiến: như lý tác ý.
10
Vô gián định 無間定; Pl.: ānantariko cetosāmadhi, vô gián tâm
định.
11
Hữu lậu giải thoát 有漏解脫; D 34.: akuppam ñānam: bất động
trí.
12
Vô ngại tâm giải thoát 無礙心解脫; Pl.: akuppā cetovimutti, bất
động tâm giải thoát.
13
D 34.: sati ca sampajaññañca, chánh niệm và chánh tri.

“Thế nào là hai diệt pháp? Vô minh và ái.14
“Thế nào là hai thối pháp? Hủy giới và phá kiến.15
“Thế nào là hai tăng pháp? Có giới và có kiến.16
“Thế nào là hai nan giải pháp? Nhân, và duyên, khiến
chúng sinh sinh cáu bẩn. Nhân, và duyên, khiến chúng
sinh đắc tịnh.
“Thế nào là hai sinh pháp? Tận trí và vô sinh trí.
“Thế nào là hai tri pháp? Thị xứ và phi xứ.17
“Thế nào là hai chứng pháp? Minh và giải thoát.
3. Pháp Ba
“Lại nữa, có ba thành pháp, ba tu pháp, ba giác pháp,
ba diệt pháp, ba thối pháp, ba tăng pháp, ba-nan giải
pháp, ba sinh pháp, ba tri pháp, ba chứng pháp.
“Thế nào là ba thành pháp? 1. Thân cận thiện hữu 2.
Tai nghe pháp âm 3. Thành tựu pháp tùy pháp.18
“Thế nào là ba tu pháp? Đó là ba định: định có tầm có
tứ, định không tầm có tứ, định không tầm không tứ.19

14
Đây chỉ hữu ái. Pāli: bhavataṇhā.
15
D 34: dovocassatā ca pāpa-mittatā, ác ngôn và ác hữu.
16
D 34: sovocassatā ca kalyāṇamittatā, thiện ngôn và thiện hữu.
17
Thị xứ phi xứ 是處非處. D 34: saṅkhatā dhātu ca asaṇkhatā dhātu ca,
hữu vi giới và vô vi giới.
18
Pháp pháp thành tựu 法 法 成 就; Pl.: dhammānudhammappa-tipatti.
19
Để bản, ba tam-muội:        Không, vô tướng, vô tác 空無相無作. Có
thể bản Cao-ly chép nhầm. TNM: hữu giác hữu quán tam muội 有覺有
觀三昧, vô giác hữu quán tam-muội 無覺有觀三昧, vô giác vô quán
tam-muội 無覺無觀三昧. Đây y theo TNM sửa lại, như vậy phù hợp
với Pāli, D 34: tayo samādhī– savitakko savicāro samādhi, avitakko
savicāro samādhi, avitakko avicāro samādhi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

“Thế nào là ba giác pháp? Đó là ba thọ: khổ thọ, lạc
thọ, phi khổ phi lạc thọ.
“Thế nào là ba diệt pháp? Đó là ba ái: dục ái, hữu ái,
vô hữu ái.
“Thế nào là ba thối pháp? Đó là ba bất thiện căn: tham
bất thiện căn, nhuế bất thiện căn, si bất thiện căn.
“Thế nào là ba tăng pháp? Đó là ba thiện căn: vô tham
thiện căn, vô nhuế thiện căn, vô si thiện căn.
“Thế nào là ba nan giải pháp? Đó là ba điều khó hiểu:
khó hiểu về các bậc Hiền Thánh, khó hiểu về nghe
Pháp, [53b] khó hiểu về Như Lai.20
“Thế nào là ba sinh pháp? Đó là ba tướng: tức chỉ
tướng, tinh tấn tướng, xả ly tướng.21
“Thế nào là ba tri pháp? Đó là ba xuất yếu giới: 1.
Xuất ly dục lên sắc giới, 2. Xuất ly sắc giới lên vô sắc
giới, 3. Xả ly hết thảy các pháp hữu vi, đó được gọi
là diệt tận.22
“Thế nào là ba chứng pháp? Đó là ba minh: túc mạng
trí, thiên nhãn trí và lậu tận trí.

20
Hiền Thánh nan giải 賢聖難解, văn pháp nan giải 聞法難解, Như
Lai nan giải 如來難解; TNM: tam-ma-đề tướng nan giải 三摩
提相難解, khó hiểu về dấu hiệu của sự nhập định; tam-ma-đề trú
tướng nan giải 三摩提住相難解, khó hiểu về dấu hiệu an trú trong
định; tam-ma-đề khởi tướng nan giải 三摩提起相難解, khó hiểu
về dấu hiệu xuất định. Xem thêm cht. dưới.
21
TNM, ba tướng: không, vô tướng, vô tác 空無相無作. D 34: tīṇi
ñāṇāni: atītaṃse ñāṇaṃ, anāgataṃse ñāṇaṃ, paccuppannaṃse
ñāṇaṃ: ba trí: quá khứ trí, vị lai trí, hiện tại trí.
22
D 34 đặt 3 xuất ly giới này vào loại pháp khó hiểu khó thể nhập
(duppaṭivijjhā).

“Các Tỳ-kheo, đó là ba mươi pháp như thật, không hư
dối, Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách chân
chính.
4. Pháp Bốn
“Lại nữa, có bốn thành pháp, bốn tu pháp, bốn giác
pháp, bốn diệt pháp, bốn thối pháp, bốn tăng pháp,
bốn nan giải pháp, bốn sinh pháp, bốn tri pháp, bốn
chứng pháp.
“Thế nào là bốn thành pháp? Đó là luân pháp:23 1.
Sống ở giữa nước.24 2. Gần thiện hữu. 3. Tự cẩn thận.25
4. Có gốc rễ thiện đã được trồng từ đời trước.
“Thế nào là bốn tu pháp? Đó là bốn niệm xứ: 1. Tỳ-
kheo quán thân trên nội thân, tinh cần không biếng
nhác, ức niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán
thân trên ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức
niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên
nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm
không quên, trừ tham ưu ở đời; 2. Quán thọ; 3. Quán
tâm; 4. Quán pháp cũng như vậy.
“Thế nào là bốn giác pháp? Đó là bốn loại thực phẩm:
đoạn thực, xúc thực, ý tư thực, thức thực.
“Thế nào là bốn diệt pháp? Đó là bốn thủ:26 dục thủ,

23
Tứ luân 四輪. D 34: cattāri cakkāni, bốn bánh xe.
24
D 34: paṭirūpadesavāso: sống ở địa phương thích hợp.
25
Tự cẩn thận 自謹慎; TNM: túc tằng phát tinh nguyện 宿曾發精
願, ước nguyện đã phát từ đời trước. D 34: attasammāpaṇidhi,
tự chánh nguyện.
26
Nguyên Hán: tứ thọ 四受, đây chỉ 4 chấp thủ. D 34: cattāro
oghā, 4 bộc lưu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

ngã ngữ thủ, giới cấm thủ, và kiến thủ.
“Thế nào là bốn thối pháp? Đó là bốn ách:27 dục là
ách, hữu là ách, kiến là ách, vô minh là ách.
“Thế nào là bốn tăng pháp? Đó là bốn vô ách:28 không
có ách là dục, không có ách là hữu, không có ách là
kiến, không có ách là vô minh.
“Thế nào là bốn nan giải pháp? Đó là bốn thánh đế:
Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế.29
“Thế nào là bốn sinh pháp: đó là bốn trí: pháp trí, vị
tri trí, đẳng trí, tha tâm trí.30
“Thế nào là bốn tri pháp? Đó là bốn biện tài: pháp
biện, nghĩa biện, từ biện, vô ngại biện.31
“Thế nào là bốn chứng pháp? Đó là bốn Sa-môn quả:
Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm quả, A-na-hàm quả, A-
la-hán quả.

27
Tứ ách 四扼; Pl.: cattāro yogā.
28
Bốn vô ách, tức bốn ly hệ; xem kinh Chúng tập T 1(9) trên. D
34: cattāro visaṃyogo.
29
Bốn Thánh đế, trong D 34 thuộc 4 pháp cần nhận thức toàn
diện. Bốn nan giải, D 34: cattāro samādhi: hānabhāgiyo samādi,
ṭhitibhāgiyo samādhi, visesabhāgiyo samādhi nibbedhabhāgiyo
samādhi: bốn định: thuận thối phần hay xả phần định, thuận trú
phần hay chỉ phần định, thuận thắng tiến phần hay thắng phần
định, thuận quyết trạch phần định.
30
Bốn trí 四智. D 34: cattāri ñāṇāni: dhamme ñāṇaṃ, anvaye
ñāṇaṃ, pariye ñāṇaṃ, sammutiyā ñāṇaṃ, pháp trí, loại trí, tha
tâm trí, thế tục trí. Xem kinh Chúng tập T 1(9) trên.
31
TNM: tri tiểu, tri đại, tri vô lượng, tri vô biên pháp 知小知大知
無量知無邊法.-Bản Pl.: katame cattāro dhammā abhiññeyyā ?
Cattāri ariyasaccāni, bốn pháp cần nhận thức toàn diện là gì ? Đó
là bốn Thánh đế.

“Các Tỳ-kheo, đó là bốn mươi pháp, như thật, không
hư dối, Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
5. Pháp Năm
“Lại nữa, có năm thành pháp, năm tu pháp, năm giác
pháp, năm diệt pháp, năm thối pháp, năm tăng pháp,
năm nan giải pháp, năm sinh pháp, năm tri pháp, năm
chứng pháp.
“Thế nào là năm thành pháp? Đó là năm tinh cần
chi:32 1. Tin Phật Như Lai, Chí Chân, mười hiệu thành
tựu. 2. Không bệnh, thân thường an ổn. 3. Chất trực,
không [53c] dua xiểm, hướng thẳng đến con đường
dẫn đến Niết-bàn của Như Lai.33 4. Chuyên tâm không
tán loạn, đọc tụng cũng không quên lãng. 5. Khéo léo
quán sát sự sinh diệt của pháp, bằng thực hành của
Hiền Thánh mà diệt tận gốc rễ khổ.
“Thế nào là năm tu pháp? Đó là năm căn:34 tín căn,
tinh tấn căn, niệm căn, định căn, và tuệ căn.
“Thế nào là năm giác pháp? Đó là năm thủ uẩn: sắc
thủ uẩn, thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn.
“Thế nào là năm diệt pháp? Đó là năm cái: tham dục
cái, sân nhuế cái, thụy miên cái, trạo hối cái, và nghi
cái.

32
Diệt tận chi 滅 盡 支, D 34: padhāniyaṅga (padhānaṅga), tinh
cần chi. Xem kinh Chúng tập T 1(9) trên.
33
Văn đoạn này so với mục năm pháp trong kinh Chúng tập có hơi
khác. Có những chữ thừa trong kinh Chúng tập.
354
D 34: dhammā bhāvetabbā: pañcaṅgiyo sammā samādhi, pháp
cần tu: chánh định có 5 chi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

“Thế nào là năm thối pháp? Đó là năm tâm ngại kết:35 1. Tỳ-kheo nghi Phật. Nghi Phật rồi thì không thân cận. Không thân cận rồi thì không cung kính. Đó là tâm ngại kết thứ nhất. 2-4. Lại nữa, Tỳ-kheo, đối với Pháp, đối với Chúng, đối với giới, có lọt, có rỉ, có hành vi không chân chính, có hành vi ô nhiễm, không thân cận giới, cũng không cung kính. Đó là bốn tâm ngại kết. 5. Lại nữa, Tỳ-kheo đối với người đồng phạm hạnh sinh tâm ác hại, tâm không hỷ lạc, mắng chửi bằng những lời thô lỗ. Đó là tâm ngại kết thứ năm. “Thế nào là năm tăng pháp? Đó là năm gốc rễ của hỷ: 1. hoan hỷ, 2. niệm, 3. khinh an, 4. lạc, 5. định.36 “Thế nào là năm nan giải pháp? Đó là năm giải thoát xứ, 37 nếu Tỳ-kheo tinh cần không biếng nhác, ưa chỗ nhàn tĩnh, chuyên niệm nhất tâm, chưa giải thì được giải, chưa diệt tận thì được diệt tận, chưa an thì được an. Những gì là năm? 1. Ở đây Tỳ-kheo nghe Như Lai thuyết pháp, hoặc nghe đồng phạm hạnh thuyết pháp, hoặc nghe sư trưởng thuyết pháp, tư duy, quán sát, phân biệt pháp nghĩa, tâm đắc hoan hỷ. Sau khi

35
Tâm ngại kết: tâm xơ cứng. T 1536: ngũ tâm tài 五心栽. D 34:
cetokhīla.
36
Ngũ hỷ bản 五喜本: duyệt 悅, niệm 念, ỷ 猗, lạc 樂, định 定. D
34: pañcindriyāni: saddhindriyaṃ, viriyindriyaṃ, satindriyaṃ,
samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, năm căn: tín căn, tấn căn, niệm
căn, định căn, tuệ căn.
37
Giải thoát nhập 解脫入. T 1536: ngũ giải thoát xứ 五解脫處.
kinh Chúng tập T 1(9), hỷ giải thoát nhập 喜解脫入. D 34: 5
giải thoát xứ (pañca vimuttāyatāni) thuộc pháp cần nhận thức
toàn diện (abhiññeyya); thuộc năm nan giải pháp là xuất ly giới
(duppaṭivijjha) tức 5 tri pháp trong bản Hán.

được hoan hỷ thì được pháp ái, sau khi được pháp ái thân tâm an ổn, sau khi thân tâm an ổn thì chứng đắc thiền định. Đắc thiền định rồi, đắc như thật kiến. Đó là giải thoát xứ thứ nhất. 2. Ở đây, Tỳ-kheo sau khi nghe pháp hoan hỷ. 3. Thọ trì đọc tụng cũng lại hoan hỷ. 4. Thuyết cho người khác cũng lại hoan hỷ. 5. Tư duy phân biệt cũng lại hoan hỷ, ở nơi pháp mà đắc định cũng như vậy. “Thế nào là năm sinh pháp? Đó là năm trí định của Hiền Thánh: 1. Tu tam-muội: nay an lạc về sau cũng an lạc, sinh nội ngoại trí.38 2. Định thuộc Hiền Thánh vô ái,39 sinh nội ngoại trí. 3. Định mà chư Phật và các Hiền Thánh tu hành, sinh nội ngoại trí. 4. Định êm dịu, tịch diệt tướng, độc nhất không gì sánh ngang,40 sinh nội ngoại trí; 5. đối với tam-muội nhất tâm nhập, nhất tâm khởi, sinh nội ngoại trí. “Thế nào là năm tri pháp? Đó là năm xuất yếu giới: 1. Tỳ-kheo đối với dục không lạc, không niệm tưởng, cũng không [54a] thân cận, mà luôn luôn chỉ niệm tưởng sự xuất yếu, hoan lạc nơi sự viễn ly, thân cận không biếng nhác, tâm vị ấy nhu nhuyến, xuất yếu, ly dục. Lậu khởi do bởi dục cũng bị diệt tận mà đắc giải thoát. Đó là dục xuất yếu. 2. Sân nhuế xuất yếu. 3. Tật

38
Sinh nội ngoại trí 生 內 外 智. Pl.: paccattam ñānam upajjato:
“Nội tâm khởi lên nhận thức như thế.”
39
D 34: ariyo nirāmiso, (loại tam muội đang được tu này) là Thánh,
là phi vật dục.
40
Nguyên Hán: ỷ, tịch diệt tướng, độc nhi vô lữ, nhi sinh nội ngoại
trí 猗滅相獨而無侶而生內外智. Pl.: ayaṃ samādhi santo paṇīto
paṭippassaddhaladdho ekodhibhāvādhigato, định này tịch tĩnh, vi
diệu, đưa đến chỗ an ổn, đạt đến trạng thái chuyên nhất.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

đố xuất yếu. 4. Sắc xuất yếu. 5. Thân kiến xuất yếu
cũng giống như vậy.
“Thế nào là năm chứng pháp? Đó là năm tụ vô học:41
tụ vô học giới, tụ vô học định, tụ vô học tuệ, tụ vô học
giải thoát, tụ vô học giải thoát tri kiến.
“Các Tỳ-kheo, đó là năm mươi pháp, như thật, không
hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
6. Pháp Sáu
“Lại nữa, có sáu thành pháp, sáu tu pháp, sáu giác pháp,
sáu diệt pháp, sáu thối pháp, sáu tăng pháp, sáu nan giải
pháp, sáu sinh pháp, sáu tri pháp, sáu chứng pháp.
“Thế nào là sáu thành pháp? Đó là sáu trọng pháp:42
nếu có Tỳ-kheo tu sáu pháp tôn trọng, đáng kính đáng
trọng, hòa hợp với chúng không có tranh tụng, hiệp
nhất, không hỗn tạp. Những gì là sáu? 1. Ở đây, Tỳ-
kheo thân thường hành từ, kính đồng phạm hạnh, sống
với tâm nhân ái. Đó gọi là trọng pháp, đáng kính, đáng
trọng, khiến chúng hòa hợp, không có tranh tụng, dẫn
đến hợp nhất, không tạp loạn.43 2-4. Lại nữa, Tỳ-kheo
khẩu hành từ, ý hành từ; được vật lợi dưỡng đúng pháp
và những thức ăn ở trong bát cũng đều đem chia cho
các đồng phạm hạnh khác dùng chung, không phân
biệt đây kia. 5. Lại nữa, Tỳ-kheo, đối với các đồng
41
Ngũ vô học tụ 五無學聚; Pl.: pañca dhammakkhandhā, 5 pháp
uẩn, hay pháp tụ.
42
Lục trọng pháp 六 重 法. T 1536: lục khả hỷ pháp 六可喜法. D 34:
cha sārāṇīyā dhammā, sáu pháp khả niệm, hay hòa kính.
43
Độc hành vô tạp 獨行無雜. Pl.: sāmaggiyā ekobhāvāya saṃvattati,
đưa đến sự hòa hợp, nhất trí.

phạm hạnh, khéo thọ trì đầy đủ giới mà bậc Thánh
hành trì, không phạm, không hủy, không nhiễm ô,
được bậc trí khen ngợi, dẫn đến thành tựu tâm định.
6. Lại nữa, Tỳ-kheo, đối với các đồng phạm hạnh,
thành tựu chính kiến của Hiền Thánh, dẫn đến xuất
yếu, chân chính diệt tận khổ, đó gọi là trọng pháp,
đáng kính đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không có
tranh tụng, dẫn đến hợp nhất, không tạp loạn.
“Thế nào là sáu tu pháp? Đó là sáu tu niệm: niệm
Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí,
niệm thiên.
“Thế nào là sáu giác pháp? Đó là sáu nội xứ: nhãn xứ,
nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ.
“Thế nào là sáu diệt pháp? Đó là sáu ái thân: sắc ái,
thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái.
“Thế nào là sáu thối pháp? Đó là sáu pháp bất kính:
không kính Phật, không kính Pháp, không kính Tăng,
không kính giới, không kính định, không kính cha mẹ.
“Thế nào là sáu tăng pháp? Đó là sáu pháp kính: kính
Phật, kính Pháp, kính Tăng, kính giới, kính định, kính
cha mẹ.
“Thế nào là sáu nan giải pháp? Đó là sáu vô thượng: kiến
vô thượng, văn vô thượng, lợi dưỡng vô thượng, giới vô
thượng, cung kính vô thượng, niệm vô thượng.
“Thế nào là sáu sinh pháp? Đó là sáu đẳng pháp:44 ở
đây, Tỳ-kheo, mắt thấy sắc, không ưu, không hỷ, an

44 Lục đẳng pháp 等法. T 1536: sáu hằng trụ 六恒住 . D 34: cha satata-vihārā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

trú xả, chính niệm. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương,
lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, [54b] ý tưởng pháp,
không ưu, không hỷ, an trú xả, chính niệm.
“Thế nào là sáu tri pháp? Đó là sáu xuất yếu giới. Nếu
có Tỳ-kheo nói như vầy: ‘Tôi tu từ tâm, lại còn sinh sân
nhuế’, các Tỳ-kheo khác nên nói: ‘Ngươi đừng nói như
thế. Chớ hủy báng Như Lai. Như Lai không nói như
thế. Giả sử tu từ giải thoát mà lại sinh sân nhuế, không
có trường hợp đó. Phật nói, trừ sân nhuế rồi sau đó mới
đắc từ.’ Nếu có Tỳ-kheo nói: ‘Tôi thực hành bi giải
thoát lại sinh tâm tật đố. Hành hỷ giải thoát, sinh tâm
ưu não. Hành xả giải thoát, sinh tâm yêu ghét. Hành vô
ngã hành sinh tâm hồ nghi. Hành vô tưởng hành, sinh
các loạn tưởng’, thì cũng giống như vậy.45
“Thế nào là sáu chứng pháp? Đó là sáu thần thông:
1. Thần túc thông, 2. Thiên nhĩ thông, 3. Tri tha tâm
thông, 4. Túc mạng thông, 5. Thiên nhãn thong, 6.
Lậu tận thông.
“Các Tỳ-kheo, đó là sáu mươi pháp, như thật không
hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
7. Pháp Bảy
“Lại nữa, có bảy thành pháp, bảy tu pháp, bảy giác
pháp, bảy diệt pháp, bảy thối pháp, bảy tăng pháp,
bảy nan giải pháp, bảy sinh pháp, bảy tri pháp, bảy
chứng pháp.
“Thế nào là bảy thành pháp? Đó là bảy tài sản: tín là
tài sản, giới là tài sản, tàm là tài sản, quí là tài sản, đa
45
Xem kinh Chúng tập, T 1(9) trên.

văn là tài sản, xả thí là tài sản, tuệ là tài sản. “Thế nào là bảy tu pháp? Đó là bảy giác chi: ở đây, Tỳ-kheo tu niệm giác chi, y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly. Tu trạch pháp, tu tinh tấn, tu hỷ, tu khinh an, tu định, tu xả, y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly. “Thế nào là bảy giác pháp? Đó là bảy trú xứ của thức: 1. Hoặc có chúng sinh với thân sai biệt, với tưởng sai biệt, tức là Chư Thiên và loài người. Đó là trú xứ thứ nhất của thức. 2. Hoặc có chúng sinh với nhiều thân khác nhau nhưng chỉ một tưởng, đó là trời Phạm chúng, kiếp sơ mới thọ sinh. Đó là trú xứ thứ hai của thức. 3. Hoặc có chúng sinh với một thân nhưng nhiều tưởng sai biệt tức là trời Quang âm. Đó là trú xứ thứ ba của thức. 4. Hoặc có chúng sinh với một thân và một tưởng đó là trời Biến tịnh. Đó là trú xứ thứ tư của thức. 5. Hoặc có chúng sinh trú ở không vô biên xứ. 6. Trú ở thức vô biên xứ. 7. Trú ở vô hữu xứ.46 “Thế nào là bảy diệt pháp? Đó là bảy tùy miên:47 dục ái tùy miên, hữu ái tùy miên, kiến tùy miên, mạn tùy miên, sân nhuế tùy miên, vô minh tùy miên, nghi tùy miên. “Thế nào là bảy thối pháp? Đó là bảy phi pháp: ở đây, Tỳ-kheo không có tín, không có tàm, không có quí, ít học, biếng nhác, hay quên,48 vô trí.49 [54c] “Thế nào là bảy tăng pháp? Đó là bảy Chính pháp: ở đây Tỳ-kheo có tín, có tàm, có quí, đa văn,

46
Xem kinh Chúng tập, T 1(9) trên.
47
Nguyên Hán: sử 使.       Pl.: ānusayā. Cf. D 23 (iii. 254): satta
saññojanāni, bảy kết.
48
Pl.: muṭṭha, thất niệm.
49
Pl.: duppaññā, ác tuệ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

không biếng nhác, nhớ dai,50 có trí.51 “Thế nào là bảy nan giải pháp? Đó là bảy thiện sĩ pháp:52 ở đây, Tỳ-kheo biết nghĩa, biết pháp, biết thời, biết đủ, biết tiết chế, biết tập chúng, biết phân biệt người.53 “Thế nào là bảy sinh pháp? Đó là bảy tưởng: tưởng về sự bất tịnh của thân, tưởng về sự bất tịnh của thức ăn, tưởng về sự hết thảy thế gian không đáng ưa thích, tưởng về sự chết, tưởng về vô thường, tưởng vô thường là khổ, tưởng khổ là vô ngã. “Thế nào là bảy tri pháp? Đó là bảy sự tinh cần:54 tinh cần nơi giới, tinh cần diệt tham dục, tinh cần phá tà kiến, tinh cần nơi đa văn, tinh cần nơi tinh tấn, tinh cần nơi chính niệm, tinh cần nơi thiền định. “Thế nào là bảy chứng pháp? Đó là bảy năng lực diệt tận lậu hoặc:55 1. Ở đây, Tỳ-kheo lậu tận biết như thật, thấy như thật hết thảy sự tập khởi của khổ, sự diệt trừ, vị ngọt, sự tai hại, và sự xuất ly.56 2. Quán sát dục như hầm lửa, và cũng như đao kiếm, biết dục, thấy dục, không tham nơi dục, tâm không trụ nơi dục. 3. Tỳ- kheo lậu tận, quán sát thuận và nghịch, sau khi đã như

50
Cường ký 強記. Pl.: upaṭṭhitassati, niệm hiện tiền (chánh niệm)
51
Pl.: paññavā, cụ tuệ.
52
Nguyên Hán: chính thiện pháp正善法. D 34: satta sappurisadhammā,
bảy thượng nhân pháp (thiện sỹ pháp).
53
Cf. T 26(1).
54
D 34: satta niddasavatthūni, bảy thù diệu sự.
55
Thất lậu tận lực 七漏盡力. D 34: satta khiṇāsava-balāni, bảy lậu
tận lực.
56
Cf. D 34: (…) aniccato sabbe saṅkhārāyathābhūtaṃ
sammappaññāya (…), bằng chánh trí, như thật quán hết thảy các
hành vô thường.

thật giác tri, như thật thấy; tham, tật, ác bất thiện pháp
của thế gian, không rò rỉ, không sinh khởi. 4. Tu tứ
niệm xứ, tu tập nhiều lần, thực hành nhiều lần. 5. Tu
năm căn, năm lực. 6. Bảy giác chi. 8. Tám chi Thánh
đạo, tu tập nhiều lần.
“Các Tỳ-kheo, đó là bảy mươi pháp như thật không
hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
8. Pháp Tám
“Lại nữa, có tám thành pháp, tám tu pháp, tám giác
pháp, tám diệt pháp, tám thối pháp, tám tăng pháp,
tám nan giải pháp, tám sinh pháp, tám tri pháp, tám
chứng pháp.
“Thế nào là tám thành pháp? Đó lá tám nhân duyên
khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh nhưng có thể sở đắc
trí,57 và nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tăng trưởng.
Những gì là tám? 1. Ở đây, Tỳ-kheo sống nương tựa
Thế Tôn, hoặc nương tựa sư trưởng, hoặc nương tựa
đồng phạm hạnh có trí tuệ, sinh tâm tàm quí, có ái,
có kính. Đó là nhân duyên thứ nhất, chưa chứng đắc
phạm hạnh mà chứng đắc trí; đã chứng đắc phạm
hạnh thì trí tăng gia. 2. Lại nữa, sống nương tựa Thế
Tôn (hoặc đồng phạm hạnh có trí),58 tùy thời mà thưa
hỏi: ‘Pháp này có ý nghĩa gì? Dẫn đến đâu?’ Khi ấy các
Tôn trưởng liền mở bày cho nghĩa lý thậm thâm. Đó là

57
D 34: ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya
paṭilābhāya… nếu chưa chứng đắc trí tuệ thuộc căn bản phạm
hạnh, thì sẽ đưa đến chứng đắc.
58
Trong ngoặc, không có trong bản Hán. Y theo D 34 thêm vào
cho đủ nghĩa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

nhân duyên thứ hai. 3. Sau khi nghe pháp, thân tâm an lạc, an tĩnh.59 Đó là nhân duyên thứ ba. 4. Sau khi đã được an lạc, an tĩnh, sẽ không luận bàn những tạp luận làm chướng ngại đạo. Vị ấy đến giữa đại chúng hoặc tự mình thuyết pháp, hoặc thỉnh người khác thuyết, mà vẫn không bỏ sự im lặng của Hiền Thánh.60 Đó là nhân duyên thứ tư. 5. Đa văn, quảng bác, ghi nhớ không quên các pháp thâm áo, thiện xảo ở khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, có nghĩa có vị, chân thật, [55a] đầy đủ phạm hạnh. Sau khi nghe thì ghi nhớ trong lòng, kiến giải không lay động.61 Đó là nhân duyên thứ năm. 6. Tu tập tinh cần, diệt ác tăng thiện, gắng sức thực hành không bỏ pháp ấy. Đó là nhân duyên thứ sáu. 7. Bằng trí tuệ mà nhận thức pháp sinh diệt, chỗ thú hướng của Hiền Thánh, tận cùng biên tế của khổ. Đó là nhân duyên thứ bảy. 8. Quán tướng sinh và tướng diệt của năm thủ uẩn: Đây là sắc, đây là sự tập khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là thọ, tưởng, hành, thức. Đây là sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức, sự diệt tận của thọ, tưởng, hành, thức. Đó là nhân duyên thứ tám, khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh mà sở đắc trí, nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tuệ tăng trưởng. “Thế nào là tám tu pháp? Đó là tám chi đạo của Hiền Thánh: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định. “Thế nào là tám giác pháp? Đó là tám pháp ở đời: lợi,

59
D 34: thành tựu 2 viễn ly nhàn tĩnh: thân viễn ly và tâm viễn ly
(kāyavūpakāsena ca cittavūpakāsena ca).
60
D 34: Tỳ kheo cụ giới, thủ hộ biệt giải thoát luật nghi…
61
Kiến bất lưu động 見不流動. D 34: diṭṭhiyā suppaæividdhā, kiến
giải thông đạt.

suy, vinh, nhục, khen, chê, khổ, lạc. “Thế nào là tám diệt pháp? Đó là tám tà: tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định. “Thế nào là tám thối pháp? Đó là tám pháp giải đãi. Tám pháp giải đãi là những gì? “1. Tỳ-kheo lười biếng, khất thực nhưng không được thực, bèn nghĩ: ‘Hôm nay ta khất thực dưới xóm nhưng không được thực, thân thể mệt mỏi, không đủ sức tọa thiền, kinh hành. Ta nên nghỉ ngơi.’ Tỳ-kheo lười biếng suy nghĩ như vậy và nằm nghỉ, không chịu nỗ lực để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng. Đó là giải đãi sự thứ nhất. “2. Tỳ-kheo lười biếng nhận được thức ăn đầy đủ, lại nghĩ: ‘Sáng nay ta vào xóm khất thực, nhận được thức ăn và ăn quá no, thân thể nặng nề không thể tọa thiền, kinh hành. Ta nên ngủ nghỉ.’ Tỳ-kheo lười biếng liền ngủ nghỉ, không chịu nỗ lực để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng. Đó là giải đãi sự thứ hai. “3. Tỳ-kheo lười biếng, giả sử có làm chút công việc, bèn suy nghĩ: ‘Ngày nay ta làm việc, thân thể mệt mỏi không thể tọa thiền, kinh hành. Ta nên ngủ nghỉ.’ Tỳ- kheo lười biếng liền ngủ nghỉ, không chịu nỗ lực để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng. Đó là giải đãi sự thứ ba. “4. Tỳ-kheo lười biếng, giả sử có chút việc sẽ phải làm, bèn suy nghĩ: ‘Ngày mai ta sẽ làm việc, thân thể sẽ mệt mỏi, vậy hôm nay không thể tọa thiền, kinh

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

hành. Ta nên nghỉ ngơi trước.’ Tỳ-kheo lười biếng
liền ngủ nghỉ. Đó là giải đãi sự thứ tư.
“5. Tỳ-kheo lười biếng, giả sử có đi lại chút ít bèn suy
nghĩ: ‘Sáng nay ta đi lại, thân thể mệt mỏi, không thể
tọa thiền, kinh hành. Ta nên ngủ nghỉ.’ Tỳ-kheo lười
biếng liền ngủ nghỉ. Đó là giải đãi sự thứ năm.
“6. Tỳ-kheo lười biếng, giả sử sẽ phải đi lại chút ít,
bèn suy nghĩ: ‘Ngày mai ta sẽ phải đi lại, thân thể sẽ
mệt mỏi, vậy hôm nay không thể tọa thiền kinh hành.
Ta nên nghỉ ngơi trước.’ Tỳ-kheo lười biếng liền [55b]
ngủ nghỉ, không chịu nỗ lực để sở đắc những điều chưa
sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng
những điều chưa chứng. Đó là giải đãi sự thứ sáu.
“7. Tỳ-kheo lười biếng, giả sử gặp chút bệnh hoạn,
bèn suy nghĩ: ‘Nay ta bệnh nặng, mệt nhọc gầy yếu,
không thể tọa thiền, kinh hành. Ta nên ngủ nghỉ.’ Tỳ-
kheo lười biếng liền ngủ nghỉ, không chịu nỗ lực để
sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều
chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng. Đó là
giải đãi sự thứ bảy.
“8. Tỳ-kheo lười biếng, khi bệnh đã bớt, bèn suy nghĩ:
‘Ta khỏi bệnh chưa lâu, thân thể gầy yếu, không thể
tọa thiền, kinh hành. Ta nên ngủ nghỉ.’ Tỳ-kheo lười
biếng liền ngủ nghỉ, không chịu nỗ lực để sở đắc
những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa
thu hoạch, chứng những điều chưa chứng. Đó là giải
đãi sự thứ tám.
“Thế nào là tám tăng pháp? Đó là tám sự không biếng
nhác.
“1. Tỳ-kheo vào xóm khất thực nhưng không được

thức ăn, bèn suy nghĩ: ‘Ta thân thể nhẹ nhàng, ít buồn ngủ, vậy ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ- kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ nhất. “2. Tỳ-kheo khất thực được đủ, bèn suy nghĩ: ‘Nay ta vào xóm khất thực được no đủ, khí lực sung túc, ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ hai. “3. Tỳ-kheo siêng năng giả sử có chút công việc phải làm, bèn suy nghĩ: ‘Ta vừa làm công việc mà bỏ phế sự hành đạo. Nay ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ ba. “4. Tỳ-kheo siêng năng giả sử có công việc sẽ phải làm, bèn suy nghĩ: ‘Ngày mai ta sẽ làm công việc mà bỏ phế sự hành đạo. Nay ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ tư. “5. Tỳ-kheo siêng năng giả sử có chút đi lại, bèn suy nghĩ: ‘Ta sáng nay đi lại mà bỏ phế sự hành đạo. Nay ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ năm. “6. Tỳ-kheo siêng năng giả sử sẽ phải đi lại, bèn suy

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

nghĩ: ‘Ngày mai ta sẽ phải đi lại mà bỏ phế sự hành đạo. Nay ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ sáu. “7. Tỳ-kheo siêng năng giả sử bị bệnh hoạn, bèn suy nghĩ: ‘Ta nay bệnh nặng, có thể mạng chung. Nay ta hãy tọa thiền kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch [55c] những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ bảy. “8. Tỳ-kheo siêng năng khi bệnh có chút thuyên giảm bèn suy nghĩ: ‘Ta bệnh mới khỏi, biết đâu nó tăng trở lại mà phế bỏ sự hành đạo. Nay ta hãy tinh tấn tọa thiền, kinh hành, để sở đắc những điều chưa sở đắc, thu hoạch những điều chưa thu hoạch, chứng những điều chưa chứng.’ Rồi Tỳ-kheo ấy liền nỗ lực. Đó là tinh tấn sự thứ tám. “Thế nào là tám nan giải pháp? Đó là tám sự không thuận lợi, cản trở sự tu tập phạm hạnh.62 Những gì là tám? 1. Như Lai, Chí Chân, xuất hiện ở đời, nói pháp vi diệu, tịch diệt, vô vi, dẫn đến đạo giác ngộ, mà có người sinh vào địa ngục. Đó là trường hợp không thuận lợi, không thể tu tập phạm hạnh. 2. Như Lai, Chí Chân xuất hiện ở đời, nói pháp vi diệu, tịch diệt, vô vi, dẫn đến đạo giác ngộ, mà có người sinh vào súc sinh ngạ quỷ, cõi trời trường thọ, biên địa vô thức, chỗ

62
Bát bất nhàn phương tu phạm hạnh 八 不 閑 妨 修 梵 行; Pl.:
aṭṭha akkhanā asamayā brahmacariya-vāsāya: tám trường hợp
trái thời, trái tiết đối với đời sống phạm hạnh.

không có Phật pháp. Đó là trường hợp không thuận lợi, không thể tu tập phạm hạnh. 3. Như Lai, Chí Chân xuất hiện ở đời, nói pháp vi diệu, tịch diệt, vô vi, dẫn đến đạo giác ngộ, hoặc có người sinh ở trung ương, nhưng có tà kiến, mang tâm điên đảo, thành tựu ác hành chắc chắn vào địa ngục. Đó là trường hợp không thuận lợi, không thể tu tập phạm hạnh. 4. Như Lai, Chí Chân xuất hiện ở đời, nói pháp vi diệu, tịch diệt, vô vi, dẫn đến đạo giác ngộ, hoặc có chúng sinh sinh ở trung ương nhưng mù, 5. điếc, 6. câm, 7. ngọng, không thể nghe pháp, tu hành phạm hạnh. Đó là trường hợp không thuận lợi, không thể tu tập phạm hạnh. 8. Như Lai, Chí Chân xuất hiện ở đời, nói pháp vi diệu, tịch diệt, vô vi, dẫn đến đạo giác ngộ, hoặc có chúng sinh sinh ở trung ương, các căn đầy đủ để lãnh thọ Thánh giáo nhưng không gặp Phật, không được tu hành phạm hạnh. Đó là tám pháp không thuận lợi. “Thế nào là tám sinh pháp? Đó là tám sự tỉnh giác của bậc đại nhân.63 Đạo phải là ít dục; nhiều dục không phải là đạo. Đạo phải là tri túc; không biết nhàm đủ không phải là đạo. Đạo cần phải nhàn tĩnh; ưa đám đông không phải là đạo. Đạo cần phải tự chế; cười giỡn64 không phải là đạo. Đạo cần phải tinh tấn; biếng nhác không phải là đạo. Đạo cần phải chính niệm; hay quên lãng không phải là đạo. Đạo cần phải tâm định; loạn ý không phải là đạo. Đạo cần phải có trí tuệ; ngu si không phải là đạo.

63
Bát đại nhân giác 八大人覺. D 34: aṭṭha mahāpurisavitakkā, tám
suy niệm của bậc đại nhân.
64
Hý tiếu 戲笑, Pāli: papañcārāmassa, ưa hý luận.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

“Thế nào là tám tri pháp? Đó là tám thắng xứ:65 1. Bên trong có sắc tưởng, quán ngoại sắc ít, hoặc đẹp hoặc xấu, thường quán thường niệm. Đó là thắng xứ thứ nhất. 2. Bên trong có sắc tưởng, quán ngoại sắc vô lượng, hoặc đẹp hoặc xấu, thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ hai. 3. Bên trong không có sắc tưởng, quán ngoại sắc ít, [56a] hoặc xấu hoặc đẹp, thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ ba. 4. Bên trong không có sắc tưởng, quán ngoại sắc vô lượng, hoặc đẹp hoặc xấu, thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ tư. 5. Bên trong không sắc tưởng, quán ngoại sắc xanh, màu xanh, ánh sáng xanh, cái thấy xanh.66 Ví như màu xanh của sen xanh. Cũng như vải ba-la-nại màu xanh, thuần nhất. Màu xanh, ánh sáng xanh, cái thấy xanh cũng được tưởng như vậy, thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ năm. 6. Bên trong không sắc tưởng, quán ngoại sắc vàng; màu vàng, ánh sáng vàng, cái thấy vàng. Ví như màu vàng của hoa vàng; vải ba-la-nại vàng. Màu vàng, ánh sáng vàng, cái thấy vàng cũng được tưởng như vậy, thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ sáu. 7. Bên trong không sắc tưởng quán ngoại sắc đỏ. Màu đỏ, ánh sáng đỏ, cái nhìn đỏ. Ví như ba màu đỏ, vải ba-la-nại đỏ, thuần nhất màu đỏ, ánh sáng đỏ, cái nhìn đỏ, cũng được tưởng như vậy thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ bảy. 8. Bên trong

65
Bát trừ nhập 八除入 (bát bội xả 八背捨). T 1536: bát thắng xứ 八
勝處. Pl.: attha abhibhāyatanāni.
66
Thanh sắc, thanh quang, thanh kiến 青色 青 光 青 見. T 1536:
thanh hiển, thanh hiện, thanh quang 青 顯 青 現 青 光. Pl.:
nīlavannāni nīladassanāni nīlabhāsāni.

không sắc tưởng quán ngoại sắc trắng. Màu trắng, ánh
sáng trắng, cái thấy trắng. Cũng như màu trắng của
hoa trắng, vải ba-la-nại trắng, thuần nhất. Cũng tưởng
như vậy, màu trắng, ánh sáng trắng, cái thấy trắng,
thường quán, thường niệm. Đó là thắng xứ thứ tám.
“Thế nào là tám chứng pháp? Đó là tám giải thoát.
Bên trong có sắc tưởng, quán sắc: giải thoát thứ nhất.
Bên trong không có sắc tưởng, quán ngoại sắc: giải
thoát thứ hai. Tịnh giải thoát: giải thoát thứ ba. Vượt
sắc tưởng, diệt hữu đối tưởng tưởng, an trú không vô
biên xứ: giải thoát thứ tư. Vượt qua không vô biên xứ,
an trú thức vô biên xứ: giải thoát thứ năm. Vượt qua
thức vô biên xứ, an trú vô sở hữu xứ: giải thoát thứ
sáu. Vượt qua vô sở hữu xứ, an trú phi tưởng phi phi
tưởng xứ: giải thoát thứ bảy. Vượt phi tưởng phi phi
tưởng xứ, an trú tưởng thọ diệt: giải thoát thứ tám.
“Các Tỳ-kheo, đó là tám mươi pháp như thật không
hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
9. Pháp Chín
“Lại nữa, có chín thành pháp, chín tu pháp, chín giác
pháp, chín diệt pháp, chín thối pháp, chín tăng pháp,
chín nan giải pháp, chín sinh pháp, chín tri pháp, chín
chứng pháp.
“Thế nào là chín thành pháp? Đó là chín tịnh cần chi:67
giới tịnh cần chi, tâm tịnh cần chi, kiến tịnh cần chi,
độ nghi tịnh cần chi, phân biệt tịnh cần chi, đạo tịnh

67
Tịnh diệt chi 淨滅支. D 34: parisuddhipadhāniyaṅga, thành phần
cần nỗ lực để thanh tịnh: biến tịnh tinh cần chi. Chín pháp này,
trong D. 34 thuộc về các pháp cần tu tập (bhāvetabhā).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

cần chi, trừ tịnh cần chi, vô dục tịnh cần chi, giải thoát tịnh cần chi.68 “Thế nào là chín tu pháp? Đó là chín gốc rễ của hỷ: 1. hỷ, 2. ái, 3. duyệt, 4. lạc, 5. định, 6. như thật tri, 7. trừ xả, 8. vô dục, 9. giải thoát.69 “Thế nào chín giác pháp? Đó là chín nơi cư trú của chúng sinh. 1. Hoặc có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, với nhiều tưởng khác nhau, tức là một phần Chư Thiên và loài người. Đó là nơi cư trú thứ nhất của chúng sinh. [56b] 2. Lại có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, nhưng với một tưởng giống nhau, tức là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là nơi cư trú thứ hai của chúng sinh. 3. Lại có chúng sinh với một thân giống nhau, nhưng với nhiều tưởng khác nhau, tức là trời Quang âm. Đó là nơi cư trú thứ ba của chúng sinh. 4. Lại có chúng sinh với một thân một tưởng giống nhau, tức là trời Biến tịnh. Đó là nơi cư trú thứ tư của chúng sinh. 5. Lại có chúng sinh không có tưởng và không có giác tri, tức là trời Vô tưởng.70 Đó là nơi cư trú thứ năm của chúng sinh. 6. Lại có chúng sinh an trú không vô biên xứ. Đó là nơi cư trú thứ sáu của chúng sinh. 7. Lại có chúng sinh an trú thức vô biên xứ. Đó là an trú thứ bảy của chúng sinh. 8. Lại có chúng sinh an trú vô sở hữu xứ. Đó là nơi cư trú thứ tám của chúng sinh. 9. Lại có chúng

68
Liệt kê của D 34: sīla (giới), citta (tâm), diṭṭhi (kiến), kaṅkhāvitaraṇa
(đoạn nghi), maggāmaggañānadassana (đạo phi đạo tri kiến),
paṭipadāñānadassana (đạo tích tri kiến), ñāṇadassana (tri kiến),
paññā (tuệ), vimutti (giải thoát).
69
Không thấy tương đương trong D. 34.
70
Vô tưởng vô sở giác tri 無 想 無 所 覺 知; T 1536: vô tưởng vô
biệt tưởng 無想無別 想. Pl.: asaññino appaṭīsamvedino.

sinh an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đó là nơi cư trú
thứ chín của chúng sinh.
“Thế nào là chín diệt pháp? Đó là chín gốc rễ bởi ái.71
Nhân ái có tầm cầu. Nhân tầm cầu có lợi. Nhân lợi
có dụng. Nhân dụng có dục. Nhân dục có chấp trước.
Nhân chấp trước có tật đố. Nhân tật đố có thủ. Nhân
thủ có hộ.72
“Thế nào là chín thối pháp? Đó là chín não pháp.73 Có
người đã xâm hại ta. Nó đang xâm hại ta. Nó sẽ xâm
hại ta. Nó đã xâm hại cái (người) mà ta thương yêu.
Nó đang xâm hại cái (người) mà ta thương yêu. Nó sẽ
xâm hại cái (người) mà ta thương yêu. Nó đã yêu kính
cái (người) mà ta ghét. Nó đang yêu kính cái (người)
mà ta ghét. Nó sẽ yêu kính cái (người) mà ta ghét.
“Thế nào là chín tăng pháp? Đó là chín vô não.74 Người
kia đã xâm hại ta; nghĩ vậy chẳng có ích gì: đã không
sinh não, đang không sinh não, sẽ không sinh não. Nó
xâm hại cái ta yêu thương; nghĩ như vậy chẳng có ích
gì: đã không sinh não, đang không sinh não, sẽ không
sinh não. Nó yêu thương cái ta ghét; nghĩ như vậy
chẳng có ích gì: đã không sinh não, đang không sinh
não, sẽ không sinh não.
“Thế nào là chín nan giải pháp? Đó là chín phạm
hạnh. Nếu Tỳ-kheo có tín nhưng không trì giới, thì

71
Pl. taṇhāmūlakā, ái căn,
72
Hán: ái 愛, cầu 求, lợi 利, dụng 用, dục, trước 著, tật 嫉, thủ
守, hộ 護. Liệt kê Pl.: taṇhā, pariyesanā, lābho, vinicchayo,
chandarāgo, ajjhosānaṃ, pariggaho, macchariyaṃ, ārakkho.
73
Não pháp 惱法. Pl.: āghātavatthu, hiềm hận sự.
74
Pl.: āghātapaṭininaya, điều phục hiềm hận (hại tâm).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín và có giới thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, nhưng không có đa văn, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, nhưng không thể thuyết pháp, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, nhưng không thể nuôi chúng, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, nhưng giữa đại chúng không thể quảng diễn pháp ngôn, thì [56c] phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ- kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, có thể quảng diễn pháp ngôn giữa đại chúng thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, giữa đại chúng có thể quảng diễn pháp ngôn, nhưng không chứng đắc tứ thiền, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, có thể quảng diễn pháp ngôn giữa đại chúng, lại đắc tứ thiền, thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, giữa đại chúng có thể quảng diễn pháp ngôn, lại chứng đắc tứ thiền, nhưng đối với tám giải thoát không thể thuận nghịch an trú, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, có thể quảng diễn pháp ngôn giữa đại chúng, lại đắc tứ thiền, đối với tám giải thoát có thể thuận nghịch an trú,

thì phạm hạnh đầy đủ. Nếu Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, giữa đại chúng có thể quảng diễn pháp ngôn, lại chứng đắc tứ thiền, đối với tám giải thoát có thể thuận nghịch an trú, nhưng không thể diệt tận các lậu, thành vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, ngay trong hiện tại mà tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa, thì phạm hạnh không đầy đủ. Tỳ-kheo có tín, có giới, có đa văn, có thể thuyết pháp, có thể nuôi chúng, có thể quảng diễn pháp ngôn giữa đại chúng, lại đắc tứ thiền, đối với tám giải thoát có thể thuận nghịch an trú, có thể diệt tận các lậu, thành vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, ngay trong hiện tại mà tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa, thì phạm hạnh đầy đủ. “Thế nào là chín sinh pháp? Đó là chín tưởng. Tưởng về bất tịnh, tưởng về bất tịnh của thức ăn, tưởng về sự hết thảy thế gian không đáng ưa thích, tưởng về sự chết, tưởng về vô thường, tưởng vô thường là khổ, tưởng khổ là vô ngã, tưởng về sự diệt tận, tưởng về vô dục. “Thế nào là chín tri pháp? Đó là chín dị pháp. Sinh quả dị nhân quả dị, sinh xúc dị nhân xúc dị, sinh thọ dị nhân thọ dị, sinh tưởng dị nhân tưởng dị, sinh tập dị nhân tập dị, sinh dục dị nhân dục dị, sinh lợi dị nhân lợi dị, sinh cầu dị nhân cầu dị, sinh phiền não dị nhân phiền não dị. “Thế nào là chín chứng pháp? Đó là chín thứ đệ diệt.75 Nếu nhập sơ thiền, thì gai nhọn là âm thanh bị diệt trừ.

75 Cửu tận 九盡. Pl.: nava anupubbanirodhā, chín sự diệt tận theo thứ tự.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

Nhập đệ nhị thiền, thì gai nhọn là tầm và tứ [57a] bị diệt
trừ. Nhập đệ tam thiền, thì gai nhọn là hỷ bị diệt trừ.
Nhập đệ tứ thiền, thì gai nhọn là hơi thở ra vào bị diệt
trừ. Nhập không vô biên xứ thì gai nhọn là sắc tưởng
bị diệt trừ. Nhập thức vô biên xứ thì gai nhọn là không
tưởng bị diệt trừ. Nhập vô sở hữu xứ thì gai nhọn là
thức tưởng bị diệt trừ. Nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ
thì gai nhọn là vô sở hữu tưởng bị diệt trừ. Nhập diệt
tận định thì gai nhọn là tưởng và thọ bị diệt trừ.
“Các Tỳ-kheo, đó là chín mươi pháp như thật không
hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách
chân chính.
10. Pháp Mười
“Lại nữa, có mười thành pháp, mười tu pháp, mười
giác pháp, mười diệt pháp, mười thối pháp, mười tăng
pháp, mười nan giải pháp, mười sinh pháp, mười tri
pháp, mười chứng pháp.
“Thế nào là mười thành pháp? Đó là mười pháp cứu
hộ.76 1. Tỳ-kheo đầy đủ hai trăm năm mươi giới, đầy
đủ oai nghi, thấy lỗi nhỏ nhặt sinh tâm lo sợ lớn, chân
chính thọ trì học giới,77 tâm không nghiêng lệch. 2. Có
được thiện tri thức.78 3. Ngôn ngữ trung chính, nhẫn
nhịn được nhiều điều.79 4. Ưa cầu thiện pháp, phân bố
không tiếc lẫn.80 5. Các đồng phạm hạnh có việc phải

76
Cứu pháp救法 Pl.: nāthakaraṇa: tác nhân che chở.
77
Nguyên Hán: bình đẳng học giới 平等學戒. D 34: samādāya sikkhati
sikkhapa         desu, sau khi thọ lãnh, tu học trong các học xứ.
78
D 34: thứ hai, Tỳ-kheo đa văn; thứ ba: Tỳ-kheo là thiện hữu…
79
Đa sở hàm thọ 多所含受. D 34: điều 4, Tỳ-kheo thiện ngôn và
kham nhẫn thiện ngôn.
80
Tỳ-kheo tri túc…

làm liền đến giúp đỡ mà không lấy làm mệt nhọc, làm
được những việc khó làm và cũng dạy người khác
làm. 6. Nghe nhiều; nghe xong thì ghi nhớ không hề
quên. 7. Tinh tấn, diệt trừ bất thiện pháp, tăng trưởng
thiện pháp. 8. Thường tự chính niệm, không có tưởng
khác, nhớ những hành vi thiện từ trước như thấy trước
mắt. 9. Thành tựu trí tuệ, quán sự sinh diệt của các
pháp, bằng pháp luật Hiền Thánh81 mà đoạn trừ gốc
khổ. 10. Vui với sự nhàn cư, chuyên niệm tư duy, ở
trung gian thiền, không có đùa giỡn.
“Thế nào là mười tu pháp? Đó là mười chính hành.
Chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp,
chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định,
chính giải thoát, chính trí.
“Thế nào là mười giác pháp? Đó là mười sắc xứ. Nhãn,
nhĩ, tỉ, thiệt, thân xứ; sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ.
“Thế nào là mười diệt pháp? Đó là mười tà hành. Tà
kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn,
tà định, tà giải thoát, tà tuệ.
“Thế nào là mười thối pháp. Đó là mười bất thiện
nghiệp đạo.82 Thân có sát, đạo, dâm, khẩu có hai lưỡi,
ác khẩu, nói dối, ỷ ngữ, ý có tham lam, tật đố, tà kiến.
“Thế nào là mười tăng pháp? Đó là mười thiện hành.
Thân không sát, đạo, dâm; khẩu không hai lưỡi, ác khẩu,
nói dối, ỷ ngữ; ý không tham lam, tật đố, tà kiến.
“Thế nào là mười nan giải pháp? Đó là mười Hiền
81
D 34: āriyāya nibbedhikāya, bằng Thánh quyết trạch.
82
Nguyên Hán: Thập bất thiện hành tích 十不善行跡. Pl.: dasa
akusalakammapathā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẬP THƯỢNG

Thánh cư.83 1. Tỳ-kheo trừ diệt năm chi,84 2. thành tựu [57b] sáu chi,85 3. xả một chi,86 4. y trên bốn,87 5. diệt dị đế,88 6. thắng diệu cầu,89 7. không trược tưởng,90 8. thân hành đã lập,91 9. tâm giải thoát, 10. tuệ giải thoát. “Thế nào là mười sinh pháp? Đó là mười trường hợp khen ngợi. Nếu Tỳ-kheo tự mình đã có được tín tâm rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người có được tín tâm. Tự mình đã trì giới rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người trì giới. Tự mình thiểu dục rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người thiểu dục. Tự mình tri túc rồi lại nói cho người khác và cũng khen ngợi những người tri túc. Tự mình ưa nhàn tĩnh rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người ưa nhàn tĩnh. Tự mình đa văn rồi lại nói cho người khác

83
Mười thánh cư; Pl.: dasa ariyavāsā.
84
Tức diệt năm triền cái.
85
Tức thành tựu sự chế ngự sáu căn môn.
86
Pl.: ekārakho (…) satārakkhena cetasā samannāgato, một hộ trì,
thành tựu sự hộ trì, tức chuyên niệm không xao lãng. Eka (một) +
ārakkha (thủ hộ), bản Hán: eka + arakkha: không thủ hộ= xả.
87
Tứ y 四依, T 1536: tư trạch một pháp cần viễn ly, một pháp
cần thọ dụng, một pháp cần trừ khử, một pháp cần nhẫn thọ. Pl.:
caturāpasseno: sankhāyekam paṭisevati, adhivāseti, parivajjeti,
viTdeti, sau khi tư duy, thọ dụng một pháp, nhẫn thọ (một pháp),
viễn ly (một pháp), trừ khử (một pháp).
88
Diệt dị đế 滅異諦; Pl.: paṇunnapaccekasacco, loại trừ thiên
kiến, tức giáo điều cố chấp của ngoại đạo.
89
Thắng diệu cầu 勝妙求; Pl.: samavayasaṭṭhesana: đoạn tận các
dục cầu.
90
Vô trược tưởng; Pl.: anāvilasankappo, tư duy không ô trược.
91
Thân hành dĩ lập 身行已立; Pl.; passaddhakāyasaṅkhāro, thân
hành khinh an.

và cũng khen ngợi những người đa văn. Tự mình tinh tấn rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người tinh tấn. Tự mình chuyên niệm rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người chuyên niệm. Tự mình đắc thiền định rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người đắc thiền định. Tự mình đắc trí tuệ rồi lại nói cho người khác, và cũng khen ngợi những người đắc trí tuệ. “Thế nào là mười tri pháp? Đó là mười diệt pháp.92 Người chính kiến có thể diệt trừ tà kiến. Và cũng diệt trừ sạch những gì là vô số ác duyên tà kiến mà khởi lên. Và cũng thành tựu những gì là vô số thiện nhân chính kiến mà sinh khởi. Chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định, chính giải thoát, chính trí. Người có chính trí có thể diệt trừ tà trí, và vô số ác nhân tà trí sinh khởi cũng hoàn toàn bị diệt tận. Và vô số thiện pháp, nhân chính trí sinh khởi, thảy đều được thành tựu. “Thế nào là mười vô học pháp? Vô học chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định, chính giải thoát, chính trí. “Các Tỳ-kheo, đó là trăm pháp như thật không hư dối. Như Lai đã biết, rồi thuyết pháp một cách chân chính.” Bấy giờ, Xá-lợi-phất được Phật ấn khả. Các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Xá-lợi-phất thuyết, hoan hỷ phụng hành.

92 Thập diệt pháp 十滅法; dasa nijjaravatthūni, mười cơ sở diệt trừ.

11. KINH TĂNG NHẤT1
[57b26] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, rừng cây Kì-đà, vườn
Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.
Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Nay Ta sẽ nói pháp cho các ngươi nghe; pháp vi diệu,
khoảng đầu, khoảng giữa, khoảng cuối thảy đều chân
chính, có đầy đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh tịnh.
Đó là pháp tăng nhất. Các ngươi [57c] hãy lắng nghe,
hãy suy ngẫm kỹ! Ta sẽ giảng thuyết.”
1. Pháp một
Các Tỳ-kheo vâng lời lắng nghe. Phật nói với các Tỳ-
kheo:
“Pháp tăng nhất ấy là, một thành pháp, một tu pháp,
một giác pháp, một diệt pháp, một chứng pháp.
“Thế nào là một thành pháp? Đó là: không bỏ các
pháp thiện.
“Thế nào là một tu pháp? Đó là: thường tự niệm
thân.2“Thế nào là một giác pháp? Đó là: xúc hữu lậu.
“Thế nào là một diệt pháp? Đó là: ngã mạn.
“Thế nào là một chứng pháp? Đó là: vô ngại tâm giải

* 佛說長阿含第二分增一經第七
1
Bản Hán, quyển 9, Đại I tr. 57b-59b. Đại thể, đồng nhất với kinh
số 10. “Thập thượng” ở trên. Kinh này có các hạng mục ngắn hơn
và do chính Phật thuyết.
2
Tức niệm thân, hay thân hành niệm, Pāli: kāyagatāsati
sātasahagatā.

thoát.
2. Pháp hai
“Lại nữa, có hai thành pháp, hai tu pháp, hai giác
pháp, hai diệt pháp, hai chứng pháp.
“Thế nào là hai thành pháp? Biết tàm và biết quí.
“Thế nào là hai tu pháp? Chỉ và quán.
“Thế nào là hai giác pháp? Danh và sắc.
“Thế nào là hai diệt pháp? Vô minh và hữu ái.
“Thế nào là hai chứng pháp? Minh và giải thoát.
3. Pháp ba
“Lại nữa, có ba thành pháp, ba tu pháp, ba giác pháp,
ba diệt pháp, ba chứng pháp.
“Thế nào là ba thành pháp? 1. Thân cận thiện hữu, 2.
Tai nghe pháp âm, 3. Thành tựu pháp tùy pháp.
“Thế nào là ba tu pháp? Đó là ba tam-muội: không tam-
muội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam-muội.3
“Thế nào là ba giác pháp? Đó là ba thọ: khổ thọ, lạc
thọ, phi khổ phi lạc thọ.
“Thế nào là ba diệt pháp? Đó là ba ái: dục ái, hữu ái,
vô hữu ái.
“Thế nào là ba chứng pháp? Đó là ba minh: túc mạng
trí, thiên nhãn trí và lậu tận trí.
4. Pháp bốn
Lại nữa, có bốn thành pháp, bốn tu pháp, bốn giác
pháp, bốn diệt pháp, bốn chứng pháp.

3 Vô tác tam muội.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TĂNG NHẤT

“Thế nào là bốn thành pháp? Đó là luân pháp: 1. Sống
ở trung ương của đất nước. 2. Gần thiện hữu. 3. Tự cẩn
thận. 4. Có gốc rễ thiện đã được trồng từ đời trước.
“Thế nào là bốn tu pháp? Đó là bốn niệm xứ: 1. Tỳ-
kheo quán thân trên nội thân, tinh cần không biếng
nhác, ức niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán
thân trên ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức
niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên
nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm
không quên, trừ tham ưu ở đời. 2. Quán thọ. 3. Quán
tâm. 4. Quán pháp cũng như vậy.
“Thế nào là bốn giác pháp? Đó là bốn loại thực phẩm:
đoạn thực, xúc thực, ý tư thực, thức thực.
“Thế nào là bốn diệt pháp? Đó là bốn thủ: dục thủ,
ngã ngữ thủ, giới cấm thủ, và kiến thủ.
“Thế nào là bốn chứng pháp? Đó là bốn Sa-môn quả:
Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm quả, A-na-hàm quả, A-
la-hán quả.
5. Pháp năm
“Lại nữa, có năm thành pháp, năm tu pháp, năm giác
pháp, năm diệt pháp, năm chứng pháp.
“Thế nào là năm thành pháp? Đó là năm tinh cần chi:4
1. Tin Phật, Như Lai, Chí Chân, mười hiệu thành tựu.
[58a] 2. Không bệnh, thân thường an ổn. 3. Chất trực,
không dua xiểm, hướng thẳng đến con đường dẫn đến
Niết-bàn của Như Lai. 4. Chuyên tâm không tán loạn,
đọc cũng không quên lãng. 5. Khéo léo quán sát sự

4 Nguyên Hán: diệt tận chi.

sinh diệt của pháp, bằng thực hành của Hiền Thánh
mà diệt tận gốc rễ khổ.
“Thế nào là năm tu pháp? Đó là năm căn: tín căn, tinh
tấn căn, niệm căn, định căn, và tuệ căn.
“Thế nào là năm giác pháp? Đó là năm thủ uẩn: sắc
thủ uẩn, thọ, tưởng, hành thức thủ uẩn.
“Thế nào là năm diệt pháp? Đó là năm cái: tham dục
cái, sân nhuế cái, thụy miên cái, trạo hối cái, và nghi
cái.
“Thế nào là năm chứng pháp? Đó là năm tụ vô học: tụ
vô học giới, tụ vô học định, tụ vô học tuệ, tụ vô học
giải thoát, tụ vô học giải thoát tri kiến.
6. Pháp sáu
“Lại nữa có sáu thành pháp, sáu tu pháp, sáu giác
pháp, sáu diệt pháp, sáu chứng pháp.
“Thế nào là sáu thành pháp? Đó là sáu pháp tôn trọng:
Nếu có Tỳ-kheo tu sáu pháp tôn trọng, đáng kính,
đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không có tranh
tụng, hiệp nhất, không hỗn tạp. Những gì là sáu? 1.
Ở đây, Tỳ-kheo thân thường hành từ, kính đồng phạm
hạnh, sống với tâm nhân ái. Đó gọi là pháp, tôn trọng,
đáng kính, đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không
có tranh tụng, hiệp nhất, không tạp. 2-4. Lại nữa, Tỳ-
kheo khẩu hành từ, ý hành từ; được vật lợi dưỡng
đúng pháp và những thức ăn ở trong bát cũng đều đem
chia cho đồng phạm hạnh khác dùng chung, không
phân biệt đây kia. 5. Lại nữa, Tỳ-kheo, đối với đồng
phạm hạnh, khéo thọ trì đầy đủ giới mà bậc thánh
hành trì, không phạm, không hủy, không nhiễm ô,

TRƯỜNG A HÀM – KINH TĂNG NHẤT

được bậc trí khen ngợi, thành tựu tâm định. 6. Cùng
với các đồng phạm hạnh, thành tựu chính kiến dẫn
đến sự xuất yếu của Hiền Thánh, chân chính diệt tận
khổ, đó gọi là pháp tôn trọng, đáng kính đáng trọng,
khiến chúng hòa hợp, không có tranh tụng, hiệp nhất,
không hỗn tạp.
“Thế nào là sáu tu pháp? Đó là sáu tu niệm: niệm
Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí,
niệm thiên.
“Thế nào là sáu giác pháp? Đó là sáu nội xứ: nhãn xứ,
nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ.
“Thế nào là sáu diệt pháp? Đó là sáu ái thân: sắc ái,
thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái.
“Thế nào là sáu chứng pháp? Đó là sáu thần thông: 1.
Thần túc thông chứng. 2. Thiên nhĩ thông chứng. 3.
Tri tha tâm thông chứng. 4. Túc mạng thông chứng. 5.
Thiên nhãn thông chứng. 6. Lậu tận thông chứng.
7. Pháp bảy
“Lại nữa, có bảy thành pháp, bảy tu pháp, bảy giác
pháp, bảy diệt pháp, bảy chứng pháp.
“Thế nào là bảy thành pháp? Đó là bảy tài sản: tín là
tài sản, giới là tài sản, tàm là tài sản, quí là tài sản, đa
văn là tài sản, xả thí là tài sản, tuệ là tài sản.
“Thế nào là bảy tu pháp? Đó là bảy giác chi: ở đây,
Tỳ-kheo [58b] tu niệm giác chi, y vô dục, y tịch diệt,
y viễn ly. Tu pháp, tu tinh tấn, tu hỷ, tu khinh an, tu
định, tu xả, y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly.
“Thế nào là bảy giác pháp? Đó là bảy trú xứ thức:
Hoặc có chúng sinh với nhiều thân khác nhau, nhiều

tưởng khác nhau, đó là một phần chư Thiên và loài người vậy. Đó là thức trú thứ nhất. Lại có chúng sinh, với nhiều thân khác nhau nhưng một tưởng, đó là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là thức trú thứ hai. Lại có chúng sinh với một thân nhưng nhiều tưởng khác nhau, đó là trời Quang âm. Đó là thức trú thứ ba. Lại có chúng sinh với một thân và một tưởng giống nhau, đó là trời Biến tịnh. Đó là thức trú thứ tư. Lại có chúng sinh trú không vô biên xứ. Đó là thức trú thứ năm. Lại có chúng sinh trú ở thức vô biên xứ. Đó là thức trú thứ sáu. Hoặc trú vô sở hữu xứ. Đó là thức trú thứ bảy. “Thế nào là bảy diệt pháp? Đó là bảy tùy miên: tùy miên dục ái, tùy miên hữu ái, tùy miên kiến, tùy miên mạn, tùy miên sân nhuế, tùy miên vô minh, tùy miên nghi. “Thế nào là bảy chứng pháp? Đó là bảy năng lực diệt tận lậu hoặc: ở đây, Tỳ-kheo, đối với hết thảy khổ, sự tập khởi của khổ, sự diệt trừ, vị ngọt, sự tai hại, và sự xuất ly của khổ mà biết như thật, thấy như thật; quán sát dục như hầm lửa, và cũng như đao kiếm, biết dục, thấy dục, không tham nơi dục, tâm không trụ nơi dục. Ở trong đó lại khéo quán sát; sau khi đã như thật giác tri, như thật thấy, tham, tật, ác bất thiện pháp của thế gian không rò rỉ, không sinh khởi. Tu tứ niệm xứ, tu tập nhiều lần, thực hành nhiều lần. Tu năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Hiền Thánh đạo, tu tập nhiều lần, thực hành nhiều lần. 8. Pháp tám “Lại nữa, có tám thành pháp, tám tu pháp, tám giác pháp, tám diệt pháp, tám chứng pháp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TĂNG NHẤT

“Thế nào là tám thành pháp? Đó là tám nhân duyên khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh nhưng có thể sở đắc trí, và nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tăng trưởng. Những gì là tám? Ở đây, Tỳ-kheo sống nương tựa Thế Tôn, hoặc nương tựa sư trưởng, hoặc nương tựa đồng phạm hạnh có trí tuệ, sinh tâm tàm quí, có ái, có kỉnh. Đó là nhân duyên thứ nhất, khiến cho chưa đắc phạm hạnh mà chứng đắc trí; nếu đắc phạm hạnh rồi thì trí tăng trưởng. Lại nữa, nương tựa Thế Tôn (hoặc đồng phạm hạnh), tùy thời mà thưa hỏi: ‘Pháp này có ý nghĩa gì? Dẫn đến đâu?’, khi ấy các Tôn trưởng liền mở bày cho nghĩa lý thậm thâm. Đó là nhân duyên thứ hai. Sau khi nghe pháp thân tâm an lạc, an tĩnh. Đó là nhân duyên thứ ba. Không luận bàn những tạp luận vô ích làm chướng ngại đạo; vị ấy đến giữa đại chúng, hoặc tự mình thuyết pháp, hoặc thỉnh người khác thuyết, mà vẫn không bỏ sự im lặng của Hiền Thánh. Đó là nhân duyên thứ tư. Đa văn, quảng bác, ghi nhớ không quên các pháp thâm áo, thiện xảo ở khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, [58c] có nghĩa có vị, chân thật, đầy đủ phạm hạnh. Sau khi nghe thì ghi nhớ trong lòng, kiến giải không lay động. Đó là nhân duyên thứ năm. Tu tập tinh cần, diệt ác tăng thiện, gắng sức thực hành không bỏ pháp ấy. Đó là nhân duyên thứ sáu. Bằng trí tuệ mà nhận thức pháp sinh diệt, chỗ thú hướng của Hiền Thánh, tận cùng biên tế của khổ. Đó là nhân duyên thứ bảy. Quán tướng sinh và tướng diệt của năm thủ uẩn: Đây là sắc, đây là sự tập khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức, sự diệt tận của thọ, tưởng, hành, thức. Đó là nhân duyên thứ

tám, khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh mà sở đắc trí,
nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tuệ tăng trưởng.
“Thế nào là tám tu pháp? Đó là tám chi Hiền Thánh
đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp,
chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định.
“Thế nào là tám giác pháp? Đó là tám pháp ở đời: lợi,
suy, vinh, nhục, khen, chê, khổ, lạc.
“Thế nào là tám diệt pháp? Đó là tám tà: tà kiến, tà tư
duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm,
tà định.
“Thế nào là tám chứng pháp? Đó là tám giải thoát.
Bên trong có sắc tưởng, quán sắc: giải thoát thứ nhất.
Bên trong không có sắc tưởng, quán ngoại sắc: giải
thoát thứ hai. Tịnh giải thoát: giải thoát thứ ba. Vượt
sắc tưởng, diệt hữu đối tưởng, an trú không vô biên
xứ: giải thoát thứ tư. Vượt qua không vô biên xứ, an
trú thức vô biên xứ: giải thoát thứ năm. Vượt qua thức
vô biên xứ, an trú vô sở hữu xứ: giải thoát thứ sáu.
Vượt qua vô sở hữu xứ, an trú phi tưởng phi phi tưởng
xứ: giải thoát thứ bảy. Vượt phi tưởng phi phi tưởng
xứ, an trú tưởng thọ diệt: giải thoát thứ tám.
9. Pháp chín
“Lại nữa, có chín thành pháp, chín tu pháp, chín giác
pháp, chín diệt pháp, chín chứng pháp.
“Thế nào là chín thành pháp? Đó là chín tịnh cần chi:
giới tịnh cần chi, tâm tịnh cần chi, kiến tịnh cần chi,
độ nghi tịnh cần chi, phân biệt tịnh cần chi, đạo tịnh
cần chi, trừ tịnh cần chi, vô dục tịnh cần chi, giải thoát
tịnh cần chi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TĂNG NHẤT

“Thế nào là chín tu pháp? Đó là chín gốc rễ của hỷ: 1. hỷ, 2. ái, 3. duyệt, 4. lạc, 5. định, 6. như thật tri, 7. trừ xả, 8. vô dục, 9. giải thoát. “Thế nào chín giác pháp? Đó là chín chúng sinh cư. 1. Hoặc có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, với nhiều tưởng khác nhau, tức là một phần chư Thiên và loài Người. Đó là nơi cư trú thứ nhất của chúng sinh. 2. Lại có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, nhưng với một tưởng giống nhau, tức là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là cư trú thứ hai của chúng sinh. 3. Lại có chúng sinh với một thân giống nhau, nhưng với nhiều tưởng khác nhau, tức là trời Quang âm. Đó là cư trú thứ ba của chúng sinh. 4. Lại có chúng sinh với một thân một tưởng giống nhau, tức là trời Biến tịnh. Đó là cư trú thứ tư của chúng sinh. 5. Lại có chúng sinh không có tưởng và không có giác tri, tức là trời Vô tưởng. Đó là cư trú thứ năm của chúng sinh. 6. Lại có chúng sinh [59a] an trú hư không vô biên xứ. Đó là cư trú thứ sáu của chúng sinh. 7. Lại có chúng sinh an trú thức vô biên xứ. Đó là an trú thứ bảy của chúng sinh. 8. Lại có chúng sinh an trú vô sở hữu xứ. Đó là cư trú thứ tám của chúng sinh. 9. Lại có chúng sinh an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đó là cư trú thứ chín của chúng sinh. “Thế nào là chín diệt pháp? Đó là chín gốc rễ của ái. Nhân ái có tầm cầu. Nhân cầu có lợi. Nhân lợi có dụng. Nhân dụng có dục. Nhân dục có chấp trước. Nhân trước có tật đố. Nhân tật có thủ. Nhân thủ có hộ. “Thế nào là chín chứng pháp? Đó là chín thứ đệ diệt. Nếu nhập sơ thiền, thì gai nhọn là âm thanh bị diệt trừ.

Nhập đệ nhị thiền, gai nhọn là tầm và tứ bị diệt trừ. Nhập đệ tam thiền, gai nhọn là hỷ bị diệt trừ. Nhập đệ tứ thiền, gai nhọn là hơi thở ra vào bị diệt trừ. Nhập không vô biên xứ, gai nhọn là sắc tưởng bị diệt trừ. Nhập thức vô biên xứ, gai nhọn là không tưởng bị diệt trừ. Nhập vô sở hữu xứ, gai nhọn là thức tưởng bị diệt trừ. Nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ, gai nhọn là vô sở hữu tưởng bị diệt trừ. Nhập diệt tận định, gai nhọn là tưởng và thọ bị diệt trừ. 10. Pháp mười “Lại nữa, có mười thành pháp, mười tu pháp, mười giác pháp, mười diệt pháp, mười chứng pháp. “Thế nào là mười thành pháp? Đó là mười cứu hộ pháp. 1. Tỳ-kheo đầy đủ hai trăm năm mươi giới, đầy đủ oai nghi, thấy lỗi nhỏ nhặt sinh tâm lo sợ lớn, chân chính học giới, tâm không nghiêng lệch. 2. Có được thiện tri thức. 3. Ngôn ngữ trung chính, nhẫn nhịn được nhiều điều. 4. Ưa cầu thiện pháp, phân bố không tiếc lẫn. 5. Các đồng phạm hạnh có việc phải làm liền đến giúp đỡ không lấy làm mệt nhọc, làm được những việc khó làm và cũng dạy người khác làm. 6. Nghe nhiều; nghe xong thì ghi nhớ không hề quên. 7. Tinh tấn, diệt trừ bất thiện pháp, tăng trưởng thiện pháp. 8. Thường tự chuyên niệm, không có tưởng khác, nhớ những hành vi thiện từ trước như thấy trước mắt. 9. Thành tựu trí tuệ, quán sự sinh diệt của các pháp, bằng pháp luật Hiền Thánh mà đoạn trừ gốc khổ. 10. Vui với sự nhàn cư, chuyên niệm tư duy, ở trung gian thiền, không có đùa giỡn. “Thế nào là mười tu pháp? Đó là mười chính hành.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TĂNG NHẤT

Chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp,
chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định,
chính giải thoát, chính tri.
“Thế nào là mười giác pháp? Đó là mười sắc xứ.
Nhãn xứ, nhĩ, tỉ, thiệt, thân xứ; sắc, thanh, hương, vị,
xúc xứ.
“Thế nào là mười diệt pháp? Đó là mười tà hành. Tà
kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn,
tà niệm, tà định, tà giải thoát, tà trí.
“Thế nào là mười chứng pháp? Đó là mười vô học
pháp. Vô [59b] học chính kiến, chính tư duy, chính
ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính
niệm, chính định, chính giải thoát, chính trí.
“Các Tỳ-kheo, đó tăng nhất pháp. Ta nay đã nói cho
các ngươi pháp như vậy. Ta, Như Lai, đã làm đầy đủ
những điều cần làm cho đệ tử. Với lòng thương yêu,
Ta đã răn dạy các ngươi. Các ngươi cũng nên tinh tấn
phụng hành.
“Này các Tỳ-kheo, hãy ở chỗ thanh vắng, dưới gốc
cây hay bãi đất trống, tinh cần tọa thiền, chớ tự để
mình buông lung. Nay không nỗ lực, về sau hối hận
nào có ích gì. Đó là lời Ta răn dạy, hãy tinh tấn thọ
trì.”
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật
thuyết, hoan hỷ phụng hành.5

5 Bản Hán, hết quyển 9.

12. KINH TAM TỤ
[59b15] Tôi nghe như vầy.
Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, rừng Kì Thọ, vườn
Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.
Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, Ta sẽ nói cho các ngươi nghe pháp
vi diệu, có nghĩa, có vị, đầy đủ phạm hạnh thanh tịnh.
Đó là pháp ba tụ. Các ngươi hãy lắng nghe, hãy suy
nghĩ kỹ. Ta sẽ nói.”
1. Pháp một
Các Tỳ-kheo vâng lời Phật dạy, chú ý lắng nghe.
Phật nói:
“Tỳ-kheo, pháp ba tụ ấy là: một pháp dẫn đến ác thú;
một pháp dẫn đến thiện thú; một pháp dẫn đến Niết-
bàn.
“Thế nào là một pháp dẫn đến ác thú? Không có nhân
từ, ôm lòng độc hại. Đó là một pháp dẫn đến ác thú.
“Thế nào là một pháp dẫn đến thiện thú? Không đem
ác tâm gia hại chúng sinh. Đó là một pháp dẫn đến
thiện thú.
“Thế nào là một pháp dẫn đến Niết-bàn? Thường tinh
cần tu niệm xứ về thân. Đó là một pháp dẫn đến Niết-
bàn.
2. Pháp hai
“Lại có hai pháp thú hướng ác thú. Lại có hai pháp
thú hướng thiện thú. Lại có hai pháp thú hướng Niết-

bàn.
“Thế nào là hai pháp dẫn đến ác thú? Hủy giới và phá
kiến.
“Thế nào là hai pháp dẫn đến thiện thú? Có đủ giới và
có đủ kiến.
“Thế nào là hai pháp dẫn đến Niết-bàn? [59c] Chỉ và
quán.
3. Pháp ba
“Lại có ba pháp thú hướng ác thú. Ba pháp thú hướng
thiện thú. Ba pháp thú hướng Niết-bàn.
“Thế nào là ba pháp hướng đến ác thú? Ba bất thiện
căn: tham bất thiện căn, nhuế bất thiện căn, si bất
thiện căn.
“Thế nào là ba pháp dẫn đến thiện thú? Ba thiện căn:
vô tham thiện căn, vô nhuế thiện căn, vô si thiện căn.
“Thế nào là ba pháp dẫn đến Niết-bàn? Ba tam-muội:
không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam-
muội.
4. Pháp bốn
“Lại có bốn pháp dẫn đến ác thú. Bốn pháp dẫn đến
thiện thú. Bốn pháp* thú hướng Niết-bàn.
“Thế nào là bốn pháp thú hướng ác thú? Lời nói thiên
vị, lời nói thù hận, lời nói sợ hãi, lời nói ngu si.
“Thế nào là bốn pháp dẫn đến thiện thú? Lời nói
không thiên vị, lời nói không thù hận, lời nói không
sợ hãi, lời nói không ngu si.

* 第二分三聚經第八

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM TỤ

“Thế nào là bốn pháp dẫn đến Niết-bàn? Bốn niệm
xứ: thân niệm xứ, thọ niệm xứ, tâm niệm xứ, pháp
niệm xứ.
5. Pháp năm
“Lại có năm pháp dẫn đến ác thú, năm pháp dẫn đến
thiện thú, năm pháp dẫn đến Niết-bàn.
“Thế nào là năm pháp dẫn đến ác thú? Phá năm giới:
giết, trộm, dâm dật, nói dối, uống rượu.
“Thế nào là năm pháp dẫn đến thiện thú? Thọ trì năm
giới: không giết, không trộm, không dâm dật, không
dối, không uống rượu.
“Thế nào là năm pháp dẫn đến Niết-bàn? Năm căn:
tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn.
6. Pháp sáu
“Lại có sáu pháp dẫn đến ác thú, sáu pháp dẫn đến
thiện thú, sáu pháp thú hướng Niết-bàn.
“Thế nào là sáu pháp dẫn đến ác thú? Sáu bất kính:
không kính Phật, không kính Pháp, không kính Tăng,
không kính giới, không kính định, không kính cha
mẹ.
“Thế nào là sáu pháp dẫn đến thiện thú? Kính Phật,
kính Pháp, kính Tăng, kính giới, kính định, kính cha
mẹ.
“Thế nào là sáu pháp dẫn đến Niết-bàn? Sáu tùy
niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí,
niệm giới, niệm thiên.
7. Pháp bảy
“Lại có bảy pháp dẫn đến ác thú, bảy pháp dẫn đến

thiện thú, bảy pháp dẫn đến Niết-bàn.
“Thế nào là bảy pháp dẫn đến ác thú? Giết, trộm, dâm
dật, nói dối, nói hai lưỡi, ác khẩu, ỷ ngữ.
“Thế nào là bảy pháp dẫn đến thiện thú? Không giết,
không trộm, không dâm dật, không nói dối, không nói
hai lưỡi, không ác khẩu, không ỷ ngữ.
“Thế nào là bảy pháp dẫn đến Niết-bàn? Bảy giác chi:
niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, kh-
inh an giác chi, định giác chi, hỷ giác chi, xả giác chi.
8. Pháp tám
“Lại có tám pháp dẫn đến ác thú, tám pháp dẫn đến
thiện thú, tám pháp dẫn đến Niết-bàn.
“Thế nào là tám pháp dẫn đến ác thú? Tám tà hành:
tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, [60a] tà mạng, tà
tinh tấn, tà niệm, tà định.
“Thế nào là tám pháp dẫn đến thiện thú? Thế gian
chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp,
chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định.
“Thế nào là tám pháp dẫn đến Niết-bàn? Tám Hiền
Thánh đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính
định.
9. Pháp chín
“Lại có chín pháp dẫn đến ác thú, chín pháp dẫn đến
thiện thú, chín pháp dẫn đến Niết-bàn.
“Thế nào là chín pháp dẫn đến thiện thú? Chín ưu não:
Có người xâm hại ta: nó đã xâm hại, đang xâm hại, sẽ
xâm hại. Có người xâm hại cái ta yêu: nó đã xâm hại,

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM TỤ

đang xâm hại, sẽ xâm hại. Có người yêu kính cái ta
ghét: nó đã yêu kính, đang yêu kính, sẽ yêu kính.
“Thế nào là chín pháp dẫn đến thiện thú? ‘Có người
xâm hại ta’, ích gì mà ta sinh não: đã không sinh não,
đang không sinh não, sẽ không sinh não. ‘Có người
xâm hại cái ta yêu’, ích gì ta sinh não: đã không sinh
não, đang không sinh não, sẽ không sinh não. ‘Có
người yêu kính cái ta ghét’, ích gì ta sinh não: đã
không sinh não, đang không sinh não, sẽ không sinh
não.
“Thế nào là chín pháp dẫn đến Niết-bàn? Chín thiện
pháp: 1. hỷ, 2. ái, 3. duyệt, 4. lạc, 5. định, 6. thật tri, 7.
trừ xả, 8. vô dục, 9. giải thoát.
10. Pháp mười
“Lại có mười pháp dẫn đến ác thú, mười pháp dẫn đến
thiện thú, mười pháp dẫn đến Niết-bàn.
“Thế nào là mười pháp dẫn đến ác thú? Mười bất thiện:
thân với giết, trộm, tà dâm; khẩu với nói dối, hai lưỡi,
ác khẩu, ỷ ngữ; ý với tham lam, tật đố, tà kiến.
“Thế nào là mười pháp dẫn đến thiện thú? Mười thiện
hành: thân với không giết, không trộm, không tà dâm;
khẩu với không nói dối, không hai lưỡi, không ác
khẩu, không ỷ ngữ; ý với không tham lam, không tật
đố, không tà kiến.
“Thế nào là mười pháp dẫn đến Niết-bàn? Mười
trực đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính
định, chính giải thoát, chính tri.
“Này các Tỳ-kheo, mười pháp như vậy đưa đến Niết-

bàn. Đó là Chính pháp vi diệu gồm ba tụ. Ta, là Như
Lai, đã làm đầy đủ những điều cần làm cho đệ tử, vì
nghĩ đến các ngươi nên chỉ bày lối đi. Các ngươi cũng
phải tự lo cho thân mình, hãy ở nơi thanh vắng, dưới
gốc cây mà tư duy, chớ lười biếng. Nay không gắng
sức, sau hối không ích gì.”
Các Tỳ-kheo sau khi nghe những lời Phật dạy, hoan
hỷ phụng hành.

13. KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG TIỆN
Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Câu-lưu-sa, trú xứ Kiếp-ma-
sa,1 [60b] cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.

I. DUYÊN KHỞI
1. Tư duy của A-nan
Bấy giờ, A-nan ở tại chỗ thanh vắng suy nghĩ: “Kì
diệu thay! Hy hữu thay! Ánh sáng của mười hai duyên
khởi2 mà đức Thế Tôn đã dạy thật là sâu xa, khó hiểu!
Nhưng theo ý ta quán xét thì như thấy ở trước mắt, có
gì mà gọi là sâu xa?”
Rồi thì, A-nan liền rời khỏi tịnh thất đi đến chỗ Phật;
đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi sang một bên, bạch Thế
Tôn rằng:
“Vừa rồi, ở nơi tịnh thất, con tự thầm nghĩ: ‘Kì diệu

* 佛說長阿含第二分大緣方便經第九
1
Câu-lưu-sa quốc Kiếp-ma-sa trú xứ 拘流沙國劫摩沙住處; Pl.:
Kurūsu viharati Kammāsadhammaṃ nāma Kurūnaṃ nigamo,
trú giữa những người Kuru, tại một ấp của người Kuru gọi là
Kammāsadhamma. T 14: Câu-loại quốc, Pháp trị xứ 拘類國法
治處.
2
Thập nhị nhân duyên chi quang minh thậm thâm nan giải 十二
因緣之光明甚深難解; D15 (ii 55): yāva gambīro cāyaṃ bhante,
paṭiccasamuppādo gambīrāvabhāso ca, lý duyên khởi thật sâu
xa, sự biểu hiện (ánh sáng) cũng rất sâu xa. T 26(97): Thử duyên
khởi thậm kì; cực thậm thâm; minh diệc thậm thâm. 此緣起甚奇
極甚深明亦甚深: duyên khởi này thật kì diệu, rất sâu thẳm; ánh
sáng của nó cũng rất sâu thẳm.

thay! Hy hữu thay! Ánh sáng của mười hai duyên khởi mà Đức Thế Tôn đã dạy thật là sâu xa, khó hiểu! Nhưng theo ý ta quán xét thì như thấy ở trước mắt, có gì mà gọi là sâu xa?’” Bấy giờ, Phật bảo A-nan: “Thôi, thôi, A-nan! Chớ nói như vậy. Ánh sáng của mười hai duyên khởi rất sâu xa, khó hiểu. Mười hai duyên khởi này khó thấy, khó biết. Chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, những người chưa thấy duyên, nếu muốn tư lương, quán sát, phân biệt nghĩa lý của nó, đều bị hoang mê không thể thấy nổi. 2. Quan hệ các chi duyên khởi “Này A-nan, nay Ta nói với ngươi: Già-chết có duyên. Nếu có người hỏi: Cái gì là duyên của già-chết? Hãy trả lời người ấy: Sinh là duyên của già-chết. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của sinh. Hãy trả lời: Hữu là duyên của sinh. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của hữu? Hãy trả lời: Thủ là duyên của hữu. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thủ? Hãy trả lời: Ái là duyên của thủ. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của ái? Hãy trả lời: Thọ là duyên của ái.3 Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thọ? Hãy trả lời: Xúc là duyên của thọ. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của xúc? Hãy trả lời: Sáu xứ là duyên của xúc. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của sáu xứ? Hãy trả lời: Danh sắc là duyên của sáu xứ. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của danh sắc? Hãy trả lời: Thức là duyên của danh sắc. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thức?

3
T 14: lần ngược từ lão tử lên đến ái thì trở lui: ái cầu 愛求 nhân
duyên thọ 受 (thủ); thọ (thủ) nhân duyên hữu 有; hữu nhân duyên
sinh 生; sinh nhân duyên lão tử 老死.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

Hãy trả lời: Hành là duyên của thức.4 Nếu lại hỏi: Cái
gì là duyên của hành? Hãy trả lời: Vô minh5 là duyên
của hành.
“Này A-nan, như vậy duyên vô minh có hành, duyên
hành có thức, duyên thức có danh sắc, duyên danh sắc
có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên xúc có thọ,
duyên thọ có ái, duyên ái có thủ, duyên thủ có hữu,
duyên hữu có sinh, duyên sinh có già, chết, lo, rầu,
khổ, não, tập thành một khối đại hoạn. Đó là duyên
của khối đại khổ uẩn vậy.6
3. Ý nghĩa các chi
a. Từ sinh đến thọ
“Này A-nan, duyên sinh có già-chết: điều này có ý
nghĩa gì? Giả sử hết thảy chúng sinh không có sinh,7
thì có già-chết không?”8
4
D15 ibid.: kiṃpaccayā viññāṇan’ti iti ce vadeyya, nāmarūpaccayā
viññāṇan’ti iccassa vacanīyaṃ iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā
viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmaūpaṃ: duyên gì có thức? Duyên
danh sắc có thức. “Duyên danh sắc có thức, duyên thức có danh
sắc.” Cf. D 14. Lưu ý, trong các bản Pàli dẫn trên, không đề cập
đến hai chi cuối là hành (saṅkhāra) và vô minh (avijja). Nhưng,
bản Hán, trong phần quảng diễn sau, cũng chỉ truy lên đến “thức
duyên danh sắc và danh sắc duyên thức”, không lên đến hành và
vô minh.
5
Nguyên Hán: si 痴.
6
D 25 ibid.: evam etassa kevalassa dukkhakkhandassa samudayo hoti,
đó là sự tập khởi của khối đau khổ toàn diện này.
7
T 26(97): “giả sử không có sinh; cá…, chim…, trời..., người…, không
có cái gì, không có bất cứ nơi đâu có sinh…” Cf. T 14.
8
D15, ibid.: sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ
paññāyethā”ti? “Nếu hoàn toàn không có sự sinh, hay sinh đã diệt,
thì có thể có khái niệm về già-chết không?”

“A-nan đáp: “Không.”
“Vậy nên, A-nan, Ta do lẽ đó, biết già-chết do sinh,
duyên sinh có già-chết, nghĩa của Ta nói thế đó.9
“Lại nữa, này A-nan, duyên hữu mà có sinh là nghĩa
thế nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục
hữu, sắc hữu, vô sắc hữu, thế thì có sinh không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết sinh do hữu, duyên hữu
có sinh. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.
“Lại nữa, này A-nan, duyên thủ mà có hữu là nghĩa
thế nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục thủ,
kiến thủ, giới thủ, ngã thủ, thế thì có hữu không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết hữu do thủ, duyên thủ
có hữu. Nghĩa của Ta nói tại đó.
“Lại nữa, này A-nan, duyên ái mà có thủ là nghĩa thế
nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục ái, hữu
ái, vô hữu ái,10 thế thì có thủ không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết thủ do ái, duyên ái có
thủ. Nghĩa của Ta nói tại đó.
“Lại nữa, này A-nan, duyên thọ mà có ái, là nghĩa thế

9
Pāli, ibid.: eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo
jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti, như vậy là nhân, nhân do, tập khởi,
duyên của già-chết, đó là sinh. T 26(97): đó là nhân 因, là tập習,
là bản 本, là duyên 緣 của già-chết, tức là sinh.
10
Pāli, ibid.: sáu ái thân, sắc ái (rūpataṇhā), cho đến pháp ái
(dhammataṇhā).

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có cảm thọ
lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ không lạc không khổ,11 thế
thì có ái không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết ái do thọ, duyên thọ có
ái. Nghĩa của Ta nói tại đó.
b. Chín ái bản
“A-nan, nên biết, nhân tham ái mà có tầm cầu, nhân
tầm cầu mà đắc lợi, nhân đắc lợi mà thọ dụng, nhân thọ
dụng mà tham muốn, nhân tham muốn mà tham chấp,
nhân tham chấp mà tật đố, nhân tật đố mà chấp thủ,
nhân chấp thủ mà phòng hộ.12 Này A-nan, do phòng
hộ nên mới có dao gậy, tranh cãi, gây vô số điều ác.
Nghĩa của Ta nói là ở đó. Này A-nan, nghĩa đó thế
nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không phòng hộ thế
thì có dao gậy, tranh cãi, gây ra vô số ác không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết dao gậy, tranh cãi là

11 Pāli, ibid.: sáu thọ thân: thọ sinh bởi nhãn xúc (cakkhusamphassajā vedanā), cho đến thọ sinh bởi ý xúc (maTsamphassajā vedanā). 12 Chuỗi quan hệ của chín ái bản (P. taṇhāmūla), Hán: ái 愛, cầu 求, lợi 利, dụng 用, dục 欲, trước 著, tật 嫉, thủ 守, hộ 護. Pl.: taṇhā (khát ái), pariyesanā (tầm cầu), lābho (thủ đắc), viniccha- yo (quyết định, sử dụng), chandarāgo (ham muốn), ajjhosānaṃ (tham chấp), pariggaho (giữ chặt), macchariyaṃ (keo kiệt), ārakkho (canh giữ). Cf. T 26 (97): ái 愛, cầu 求, lợi 利, phân 分, nhiễm dục 染欲, trước 著, xan 慳, gia 家, thủ 守. T 14: ái 愛, cầu 求, lợi 利, kế 計, lạc dục 樂欲, vãng ái 往愛, xan 慳, hữu gia 有 家, thủ 守. Xem thêm các kinh Chúng tập, Thập thượng, Tăng nhất, mục pháp số 9.

do tâm phòng hộ, nhân bởi tâm phòng hộ mà sinh ra.
Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại này A-nan, nhân chấp thủ
mà có phòng hộ13 là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh
không tâm chấp thủ thế thì có phòng hộ không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết có phòng hộ là do chấp
thủ; nhân chấp thủ mà có sự phòng hộ. Nghĩa của Ta
nói là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân tật đố có chấp
thủ là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không có tâm
tật đố thế thì có chấp thủ không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết chấp thủ do tật đố; nhân
tật đố mà có chấp thủ. Nghĩa của ta nói là ở đó. Lại
nữa, này A-nan, nhân tham chấp mà có tật đố là nghĩa
thế nào? Giả sử chúng sinh không tham chấp thế thì
có tật đố không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tật đố do tham chấp;
nhân tham chấp mà có tật đố. Nghĩa của Ta nói là ở
đó. Lại nữa, này A-nan, nhân ham muốn mà có tham
chấp là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không ham
muốn thế thì có đắm trước không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tham chấp do ham muốn;
nhân ham muốn mà có tham chấp. Nghĩa của Ta nói là
ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân thọ dụng mà có ham

13 Pāli, ibid.: nhân keo kiệt mà có canh giữ (macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti.).

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

muốn là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không thọ
dụng thế thì có ham muốn không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết ham muốn do thọ dụng;
nhân thọ dụng mà có ham muốn. Nghĩa của Ta nói
là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân đắc lợi mà có thọ
dụng là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không đắc
lợi thế thì có thọ dụng không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết thọ dụng do đắc lợi;
nhân đắc lợi mà có thọ dụng. Nghĩa của Ta nói là ở
đó. Lại nữa, này A-nan, nhân tầm cầu mà có đắc lợi là
nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không tầm cầu thế
thì có đắc lợi không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết đắc lợi do tầm cầu; nhân
tầm cầu mà có đắc lợi. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại
nữa, này A-nan, nhân tham ái mà có tầm cầu là nghĩa
thế nào? Giả sử chúng sinh không tham ái thế thì có
tầm cầu không?
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tầm cầu do tham ái;
nhân tham ái mà có tầm cầu. Điều mà Ta nói, ý nghĩa
là ở đó.”
Lại bảo A-nan:
“Nhân tham ái mà có tầm cầu, cho đến có thủ hộ. Thọ
cũng vậy. Nhân thọ có tầm cầu, cho đến thủ hộ.”
c. Xúc

Phật lại bảo A-nan:
“Duyên xúc mà có thọ, là nghĩa thế nào? Giả sử không
có con mắt, không có sắc, không có thức con mắt, thế
thì có xúc không?”
Đáp: “Không.”
“Nếu không có tai, không có tiếng, không có thức của
tai; không có mũi, không có hương, không có thức
của mũi; không có lưỡi, không có vị, không có thức
của lưỡi; không có thân, xúc, thức của thân; không có
ý, pháp, ý thức, thế thì có xúc không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, giả sử chúng sinh không [61b] có xúc,
thế thì có thọ không?”
Đáp: “Không.”
“A-nan, Ta do nghĩa đó, biết thọ do xúc; duyên xúc
mà có thọ. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.
“Này A-nan, duyên danh sắc mà có xúc, là nghĩa thế
nào? Giả sử chúng sinh không có danh sắc, thế thì có
tâm xúc14 không?”

14 Hán: tâm xúc 心觸. T 14: tâm cánh 心更. Cf. 15 (ii 52).: yehi … ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa pa- ññatti hoti, tesu (…) asati api nu kho rūpakāye adhivacana- sam- phasso paññāyethā ti? “Với những hình thái, dấu hiệu, hình tướng, biểu hiện, mà danh thân (danh trong danh sắc) được khái niệm, nếu những hình thái ấy không tồn tại, thì có thể có khái niệm về xúc chạm tinh thần nơi sắc thân (sắc trong danh sắc) được không ?” adhivacana-samphassa: tăng ngữ xúc, danh mục xúc, sự xúc chạm do bởi các yếu tố tinh thần hay tâm lý (danh); tương đối với paṭigha-samphassa, hữu đối xúc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

Đáp: “Không.”
“Nếu chúng sinh không có hình sắc, tướng mạo, thế
thì có thân xúc không?”15
Đáp: “Không.”
“Nếu không có danh sắc, thế thì có xúc không?”
Đáp: “Không.”
“A-nan, Ta do lẽ đó, biết xúc do danh sắc; duyên danh
sắc mà có xúc. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.
d. Thức và danh sắc
“Này A-nan, duyên thức mà có danh sắc, là nghĩa thế
nào? Nếu thức không nhập thai mẹ thì chừng có danh
sắc không?”
Đáp: “Không.”
“Nếu thức nhập thai mẹ rồi không sinh ra,16 thế thì có
danh sắc không?”
Đáp: “Không.”
“Nếu thức ra khỏi thai mẹ mà đứa hài nhi bị hỏng thì

15 Hán: thân xúc 身觸. Cf. D15, ibid. : yehi … ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu (…) asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā ti? “Với những hình thái, những dấu hiệu, những hình tướng, những biểu hiện mà có khái niệm về sắc thân; nếu những cái ấy không tồn tại, thì có thể có khái niệm về xúc chạm bởi vật chất (sắc) nơi danh thân được không? paṭigha-samphassa: hữu đối xúc, xúc chạm do đối ngại, tức sự tiếp xúc bởi vật chất, trái với adhivacana-sampha- ssa, sự tiếp xúc bởi tinh thần. 16 Hán: nhập thai bất xuất 入胎不出; Pl.: viññāṇaṃ mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, thức sau khi vào thai mẹ mà lại đi ra (bị trụy thai).

danh sắc có được tăng trưởng không?”
Đáp: “Không.”
“A-nan, nếu không có thức, thế thì có danh sắc
không?”
Đáp: “Không.”
“A-nan, Ta do lẽ đó, biết danh sắc do thức; duyên thức
mà có danh sắc. Nghĩa của ta nói là ở đó.
“A-nan, duyên danh sắc có thức là nghĩa thế nào? Nếu
thức không trụ nơi danh sắc thời thức không có trú xứ.
Nếu thức không có trú xứ, thế thì có sinh, già, bệnh,
chết, ưu bi khổ não không?”
Đáp: “Không.”
“Này A-nan, nếu không danh sắc thì có thức không?”
Đáp: “Không.”
“A-nan, Ta do lẽ đó, biết thức do danh sắc; duyên
danh sắc mà có thức. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Vậy
nên, duyên danh sắc có thức, duyên thức có danh sắc,
duyên danh sắc có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên
xúc có thọ, duyên thọ có ái, duyên ái có thủ, duyên
thủ có hữu, duyên hữu có sinh, duyên sinh có già-
chết, ưu bi khổ não, tập thành một đại khổ uẩn.
“Này A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ, trong giới
hạn ấy là sự thích ứng, trong giới hạn ấy là hạn lượng,
trong giới hạn ấy là sự phô diễn, trong giới hạn ấy là
trí quán, trong giới hạn ấy là chúng sinh.17

17 Hán: tề thị vi ngữ, tề thị vi ứng, tề thị vi hạn, tề thị vi diễn thuyết, tề thị vi trí quán, tề thị vi chúng sinh 齊是為語齊是為應

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

“Này A-nan, các Tỳ-kheo nào ở trong pháp này mà như thật chính quán, với tâm giải thoát vô lậu, Tỳ- kheo ấy được gọi là tuệ giải thoát.18 Tỳ-kheo giải thoát như vậy có thể biết Như Lai tồn tại hay không tồn tại sau khi chết, cũng biết Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết, cũng biết Như Lai chẳng phải vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết. Vì sao? Này A- nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ, trong giới hạn ấy là sự thích ứng, trong giới hạn ấy là hạn lượng, trong giới hạn ấy là sự phô diễn, trong giới hạn ấy [61c] là trí quán, trong giới hạn ấy là chúng sinh. Sau khi đã hiểu biết tận cùng, Tỳ-kheo với tâm giải thoát vô lậu, không còn có cái thấy biết về tri kiến như vậy.19

齊是為限齊是為演說齊是為智觀齊是為眾生. D15.: ettātavā ad- hivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpānāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññaṇa aññamaññapaccayatā pavattati, “trong giới hạn ấy là con đường của danh ngôn; … là con đường của ngữ nghĩa, … là con đường của sự giả lập (khái niệm), … là cảnh giới của trí tuệ, là sự lưu chuyển luân hồi để giả lập (có khái niệm) thế giới này, tức là danh sắc cùng với thức xoay chuyển làm điều kiện cho nhau.” Nói tóm, do mối quan hệ thức và danh sắc mà có ngôn ngữ, khái niệm, nhận thức. 18 Tuệ giải thoát (Pl.: paññā-vimutti), chỉ vị A-la-hán do tuệ mà đoạn trừ sở tri chướng, chứng đắc giải thoát; khác với vị A-la-hán do định mà đoạn trừ phiền não chướng, chứng đắc giải thoát, và được gọi là tâm giải thoát (Pl.: citta-vimutti). 19 Hán: (…) bất tri bất kiến như thị tri kiến 不知不見如是知見. T 26(97): “Tỳ kheo với chính giải thoát như vậy không còn có quan điểm về Như Lai tồn tại hay không tồn tại…”cf. D15: evaṃ vimuttacittaṃ… bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya: ‘hoti tathāgato praṃ maraṇā itissa diṭṭhī ti tadallaṃ (…) tadabhiññāvi          m u t t a ṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ ti, tadakallaṃ: “Ai nói,

II. NGÃ KIẾN
“Này A-nan, nói rằng chấp ngã, cho đến mức nào thì
được gọi là ngã kiến?20 Danh sắc và thọ đều được
chấp là ngã.
1. Y cứ thọ
“Có người nói, ‘thọ không phải ngã, ngã là thọ.’ Có
người nói, ‘thọ không phải ngã, ngã không phải thọ;
nhưng thọ pháp là ngã.’ Có người nói, ‘thọ không phải
ngã, ngã không phải thọ, thọ pháp không phải ngã;
nhưng thọ là ngã.’21
a. Thọ là ngã
“Này A-nan, đối với người thấy có ngã, nói rằng ‘thọ
là ngã’, hãy nói với người ấy: Như Lai nói có ba thọ
là cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ không lạc không

Tỳ-kheo với tâm giải thoát như vậy mà có quan điểm rằng ‘Như Lai tồn tại sau khi chết (…)’, người ấy sai lầm. (…). Nói rằng, Tỳ-kheo với thắng trí giải thoát như vậy mà ‘không biết, không thấy quan điểm như vậy;’ điều ấy sai lầm.” 20 Pāli: attā samanupassamāno, sự quan sát tự ngã. 21 Hán: (1) thọ thị ngã 受是我; (2) thọ phi ngã, ngã thị thọ 受非 我我是受; (3) thọ phi ngã, ngã phi thọ, thọ pháp thị ngã 受非 我我非受受法是我; (4) thọ phi ngã, ngã phi thọ, thọ pháp phi ngã, đản thọ (bản khác: ái) thị ngã 受非我我非受受法非我但 受(愛)是我. T 26(97): (1) thọ là ngã; (2) thọ không phải là ngã; nhưng ngã có cảm thọ, vì ngã là pháp có cảm thọ; (3) ngã hoàn toàn không được cảm thọ. Cf. D15 (ii 56): vedanā me attā ti: na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā; na heva kho pana vedanā attā, no pi appaṭisaṃvedano ime attā, attā me vedi- yate, vedanādhammo hi me attā, (1) thọ là tự ngã của tôi; (2) thọ của tôi không phải là tự ngã, tự ngã của tôi không cảm thọ; (3) không phải thọ là tự ngã của tôi, cũng không phải tự ngã của tôi không có cảm

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

khổ. Trong lúc hiện hữu thọ lạc thì không có thọ khổ, không có thọ không lạc không khổ. Trong khi hiện hữu thọ khổ thì không có thọ lạc, không có thọ không lạc không khổ. Trong lúc hiện hữu thọ không lạc không khổ thì không có thọ lạc, không có thọ khổ. Sở dĩ như vậy, A-nan, là vì do duyên là xúc lạc mà phát sinh thọ lạc. Nếu xúc lạc diệt mất, thì thọ lạc cũng diệt mất. A- nan, do duyên là xúc khổ mà phát sinh cảm thọ khổ. Nếu xúc khổ diệt mất thì thọ khổ cũng diệt mất. Này A-nan, do duyên là xúc không lạc không khổ mà phát sinh thọ không lạc không khổ. Nếu xúc không lạc không khổ diệt mất thì thọ không lạc không khổ cũng diệt mất. A-nan, ví như hai khúc cây cọ lại với nhau thì lửa bật ra; hai khúc cây rời nhau thì lửa không có. Ở đây cũng vậy, nhân bởi duyên là xúc lạc mà thọ lạc phát sinh; nếu xúc lạc diệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Nhân bởi duyên là xúc khổ mà thọ khổ phát sinh; nếu xúc khổ diệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Nhân bởi duyên là xúc không lạc không khổ mà thọ không lạc không khổ phát sinh; nếu xúc không lạc không khổ diệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Này A-nan, ba thọ đó là hữu vi, vô thường, duyên khởi, là pháp phải tận, phải diệt, là pháp hủ hoại, nó chẳng phải sở hữu của ngã; ngã không phải là sở hữu của nó. Hãy chính quán điều đó một cách như thật với chính trí. A-nan, ai thấy có ngã, cho rằng ‘thọ là ngã’, người ấy sai lầm. b. Ngã là thọ

thọ, (nhưng) ngã của tôi được (bị) cảm thọ; (4) pháp cảm thọ là tự ngã của tôi. Bốn trường hợp này trả lời câu hỏi: tự ngã được quán sát như thế nào? (kittāvatā attānaṃ samanupassamāno samanupassati).

“A-nan, với những ai thấy có ngã, nói rằng, ‘thọ
không phải là ngã; (nhưng) ngã là thọ’, hãy nói với
người ấy rằng: Như Lai nói có ba thọ: thọ khổ, thọ lạc,
thọ không khổ không lạc. Nếu thọ lạc là ngã; khi thọ
lạc diệt mất, sẽ có hai ngã. Điều ấy sai lầm. Nếu thọ
khổ là ngã; khi thọ khổ diệt mất thì sẽ có hai ngã. Điều
ấy sai lầm. Nếu thọ không lạc không khổ là ngã; khi
thọ không lạc không khổ diệt, thì sẽ có hai ngã. Điều
ấy sai lầm. A-nan, những ai thấy có ngã, nói rằng ‘thọ
không phải là ngã; ngã là thọ’, người ấy sai lầm.22
c. Ngã có cảm thọ
“A-nan, với những ai chủ trương có ngã, nói rằng:
‘thọ không phải là ngã; ngã không phải là [62a] thọ,
thọ pháp là ngã’,23 hãy nói với người ấy rằng: ‘Hết
thảy không thọ, làm sao ông nói được có thọ pháp.
Ông là thọ pháp chăng’?24 Đáp: ‘Không phải.’
“Vì vậy, A-nan, những ai chủ trương có ngã, nói rằng:
‘thọ không phải là ngã, ngã không phải là thọ; thọ
pháp là ngã’, người ấy sai lầm.
d. Ngã không có cảm thọ
“A-nan, với những ai chủ trương có ngã, nói rằng: ‘thọ
không phải là ngã, thọ pháp không phải là ngã; nhưng

22
Bản Hán và Pāli không thống nhất về trường hợp này.
23
Cf. D15: ne heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā:
thọ không phải là ngã của tôi; (nhưng) ngã của tôi (là cái) không
có cảm thọ.
24
(…): yattha panāvuso sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho tat-
tha ‘ayam ahamasmī” ti? nơi nào hoàn toàn không được cảm thọ,
nơi đó sao có thể nói: tôi đang hiện hữu?”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

thọ là ngã”,25 nên nói với người ấy: ‘Hết thảy không có thọ, làm sao có thọ. Ông chính là thọ chăng?’26 Đáp: ‘Không phải.’ Vì vậy, A-nan, những ai chủ trương có ngã, nói rằng: ‘thọ không phải là ngã, ngã không phải là thọ, thọ pháp không phải là ngã; thọ là ngã’, người ấy sai lầm. “A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ; trong giới hạn ấy là sự thích ứng; trong giới hạn ấy là hạn lượng; trong giới hạn ấy là sự phô diễn; trong giới hạn ấy là trí quán; trong giới hạn ấy là chúng sinh. “A-nan, các Tỳ-kheo ở trong pháp này mà như thật chính quán, với tâm giải thoát vô lậu, A-nan, Tỳ-kheo ấy được gọi là tuệ giải thoát. Với Tỳ-kheo tâm giải thoát như vậy, có ngã cũng được biết, không có ngã cũng được biết, vừa có ngã vừa không có ngã cũng được biết, không phải có ngã không phải không có ngã cũng được biết. Vì sao? Này A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ; trong giới hạn ấy là sự thích ứng; trong giới hạn ấy là hạn lượng; trong giới hạn ấy là sự phô diễn; trong giới hạn ấy là trí quán; trong giới

25 Cf. D15: na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ ti, “không phải rằng ngã của tôi là thọ, cũng không phải rằng ngã của tôi là cái không cảm thọ; (nhưng) ngã của tôi được (bị) cảm thọ, pháp thọ thật vậy là ngã của tôi.” 26 Cf. ibid.: vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ayam aham asmī ti siyā’ ti? “Này bạn, nếu tất cả các loại cảm thọ, một cách triệt để, đều bị diệt hoàn toàn; vậy trong khi cảm thọ không tồn tại, cảm thọ diệt, thế thì ở đó có thể nói: ‘tôi đang hiện hữu’ được chăng ?”

hạn ấy là chúng sinh. Sau khi biết rõ thấu suốt như
vậy, Tỳ-kheo với tâm giải thoát vô lậu không còn biết,
không còn thấy tri kiến như vậy.”27
2. Y cứ sắc
Phật nói với A-nan:
“Với những người chủ trương có ngã, cho đến giới
hạn nào thì được xác định? ”28
“Với những người chủ trương có ngã, hoặc nói: ‘Hữu
hạn, sắc là ngã’;29 hoặc nói: ‘Vô hạn, sắc là ngã’;30
hoặc nói: ‘Hữu hạn, vô sắc là ngã’;31 hoặc nói: ‘Vô
hạn, vô sắc là ngã.’32 “A-nan, những người nói hữu
hạn, sắc là ngã, xác định rằng ‘Hữu hạn, sắc là ngã:
sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’ Những người
nói vô hạn, sắc là ngã, xác định rằng ‘Vô hạn, sắc là
ngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’ Những
người nói hữu hạn, vô sắc là ngã, xác định rằng ‘Hữu
hạn, vô sắc là ngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều
sai.’ Những người nói vô hạn, vô sắc là ngã, xác định
rằng ‘Vô hạn, vô sắc là ngã: sở kiến của ta là đúng,
ngoài ra đều sai.’”
27
Bản Pāli: với Tỳ kheo vô lậu tâm giải thoát như vậy, ai nói vị ấy
không thấy, không biết quan điểm như vậy; người ấy sai lầm.
28
Pāli: attapaññatti, khái niệm về tự ngã.
29
Hán: thiểu sắc thị ngã 少色是我. D15: rūpī me paritto attā, “ngã
của tôi có sắc, có hạn lượng.”
30
Hán: đa sắc thị ngã 多色是我. D15: rūpī me ananto attā, “ngã
của tôi có sắc, vô biên.”
31
Hán: thiểu vô sắc thị ngã 少無色是我. D15: arūpī me paritto
attā, “ngã của tôi là vô sắc, có hạn lượng.”
32
Hán: đa vô sắc thị ngã 多無色是我. Pl.: arūpī me ananto attā,
“ngã của tôi là vô sắc, vô biên.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

Phật nói với A-nan:
“Có bảy trú xứ của thức,33 và hai nhập xứ,34 mà các Sa-
môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu
vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là
nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’

III. CÁC TRÚ XỨ VÀ GIẢI THOÁT
1. Bảy thức trụ
“Những gì là bảy? Hoặc có hạng chúng sinh, với
nhiều thân khác nhau và nhiều tưởng khác nhau, tức
(một phần) chư Thiên và loài Người. Đó là trú xứ thứ
nhất của thức, mà các Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ
này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; [62b] là cái
nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không
hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo
biết trú xứ thứ nhất của thức, biết sự tập khởi, biết sự
diệt tận, biết vị ngọt, biết sự tai hại, biết sự xuất ly,
biết một cách như thật; A-nan, Tỳ-kheo ấy nói: ‘Cái
ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’’35 với tri
kiến như thật.
“Hoặc có hạng chúng sinh với thân đồng nhất nhưng
với nhiều tưởng khác nhau, như trời Phạm chúng (thời
kiếp sơ mới sinh). Hoặc có hạng chúng sinh có thân

33
Thất thức trú 七 識 住; Pl.: satta viññāṇaṭṭhitiyo, bảy trạng thái
tồn tại của thức. Tham chiếu các kinh số 9 “Chúng tập”, số 10
“Thập thượng”, số 11 “Tăng nhất”, mục 7 pháp.
34
Nhị nhập xứ 二入處; Pl.: dve āyatanāni.
35
Hán: bĩ phi ngã, ngã phi bĩ 彼 非 我 我 非 彼. Tham chiếu Pl.: (…)
kallaṃ nu tena tadabhinandituṃ ti? Có thích hợp chăng nếu vị ấy
thích thú với trú xứ này?

sai biệt nhưng tưởng đồng nhất; ấy là trời Quang âm. Hoặc có hạng chúng sinh với thân đồng nhất, tưởng đồng nhất, tức trời Biến tịnh. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi không vô biên xứ. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi thức vô biên xứ. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi vô sở hữu xứ. Đó là bảy trú xứ của thức mà các Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo biết bảy trú xứ của thức, biết sự tập khởi, biết sự diệt tận, biết vị ngọt, biết sự tai hại, biết sự xuất ly, biết một cách như thật; A-nan, Tỳ-kheo ấy nói: ‘Cái ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’ với tri kiến như thật. 2. Hai nhập xứ “Thế nào là hai nhập xứ? Vô tưởng xứ và phi tưởng phi phi tưởng xứ.36 A-nan, đó là hai nhập xứ mà các Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo biết hai nhập xứ, biết sự tập khởi, biết sự diệt tận, biết vị ngọt, biết sự tai hại, biết sự xuất ly, biết một cách như thật; A-nan, Tỳ- kheo ấy nói: ‘Cái ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’ với tri kiến như thật.

36
Vô tưởng nhập 無 想 入; Pl.: asaññāsattāyatanaṃ, cảnh vực của
chúng sinh không có tưởng. Hán: phi tưởng phi vô tưởng nhập 非
想 非 無 想 入; Pl.: nevasaññānāsaññāyatanaṃ, cảnh vực phi có
tưởng phi không có tưởng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG

3. Tám giải thoát
“A-nan, lại có tám giải thoát.37 Những gì là tám? Có
sắc, quán sắc; giải thoát thứ nhất. Bên trong không có
sắc tưởng, quán ngoại sắc; giải thoát thứ hai. Tịnh giải
thoát; giải thoát thứ ba. Vượt sắc tưởng, diệt hữu đối
tưởng, không niệm tạp tưởng, an trú không vô biên
xứ; giải thoát thứ tư. Vượt không vô biên xứ, an trú
thức vô biên xứ xứ; giải thoát thứ năm. Vượt thức vô
biên xứ, an trú vô sở hữu xứ; giải thoát thứ sáu. Vượt
vô sở hữu xứ, an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ; giải
thoát thứ bảy. Diệt tận định, giải thoát thứ tám. A-nan,
các Tỳ-kheo an trú trong tám giải thoát này theo chiều
thuận và nghịch, xuất nhập tự tại; Tỳ-kheo như vậy
chứng đắc câu giải thoát.”
Bấy giờ, A-nan sau khi nghe những điều Phật dạy,
hoan hỷ phụng hành.38

37
Xem các kinh, số 9 “Chúng tập”, số 10 “Thập thượng.”
38
Câu giải thoát, hay câu phần giải thoát 俱分解脫 (Pl.:
ubhatobhāga-vimutti), chỉ vị A-la-hán chứng đắc diệt tận định,
với hai phần giải thoát là tâm giải thoát (Pl.: citta-vimutti) và tuệ
giải thoát (paññā-vimutti).

14. KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN
Tôi nghe như vầy:
Một thời Phật ở tại nước Ma-kiệt-đà, trong hang Nhân-
đà-bà-la,1 [62c] núi Tì-đà,2 phía Bắc thôn Am-bà-la.3

I. CHƯ THIÊN ĐAO-LỊ
1. Ngũ Kế nhạc thần
Bấy giờ, Thích Đề-hoàn Nhân phát khởi thiện tâm vi
diệu, muốn đến thăm Phật: “Nay ta hãy đi đến chỗ
Thế Tôn.”
Khi ấy, chư Thiên Đao-lị hay rằng Thích Đề-hoàn
Nhân phát khởi thiện tâm vi diệu muốn đi đến chỗ
Phật, bèn tìm gặp Đế Thích, tâu rằng:
“Lành thay, Đế Thích, ngài phát khởi thiện tâm vi diệu
muốn đến Như Lai. Chúng tôi cũng rất vui sướng nếu
được theo hầu ngài đi đến chỗ Thế Tôn.”
Thích Đề-hoàn Nhân liền nói với thần chấp nhạc là
Ban-giá-dực4 rằng:

* 佛說長阿含第二分釋提桓因問經第十
1
Nhân-đà-sa-la quật 因陀娑羅窟. T 15: Đế thích nham 帝釋巖. T
26(134): Nhân-đà-la thạch thất 因陀羅石室. Pl.: Indasāla-gūha.
2
Tì-đà sơn 毘陀山. T 15: Tì-đề-hê sơn 毘提呬山. T 26(134): Ti-
đà-đề sơn 鞞陀提山. Pl.: Vediyaka.
3
Am-bà-la thôn 菴婆菴婆羅村, T 26(134): Nại lâm thôn 奈林村.
Pl.: Ambasaṇḍā.
4
Chấp nhạc thần Ban-giá-dực 執 樂 神 般 遮 翼.          Xem cht. 2
kinh số 3 “Điển tôn.” T 15: Ngũ Kế Càn-thát-bà Vương tử 五髻
乾闥婆王子. T 26(134): Ngũ Kết Nhạc tử五結樂子. Pāli: Pañ-
casikha-gandhabbaputta.

“Ta nay muốn đi đến chỗ Thế Tôn. Ngươi có thể đi
theo. Chư Thiên Đao-lị này cũng muốn theo ta đến
chỗ Phật.”
Đáp: “Thưa vâng.”
Rồi Ban-giá-dực cầm cây đàn lưu ly,5 ở trong chúng,
trước mặt Đế Thích, gảy đàn cúng dường.
Rồi Thích Đề-hoàn Nhân, chư Thiên Đao-lị, cùng
Ban-giá-dực, hốt nhiên biến mất khỏi Pháp đường.
Trong khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi cánh tay họ đến
phía Bắc nước Ma-kiệt-đà, trong núi Tì-đà.
Bấy giờ Thế Tôn nhập hỏa diệm tam-muội,6 khiến cho
cả núi Tì-đà đồng một màu lửa. Khi ấy, người trong
nước thấy vậy, bảo nhau rằng:
“Núi Tì-đà này đồng một màu lửa. Phải chăng là do
thần lực của chư Thiên?”
Bấy giờ, Thích Đề-hoàn Nhân nói với Ban-giá-dực
rằng:
“Đức Như Lai, Chí Chân, rất khó được gặp. Nhưng
Ngài lại rũ lòng đi xuống chỗ thanh vắng này, lặng lẽ
không tiếng động, làm bạn với muông thú. Chỗ này
thường có các đại thiên thần thị vệ Thế Tôn. Ngươi
hãy đi trước tấu đàn lưu ly để làm vui lòng Thế Tôn.
Ta cùng chư Thiên sẽ đến sau.”
Đáp: “Kính vâng.”

5
Lưu ly cầm 琉璃琴. T 15: lưu ly bảo trang nghiêm không
hầu 瑠璃寶裝箜篌, đàn không hầu làm bằng lưu ly. Pl.:
beluvapaṇḍuvīṇa.
6
Hỏa diệm tam-muội 火焰三昧.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

2. Bản tình ca dâng Phật
Rồi ông cầm đàn lưu ly đi đến Phật trước. Cách Phật
không xa, ông tấu đàn lưu ly, và hát lên bài kệ7 rằng:
Bạt-đà8 ơi,
Kính lễ phụ thân nàng.
Phụ thân nàng đẹp rực rỡ,
Sinh ra nàng cát tường
Mà tâm ta rất thương yêu.
Vốn do nhân duyên nhỏ,
Dục tâm9 sinh trong đó;
Càng ngày càng lớn thêm.
Như cúng dường La-hán.
Thích tử chuyên bốn thiền,
Thường ưa chốn thanh vắng,
Chính ý cầu cam lồ;
Tâm niệm ta cũng vậy.
Đức Năng Nhân phát đạo tâm,
Tất muốn thành Chính giác;
Như tôi nay cũng vậy,
Ước ao hội họp với người con gái ấy.
Tâm tôi đã đắm đuối,
Yêu thương không dứt được.
[63a]Muốn bỏ, không thể bỏ,
Như voi bị móc câu kềm chế.

7
T 26(134): Bài kệ liên hệ đến ái dục, liên hệ đến rồng, liên hệ Sa-
môn, liên hệ A-la-hán (Thánh nhân). D 21: bài ca liên hệ Phật,
Pháp, Thánh nhân, ái dục (buddhūpasaṃhitā, dhammūpasaṃhitā
saṅghūpasaṃhitā arahantūpasaṃhitākāmūpasaṃhitā).
8
Bạt-đà 跋 陀. Hiền Nữ 賢女. T 26(134): Hiền 賢. Pl.: Bhaddā,
con gái của Timbaru, Chấp nhạc Thiên vương.
9
Chỉ tình yêu của nhạc thần với thiên nữ.

Như nóng bức mà gặp gió mát;
Như khát mà gặp con suối lạnh;
Như người nhập Niết-bàn;
Như nước rưới tắt lửa;
Như bệnh, gặp lương y;
Đói, gặp thức ăn ngon,
No đủ, khoái lạc sinh;
Như La-hán an trú Pháp.
Như voi bị câu móc kềm chặt,
Mà vẫn chưa khứng phục,
Bươn chạy, khó chế ngự,
Buông lung chẳng chịu dừng.
Cũng như ao trong mát,
Mặt nước phủ đầy hoa;
Voi mệt, nóng, vào tắm,
Toàn thân cảm mát rượi.
Những gì trước, sau, tôi bố thí,
Cúng dường các La-hán;
Và phước báo tôi có trong đời;
Thảy mong được cùng nàng.
Nàng chết, tôi cùng chết;
Không nàng, sống làm gì?
Chẳng thà tôi chết đi,
Còn hơn sống không nàng.
Chúa tể trời Đao-lị,
Thích chúa,10 nay cho tôi ước nguyện.
Tôi đã ca ngợi người đủ lễ tiết.
Xin người suy xét kỹ.
Khi ấy, Thế Tôn xuất khỏi tam-muội, nói với Ban-giá-

10 Thích, chỉ Thích Đề-hoàn Nhân.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

dực rằng:
“Hay lắm! Hay lắm, Ban-giá-dực! Ngươi đã có thể
bằng âm thanh thanh tịnh hòa với đàn lưu ly mà tán
thán Như Lai. Tiếng của đàn và giọng của ngươi
không dài, không ngắn, buồn và thương uyển chuyển,
làm rung động lòng người. Khúc đàn mà ngươi tấu
hàm đủ các ý nghĩa. Nó nói đến sự trói buộc của dục,
và cũng nói đến phạm hạnh, cũng nói đến Sa-môn,
cũng nói đến Niết-bàn.”11
Khi ấy Ban-giá-dực bạch Phật rằng:
“Con nhớ lại, thuở xưa khi Thế Tôn vừa mới thành
Đạo dưới gốc cây A-du-ba-đà ni-câu-luật,12 bên dòng
sông Ni-liên-thiền,13 thôn Uất-Tì-la;14 lúc ấy có người
con trai của Thiên đại tướng là Thi-hán-đà15 và con
gái của Chấp nhạc Thiên vương16 đang cùng ở một
chỗ, họ cùng ưa muốn nhau.17 Con khi ấy thấy được
tâm tư họ, bèn làm một bài tụng. Bài tụng ấy nói đến

11
T 15: trong già-tha này chứa ba loại âm thanh: âm thanh của ái lạc,
âm thanh của rồng và của A-la-hán.
12
A-du-ba-đà ni-câu-luật 阿 遊 波 陀 尼 俱 律, Pl.: Ajapāla-ni-
grodha.
13
Ni-liên-thiền 尼連禪, Pl.: Nerañjarā.
14
Uất-Tì-la 鬱鞞羅, Pl.: Uruvelā.
15
Thi-hán-đà, Thiên đại tướng tử 尸漢陀天大將子; Pl.: Sikkhaṇḍī
nāma Mātalissa saṭthāhakassa putto, Sikkhandi, vốn là con trai của
thần đánh xe Mātali. T 26 (134): Vị thiên tên là Kết 結, con của
thần đánh xe Ma-đâu-lệ 摩兜麗.
16
T 15: vị Càn-thát-bà vương tên Đống-mẫu-la 凍母囉 (Pl.: Timbura), có
con gái tên Nhật Quang 日光 (Pl.: Sūriya Vacchasā). T 26(134) Con gái
của Nhạc vương Đam-phù-lâu 躭浮樓 tên là Hiền
17
T 26(134): “Vị trời kia yêu cô gái ấy. Con cũng yêu cô gái ấy mà
không được.”

sự trói buộc của dục; và cũng nói đến phạm hạnh,
cũng nói Sa-môn, cũng nói Niết-bàn. Vị Thiên nữ kia
khi nghe bài kệ của con, đưa mắt lên cười và nói với
con rằng: ‘Ban-giá-dực, tôi chưa hề gặp Như Lai. Ở
trên Pháp đường của trời Đao-lị tôi đã từng nghe chư
Thiên xưng tán Như Lai, có công đức như vậy, năng
lực như vậy. Ông hằng có lòng thành tín, thân cận
Như Lai. Nay tôi muốn [63b] cùng ông làm bạn.’ Thế
Tôn, con sau khi nói chuyện với nàng một lần ấy, rồi
không nói chuyện thêm lần nào nữa.”
3. Thiên đế Thích
Lúc bấy giờ Thích Đề-hoàn Nhân nghĩ như vầy: “Ban-
giá-dực này đã làm vui lòng Thế Tôn rồi, nay ta hãy nghĩ
đến người ấy.” Rồi Thiên đế Thích tức thì nghĩ đến người
ấy. Lúc ấy Ban-giá-dực lại có ý nghĩ như vầy: “Thiên đế
Thích đang nghĩ đến ta.” Tức thì ông cầm cây đàn lưu ly
đi đến chỗ Đế Thích. Đế Thích bảo rằng:
“Ngươi mang danh ta cùng ý của trời Đao-lị đến thăm
hỏi Thế Tôn: ‘Đi đứng có nhẹ nhàng không? Lui tới
có khỏe mạnh không?’”
Ban-giá-dực vâng lời chỉ giáo của Đế Thích, đi đến
chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ chân Phật, rồi đứng sang một
bên, bạch Thế Tôn rằng:
“Thích Đề-hoàn Nhân và chư Thiên Đao-lị sai con
đến thăm Thế Tôn, hỏi Ngài đi đứng có nhẹ nhàng
không? Lui tới có khỏe mạnh không?”
Thế Tôn trả lời:
“Mong Đế Thích của ngươi và chư Thiên Đao-lị thọ
mạng lâu dài, khoái lạc, không bệnh. Sở dĩ như vậy
là vì chư Thiên, người đời, A-tu-la, và các chúng sinh
khác đều ham sống lâu, an lạc, không bịnh hoạn.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

Bấy giờ Đế Thích lại suy nghĩ: “Chúng ta nên đến lễ
viếng Thế Tôn.” Tức thì ông cùng với chư Thiên Đao-
lị đi đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật, rồi đứng sang
một bên. Khi ấy, Đế Thích bạch Phật rằng:
“Không biết nay con có thể ngồi cách Thế Tôn bao
xa?”18
Phật bảo Đế Thích:
“Thiên chúng các ngươi nhiều. Nhưng ai gần Ta thì
ngồi.”
Khi ấy, hang Nhân-đà-la mà Thế Tôn đang ở tự nhiên
trở nên rộng rãi, không bị ngăn ngại. Bấy giờ Đế Thích
cùng chư Thiên Đao-lị và Ban-giá-dực đều lễ chân
Phật, rồi ngồi sang một bên. Đế Thích bạch Phật:
“Một thời, Phật ở tại nhà một người Bà-la-môn ở nước
Xá-vệ.19 Lúc bấy giờ Thế Tôn nhập hỏa diệm tam-
muội.20 Con khi ấy nhân có chút việc, cỡi xe báu nghìn
căm, đi đến chỗ Tì-lâu-lặc Thiên vương. Bay ngang
không trung, trông thấy một Thiên nữ chắp tay đứng
trước Thế Tôn, con liền nói với Thiên nữ ấy rằng: ‘Khi
Thế Tôn ra khỏi tam-muội, nàng hãy xưng tên ta mà
thăm hỏi Thế Tôn, đi đứng có nhẹ nhàng không, lui tới
có khỏe mạnh không?’ Không biết Thiên nữ ấy sau đó
có chuyển đạt tâm tư ấy giùm con không?”
Phật nói:
“Ta có nhớ, Thiên nữ ấy sau đó có xưng tên ngươi mà

18
T 15: vị Thiên chủ nghĩ: Hang này quá hẹp, mà chư thiên đông,
làm sao ngồi?
19
D 21: trú ở Sāvatthi, trong am thất Salāla.
20
T 15: nhập hỏa giới tam-muội 火界三昧 trong vườn Cấp cô độc.

thăm hỏi Ta. Ta ra khỏi thiền định mà còn nghe tiếng
xe của ngươi.”
Đế Thích bạch Phật:
“Thuở xưa, nhân có chút duyên sự, con cùng chư
Thiên Đao-lị tập họp tại Pháp đường. Các vị thiên
thần cố cựu khi ấy đều nói rằng: ‘Nếu Như Lai xuất
hiện ở đời, thì Thiên chúng gia tăng, mà chúng [63c]
A-tu-la giảm thiểu.’ Nay con chính tự thân gặp Thế
Tôn, tự thân biết, tự thân chứng nghiệm, rằng Như
Lai xuất hiện ở đời thì các Thiên chúng gia tăng, mà
chúng A-tu-la giảm thiểu.
4. Thích nữ Cù-di
“Có Cù-di Thích nữ21 này, theo Thế Tôn tu hành phạm
hạnh, thân hoại mạng chung, sinh lên cung trời Đao-
lị, làm con của con. Chư Thiên Đao-lị đều khen: ‘Cù-
di con cả của trời22 có công đức lớn, có uy lực lớn.’
Lại có ba Tỳ-kheo khác theo Thế Tôn tịnh tu phạm
hạnh, thân hoại mạng chung, sinh trong hàng các thần
chấp nhạc thấp kém,23 hằng ngày đến để con sai khiến.
Cù-di thấy vậy, làm bài kệ chọc tức24 rằng:
Ông là đệ tử Phật;
Khi tôi là tại gia,
Cúng dường ông cơm áo,

21
Cù-di Thích nữ 瞿夷釋女, Pl.: Gopikā nāma Sakya-dhītā, con gái
dòng họ Thích tên Gopikā. T 15: Mật Hành 密行. T 26(134): Cù-tì
Thích nữ 瞿毘釋女.
22
Cù-di tử 瞿夷大天子, Pl.: Gopaka deva-putta. T 26(134): Cù-bà
thiên tử 瞿婆天子.
23
T 15: làm con của Càn-thát-bà Vĩ-na 尾那乾闥婆.
24
Xúc não 觸 惱, Pl.: paṭicodeti, trách mắng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

Lễ bái rất cung kính.
Các ông là những ai?
Tự thân được Phật dạy.
Lời dạy đấng Tịnh nhãn,
Mà ngươi không suy xét.
Ta xưa lễ kính ngươi,
Nghe Phật pháp vô thượng,
Sinh trời Tam thập tam,
Làm con trời Đế Thích.
Các ông sao không xét,
Công đức mà tôi có.
Trước vốn là thân gái,
Nay con trai Đế Thích.
Trước vốn cùng các ông
Đồng tu nơi phạm hạnh;
Nay riêng sinh chỗ thấp,
Để cho tôi sai khiến.
Xưa ông hành vi xấu,
Nên nay chịu báo này.
Riêng sinh chỗ ti tiện,
Để cho ta sai khiến.
Sinh chỗ bất tịnh này,
Bị người khác xúc phạm.
Nghe vậy, hãy nhàm chán
Chỗ đáng nhàm tởm này.
Từ nay hãy siêng năng,
Chớ để làm tôi người.25
Hai ông siêng tinh tấn,
Tư duy Pháp Như Lai.

25 Trở lên, lời của Cù-di. Từ đây trở xuống, thuật chuyện nỗ lực tu của hai trong số ba thần chấp nhạc mà tiền thân là ba tỳ kheo.

Xả bỏ điều mê luyến,
Hãy quán, dục bất tịnh,
Dục trói, không chân thật,
Chỉ lừa dối thế gian.
Như voi bứt xiềng xích,
Siêu việt trời Đao-lị.
Đế Thích, trời Đao-lị,
Tập pháp trên giảng đường.
[64a] Kia với sức dũng mãnh,
Siêu việt trời Đao-lị.
Thích khen chưa từng có.
Chư Thiên cũng thấy qua.
Đấy con nhà họ Thích,
Siêu việt trời Đao-lị.
Đã chán dục trói buộc;
Cù-di nói như vậy.
Nước Ma-kiệt có Phật,
Hiệu là Thích-ca Văn.
Người kia vốn thất ý;
Nay phục hồi chính niệm.
Một trong số ba người,
Vẫn làm thần Chấp nhạc.
Hai người thấy Đạo đế,
Siêu việt trời Đao-lị.
Pháp Thế Tôn đã dạy,
Đệ tử không hoài nghi.
Cũng đồng thời nghe Pháp;
Hai người hơn người kia.
Tự mình thấy thù thắng,
Đều sinh trời Quang âm.
Con quan sát họ rồi,
Nên nay đến chỗ Phật.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

II. NHỮNG CÂU HỎI CỦA THIÊN ĐẾ THÍCH
Đế Thích bạch Phật:
“Kính mong Thế Tôn bỏ chút thời gian, giải quyết cho
con một điều nghi ngờ.”
Phật nói:
“Ngươi cứ hỏi, Ta sẽ giải thích cho từng điều một.”
1. Nguyên nhân tranh chấp xã hội
Bấy giờ Đế Thích liền bạch Phật rằng:
1. “Chư Thiên, người thế gian, Càn-thát-bà,26 A-tu-la
cùng các chúng sinh khác, tất cả tương ưng với kết
phược27 gì mà cho đến thù địch nhau, dao gậy nhắm
vào nhau?”
Phật nói với Đế Thích:
“Sự phát sinh của oán kết đều do tham lam, tật đố.28
Vì vậy, chư Thiên, người thế gian, cùng các chúng
sinh khác dùng dao gậy nhắm vào nhau.”
2. Đế Thích liền bạch Phật:
“Thật vậy, bạch Thế Tôn. Oán kết sinh do bởi tham
lam, tật đố; khiến cho chư Thiên, người đời, A-tu-la
và các chúng sinh khác sử dụng dao gậy đối với nhau.
Con nay nghe lời Phật dạy, lưới nghi đã được dứt bỏ,

26
Càn-đạp-hòa 乾踏和. Pl.: gandhabba.
27
Kết 結, Pl.: saṃyojana.
28
Tham tật 貪嫉, Pāli: issā-macchariya. Sớ giải: thấy người thành
công mà ganh tị là issā. Thành công của mình không chịu chia sẻ
chung với người khác là macchariyaṃ.

không còn nghi ngờ nữa. Nhưng con không hiểu sự
phát sinh của tham lam và tật đố, do đâu mà chúng
khởi lên; do bởi nhân duyên gì; cái gì làm nguyên
thủ;29 từ cái gì mà có, do cái gì mà không?”
Phật bảo Đế Thích:
“Sự phát sinh của tham lam, tật đố, tất cả đều do bởi
yêu và ghét;30 yêu ghét là nhân; yêu ghét là nguyên
thủ; từ đó mà có, từ đó mà không.”
3. Bấy giờ, Đế Thích liền bạch Phật:
“Thật vậy, Thế Tôn, tham lam, tật đố phát sinh do bởi
yêu ghét; yêu ghét là nhân; yêu ghét làm duyên; yêu
ghét làm nguyên thủ; từ đó mà có, từ đó mà không. Con
nay nghe lời Phật dạy, mê hoặc đã được dứt bỏ, không
còn nghi ngờ nữa. Nhưng con không hiểu yêu ghét
do đâu mà sinh; do bởi nhân gì, duyên gì; cái gì làm
nguyên thủ; từ cái gì mà có, do cái gì mà không?”
[64b] Phật bảo Đế Thích:
“Yêu ghét phát sinh ở nơi dục;31 do nhân là dục, do
duyên là dục; dục là nguyên thủ, từ đó mà có; không
cái này thì nó không.”
4. Đế Thích liền bạch Phật:
“Thật vậy, Thế Tôn, yêu ghét phát sinh ở nơi dục; do
nhân là dục, do duyên là dục; dục là nguyên thủ, từ

29
Cf. Pāli, định cú: kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ
kiṃpabhavaṃ, cái gì là do duyên, cái gì tập khởi, cái gì sản sinh,
cái gì nguyên khởi?
30
Do ái tắng 由愛憎; Pl.: piyāppiyanidānaṃ, nhân duyên là yêu và
ghét. T 15: oán thân 怨親. T 26(134): ái bất ái 愛不愛.
31
Dục 欲, Pl.: chanda: ham muốn. T 15: sở dục 所欲.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

đó mà có; không cái này thì nó cũng không. Con nay
nghe lời Phật dạy, mê hoặc đã được dứt bỏ, không còn
nghi ngờ nữa. Nhưng con không hiểu dục này do đâu
mà sinh; do bởi nhân gì, duyên gì; cái gì làm nguyên
thủ, do cái gì mà có, do cái gì mà không?”
Phật bảo Đế Thích:
“Ái32 do tầm33 sinh; do nhân là tầm, duyên là tầm;
tầm làm nguyên thủ, từ đó mà có; cái đó không thì nó
không.”
5. Đế Thích liền bạch Phật:
“Thật vậy, Thế Tôn, ái do tầm sinh; do nhân là tầm, do
duyên là tầm; tầm là nguyên thủ, từ đó mà có; không
cái này thì nó không. Con nay nghe lời Phật dạy, mê
hoặc đã được dứt bỏ, không còn nghi ngờ nữa. Nhưng
con không hiểu tầm do đâu mà sinh; do bởi nhân gì,
duyên gì; cái gì làm nguyên thủ, do cái gì mà có, do
cái gì mà không?”
Phật bảo Đế Thích:
“Tầm phát sinh do nơi điệu hý;34 nhân điệu hý, duyên

32
Ái 愛 đoạn trên nói là dục. Xem cht. 26.
33
Ái do tưởng sinh 愛由想生; Pl.: chando (... ) vitakkanidāno, dục có
nguyên nhân là tầm 尋, tức suy nghĩ tìm tòi. T 26(134): niệm 念. T
15: sở dục từ nghi hoặc 疑惑.
34
Điệu hý 調戲, nghĩa đen: đùa giỡn. T 15: hư vọng 虛妄. T 26(134): tư
思. Pl.: papañca- saññā- saṃkhā, hý luận vọng tưởng. Sớ giải (DA.
ii. 372), có ba loại papañca (hý luận): taṇhā-papañca (ái hý luận),
māna-papañca (mạn hý luận), diṭṭhi-papañca (kiến hý luận). Chúng
khiến mê chấp dòng tương tục như là tự thân trong vòng luân chuyển
(sayaṃ uappajjanti, taṃ santānaṃ sámāre papañcẹti – Sớ thích, DT.
ii. 326), dẫn đến các hình thái kiêu sa phóng dật (mattapamattākāra-
pāpanaṭṭhena, ibid.).

điệu hý; điệu hý làm nguyên thủ, từ đó mà có, cái đó
không thì không.
“Này Đế Thích, nếu không có điệu hý thì không có
tầm. Không có tầm thì không có dục. Không có dục
thì không có yêu ghét. Không có yêu ghét thì không
có tham lam, tật đố. Nếu không có tham lam, tật đố thì
tất cả chúng sinh không tàn hại lẫn nhau.
“Này Đế Thích, chỉ duyên điệu hý làm gốc; nhân điệu
hý, duyên điệu hý; điệu hý làm nguyên thủ, từ đó có
tầm. Từ tầm có dục. Từ dục có yêu ghét. Từ yêu ghét
có tham lam, tật đố. Do tham lam, tật đố mà chúng
sinh tàn hại lẫn nhau.”
Đế Thích bạch Phật:
“Thật vậy, Thế Tôn, do điệu hý mà có tầm; nhân điệu
hý, duyên điệu hý; điệu hý làm nguyên thủ, từ đó có
tầm. Từ tầm có dục. Từ dục có yêu ghét. Từ yêu ghét
có tham lam, tật đố. Do tham lam, tật đố, chúng sinh
tàn hại lẫn nhau. Nếu vốn không có điệu hý thì không
có tầm. Không có tầm thì không có dục. Không có dục
thì không có yêu ghét. Không có yêu ghét thì không
có tham lam tật đố. Nếu không có tham lam tật đố thì
tất cả chúng sinh không tàn hại lẫn nhau. Nhưng tầm
do điệu hý sinh; nhân điệu hý, duyên điệu hý; điệu hý
làm nguyên thủ, từ đó có tầm. Từ tầm có dục. Từ dục
có yêu ghét. Từ yêu ghét có tham lam, tật đố. Do tham
lam, tật đố, chúng sinh tàn hại lẫn nhau. Con nay nghe
những điều Phật dạy, mê hoặc đã trừ, không còn nghi
ngờ gì nữa.”
2. Nguyên nhân xu hướng bất đồng
Rồi Đế Thích bạch Phật:

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

“Hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn đều ở trên cùng một
con đường diệt trừ [64c] điệu hý chăng? Hay không ở
trên con đường diệt trừ điệu hý?”35
Phật nói:
“Không phải hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn đều ở trên
cùng một con đường diệt trừ điệu hý. Sở dĩ như vậy,
này Đế Thích, vì thế gian có nhiều chủng loại giới
khác nhau. Mỗi chúng sinh y trên giới loại của mình,
ôm giữ chặt cứng, không thể dứt bỏ; cho rằng điều
của mình là thật, ngoài ra là dối. Vì vậy, Đế Thích,
không phải hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn đều ở trên
con đường diệt trừ điệu hý.”
Đế Thích liền bạch Phật:
“Thật vậy, Thế Tôn, thế gian có nhiều chủng loại giới
khác nhau. Mỗi chúng sinh y trên giới loại của mình,
ôm giữ chặt cứng, không thể dứt bỏ; cho rằng điều
của mình là thật, ngoài ra là dối. Vì vậy, không phải
hết thảy Sa-môn, Bà-la-môn đều ở trên cùng một con
đường diệt trừ điệu hý. Con nay nghe những điều Phật
dạy, mê hoặc đã trừ, không còn nghi ngờ gì nữa.”
3. Diệt trừ hý luận

35 Hán: tận trừ điệu hý tại diệt tích (... ) 盡除調戲在滅跡. T 15: “Phải chăng dục lạc, ức niệm, sắc tướng của tất cả chúng sinh thảy đều bất đồng?” T 26 (134): “Vì sao hết thảy sa-môn, phạm chí không đồng một thuyết, một dục, một ái, một lạc, một ý?” D 21: sabbeva nu kho samaṇabrāmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānā’ ti? Phải chăng hết thảy sa-môn, bà-la-môn đều đồng nhất thuyết, đồng nhất giới, đồng nhất dục, đồng nhất ý thú?”

Đế Thích lại bạch Phật:
“Trong chừng mực nào là con đường diệt trừ điệu
hý?”
a. Chính hành
Phật bảo Đế Thích:
“Điệu hý có ba; một là miệng, hai là tầm, ba là cầu.36
Sau khi xả bỏ những lời nói nào do miệng người nói
mà hại mình, hại người, hại cả hai; và nói những gì
không hại mình, không hại người, không hại cả hai;
Tỳ kheo biết nói đúng thời, đúng như những điều
được nói, chuyên niệm không tán loạn. Sau khi xả
bỏ những điều được tầm mà hại mình, hại người, hại
cả hai; với những gì được tầm mà không hại mình,
không hại người, không hại cả hai, Tỳ-kheo biết thời,
đúng như những điều được tầm, chuyên niệm không
tán loạn. Đế Thích, cầu cũng hại mình, hại người, hại
cả hai; sau khi xả bỏ cầu ấy, đúng những gì được tầm
cầu, không hại mình, không hại người, không hại cả
hai, Tỳ-kheo biết thời đúng như những gì được tầm
cầu chuyên niệm không tán loạn.”
Bấy giờ, Đế Thích bạch Phật:
“Con nghe những điều Phật dạy, không còn hồ nghi
nữa.”

36
Nguyên Hán: Khẩu 口, tưởng 想 (= tầm, Pl. vitakka), cầu 求
(Pl.: pariyesanā). T 26 (134): niệm 念, ngôn 言, cầu 求. D 21:
được hỏi: kathaṃ paṭipanno bhikkhu pātimokkhasaṃvarāta
paṭipanno, tỳ kheo hành trì như thế nào để thành tựu biệt giải
thoát luật nghi, Phật nói về thân hành (kāyasamācāra), khẩu hành
(vacīsamācāra) và biến tầm cầu (pariyesanā) đáng thân cận và
không đáng thân cận.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

b. Xả tâm
Lại hỏi:
“Trong chừng mực nào thì gọi là xả tâm của Hiền
Thánh?”
Phật nói với Đế Thích:
“Xả tâm có ba: một là hỷ thân, hai là ưu thân, ba là
xả thân.37 Đế Thích; hỷ thân nào mà hại mình, hại
người, hại cả hai; sau khi xả bỏ hỷ ấy, như điều được
hoan hỷ, không hại mình, không hại người, không hại
cả hai; Tỳ-kheo biết đúng thời, chuyên niệm không
tán loạn, liền được gọi là thọ giới cụ túc.38 Đế Thích,
ưu thân nào mà hại mình, hại người, hại cả hai; sau
khi xả bỏ ưu ấy, như điều ưu, không hại mình, không
hại người, không hại cả hai, Tỳ-kheo biết đúng thời,
chuyên niệm không tán loạn, liền được gọi là thọ giới
cụ túc. Lại nữa, Đế Thích, xả thân nào mà hại mình,
hại người, hại cả hai; sau khi xả bỏ [65a] xả thân ấy,
như điều được xả, không hại mình, không hại người,
không hại cả hai, Tỳ-kheo biết đúng thời, chuyên niệm

37 D 21. Trả lời câu hỏi: kathaṃ paṭipanno pana bhikkhu papañcasañ ñāsaṅkhānirodhasāruppa- gāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī”ti? Tỳ-kheo hành trì như thế ào để thích đáng dẫn đến diệt tận hý luận vọng tưởng? Phật nói về ba thọ hỷ (somanassa), ưu (domanassa) và xả (upekkhā), đáng thân cận và không đáng thân cận. 38 Theo bản Hán, đoạn này, với ba thọ, Phật dạy về sự thành tựu biệt giải thoát luật nghi của Tỳ-kheo. Nhưng theo sớ giải Pāli, đoạn này Phật dạy tu tập với ba thọ làm đối tượng. Do đó, đoạn kết về mỗi thọ, Phật nói, ở đây có tầm có tứ (yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ) tức chứng sơ thiên, và không tầm không tứ (yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ) tức chứng nhị thiên.

không tán loạn, liền được gọi là thọ giới cụ túc.”
Đế Thích bạch Phật:
“Con nghe những điều Phật dạy, không còn hồ nghi
nữa.”
c. Căn luật nghi
Lại bạch Phật:
“Trong chừng mực nào thì được gọi là sự đầy đủ luật
nghi các căn của bậc Hiền Thánh?”39
Phật bảo Đế Thích:
“Con mắt biết sắc, Ta nói có hai: đáng thân cận và
không đáng thân cận. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương,
lưỡi nếm vị, thân xúc chạm ý biết pháp, Ta nói có hai:
đáng thân cận và không đáng thân cận.”
Đế Thích bạch Phật:
“Thế Tôn, Như Lai nói vắn tắt mà không phân biệt rộng
rãi. Theo chỗ hiểu biết đầy đủ của con thì như thế này:
‘Mắt biết sắc, Ta nói có hai: đáng thân cận và không
đáng thân cận. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi
nếm vị, thân xúc chạm, ý biết pháp, Ta nói có hai: đáng
thân cận và không đáng thân cận. Thế Tôn, như con
mắt quán sát sắc, mà pháp thiện không tổn giảm, pháp
bất thiện tăng. Mắt thấy sắc như thế, Ta nói không đáng
thân cận. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị,
thân xúc chạm, ý biết pháp, mà pháp thiện tổn giảm,
pháp bất thiện tăng trưởng, Ta nói không đáng thân cận.

39
Hiền Thánh luật chư căn cụ túc 賢聖律諸根具足: thành tựu căn
luật nghi. Pl.: indriyasaṃvara- paṭipanno, thành tựu sự phòng hộ
các căn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

Như mắt biết sắc mà pháp thiện tăng trưởng, pháp bất
thiện giảm; sự biết sắc của mắt như vậy, Ta nói đáng
thân cận. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị,
thân xúc chạm, ý biết pháp, mà pháp thiện tăng trưởng,
pháp bất thiện tổn giảm, Ta nói đáng thân cận.’”
Phật bảo Đế Thích:
“Lành thay, lành thay, đó gọi là sự đầy đủ luật nghi
các căn của Hiền Thánh.”
Đế Thích bạch Phật:
“Con nghe những điều Phật nói, không còn hồ nghi
nữa.’
d. Cứu cánh phạm hạnh
Lại bạch Phật:
“Trong chừng mực nào Tỳ-kheo được nói là cứu cánh,
cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn, cứu cánh vô
dư?”
Phật bảo Đế Thích:
“Thân bị khổ bởi ái đã diệt tận,40 là cứu cánh, cứu
cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn, cứu cánh vô dư.”
Đế Thích bạch Phật:
“Những mối hoài nghi mà con ôm ấp lâu dài nay đã
được Như Lai mở bày, không còn gì nghi ngờ nữa.”

III. TÂM TƯ CỦA THIÊN ĐẾ THÍCH 1. Phỏng đạo

40
Hán: ái sở khổ thân đắc diệt 愛 所 苦 身 得 滅; Pāli:
taṇhasaṃkhayavimuttā, ái tận giải thoát. Hình bản Hán hiểu là
taṇhākāya-vimuttā.

Phật nói với Đế Thích:
“Trước đây ngươi có bao giờ đi đến các Sa-môn, Bà-
la-môn hỏi ý nghĩa này chưa?”
Đế Thích bạch Phật:
“Con nhớ lại, thuở xưa, con đã từng đến Sa-môn, Bà-la-
môn để hỏi nghĩa này. Xưa, có một thời, chúng con tập
họp tại giảng đường, cùng các Thiên chúng bàn luận:
‘Như Lai sẽ ra xuất hiện ở đời chăng? Chưa xuất hiện
ở đời chăng?’ Rồi chúng con cùng suy tầm, không thấy
có Như Lai xuất hiện ở đời. Mỗi vị trở về cung điện của
mình, hưởng thụ ngũ dục. Thế Tôn, về sau, con lại thấy
các đại thiên thần sau khi tự thỏa mãn với ngũ dục, dần
dần từng vị mạng chung. Lúc ấy, bạch Thế Tôn, con rất
kinh sợ, lông tóc dựng đứng. Khi [65b] gặp các Sa-môn,
Bà-la-môn sống nơi thanh vắng, lìa bỏ gia đình, lìa bỏ
dục lạc, con bèn tầm đến hỏi họ rằng: ‘Thế nào là cứu
cánh?’ Con hỏi ý nghĩa ấy, nhưng họ không thể trả lời.
Đã không thể trả lời, họ hỏi ngược lại con: ‘Ông là ai?’
Con liền đáp: ‘Tôi là Thích Đề-hoàn Nhân.’ Kia lại hỏi:
‘Ông là Thích nào?’ Con đáp: ‘Tôi là Thiên đế Thích.
Trong lòng có mối nghi nên đến hỏi.’ Rồi con và vị ấy
theo chỗ thấy biết của mình cùng giải thích ý nghĩa. Vị
kia nghe con nói, lại nhận làm đệ tử của con. Nay con
là đệ tử Phật, chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo, không còn
đọa cõi dữ; tái sinh tối đa bảy lần tất thành đạo quả. Cúi
mong Thế Tôn thọ ký con là Tư-đà-hàm.”
Nói xong, Đế Thích lại làm bài tụng:
Do kia nhiễm uế tưởng,
Khiến con sinh nghi ngờ.
Cùng chư Thiên, lâu dài

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

Suy tầm đến Như Lai.
Gặp những người xuất gia
Thường ở nơi thanh vắng,
Tưởng là Phật Thế Tôn,
Con đến cúi đầu lễ.
Con đến và hỏi họ
‘Thế nào là cứu cánh?’
Hỏi, nhưng không thể đáp,
Dấu đạo đi về đâu.
Ngày nay đấng Vô Đẳng,
Mà con đợi từ lâu,
Đã quán sát, đã hành,
Tâm đã chính tư duy.
Đấng Tịnh Nhãn đã biết
Sở hành của tâm con
Và nghiệp đã tu lâu dài,
Cúi mong thọ ký con.
Quy mạng đấng Chí Tôn,
Đấng siêu việt tam giới,
Đã bứt gai ân ái.
Kính lễ đấng Nhật quang.41
2. Hỷ lạc
Phật bảo Đế Thích:
“Ngươi có nhớ trước đây có khi nào ngươi có hỷ lạc,
cảm nghiệm lạc chăng?”
Đế Thích đáp:
“Đúng vậy, Thế Tôn. Con nhớ hỷ lạc, cảm nghiệm lạc

41 Hán: Nhật quang tôn 日光尊. Pl.: ādicca-bandhuna, thân tộc của mặt trời, mỹ từ chỉ Phật.

mà con có trước đây. Thế Tôn, xưa có lần con đánh
nhau với A-tu-la. Khi đó con chiến thắng, A-tu-la
bại trận. Con trở về với sự hoan hỷ, cảm nghiệm lạc.
Nhưng hoan hỷ ấy, cảm nghiệm lạc ấy duy chỉ là hỷ
lạc của dao gậy uế ác, là hỷ lạc của đấu tranh. Nay hỷ
lạc, cảm nghiệm lạc mà con có được ở nơi Phật không
phải là hỷ lạc của dao gậy, của đấu tranh.”
3. Công đức
Phật hỏi Đế Thích:
“Hỷ lạc, cảm nghiệm lạc mà ngươi có hiện nay, trong
đó muốn tầm cầu những kết quả công đức [65c] gì?”
Bấy giờ, Đế Thích bạch Phật:
“Con ở trong hỷ lạc, cảm nghiệm lạc, muốn tầm cầu
năm kết quả công đức.42 Những gì là năm? Rồi Đế
Thích liền đọc bài kệ:
Nếu sau này con chết,
Xả bỏ tuổi thọ trời,
Đầu thai không lo lắng,43
Khiến tâm con hoan hỷ.44
Phật độ người chưa độ;
Hay nói đạo chân chính;
Ở trong pháp chính giác,45
Con cần tu phạm hạnh.
Sống với thân trí tuệ,

42
Pl.: cha atthavase: 6 ích lợi.
43
Hán: bất hoài hoạn 不 懷 患 Pl.: amūḷho gabbhamessāmi: không
si ám, đầu thai (theo ý muốn).
44
Công đức thứ hai trong bản Pāli (dutiyaṃ atthavasaṃ).
45
Hán: tam-phật pháp 三 佛 法, tức nói đủ: tam-miệu-tam-phật-đà
pháp, pháp của Phật Chính giác.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

Tâm tự thấy chân đế;
Chứng đạt điều cần chứng,46
Do thế sẽ giải thoát.47
Nhưng phải siêng tu hành,
Tu tập chân trí Phật.
Dù chưa chứng đạo quả;
Công đức vẫn hơn trời.
Các cõi trời thần diệu,
A-ca-ni,48 vân vân;
Cho đến thân cuối cùng,
Con sẽ sinh nơi ấy.49
Nay con ở nơi này,
Được thân trời thanh tịnh;
Lại được tuổi thọ tăng;
Tịnh Nhãn, con tự biết.
Nói bài kệ xong, Đế Thích bạch Phật:
“Con ở trong hỷ lạc, cảm nghiệm lạc, mà được năm
kết quả công đức như vậy.”
Bấy giờ Đế Thích nói với Chư Thiên Đao-lị:
“Các ngươi ở trên trời Đao-lị đã cung kính hành lễ
trước Phạm Đồng tử. Nay trước Phật lại cũng hành lễ
cung kính như vậy, há không tốt đẹp sao?”
4. Phạm Thiên tán thán

46
Để bản: bản sơ khởi 本初起; TNM: bản sơ thú 本初趣.
47
Cf D 21 (ii 286): aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati, con
sẽ sống với chánh trí; đây sẽ là đời cuối cùng.
48
A-ca-ni, tức A-ca-ni-trá 阿迦尼吒, sắc cứu cánh thiên 色究竟
天. Pl.: Akaniṭṭha.
49
Công đức thứ sáu trong bản Pāli.

Nói xong, phút chốc Phạm Đồng tử bỗng xuất hiện
giữa hư không, đứng bên trên các Thiên chúng, hướng
về phía Đế Thích mà đọc bài kệ rằng:
Thiên vương hành thanh tịnh,
Nhiều lợi ích chúng sinh;
Ma-kiệt, chúa Đế Thích,
Hỏi Như Lai ý nghĩa.
Bấy giờ, Phạm Đồng tử sau khi nói kệ, bỗng nhiên
biến mất. Khi ấy Đế Thích rời chỗ ngồi đứng dậy,
lễ dưới chân Thế Tôn, đi quanh Phật ba vòng, rồi lui
về. Chư Thiên Đao-lị cùng Ban-giá-dực cũng lễ dưới
chân Phật rồi lui về.
Thiên đế Thích đi trước một đỗi, quay lại nói với Ban-
giá-dực:
“Lành thay, lành thay! Ngươi đã đi trước, đến gảy
đàn trước Phật cho vui vẻ, sau đó ta mới cùng Chư
Thiên Đao-lị đến sau. Ta nay bổ ngươi vào địa vị của
cha ngươi, làm thượng thủ trong các Càn-thát-bà, và
sẽ gả Bạt-đà con gái của vua Càn-thát-bà cho ngươi
làm vợ.”
Khi Thế Tôn nói pháp này, tám vạn bốn nghìn Chư
Thiên xa lìa trần cấu, con mắt Chính pháp phát sinh
đối với các pháp.
Bấy giờ Thích Đề-hoàn Nhân, Chư Thiên Đao-lị và
Ban-giá-dực sau khi nghe những điều Phật dạy hoan
hỷ phụng hành.50

50 Bản Hán, hết quyển 10.

15. KINH A-NẬU-DI
[66a10] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Minh-ninh, đất A-nậu-di.1
Cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm
mươi vị.
I. TỲ KHEO THIỆN TÚ
Bấy giờ, Thế Tôn khoác y cầm bát vào thành A-nậu-
di khất thực. Rồi Thế Tôn thầm nghĩ: “Bây giờ còn
quá sớm để đi khất thực. Ta hãy đến khu vườn của
Phạm-chí Phòng-già-bà,2 cần phải đúng giờ mới đi
khất thực.”
Thế Tôn đi đến khu vườn kia. Khi ấy Phạm-chí từ xa
trông thấy Phật liền đứng dậy nghinh tiếp, cùng chào
hỏi, rằng: “Hoan nghinh Cù-đàm. Từ lâu không đến.
Nay do duyên gì lại khuất tất đến đây? Xin mời Cù-
đàm ngồi chỗ này.”
Thế Tôn liền ngồi vào chỗ ấy. Phạm-chí ngồi một bên,
bạch Thế Tôn:
“Đêm hôm qua có Tỳ-kheo Thiện Tú người Lệ-xa3
đến chỗ tôi nói rằng: ‘Đại sư, tôi không theo Phật tu

* 第二分阿珸夷經第十一
1
Minh ninh quốc A-nậu-di thổ 冥寧國阿耨夷土. D 24: trú giữa
những người Malla, trong thôn Anupiya của người Malla
2
Phòng-già-bà Phạm-chí viên quán 房伽婆梵志園觀; D 24: Bhag-
gava-gottassa paribbājakassa āramo: tinh xá của ngoại đạo xuất
gia thuộc dòng họ Bhaggava.
3
Lệ-xa tử Thiện Tú Tỳ-kheo 隸車子善宿比丘; D 24: Sunakkhatto
Licchaviputto.

phạm hạnh nữa. Sở dĩ vậy là vì Phật bỏ tôi ra ngoài.’4
Người ấy nói với tôi những khuyết điểm của Cù-đàm.
Tuy có nói như vậy, nhưng tôi không chấp nhận.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Ta biết ông không chấp nhận điều mà Thiện Tú kia
nói. Xưa, một thời, Ta đang ở trên Tập pháp đường,
bên bờ hồ Di hầu,5 thuộc Tì-xá-li. Khi ấy Thiện Tú
này đi đến chỗ Ta, nói với Ta rằng: ‘Như Lai bỏ con
ra ngoài. Con không theo Như Lai tu phạm hạnh nữa.’
Ta khi ấy nói rằng: ‘Ngươi vì sao nói rằng ‘Con không
theo Như Lai tu phạm hạnh nữa, vì Như Lai bỏ con ra
ngoài’?’ Thiện Tú đáp: ‘Như Lai không hiện thần túc
biến hóa cho con thấy.’
“Ta khi ấy nói rằng: ‘Ta có vời ngươi đến trong pháp
Ta tịnh tu phạm hạnh, rằng Ta sẽ hiện thần túc cho
ngươi thấy không? Hoặc ngươi có nói với Ta rằng
‘Nếu Như Lai [66b] hiện thần túc biến hóa cho con
thấy, nhiên hậu con mới tu phạm hạnh’ chăng?’ Khi ấy
Thiện Tú trả lời Ta rằng: ‘Không, bạch Thế Tôn.’”
Phật nói với Thiện Tú:6
“Ta cũng không nói với ngươi: ‘Ngươi hãy ở trong
Pháp của Ta mà tịnh tu phạm hạnh, Ta sẽ hiện thần
túc biến hóa cho thấy.’ Ngươi cũng không nói: ‘Hãy
hiện thần túc cho con thấy, con sẽ tu phạm hạnh.’ Thế
nào, Thiện Tú, theo ý ngươi, dù Như Lai có hiện thần
thông hay không, pháp mà Ta giảng thuyết, pháp ấy

4
Hán: Phật sơ ngoại ngã 佛疏外我. Cf. Pl.: nāhaṃ bhagavantaṃ
uddissa viharissāmi: “tôi không sống nương theo Thế Tôn nữa.”
5
Di hầu trì 彌 猴 池, ao Vượn. D 24 không có chi tiết này.
6
Văn tự thuật chuyển sang văn tường thuật.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

có khả năng dẫn đến xuất ly, tận cùng biên tế của khổ
chăng?”
Thiện Tú bạch Phật:
“Đúng vậy, Thế Tôn. Dù Như Lai có thị hiện thần túc
hay không, pháp được giảng dạy đều có khả năng dẫn
đến xuất ly, diệt tận biên tế của khổ, chứ không phải
không diệt tận.”7
“Cho nên, này Thiện Tú, ai tu hành phạm hạnh theo
pháp mà Ta giảng dạy thì có thể hiện thần túc chứ
không phải không thể. Vì pháp ấy dẫn đến xuất ly,
không phải không thể xuất ly. Ngươi còn mong cầu
cái gì đối với pháp ấy?”
Thiện Tú nói:
“Thế Tôn không tùy thời dạy con về khởi nguyên của
thế giới8 mà Thế Tôn biết hết nhưng vì keo kiệt nên
không dạy cho con.”
Phật nói:
“Thiện Tú, Ta có bao giờ nói với ngươi rằng: Ngươi
hãy ở trong pháp Ta tu phạm hạnh, Ta sẽ dạy cho

7
Đoạn trên, hỏi và đáp, theo nguyên văn Hán: Như Lai có khả năng
hay không có khả năng hiện thần thông (…)? Đáp: Như Lai có
khả năng, chứ không phải không có (…). Nhưng hỏi đáp như vậy
không phù hợp với nội dung văn mạch, Ở đây phỏng theo ý của
bản Pāli.
8
Hán: ngã phụ bí thuật 我父祕術. Cf. D 24: na hi pana me bhagavā
aggaññaṃ paññapeti, “Thế Tôn không nói cho con về khởi
nguyên (của thế giới).” Pāli: aggañña-paññatti (aggaññaṃ pañña-
peti), Skt, agraprajñapti: tuyên bố khởi nguyên (tối sơ, hay thượng
đỉnh), bản Hán hiểu là bí thuật của tổ phụ. Đây phỏng theo Pāli mà
sửa lại cho phù hợp nội dung.

ngươi khởi nguyên của thế giới chăng?”
Đáp: “Không.”
“Cho nên, này Thiện Tú, trước đây Ta không nói như vậy.
Ngươi cũng không nói. Vậy tại sao nay nói như thế?
“Thế nào, Thiện Tú, dù Như Lai có nói khởi nguyên
của thế giới, hay không nói, pháp mà Ta giảng dạy có
dẫn đến xuất ly, diệt tận biên tế của khổ chăng?”
Thiện Tú nói:
“Như Lai có nói về khởi nguyên của thế giới hay không
nói, pháp đã được giảng dạy có thể dẫn đến xuất ly,
diệt tận biên tế của khổ, chứ không phải không thể.”
Phật lại bảo Thiện Tú:
“Dù Ta có nói khởi nguyên của thế giới hay không,
nhưng pháp mà Ta nói có thể dẫn đến sự xuất ly, sự
lìa khổ, thì ngươi còn tầm cầu cái gì trong pháp của
Ta?”9
Phật lại nói với Thiện Tú:
“Ngươi, trước kia ở trong lãnh thổ của người Bạt-xà,10
thuộc Tì-xá-li, đã bằng vô số phương tiện xưng tán
Như Lai, xưng tán Chính pháp, xưng tán chúng Tăng.
Cũng như một người khen ngợi một cái ao trong mát
kia bằng tám cách khiến mọi người ưa thích: một, lạnh;
hai, nhẹ; ba, mềm; bốn, trong; năm, ngọt; sáu, không
bẩn; bảy, uống không chán; tám, khỏe người. Ngươi
cũng vậy, ở trong lãnh thổ Bạt-xà, Tì-xá-li, xưng tán
Như Lai, xưng tán Chính pháp, xưng tán chúng Tăng,
khiến mọi người tin vui. Thiện Tú, nên biết, ngày nay

9
Xem cht. 7 trên.
10
Hán: Tì-xá- li Bạt-xà thổ 毗舍離跋闍土. D 214: tại làng Vajji.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

ngươi bị lui sụt, người đời sẽ nói rằng: [66c] ‘Tỳ-kheo
Thiện Tú được nhiều người biết đến, lại thân cận Thế
Tôn, và cũng là đệ tử Thế Tôn; nhưng không thể trọn
đời tịnh tu phạm hạnh; đã xả giới, hoàn tục, sống đời
sống thấp hèn.’ Phạm-chí, nên biết, khi ấy Ta nói đủ
lời, nhưng Thiện Tú không thuận lời dạy của Ta, mà
đã xả giới hoàn tục.
II. THỊ HIỆN PHÁP THƯỢNG NHÂN
1. Ni-kiền tử Giá-la-lâu
“Phạm-chí, một thời Ta ở tại Tập pháp đường bên
bờ hồ Di hầu;11 khi ấy có Ni-kiền Tử tên là Già-la-
lâu12 dừng chân tại chỗ kia, được mọi người sùng
kính, tiếng tăm đồn xa, được nhiều người biết đến,
lợi dưỡng đầy đủ. Khi ấy Tỳ-kheo Thiện Tú khoác y
cầm bát vào thành Tì-xá-li khất thực; đi lần đến chỗ
Ni-kiền Tử. Bấy giờ, Thiện Tú hỏi Ni-kiền Tử bằng
ý nghĩa sâu xa. Ni-kiền Tử ấy không đáp được, liền
sinh tâm sân hận. Thiện Tú nghĩ thầm: ‘Ta làm người
này bực bội,13 sẽ phải chịu quả báo lâu dài chăng?’
Phạm-chí, nên biết, Tỳ-kheo Thiện Tú sau khi khất
thực về, cầm y bát đến chỗ Ta, đầu mặt lễ dưới chân,
rồi ngồi xuống một bên. Thiện Tú khi ấy không đem
duyên cớ ấy mà kể lại với Ta. Ta nói với Thiện Tú

11
D 24: ở Vesāli, trong rừng Đại Lâm, Trùng các giảng đường.
12
Ni-kiền tử Già-la-lâu 尼乾子伽羅樓. D 24. bản Devanagari:
Kāḷāramaṭṭako, bản Roman: Kandaramasuko; một người tu lõa
thể (acela).
13
D 24: arahantaṃ samaṇaṃ āsādimhase: ta đã đả kích vị Sa-môn
A-la-hán.

rằng: ‘Người ngu kia, ngươi há có thể tự nhận mình là Sa-môn Thích tử chăng?’ Thiện Tú giây lát hỏi Ta rằng: ‘Thế Tôn vì duyên cớ gì mà gọi con là người ngu? Không xứng đáng tự nhận là Sa-môn Thích tử?’ Ta nói: ‘Người ngu kia, có phải ngươi đã đến Ni-kiền Tử mà hỏi ý nghĩa sâu xa, nhưng người kia không đáp được bèn sinh sân hận. Ngươi nghĩ thầm: ‘Ta nay làm người này bực bội, há sẽ phải chịu quả báo đau khổ lâu dài chăng?’ Ngươi có nghĩ như vậy không?’ Thiện Tú bạch Phật rằng: ‘Người kia là A-la-hán. Sao Thế Tôn có tâm ganh tị, thù ghét vị ấy?’14 Ta khi ấy trả lời rằng: ‘Người ngu kia, La-hán làm sao lại có tâm ganh tị, thù ghét? Ta, không có tâm ganh tị, thù ghét La-hán. Ngươi nay tự cho người kia là La-hán. Người kia có bảy sự khổ hạnh đã được gìn giữ lâu ngày. Bảy khổ hạnh ấy là gì? Một, suốt đời không mặc quần áo. Hai, suốt đời không uống rượu, ăn thịt, cũng không ăn cơm và bột các thứ.15 Ba, suốt đời không vi phạm phạm hạnh. Bốn, trọn đời không rời bốn tháp bằng đá 16 ở Tì-xá-li; phía Đông là tháp Ưu viên, phía Nam tháp Voi, phía Tây tháp Đa tử, phía Bắc tháp Thất tụ.17 Trọn đời không rời khỏi bốn tháp ấy, coi đó là bốn sự

14
D 2: kiṃ pana, bhante, bhagavā arahattassa maccharāyatī ti,
Thế Tôn, sao Thế Tôn ganh tị với một vị A-la-hán? A-la-hán ở
đây chỉ chung các Thánh nhân, kể cả Thánh nhân ngoại đọa.
15
Hán: xiêu miến 麨 麵. Cf.        D    24:    yāvajīvaṃ    …na
odanakummā saṃ bhuñjeyyaṃ, trọn đời không ăn cơm cháo.
16
Hán: thạch tháp 石 塔, Pl.: cetiya.
17
Ưu viên tháp憂園塔, Pl.: Udena-cetiyaṃ. Tượng tháp象塔
(Gāya-cetiya?), Pl.: Gotamaka-cetiyaṃ ở phía Nam Vesāli. Đa tử
tháp多子塔; Pl.: Bahuputta-cetiyaṃ, ở phía Bắc Vesāli. Thất tụ
tháp 七聚塔, Pl.: Sattamba-cetiyaṃ ở phía Tây Vesāli.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

khổ hạnh. Nhưng người ấy về sau vi phạm bảy khổ hạnh này và mạng chung ở ngoài thành Tì-xá-li. Cũng như con chó sói bệnh suy vì ghẻ lở mà chết trong bãi tha ma.18 Ni-kiền Tử kia cũng vậy. Tự mình đặt cấm pháp, sau lại phạm hết. [67a] Trước tự thề rằng suốt đời không mặc quần áo, sau đó lại mặc. Trước tự mình thề rằng suốt đời không uống rượu, ăn thịt và không ăn các thứ bột, nhưng về sau lại ăn hết. Trước vốn tự mình thề rằng suốt đời không vượt qua khỏi bốn cái tháp: phía đông tháp Ưu viên, nam tháp Voi, tây tháp Đa tử, bắc tháp Thất tụ. Nay trái lời hết, rời xa không còn gần gũi nữa. Người ấy sau khi vi phạm bảy lời thề ấy rồi, ra khỏi thành Tì-xá-li, chết trong bãi tha ma.’ Phật bảo Thiện Tú: ‘Người ngu kia, ngươi không tin lời Ta. Ngươi hãy tự mình đi xem, sẽ tự mình biết.’” Phật nói với Phạm-chí: “Một thời, Tỳ-kheo Thiện Tú khoác y cầm bát vào thành khất thực. Khất thực xong, lại ra khỏi thành, đi đến một khoảng trống trong bãi tha ma, thấy Ni-kiền Tử kia chết ở đó. Sau khi thấy như vậy, về đến chỗ Ta, đầu mặt lễ dưới chân, rồi ngồi sang một bên, nhưng không kể lại chuyện ấy với Ta. Phạm-chí, nên biết, lúc ấy Ta nói với Thiện Tú: ‘Thế nào, Thiện Tú, những điều Ta ghi nhận về Ni-kiền Tử trước đây, có đúng như vậy không?’ Đáp rằng: ‘Đúng vậy, đúng như lời Thế Tôn đã nói.’ Phạm-chí, nên biết, Ta đã hiện thần thông chứng minh cho Thiện Tú, nhưng kia lại nói: ‘Thế Tôn không thị hiện thần thông cho con.’”

18 D 24: so (...) yasā nihīno kālaṃ karissati, người ấy sẽ chết, mất hết tiếng tăm.

2. Ni-kiên tử Cứu-la-đế “Lại một thời, Ta ở tại ấp Bạch Thổ19 nước Minh- ninh, lúc bấy giờ có Ni-kiền Tử tên là Cứu-la-đế,20 trú tại Bạch Thổ, được mọi người sùng kính, tiếng tăm đồn xa, được nhiều lợi dưỡng. Khi ấy, Ta khoác y cầm bát vào thành khất thực. Tỳ-kheo Thiện Tú lúc bấy giờ đi theo Ta, thấy Ni-kiền Tử Cứu-la-đế đang nằm phục trên một đống phân mà liếm bã trấu.21 Phạm-chí, nên biết, khi Tỳ-kheo Thiện Tú thấy Ni-kiền Tử này nằm phục trên đống phân mà ăn bã trấu, liền suy nghĩ rằng: ‘Các A-la-hán hay những vị đang hướng đến quả A-la-hán trong thế gian không ai kịp vị này. Đạo của vị Ni-kiền Tử này là bậc nhất hơn hết. Vì sao? Người khổ hạnh mới được như vậy, dứt bỏ kiêu mạn, nằm trên đống phân mà liếm bã trấu.’ “Phạm-chí, bấy giờ Ta xoay người theo hướng phải, nói với Thiện Tú rằng: ‘Người ngu kia,22 ngươi há có thể tự nhận là Thích tử chăng?’ Thiện Tú bạch Phật rằng: ‘Thế Tôn, vì sao gọi con là người ngu, không xứng đáng tự nhận là Thích tử?’ Phật nói với Thiện Tú: ‘Ngươi ngu si, ngươi quan sát Cứu-la-đế này ngồi chồm hổm trên đống phân mà ăn bã trấu liền nghĩ rằng: Trong các A-la-hán hay những vị đang hướng đến quả La hán, Cứu-la-đế này là tối tôn, [67b] tối

19
Bạch Thổ ấp白土邑; Pl. (D 21): tại xóm Uttaraka của người Thūlu.
(Bản Devanagari: Thūlu, bản Roman: Bhumu).
20
Cứu-la-đế 究羅帝; Pl.: lõa thể Kotakkhattiya, tu theo kiểu chó.
21
Hán: thỉ khang tao 舐糠糟. D 24: chamānikiṇṇaṃ bhakkasaṃ
mukhen          eva khādati mukheneva bhuñjati, lấy miệng mà
cắn hay nhai đồ ăn vung vãi trên đất.
22
Để bản: nhữ ý ngu nhân 汝意愚人; TNM: nhữ ngu nhân.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

thượng. Vì sao? Nay Cứu-la-đế này có thể hành khổ
hạnh, trừ kiêu mạn, ngồi chồm hổm trên đống phân
mà ăn bã trấu. Ngươi có ý nghĩ như vậy không?’
Đáp rằng: ‘Thật vậy.’ Thiện Tú lại nói: ‘Thế Tôn vì
sao sinh tâm ganh tị với một vị A-la-hán?’ Phật nói:
‘Người ngu kia, Ta không hề sinh tâm ganh tị đối với
một vị A-la-hán. Tại sao nay lại sinh tâm tật đố đối
với một vị A-la-hán? Ngươi, người ngu kia, bảo Cứu-
la-đế là một vị chân A-la-hán. Nhưng người này sau
bảy ngày nữa sẽ sình bụng mà chết,23 tái sinh làm quỉ
đói thây ma biết đi,24 thường chịu khổ vì đói. Sau khi
mạng chung, được buộc bằng cọng lau mà lôi vào bãi
tha ma.25 Nếu người không tin, hãy đến báo trước cho
người ấy biết.’
“Rồi Thiện Tú liền đi đến chỗ Cứu-la-đế, bảo rằng:
‘Sa-môn Cù-đàm kia tiên đoán rằng bảy ngày nữa ông
sẽ bị sình bụng mà chết, sinh vào trong loài quỉ đói
thây ma biết đi; sau khi chết, được buộc bằng sợi dây
lau và lôi vào bãi tha ma.’ Thiện Tú lại dặn: ‘Ông hãy
ăn uống cẩn thận, chớ để lời ấy đúng.’ Phạm-chí, nên
biết, qua bảy ngày, Cứu-la-đế bị sình bụng mà chết,
tức thì sinh vào trong loài quỉ đói thây ma; sau khi
chết, được buộc bằng dây lau và lôi vào bãi tha ma.
23
Hán: phúc trướng mạng chung 腹脹命終. D 24: alasakena
kālaṃ karissati.Sớ thích: alasakena – ajīraṇena āmarogena, bị
bệnh thức ăn sống không tiêu hóa.
24
Hán: sinh khởi thi ngạ quỷ 生起屍餓鬼, sinh loài quỉ đói thây
ma. D 24: kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo tatra
upajjissati, sẽ tái sinh làm thân A-tu-la tối hạ tiện, được gọi là
Kālakañja., một loại ngạ quỷ.
25
Pāli: bīraṇatthambake susāne chaḍḍessanti, bị vất bỏ trong bụi
cỏ bīraṇa (hương thảo) trong mộ địa.

Thiện Tú sau khi nghe Phật nói, co ngón tay tính ngày. Cho đến ngày thứ bảy, Tỳ-kheo Thiện Tú đi đến xóm lõa hình, hỏi người trong xóm: ‘Này các bạn, Cứu-la- đế nay đang ở đâu?’ Đáp rằng: ‘Chết rồi.’ Hỏi: ‘Vì sao chết?’ Đáp: ‘Bị sình bụng.’ Hỏi: ‘Chôn cất thế nào?’ Đáp: ‘Được buộc bằng dây lau và lôi vào bãi tha ma.’ “Phạm-chí, Thiện Tú sau khi nghe như vậy, liền đi đến bãi tha ma. Khi sắp sửa đến nơi, hai đầu gối của thây ma động đậy, rồi bỗng nhiên ngồi chồm hổm dậy. Tỳ-kheo Thiện Tú vẫn cứ đi đến trước thây ma, hỏi: ‘Cứu-la-đế, ông chết rồi phải không?’ Thây ma đáp: ‘Ta chết rồi.’ Hỏi: ‘Ông đau gì mà chết?’ Đáp: ‘Cù-đàm đã tiên đoán ta sau bảy ngày sình bụng mà chết. Quả như lời, qua bảy ngày, ta sình bụng mà chết.’ Thiện Tú lại hỏi: ‘Ông sinh vào chỗ nào?’ Đáp: ‘Như Cù-đàm tiên đoán, ta sẽ sinh vào loài quỉ đói thây ma biết đi. Nay ta sinh vào trong quỉ đói làm thây ma biết đi.’ Thiện Tú hỏi: ‘Khi ông chết, được chôn cất như thế nào?’ Thây ma đáp: ‘Như Cù-đàm đã tiên đoán, ta sẽ được buộc bằng dây lau rồi lôi vào bãi tha ma. Quả như lời, ta được buộc bằng dây lau rồi lôi vào bãi tha ma.’ Rồi [67c] thây ma nói với Thiện Tú: ‘Ngươi tuy xuất gia mà không được điều thiện lợi. Sa-môn Cù-đàm nói như vậy, mà ngươi thường không tin.’ Nói xong, thây ma lại nằm xuống. “Phạm-chí, bấy giờ Tỳ-kheo Thiện Tú đi đến chỗ Ta, đảnh lễ xong, ngồi xuống một bên, nhưng không kể lại chuyện ấy với Ta. Ta liền nói: ‘Như lời Ta tiên đoán, Cứu-la-đế có thật như vậy không?’ Đáp: ‘Thật vậy, đúng như Thế Tôn nói.’ Phạm-chí, Ta nhiều lần như

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

vậy thị hiện thần thông chứng cho Tỳ-kheo Thiện Tú,
nhưng kia vẫn nói: ‘Thế Tôn không hiện thần thông
cho con thấy.’”
3. Phạm chí Ba-lê Tử
a. Thách thức
Phật lại nói với Phạm-chí:
“Một thời, Ta ở tại Tập pháp đường, bên bờ hồ Di
Hầu.26 Khi ấy có Phạm-chí tên là Ba-lê Tử,27 đang ngụ
tại chỗ kia, được mọi người sùng kính, có nhiều lợi
dưỡng. Người ấy ở giữa quần chúng Tì-xá-li nói như
vậy: ‘Sa-môn Cù-đàm tự nhận là có trí tuệ; ta cũng có
trí tuệ. Sa-môn Cù-đàm tự nhận có thần túc; ta cũng
có thần túc. Sa-môn Cù-đàm đã đạt được đạo siêu
việt;28 ta cũng đạt được đạo siêu việt. Ta sẽ cùng ông
ấy hiện thần thông. Sa-môn hiện một, ta sẽ hiện hai.
Sa-môn hiện hai, ta sẽ hiện bốn. Sa-môn hiện tám, ta
sẽ hiện mười sáu. Sa-môn hiện mười sáu, ta sẽ hiện ba
mươi hai. Sa môn hiện ba mươi hai, ta hiện sáu mươi
tư. Tùy theo Sa-môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện
gấp đôi.’
“Phạm-chí, khi ấy Tỳ-kheo Thiện Tú khoác y cầm bát
vào thành khất thực. Trông thấy Phạm-chí Ba-lê Tử
đang nói như vậy giữa quần chúng: ‘Sa-môn Cù-đàm

26
D 24: tại Vesāli, trong Đại Lâm, giảng đường Trùng Các. Xem
đoạn trên.
27
Ba-lê Tử 波梨子. Pl.: acela Pātithaputta (bản Roman:
Pāṭikaputta), lõa thể Pāṭikaputta.
28
Siêu việt đạo 超越道; D 24: upaḍḍhapathaṃ gacchati, “đi nửa
đường.”

tự nhận là có trí tuệ; ta cũng có trí tuệ. Sa-môn Cù- đàm tự nhận có thần túc; ta cũng có thần túc. Sa-môn Cù-đàm đã đạt được đạo siêu việt; ta cũng đạt được đạo siêu việt. Ta sẽ cùng ông ấy hiện thần thông. Sa- môn hiện một, ta sẽ hiện hai. Sa-môn hiện hai, ta sẽ hiện bốn. Sa-môn hiện tám, ta sẽ hiện mười sáu. Sa- môn hiện mười sáu, ta sẽ hiện ba mươi hai. Sa môn hiện ba mươi hai, ta hiện sáu mươi tư. Tùy theo Sa- môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện gấp đôi.’ Tỳ-kheo Thiện Tú sau khi khất thực xong, về đến chỗ Ta, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên, nói với Ta rằng: ‘Sáng nay, con khoác y cầm bát vào thành khất thực, nghe Ba-lê Tử ở Tì-xá-li đang nói như vầy: ‘Sa-môn Cù-đàm tự nhận là có trí tuệ; ta cũng có trí tuệ. Sa-môn Cù-đàm tự nhận có thần túc; ta cũng có thần túc. Sa-môn Cù- đàm đã đạt được đạo siêu việt; ta cũng đạt được đạo siêu việt. Ta sẽ cùng ông ấy hiện thần thông. Sa-môn hiện một, ta sẽ hiện hai; cho đến, tùy theo Sa-môn ấy hiện nhiều hay [68a] ít, ta sẽ hiện gấp đôi.’ Sự việc ấy được kể lại cho Ta đầy đủ. Ta nói với Thiện Tú: ‘Ba- lê Tử ở giữa quần chúng, nếu không từ bỏ lời ấy mà đi đến Ta, sẽ không có trường hợp ấy. Nếu người kia nghĩ rằng: ‘Ta không từ bỏ lời ấy, không từ bỏ quan điểm ấy, không xả bỏ kiêu mạn ấy, mà cứ đi đến Sa- môn Cù-đàm, thì đầu ông ấy sẽ bị vỡ làm bảy mảnh. Không có trường hợp người ấy không từ bỏ lời ấy, không từ bỏ kiêu mạn ấy, mà vẫn đi đến Ta.’ “Thiện Tú nói: ‘Thế Tôn hãy giữ miệng. Như Lai hãy giữ miệng.’ Phật hỏi Thiện Tú: ‘Vì sao ngươi nói: Thế Tôn hãy giữ miệng. Như Lai hãy giữ miệng?’ Thiện Tú nói: ‘Ba-lê Tử kia có uy thần lớn, có uy lực lớn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

Giả sử ông ấy đến thật, há không phải Thế Tôn hư
dối sao?’ Phật bảo Thiện Tú: ‘Như Lai có bao giờ nói
hai lời không?’ Đáp: ‘Không.’ Phật lại bảo Thiện Tú:
‘Nếu không có hai lời, tại sao ngươi lại nói: Thế Tôn
hãy giữ miệng. Như Lai hãy giữ miệng?’ Thiện Tú
bạch Phật: ‘Thế Tôn do tự mình thấy biết Ba-lê Tử,
hay do chư Thiên nói?’ Phật nói: ‘Ta tự mình biết, và
cũng do chư Thiên đến nói cho nên biết. Đại tướng A-
do-đà29 ở Tì-xá-li này sau khi thân hoại mạng chung
sinh vào trời Đao-lị. Ông đến nói với Ta rằng: ‘Phạm-
chí Ba-lê Tử kia không biết xấu hổ, phạm giới, vọng
ngữ, ở Tì-xá-li, giữa quần chúng, nói lời phỉ báng như
vầy: Đại tướng A-do-đà sau khi thân hoại mạng chung
sinh vào loài quỷ thây ma biết đi.30 Nhưng thật sự con
thân hoại mạng chung sinh vào trời Đao-lị.’ Ta đã tự
mình biết trước việc Ba-lê Tử, và cũng do chư Thiên
nói lại nên biết.’”
Phật nói:
“Kẻ ngu si, Thiện Tú, ngươi không tin Ta, thì hãy vào
thành Tì-xá-li, tùy ý mà rao lên. Ta sau bữa ăn sẽ đi
đến chỗ Phạm-chí Ba-lê Tử.’”
b. Tránh né
Phật lại nói với Phạm-chí:
“Bấy giờ, Thiện Tú kia sau khi qua đêm khoác y cầm
bát vào thành khất thực. Khi ấy Thiện Tú kia hướng

29
A-do-đà đại tướng 阿由陀大將. Pl.: Ajita, vị tướng quân người
Licchavi.
30
Khởi thi quỷ 起尸鬼. D 24: mahānirayaṃ upapanno, sinh vào
địa ngục lớn.

đến các Bà-la-môn, Sa-môn, Phạm-chí trong thành
Tì-xá-li kể đủ câu chuyện rằng: ‘Phạm-chí Ba-lê Tử ở
giữa đại chúng đã tuyên bố lời này: ‘Sa-môn Cù-đàm
tự nhận là có trí tuệ; ta cũng có trí tuệ. Sa-môn Cù-
đàm có đại uy lực; ta cũng có đại uy lực. Sa-môn Cù-
đàm tự nhận có đại thần túc; ta cũng có đại thần túc.
Sa-môn hiện một, ta sẽ hiện hai; cho đến, tùy theo Sa-
môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện gấp đôi.’ Nhưng
nay Sa-môn Cù-đàm sẽ đi đến chỗ Ba-lê Tử kia. Các
vị cũng nên đến đó hết.’
“Khi ấy Phạm-chí Ba-lê đang đi trên đường. Thiện
Tú trông thấy, vội vã đến gần, nói rằng: ‘Ông ở giữa
đám đông của Tì-xá-li đã tuyên bố như vầy: ‘Sa-môn
Cù-đàm có đại trí tuệ, ta cũng có đại trí tuệ, cho đến,
tùy theo Sa-môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện gấp
đôi.’ Sa-môn Cù-đàm nghe lời tuyên bố ấy, nay muốn
đến chỗ ông. Ông hãy về nhanh đi.’ Đáp rằng: ‘Ta sẽ
về ngay. Ta sẽ về ngay.’ Nói như thế rồi, giây lát cảm
thấy hoảng sợ, lông tóc dựng đứng, không trở về chỗ
cũ, mà đi đến khu rừng của Phạm-chí Đạo-đầu-ba-lê,
ngồi trên võng,31 rầu rĩ, mê loạn.”32
c. Giá-la thúc dục
Phật bảo Phạm-chí:
“Ta, sau bữa ăn, cùng với nhiều người Lệ-xa, Sa-môn,
Bà-la-môn, Phạm-chí, Cư sỹ, đi đến trú xứ của Ba-
lê-tử, ngồi lên chỗ ngồi. Trong đám đông ấy có một

31
Đạo-đầu-ba-lê Phạm-chí lâm 道 頭 波 梨 梵 志 林. Pl.: Tindukkhānu-
paribbājaka-ārāma.
32
Hán: thằng sàng 繩 床, giường dây.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

Phạm-chí tên là Giá-la.33 Khi ấy, mọi người kêu Giá-la, bảo rằng: ‘Ông hãy đi đến rừng Đạo-đầu nói với Ba- lê Tử: ‘Nay nhiều người Lệ-xa, Sa-môn, Bà-la-môn, Phạm-chí, Cư sỹ đều tụ tập hết nơi rừng của ông. Mọi người cùng bàn luận rằng, Phạm-chí Ba-lê ở giữa đám đông tự mình xướng lên lời này: ‘Sa-môn Cù-đàm có đại trí tuệ, ta cũng có đại trí tuệ, cho đến, tùy theo Sa- môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện gấp đôi.’ Sa-môn Cù-đàm vì vậy đã đến nơi rừng của ông. Ông hãy đến xem.’ Rồi thì, Già-la sau khi nghe mọi người nói, bèn đi đến rừng bảo Đạo-đầu Ba-lê Tử rằng: ‘Nay nhiều người Lệ-xa, Sa-môn, Bà-la-môn, Phạm-chí, Cư sỹ đều tụ tập hết nơi rừng của ông. Mọi người cùng bàn luận rằng, Phạm-chí Ba-lê ở giữa đám đông tự mình xướng lên lời này: ‘Sa-môn Cù-đàm có đại trí tuệ, ta cũng có đại trí tuệ, cho đến, tùy theo Sa-môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ hiện gấp đôi.’ Sa-môn Cù-đàm nay đang ở nơi rừng kia. Ba-lê, ông có về không?’ Khi ấy, Phạm-chí Ba-lê liền đáp: ‘Sẽ về. Sẽ về.’ Nói như vậy xong, ở trên võng mà day trở không yên. Bấy giờ, võng lại làm cho vướng chân, khiến ông không thể rời khỏi võng, huống hồ đi đến Thế Tôn. “Thế rồi, Già-la nói với Phạm-chí Ba-lê: ‘Ngươi tự vô trí, chỉ có tiếng nói rỗng không: ‘Sẽ về. Sẽ về.’ Nhưng vẫn không thể rời khỏi [68c] cái võng ấy, sao có thể đi đến chỗ đại chúng?’ Trách mắng Ba-lê Tử xong, ông bèn trở về chỗ đại chúng, báo rằng: ‘Tôi nhân danh đại chúng, đi đến đó nói với Ba-lê Tử. Y trả lời: ‘Sẽ về. Sẽ về.’ Ngay lúc ấy, ông ta ở trên võng chuyển

33 Giá-la 遮 羅. Pāli: Jāliya? D 24 (iii 22): jāliyo dāruputtikantevāsī, Jāliya, đệ tử của Dāruputtika.

động thân thể, nhưng võng dính vào chân không rời
được. Y còn không thể rời khỏi cái võng, sao có thể
đến đại chúng này được?’
d. Đầu-ma thúc dục
“Bấy giờ, có một Lệ-xa Tử là Đầu-ma34 đang ngồi
trong chúng, liền đứng dậy, trịch áo bày vai phải, quỳ
dài, chắp tay, bạch đại chúng rằng: ‘Đại chúng hãy đợi
một lát. Tôi sẽ tự mình đến dẫn người ấy lại đây.’”
Phật nói:
“Ta khi ấy nói với Lệ-xa Tử Đầu-ma rằng: ‘Người
kia đã tuyên bố như vậy, ôm giữ kiến giải như vậy,
khởi kiêu mạn như vậy; mà muốn khiến cho người
ấy đi đến chỗ Phật, thì không thể được. Đầu-ma Tử,
giả sử ông lấy dây quấn nhiều lớp, rồi khiến bầy bò
cùng kéo, cho đến thân thể người ấy bị rã rời, cuối
cùng người ấy vẫn sẽ không thể từ bỏ lời nói như vậy,
kiến giải như vậy, kiêu mạn như vậy, để đến chỗ Ta.
Nếu không tin lời Ta, ngươi hãy đến đó tự mình khắc
biết.’
“Bấy giờ, Lệ-xa Tử Đầu-ma vẫn cố đi đến chỗ Ba-lê-
tử, nói với Ba-lê Tử rằng: ‘Nhiều người Lệ-xa, Sa-
môn, Bà-la-môn, Phạm-chí, Cư sỹ đều tụ tập hết nơi
rừng của ông. Mọi người cùng bàn luận rằng, Phạm-
chí Ba-lê ở giữa đám đông tự mình xướng lên lời này:
‘Sa-môn Cù-đàm có đại trí tuệ, ta cũng có đại trí tuệ,
cho đến, tùy theo Sa-môn ấy hiện nhiều hay ít, ta sẽ
hiện gấp đôi.’Sa-môn Cù-đàm nay đang ở nơi rừng
kia. Ông hãy về đi.’ Lúc ấy, Ba-lê Tử đáp: ‘Sẽ về. Sẽ

34 Hán: nhất Đầu-ma Lệ-xa tử 一 頭 摩 隸 車 子; bản Pl.: jāliyo dārupattikantevāsī. Jāliya, đệ tử của Dārupatti.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

về.’ Nói như vậy rồi, ông ở trên võng mà chuyển động
thân mình, nhưng khi ấy võng lại vướng vào chân,
khiến ông không thể rời khỏi võng, huống nữa là đi
đến chỗ Thế Tôn.
“Thế rồi, Đầu-ma nói với Ba-lê Tử rằng: ‘Ngươi tự vô
trí, chỉ có tiếng nói rỗng không: Sẽ về, sẽ về. Nhưng
tự mình còn không thể rời khỏi cái võng này, đâu có
thể đi đến chỗ đại chúng!’
“Đầu-ma lại nói với Ba-lê Tử: ‘Những người có trí,
do ví dụ mà được hiểu rõ.35 Thuở xa xưa có một sư tử,
chúa tể loài thú sống trong rừng sâu. Vào buổi sáng
sớm,36 sư tử ra khỏi hang, nhìn ngắm bốn phía, vươn
mình rống lên ba tiếng, sau đó rảo quanh kiếm thịt mà
ăn. Này Ba-lê Tử, sư tử chúa tể loài thú kia ăn xong
rồi trở về rừng, thường có một con [69a] dã can đi
theo sau ăn tàn, khí lực sung mãn, bèn tự bảo: Sư tử
trong rừng kia cuối cùng là con thú gì? Hơn ta được
chăng? Nay ta hãy độc chiếm một khu rừng, sáng sớm
ra khỏi hang, nhìn quanh bốn phía, vươn mình rống
lên ba tiếng, sau đó rảo quanh. Nó muốn học tiếng
rống sư tử, nhưng lại ré lên tiếng dã can. Này Ba-lê
Tử, ngươi ở đây cũng vậy. Nhờ uy đức của Phật mà
sống còn ở đời, được người cúng dường; nhưng nay
lại tranh đua với Như Lai.’ Rồi Đầu-ma nói bài kệ chỉ
trích:
Dã can xưng sư tử
Tự cho mình vua thú
Muốn rống tiếng sư tử
Lại ré tiếng dã can.

35
Trong bản Pāli, ví dụ này do Jāliya nói.
36
Hán: thanh đán. D 24: sāyanhasamayaṃ, vào buổi chiều.

Một mình trong rừng vắng
Tự cho mình vua thú
Muốn rống tiếng sư tử
Lại ré tiếng dã can.
Quỳ xuống kiếm chuột hang,
Tha ma tầm xác chết;
Muốn rống tiếng sư tử,
Lại ré tiếng dã can.
“Đầu-ma nói rằng: ‘Ngươi cũng vậy. Nhờ ơn Phật
mà sống còn ở đời, được người cúng dường; nhưng
nay lại tranh đua với Như Lai.’ Khi ấy Đầu-ma lấy
bốn thí dụ, trách mắng thẳng mặt, sau đó, trở về chỗ
đại chúng, báo rằng: ‘Tôi đã nhân danh đại chúng
đi gọi Ba-lê Tử. Người kia trả lời tôi: ‘Sẽ về. Sẽ
về.’ Rồi ông ta ở trên võng chuyển động thân, nhưng
võng liền vướng chân không thể rời ra được. Ông ta
vẫn không thể rời khỏi võng, nói gì chuyện đi đến
đại chúng này!’
“Bấy giờ Thế Tôn nói với Đầu-ma: ‘Ta đã nói trước
với ngươi, muốn cho người ấy đi đến chỗ Phật, không
thể được. Giả sử ngươi lấy sợi dây da bó nhiều lớp rồi
cho bầy bò kéo, cho đến thân thể rã rời, cuối cùng ông
kia vẫn không xả bỏ lời ấy, kiến giải ấy, kiêu mạn ấy,
để đi đến Ta.’
“Này Phạm-chí, bấy giờ, Ta liền thuyết nhiều pháp
khác nhau cho đại chúng, khai thị, giáo huấn, làm cho
ích lợi, hoan hỷ. Ở trong chúng, Ta ba lần cất tiếng
rống sư tử, rồi cất mình bay lên hư không, Ta trở về
chỗ cũ.”

III. KHỞI NGUYÊN CỦA THẾ GIỚI

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

1. Phạm Thiên sáng tạo
Phật nói với Phạm-chí:
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói rằng: ‘Tất cả thế
gian đều do Phạm - Tự Tại Thiên37 sáng tạo.’Ta
hỏi họ: ‘Hết thảy thế gian có thật do Phạm - Tự
Tại Thiên sáng tạo chăng?’ Họ không thể trả lời,38
nhưng lại hỏi Ta rằng: ‘Cù-đàm, [69b] sự ấy là thế
nào?’
“Ta trả lời họ:
“Có một thời, khi thế giới này bắt đầu hủy diệt, có
một chúng sinh nọ39 mà mạng hết, hành hết, từ trời
Quang âm mạng chung,40 sinh đến trú xứ Phạm Thiên
còn trống không.41 Rồi ở nơi đó, nó khởi tham ái, sinh
tâm đắm trước,42 lại mong muốn có chúng sinh khác

37
Phạm Tự Tại Thiên sở tạo 梵自在天所造. D 24 (iii 28):
issarakuttaṃ brahmakuttaṃ, được sáng tạo bởi Issara (Tự Tại
Thiên), được sáng tạo bởi Brahma (Phạm Thiên).
38
D 24: “Ta hỏi: Có thật….(khởi nguyên của thế giới)? Họ đáp: Thật
vậy. Ta hỏi: được tác thành như thế nào (kathaṃvihitakaṃ)…?
Họ không trả lời được.”
39
Nguyên Hán: dư chúng sinh 餘眾生. Đây cần hiểu số ít để phù
hợp với ý niệm về Phạm Thiên tiếp theo đoạn sau. Pl.: aññataro
satto, một chúng sinh nọ.
40
Rõ ràng bản Hán nhảy sót một đoạn. Cf. kinh số 5 “Tiểu duyên”
trên, kinh 21 “Phạm võng (Phạm động” sau; Pāli D 24: vào thời
kiếp hoại (ayaṃ loko saṃvaṭṭati), phần lớn chúng sinh sinh lên
Cực quang thiên (ābhassara) (…). Sau một thời gian dài, khi
thế giới chuyển thành (ayaṃ loko vivaṭṭati), chúng sinh từ Cực
quang thiên, thọ hết, phước hết, mạng chung (āyukkhayā vā
puññakkhayā vā cavitvā) …
41
Dư không Phạm xứ 餘空梵處. Pl., thành cú: suññaṃ
brahmavimānaṃ, Phạm cung trống không.

cũng sinh đến chỗ này. Những chúng sinh khác khi mạng hết, hành hết, lại sinh vào chỗ này. Bấy giờ, chúng sinh kia43 tự nghĩ như vầy: ‘Ta nay là Đại Phạm Vương, ngẫu nhiên mà hiện hữu, không do ai sáng tạo. Ta có thể thấu suốt mục đích của các ý nghĩa,44 tuyệt đối tự tại trong một nghìn thế giới, có thể tác thành, có thể biến hóa, vi diệu bậc nhất, là tổ phụ của loài người.45 Ta đến đây trước nhất, một mình không bầu bạn; do năng lực của ta mà có chúng sinh này. Ta sáng tạo ra chúng sinh này.’ Các chúng sinh còn lại kia cũng thuận tòng, gọi đó là Phạm Vương, ngẫu nhiên hiện hữu, có thể thấu suốt mục đích của các ý nghĩa, tuyệt đối tự tại trong một nghìn thế giới, có thể tác thành, có thể biến hóa, vi diệu bậc nhất, là cha mẹ của loài người, là vị duy nhất hiện hữu trước, còn chúng ta hiện hữu sau. Chúng ta do vị Đại Phạm Vương ấy sáng tạo.’ Các chúng sinh này tùy theo khi tuổi thọ của chúng hết, tái sinh vào thế gian này; rồi dần dần trưởng thành, cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. Vị ấy nhập định ý tam-muội, tùy với

42
Cf. D 24: sau một thời gian dài sống một mình, nó không vui,
chán nản, ước muốn khởi lên (tassa tattha ekassa dīgharattaṃ
nivusitattā anabhirati paritassanā upapajjati) …
43
Pl.: yo so satto paṭhamaṃ upapanno, chúng sinh sinh ra đầu tiên
kia.
44
Hán: tận đạt chư nghĩa sở thú 盡達諸義所趣. Pl.: aññadatthu-
daso; đấng thấy khắp tất cả (biến nhẫn), theo phân tích hợp từ:
aññad-atthu-dasa; nhưng Hán phân tích khác: añña-da(dā)-at-
tha- dasa. xem kinh 21 “Phạm võng”.
45
Nguyên Hán: vi nhân phụ mẫu 為人父母, chép dư chữ mẫu.
Xem kinh 21 “Phạm võng.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

tâm định tĩnh mà nhớ đời sống trước của mình. Vị ấy
nói như vậy: ‘Vị Đại Phạm Vương này ngẫu nhiên mà
hiện hữu, không do ai sáng tạo; có thể thấu suốt mục
đích của các ý nghĩa; tuyệt đối tự tại trong một nghìn
thế giới; có thể tác thành, có thể biến hóa, vi diệu bậc
nhất, là cha mẹ của loài người. Đại Phạm Thiên kia
thường trụ, không biến chuyển, không phải là pháp
biến dịch. Chúng ta đều do Phạm Thiên sáng tạo, cho
nên không thường hằng, không tồn tại lâu dài, là pháp
biến dịch.’ Như vậy, Phạm-chí, các Sa-môn, Bà-la-
môn kia do duyên này, thảy đều nói Phạm - Tự Tại
Thiên sáng tạo thế giới này. Này Phạm-chí, sự sáng
tạo của thế giới không phải là điều mà những vị ấy
có thể vươn tới; duy chỉ Phật mới có thể biết. Lại còn
vượt qua sự ấy, Phật cũng đều biết cả. Tuy biết nhưng
không tham trước, mà biết một cách như thật về khổ,
tập khởi, diệt khổ, vị ngọt, tai hoạn, và sự xuất yếu;
bằng chính quán mà giải thoát vô dư. Ấy gọi là Như
Lai.”
2. Hý tiếu thiên
Phật bảo Phạm-chí:
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Hý tiếu
và giải đãi là khởi thủy của chúng sinh.’46 Ta nói với
họ: ‘Có thật các ngươi nói rằng: Hý tiếu và giải đãi
là khởi thủy của chúng sinh?’ Họ không thể trả lời
mà hỏi ngược lại rằng: ‘Cù-đàm, sự ấy là thế nào?’
Ta đáp: ‘Một số chúng sinh ở trời Quang âm do chơi

46
Hán: hý tiếu giải đãi thị chúng sinh thủy 戲笑懈怠是眾生始,
Pl.: khiḍdāpadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ, theo truyền thuyết,
sự đam mê tiêu khiển là khởi nguyên của thế giới.

bời và biếng nhác,47 khi thân hoại mạng chung, tái
sinh vào thế gian này; rồi dần trưởng thành, cạo bỏ
râu [69c] tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, cho đến
khi nhập tâm định tam-muội;48 do năng lực tam-muội,
nhận thức được đời sống trước, bèn nói như vầy:
‘Các chúng sinh kia do không chơi bời biếng nhác
nên thường hằng ở chỗ ấy, tồn tại lâu dài, không biến
chuyển. Chúng ta do thường xuyên chơi bời dẫn đến
pháp vô thường, biến dịch này.’ Như vậy, Phạm-chí,
Sa-môn, Bà-la-môn kia do duyên ấy nói rằng hý tiếu
là khởi thủy của chúng sinh. Những điều ấy Phật biết
tất cả, lại còn biết hơn thế nữa. Biết nhưng không đắm
trước, do không đắm trước mà như thật biết khổ, sự
tập khởi, sự diệt trừ, vị ngọt, tai hoạn, sự xuất yếu;
bằng chính quán mà giải thoát vô dư. Ấy gọi là Như
Lai .”
3. Ý phẫn thiên
Phật nói với Phạm-chí:
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói rằng: ‘Thất ý49 là
khởi thủy của chúng sinh.’ Ta nói với họ: ‘Có thật các

47
Sớ giải Vibhaṅga (tr. 519) nói: một loại Chư Thiên trong trời Tứ
thiên vương được gọi là Khiḍḍāpadosikā (Đam hý thiên). Cf.
Câu-xá 5 (26c15): Hý vong niệm thiên 戲忘念天, một hạng Chư
Thiên ở Dục giới.
48
Đoạn trên, Hán dịch là định ý tam muội.
49
Hán: thất ý 失意; Pl.: manopadosika, loạn ý. Sớ giải kinh
Brahmajāla: manena padussanti vinassantī’ti manopadosikā, ete
cātumahārājikā, do bởi ý (issāpakatattā, bản chất đố kỵ) mà
chúng bị hư hỏng, bị tiêu vong; chúng là chư Thiên trong Tứ
thiên vương thiên. Cf. Câu-xá 5 (tr.26c15): Ý phẫn nhuế thiên 意
憤恚天, một hạng chư Thiên ở Dục giới.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

ngươi nói rằng sự thất ý là khởi thủy của chúng sinh
chăng?’ Họ không biết trả lời, bèn hỏi lại Ta rằng:
‘Cù-đàm, sự ấy thế nào?’ Ta nói với họ: ‘Một số chúng
sinh do dòm ngó nhau một thời gian sau bèn thất ý;50
do thế, mạng chung tái sinh vào thế gian này; rồi lớn
dần, cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, bèn
nhập tâm định tam-muội; do năng lực tam-muội vị ấy
nhận thức được đời sống trước, bèn nói như vầy: Như
chúng sinh kia do không dòm ngó nhau nên không
thất ý, do vậy mà thường hằng bất biến. Chúng ta do
thường xuyên dòm ngó nhau bèn thất ý; do thế dẫn
đến pháp vô thường, biến dịch.’ Như vậy, Phạm-chí,
Sa-môn, Bà-la-môn kia do duyên ấy nói rằng sự thất
ý là khởi thủy của chúng sinh. Điều như vậy, duy Phật
mới biết; lại còn biết hơn thế nữa. Biết nhưng không
đắm trước; do không đắm trước mà như thật biết khổ,
sự tập khởi, sự diệt tận, vị ngọt, tai hoạn, sự xuất yếu;
do chính quán mà giải thoát vô dư.”
4. Vô nhân luận
Phật nói với Phạm-chí:
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Ta xuất hiện từ vô
nhân.’51 Ta đến nói với họ rằng: ‘Có thật các ông nói:
bản lai do vô nhân mà xuất hiện chăng?’ Họ không thể
trả lời Ta được, mà lại hỏi ngược lại Ta. Khi ấy Ta trả
lời họ rằng:

50
D 24: te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijhāyanti … cittāni
nappadūsenti, trong một thời gian dài chúng đố kỵ lẫn nhau, do
đó tâm của chúng bị ô nhiễm.
51
D 24 (iii 33): adhiccasamuppannaṃ, xuất hiện không từ cơ sở
nào cả: vô nhân.

“Hoặc có chúng sinh vô tưởng vô tri.52 Khi chúng sinh
ấy khởi tưởng thì mạng chung mà tái sinh vào thế
gian này. Rồi người ấy trưởng thành dần dần, sau đó
cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, bèn
nhập tam muội tâm định. Do lực của tam-muội mà
biết được đời sống trước kia, vị ấy bèn nói như vầy:
‘Ta trước kia không, nay hốt nhiên có. Thế gian này
trước kia, nay có.53 Đây là sự thật.’ “Này Phạm-chí,
Sa-môn, Bà-la-môn do bởi duyên này mà nói sự xuất
hiện là vô nhân. Duy Phật biết rõ điều đó; lại còn biết
hơn thế nữa. Biết [70a] vậy rồi nhưng không nhiễm
trước. Sau khi như thật biết khổ, sự tập khởi, sự diệt
tận, sự xuất yếu, bằng chính quán mà giải thoát vô dư.
Do đó hiệu là Như Lai.”
IV. TỊNH GIẢI THOÁT
Phật nói với Phạm-chí:
“Những điều Ta thuyết là như vậy. Hoặc có Sa-môn,
Bà-la-môn ở sau lưng54 Ta mà chê bai Ta rằng: ‘Sa-
môn Cù-đàm tự cho rằng đệ tử mình chứng nhập giải
thoát thanh tịnh,55 thành tựu hành thanh tịnh. Vị ấy biết

52
Pl.: asaññasattā nāma devā, có loại Chư Thiên tên là Vô tưởng
hữu tình.
53
Pl.: so evam āha: adhiccasamuppanno attā ca loko ca, người ấy
nói: ‘Ta và thế giới hiện khởi do bởi đâu.’
54
Hán: ư bình xứ 於屏處: lén lút.
55
Hán: tịnh giải thoát 淨解脫; không chỉ riêng tịnh giải thoát
trong tám giải thoát (xem kinh Chúng tập, mục tám pháp trên).
Pl.: subhaṃ vimokkhaṃ, sớ giải nói, chỉ các biến xứ về hiển sắc
(vaṇṇakasiṇa) như màu xanh tinh khiết, màu vàng tinh khiết, v.v.
(sunīlaka- supītakādi- vaṇṇakasiṇaṃ)

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-NẬU-DI

sự thanh tịnh, thì biết khắp cả đều bất tịnh.’56 Nhưng Ta không nói như vậy: ‘Đệ tử của Ta khi chứng nhập giải thoát thanh tịnh, thành tựu hành thanh tịnh, vị ấy khi biết thanh tịnh, thì biết khắp cả đều bất tịnh.’ Này Phạm-chí, chính Ta nói rằng: ‘Đệ tử Ta chứng nhập giải thoát thanh tịnh, thành tựu hành thanh tịnh; vị ấy biết thanh tịnh, thì cũng biết tất cả đều thanh tịnh.’”57 Lúc bấy giờ, Phạm-chí bạch Phật: “Người kia không được thiện lợi khi phỉ báng Sa-môn Cù-đàm rằng: ‘Sa-môn Cù-đàm tự nói đệ tử của mình nhập giải thoát thanh tịnh, thành tựu hành thanh tịnh; vị ấy khi biết thanh tịnh, thì biết khắp cả đều bất tịnh.’ Nhưng Thế Tôn không nói như vậy. Chính Thế Tôn nói: ‘Đệ tử Ta chứng nhập giải thoát thanh tịnh, thành tựu hành thanh tịnh; vị ấy biết thanh tịnh, thì cũng biết tất cả đều thanh tịnh.” Rồi ông lại bạch Phật: “Tôi cũng sẽ nhập giải thoát thanh tịnh, thành tựu

56
Hán: bất biến tri tịnh 不遍知淨. Bản Hán có thể chép sai, nên cần
đọc lại: biến tri bất tịnh 遍知不淨, cho phù hợp với nội dung giáo
nghĩa được Phật xác định ngay đoạn tiếp theo. Cf. D 24 (iii 34):
Samaṇo Gotamo evam āha: yasmiṃ samaye subhaṃ vimokkhaṃ
upasampajja viharati, sabbaṃ tasmiṃ samaye asubhaṃ t’ eva
sañjānāti, Sa-môn Gotama nói như vầy: vị nào khi chứng nhập
và an trú tịnh giải thoát, vị ấy khi ấy nhận thức tất cả đều bất
tịnh.
57
Hán: nhất thiết biến tịnh 一切遍淨; nên đọc: nhất thiết biến tri 知
tịnh. Cf. Pl.: evañca khvāhaṃ vādāmi – yasmiṃ samaye subhaṃ
vimokkhaṃ upasampajja viharati, subhantveva tasmiṃ samaye
pajānāti, “Ta nói: khi chứng nhập và an trú giải thoát thanh tịnh,
khi ấy cũng biết tất cả đều thanh tịnh.”

hành thanh tịnh này, để biết tất cả đều thanh tịnh.”58
Phật bảo Phạm-chí:
“Ngươi muốn nhập, quả thật rất khó. Ngươi do kiến
giải dị biệt, kham nhẫn dị biệt, sở hành dị biệt, mà
muốn y trên kiến giải đó để chứng nhập giải thoát
thanh tịnh, thì thật là quá khó. Nhưng nếu ngươi tin
vui nơi Phật, tâm không đoạn tuyệt, thì trong lâu dài
sẽ luôn luôn được an lạc.”
Bấy giờ, Phạm-chí Phòng-già-bà, sau khi nghe những
điều Phật nói, hoan hỷ phụng hành.

58 Hán: nhất thiết biến tri一切遍知; xem các đoạn trên và các cht.

16. KINH THIỆN SINH
[70a20] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại núi Kì-xà-quật, thành La-duyệt-
kì1 cùng với đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm
năm mươi vị.
I. LỄ BÁI SÁU PHƯƠNG
Bấy giờ, đã đến giờ, đức Thế Tôn khoác y cầm bát
vào thành khất thực. Tại thành La-duyệt-kì lúc bấy
giờ có con trai của trưởng giả tên là Thiện Sinh,2 vào
buổi sáng sớm, ra khỏi thành, đi đến khu công viên3
sau khi vừa tắm gội xong, cả mình còn ướt, hướng
đến các phương, Đông, Tây, Nam, Bắc, trên, dưới, mà
lạy khắp cả.
Đức Thế Tôn thấy Thiện Sinh, con trai nhà trưởng
giả, sau khi đi đến khu công viên, vừa tắm xong, cả
thân mình còn ướt sũng, bèn đến gần và hỏi:
“Vì sao, ngươi vào buổi sáng sớm ra khỏi thành, đi
đến khu công viên, với cả người còn ướt đẫm, mà
ngươi lại lạy các phương như thế?”

* 佛說長阿含第二分善生經第十二
1
T. 16: Vương xá quốc Kê sơn 王舍國雞山. T 17: La-duyệt, Kì-
xà-quật sơn 羅閱耆闍崛山. T. 26. 135: Vương xá thành, Nhiêu
hà mô lâm 王舍城饒蝦蟆林. Pl.: Rajagaha, Veluvana. Kalan-
daka-nivapa.
2
Trưởng giả tử Thiện Sinh 長者子善生. T.16: Trưởng giả tử Thi-
ca-la-việt 長者子尸迦羅越. T. 17: cư sĩ Thiện Sinh 居士善生
(tên người cha). T. 26. 135: Thiện Sinh cư sĩ tử 善生居士子. Pl.:
Siṅgalakam gahapatiputtam.
3
Hán: viên du quán 園 遊 觀.

Thiện Sinh bạch Phật:
“Khi cha con sắp chết có dặn, ‘Nếu con [70b] muốn
lạy, trước hết hãy lạy các phương Đông, Tây, Nam,
Bắc, trên và dưới.’ Con vâng lời cha dạy không dám
chống trái, nên sau khi tắm gội xong, chấp tay hướng
mặt về phương Đông mà lễ phương Đông trước, rồi
tiếp theo lễ khắp các phương Tây, Nam, Bắc, trên,
dưới.”
Phật bảo Thiện Sinh:
“Này con trai trưởng giả! Quả có cái tên các phương
đó chứ không phải không. Nhưng trong pháp Hiền
Thánh của Ta chẳng phải lễ sáu phương như thế là
cung kính đâu.”
Thiện Sinh thưa:
“Cúi xin đức Thế Tôn thương dạy cho con cách lễ sáu
phương theo pháp Hiền Thánh.”
Phật bảo con trai trưởng giả:
“Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ! Ta sẽ nói cho
ngươi nghe.”
Thiện Sinh đáp:
“Thưa vâng. Con rất muốn nghe.”

II. LỄ SÁU PHƯƠNG THEO THÁNH PHÁP
1. Điều kiện an lạc và thịnh vượng
Phật bảo Thiện Sinh:
“Nếu trưởng giả hay con trưởng giả nào biết tránh
bốn kết nghiệp4 không làm ác theo bốn trường hợp và
biết rõ sáu nghiệp hao tổn tài sản. Như thế, này Thiện

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

Sinh, nếu trưởng giả hay con trai trưởng giả nào tránh
được bốn việc ác là lễ kính sáu phương; thì đời này tốt
đẹp và cả đời sau cũng được quả báo tốt đẹp; đời này
có căn cơ và đời sau có căn cơ;5 trong hiện tại được
người trí ngợi khen, được quả bậc nhất,6 sau khi chết
được sinh lên trời, cõi thiện.
“Này Thiện Sinh, nên biết, hành bốn kết là: Sát sinh,
trộm cắp, dâm dật, vọng ngữ.
“Thế nào là làm ác theo bốn trường hợp? Đó là: tham
dục,7 sân hận, sợ hãi, ngu si.8 Ai làm những việc ác
theo bốn trường hợp đó sẽ bị hao tổn. Nói như vậy
xong, Phật lại nói bài tụng:
Ai làm theo bốn pháp,
Tham, sân, sợ hãi, si,
Thì danh dự mất dần,
Như trăng về cuối tháng.
“Này Thiện Sinh, người nào không làm ác theo bốn
trường hợp thì sự ích lợi ngày càng tăng thêm.”
Người nào không làm ác,
4
Tứ kết nghiệp 四 結 業. T. 17: tứ diện cấu ác chi hành 四 面 垢 惡 之行.
T. 26. 135: tứ chủng nghiệp tứ chủng uế 四 種 業 四 種 穢. Pl.: cattāro
kammakilesā: bốn sự ô nhiễm của nghiệp, hay bốn nghiệp phiền não hay
bốn phiền não của nghiệp.
5
Pl.: ubholokavijayāya… tassa ayañceva loko āraddho hoti paroca loko:
thắng lợi cả hai đời, người ấy thu hoạch lợi ích trong đời này
6
Hoạch thế nhất quả 獲 世 一 果. TNM: 三十一 果 Tam thập nhất quả
(?).
7
Pāli: chandāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti, hành ác nghiệp do
bởi dục.
8
Pl.: chandāgatiṃ, dosāgatiṃ, mohāgatiṃ, bhayāgatiṃ gacchanto
pāpakammaṃ karoti, hành ác nghiệp do tham, do sân, do si, do sợ
hãi.

Do tham, hận, sợ, si,
Thì danh dự càng thêm,
Như trăng hướng về rằm.
2. Sáu trường hợp tổn tài
“Này Thiện Sinh, sáu nghiệp tổn tài là: 1. đam mê
rượu chè, 2. cờ bạc, 3. phóng đãng,9 4. đam mê kỹ
nhạc, 5. kết bạn người ác và 6. biếng lười.
“Này Thiện Sinh, nếu trưởng giả hay con trai trưởng
giả biết rõ bốn kết hành,10 không làm ác theo bốn
trường hợp, lại biết sáu nghiệp tổn tài, ấy là, này
Thiện Sinh, tránh được bốn trường hợp, [70c] cúng
dường sáu phương, thì đời này tốt đẹp, đời sau tốt
đẹp; đời này căn cơ và đời sau căn cơ; trong hiện tại
được người trí ngợi khen, được quả báo bậc nhất; sau
khi chết được sinh lên trời, cõi thiện.
a. Uống rượu
“Lại nữa, này Thiện Sinh, nên biết, uống rượu có sáu
điều lỗi: một, hao tài; hai, sinh bệnh; ba, đấu tranh;
bốn, tiếng xấu đồn khắp; năm, bộc phát nóng giận;
sáu, tuệ giảm dần.
“Này Thiện Sinh, nếu trưởng giả hay con trai trưởng
giả ấy uống rượu không thôi thì nghiệp gia sản ngày
mỗi tiêu tán.
b. Cờ bạc
“Này Thiện Sinh, cờ bạc có sáu điều tai hại: một, tài
sản ngày một hao hụt; hai, thắng thì gây thù oán; ba, bị
9
Pl.: vikālavisikhācariyānuyogo: rong chơi đường phố phi thời. T
26. 135: phi thời hành cầu tài vật 非時行求財物.
10
Kết hành 結行; trên kia dịch là kết nghiệp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

kẻ trí chê; bốn, mọi người không kính nễ tin cậy; năm,
bị xa lánh; và sáu, sinh tâm trộm cắp. Thiện Sinh, nếu
trưởng giả hay con trai trưởng giả mê đánh bạc mãi
thì gia sản ngày mỗi tiêu tán.
c. Phóng đãng
“Này Thiện Sinh, phóng đãng có sáu lỗi: một, không
tự phòng hộ mình; hai, không phòng hộ được tài sản
và hàng hóa; ba, không phòng hộ được con cháu; bốn,
thường hay bị sợ hãi; năm, bị những điều khốn khổ
ràng buộc xác thân; sáu, ưa sinh điều dối trá. Đó là
sáu điều lỗi. Nếu trưởng giả hay con trai trưởng giả
phóng đãng mãi không thôi thì gia sản ngày mỗi tiêu
tán.
d. Ca kỹ
“Này Thiện Sinh, say mê kỹ nhạc có sáu lỗi: một, tìm
đến chỗ ca hát; hai, tìm đến chỗ múa nhảy; ba, tìm đến
chỗ đàn địch;11 bốn, ba-nội-tảo;12 năm, đa-la-bàn;13
sáu, thủ-ha-na.14 Đó là sáu tai hại của kỹ nhạc.15 Nếu
trưởng giả hoặc con trai trưởng giả say mê kỹ nhạc
mãi không thôi thì gia sản ngày mỗi tiêu tán.

11
Hán: ca 歌, Pl.: gīta; vũ 舞, Pl.: nacca; cầm sắc 琴瑟, Pl.:
vādita.
12
Ba-nội-tảo 波內早 , Pl.: pāṇissara: nhạc bàn tay, thủ linh? T
26(135): Hỷ lộng linh 喜弄鈴.
13
Đa-la-bàn 多羅盤, Pl. ? T 26(135): Hỷ phách lưỡng thủ 喜拍兩
手: Skt. talavant (không tìm thấy Pāli tương đương).
14
Thủ-ha-na 首呵那 (Pl. sobhanaka: diễn tuồng thần tiên? T
26(135): Hỷ đại tụ hội 喜大聚會).
15
Ba điều sau theo D 31: kva akkhānaṃ, nơi nào có kể chuyện; kva
pāṇissaraṃ, nơi nào có nhạc thủ linh (= kaṃsatāla, cồng bằng
đồng; Sớ thích); kva kumbhathunaṃ, nơi nào có trống lớn.

e. Bạn xấu
“Này Thiện Sinh, giao du với bạn xấu có sáu lỗi: một,
bạn hay lừa dối; hai, ưa chỗ thầm kín; ba, dụ dỗ vợ
người; bốn, mưu đồ chiếm đoạt tài sản của người;
năm, xoay tài lợi về mình; sáu, ưa phanh phui lỗi
người. Đó là sáu tai hại về bạn xấu. Nếu trưởng giả
hay con trai trưởng giả làm bạn với kẻ ác mãi thì gia
sản mỗi ngày mỗi tiêu tán.
f. Lười biếng
“Này Thiện Sinh, lười biếng có sáu lỗi: một, khi giàu
sang không chịu làm việc; hai, khi nghèo không chịu
siêng năng; ba, lúc lạnh không chịu siêng năng; bốn,
lúc nóng không chịu siêng năng; năm, lúc sáng trời
không chịu siêng năng; sáu, lúc tối trời không chịu
siêng năng. Đó là sáu điều tai hại của sự lười biếng.
Nếu trưởng giả hay con trưởng giả lười biếng mãi, thì
gia sản mỗi ngày mỗi tiêu tán.”
Nói như vậy xong, Phật làm bài tụng:
Người mê say rượu chè,
Lại có bè bạn rượu,
[71a] Tài sản đã tích lũy,
Liền theo mình tiêu tan.
Uống rượu không tiết độ;
Thường ưa ca, múa, nhảy;
Ngày rong chơi nhà người:
Nhân thế tự đọa lạc.
Theo bạn ác không sửa;
Phỉ báng người xuất gia.
Tà kiến bị đời chê:
Làm xấu bị người truất.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

Cờ bạc, đắm ngoại sắc;
Chỉ bàn việc hơn thua.
Bạn ác, không đền trải:
Làm xấu bị người truất.
Bị rượu làm hoang mê;
Nghèo khó không tự liệu;
Tiêu xài chẳng tiếc của;
Phá nhà gây tai ương.
Đánh bạc, xúm uống rượu;
Lén lút vợ con người.
Tập quen nết bỉ ổi:
Như trăng về cuối tháng.
Gây ác phải chịu ác.
Đồng sự với bạn ác;
Đời này và đời sau,
Rốt không đạt được gì.
Ngày thời ưa ngủ nghỉ,
Đêm thức những mơ tưởng,
Mê tối không bạn lành;
Chẳng gây nổi gia vụ.
Sáng chiều chẳng làm việc;
Lạnh, nóng lại biếng lười.
Làm việc không suy xét;
Trở lại uổng công toi.
Nếu không kể lạnh nóng,
Sáng chiều siêng công việc,
Sự nghiệp gì chẳng thành?
Suốt đời khỏi âu lo.
3. Bốn hạng bạn giả dối
Phật bảo Thiện Sinh:

“Có bốn hạng kẻ thù mà như người thân, ngươi nên
biết. Bốn kẻ ấy là những ai? Một, hạng úy phục; hai,
hạng mỹ ngôn; ba, hạng kính thuận; bốn, hạng ác
hữu.16
(1) “Hạng úy phục thì thường hay làm bốn việc: một,
cho trước đoạt lại sau; hai, cho ít mong trả nhiều; ba,
vì sợ mà gượng làm thân; bốn, vì lợi mà gượng làm
thân.
(2) “Hạng mỹ ngôn thì thường hay làm bốn việc: một,
lành dữ đều chìu theo; hai, gặp hoạn nạn thì xa lánh;
ba, ngăn cản những điều hay; bốn, thấy gặp nguy tìm
cách đun đẩy.
(3) “Hạng kính thuận thì thường làm bốn việc: một,
việc trước dối trá; hai, việc sau dối trá; ba, việc hiện
dối trá; bốn, thấy có một chút lỗi nhỏ [71b] đã vội
trách phạt.
(4) “Hạng bạn ác thì thường làm bốn việc: một, bạn
lúc uống rượu; hai, bạn lúc đánh bạc; ba, bạn lúc dâm
dật; bốn, bạn lúc ca vũ.”
Đức Thế Tôn nói như vậy rồi, bèn làm một bài tụng:
Úy phục, gượng làm thân;
Hạng mỹ ngôn cũng thế.
Kính thuận, thân nhưng dối.
Ác hữu là ác thân.
Bạn thế chớ tin cậy,

16
T. 16: ác tri thức có bốn: 1. trong lòng thù oán, ngoài gượng làm
bạn; 2. trước mặt nói tốt sau lưng nói xấu; 3. gặp lúc người hoạn
nạn trước mặt ra vẻ buồn nhưng sau lưng thích thú; 4. ngoài mặt
như thân hậu trong lòng tính chuyện mưu oán.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

Người trí nên biết rõ.
Nên gấp rút lìa xa
Như tránh con đường hiểm.
4. Bốn hạng bạn chân thật
Phật lại bảo Thiện Sinh:
“Có bốn hạng người thân đáng thân vì thường đem lại
lợi ích và che chở. Những gì là bốn? Một, ngăn làm
việc quấy; hai, thương yêu; ba, giúp đỡ; bốn, đồng sự.
Đó là bốn hạng người thân đáng thân cận.
(1) Này Thiện Sinh, hạng ngăn quấy thì thường làm
bốn việc đem lại nhiều lợi ích và hay che chở: thấy
người làm ác thì hay ngăn cản, chỉ bày điều chính
trực, có lòng thương tưởng, chỉ đường sinh thiên. Đó
là bốn trường hợp ngăn cản việc quấy đem lại nhiều
lợi ích và hay che chở.
(2) Hạng thương yêu thì thường làm bốn việc: Mừng
khi mình được lợi, lo khi mình gặp hại, ngợi khen đức
tốt mình, thấy mình nói ác thì tìm cách ngăn cản. Đó
là bốn điều thương yêu đem lại nhiều lợi ích và hay
che chở.
(3) Hạng giúp đỡ có bốn việc. Những gì là bốn? Đó là:
che chở mình khỏi buông lung, che chở mình khỏi hao
tài vì buông lung, che chở mình khỏi sợ hãi, khuyên
bảo mình trong chỗ vắng người.
(4) Hạng đồng sự thì thường làm bốn việc: không tiếc
thân mạng với bạn, không tiếc của cải với bạn, cứu
giúp bạn khỏi sợ hãi, khuyên bảo bạn lúc ở chỗ vắng
người.”
Nói như vậy xong, đức Thế Tôn lại nói bài tụng:

Bạn ngăn ngừa điều quấy,
Bạn từ mẫn thương yêu,
Bạn làm lợi ích bạn,
Bạn đồng sự với bạn.
[71c] Đó bốn hạng đáng thân,
Người trí đáng thân cận;
Thân hơn người thân khác,
Như mẹ hiền thân con.
Muốn thân người đáng thân;
Hãy thân bạn kiên cố.
Người bạn đủ giới hạnh,
Như lửa sáng soi người.

III. Ý NGHĨA SÁU PHƯƠNG
Phật lại bảo Thiện Sinh:
“Ngươi nên biết ý nghĩa sáu phương. Sáu phương
là gì? Phương Đông là cha mẹ, phương Nam là sư
trưởng, phương Tây là thê thiếp, phương Bắc là bạn
bè thân thích,17 phương trên là các bậc trưởng thượng,
Sa-môn, Bà-la-môn, phương dưới là tôi tớ.
1. Phương Đông: cha mẹ
a. Phận sự con đối với cha mẹ
“Này Thiện Sinh, kẻ làm con phải kính thuận cha
mẹ với năm điều. Những gì là năm? 1. Cung phụng
không để thiếu thốn. 2. Muốn làm gì thưa cha mẹ biết.
3. Không trái điều cha mẹ làm. 4. Không trái điều cha
mẹ dạy. 5. Không làm đoạn tuyệt chính nghiệp mà

17 Hán: thân đảng 親 黨. Đoạn dưới nói là thân tộc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

cha mẹ làm.
b. Cha mẹ đối với con cái
“Kẻ làm cha mẹ phải lấy năm điều này chăm sóc con
cái: 1. Ngăn con đừng để làm ác. 2. Chỉ bày những
điều ngay lành. 3. Thương yêu đến tận xương tủy. 4.
Chọn nơi hôn phối tốt đẹp. 5. Tùy thời cung cấp nhu
yếu.
“Này Thiện Sinh, kẻ làm con kính thuận và cung
phụng cha mẹ thế thì phương ấy được an ổn không
có điều lo sợ.
2. Phương Nam: sư trưởng
a. Đệ tử hầu thầy
“Đệ tử cung phụng sư trưởng có năm việc: 1. Hầu
hạ cung cấp điều cần. 2. Kính lễ cúng dường. 3. Tôn
trọng quý mến. 4. Thầy có dạy bảo điều gì thì không
trái nghịch. 5. Thầy có dạy bảo điều gì thì nhớ kỹ
không quên. Kẻ làm đệ tử cần phải thờ kính sư trưởng
với năm điều ấy.
b. Thầy đối với đệ tử
“Thầy cũng có năm điều để săn sóc đệ tử: 1. Tùy
thuận pháp mà huấn luyện. 2. Dạy những điều chưa
biết. 3. Giải nghĩa rành rõ những điều trò hỏi. 4. Chỉ
cho những bạn lành. 5. Dạy hết những điều mình biết
không lẫn tiếc.
“Này Thiện Sinh, nếu đệ tử kính thuận, cung kính sư
trưởng, thì phương ấy được an ổn không có điều lo
sợ.
3. Phương Tây: thê thiếp

a. Nghĩa vụ chồng đối với vợ
“Này Thiện Sinh, chồng cũng phải có năm điều đối
với vợ: 1. Lấy lễ đối đãi nhau. 2. Oai nghiêm mà
không nghiệt. 3. Tùy thời cung cấp y, thực. 4. Tùy
thời cho đồ trang sức. 5. Phó thác việc nhà.
b. Nghĩa vụ vợ đối với chồng
“Này Thiện Sinh, chồng đối đãi vợ có năm điều,
[72a] thì vợ cũng phải lấy năm việc cung kính đối với
chồng.18 Những gì là năm? 1. Dậy trước. 2. Ngồi sau.
3. Nói lời hòa nhã. 4. Kính nhường tùy thuận. 5. Đón
trước ý chồng.
“Này Thiện Sinh, ấy là vợ đối với chồng cung kính
đối đãi nhau, như thế thì phương ấy được an ổn không
điều gì lo sợ.
4. Phương Bắc: thân thích
a. Bản thân đối với thân tộc
“Này Thiện Sinh, người ta phải lấy năm điều thân
kính đối với bà con: 1. Chu cấp. 2. Nói lời hiền hòa.
3. Giúp ích. 4. Đồng lợi.19 5. Không khi dối.
b. Thân tộc đối với cá nhân
“Bà con cũng phải lấy năm điều đối lại: 1. Che chở
cho mình khỏi buông lung. 2. Che chở cho mình khỏi
hao tài vì buông lung. 3. Che chở khỏi sự sợ hãi. 4.

18
T. 26. 135: Vợ kính thuận chồng theo 13 điều.
19
Tức bốn nhiếp sự: bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự; áp dụng
trong quan hệ thân tộc. Pl.: dāna, peyyavajja, atthacariya,
samānatta.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

Khuyên răn nhau lúc ở chỗ vắng người. 5. Thường
ngợi khen nhau.
“Này Thiện Sinh, người biết thân kính bà con như vậy
thì phương ấy được yên ổn không điều chi lo sợ.
5. Phương dưới: gia nhân
a. Chủ đối với gia nhân
“Này Thiện Sinh, chủ đối với tớ có năm điều để sai
bảo: 1. Tùy khả năng mà sai sử. 2. Tùy thời cho ăn
uống. 3. Phải thời thưởng công lao. 4. Thuốc thang
khi bệnh. 5. Cho có thời giờ nghỉ ngơi.
b. Gia nhân đối với chủ
“Tôi tớ phải lấy năm điều phụng sự chủ: 1. Dậy sớm.
2. Làm việc chu đáo. 3. Không gian cắp. 4. Làm việc
có lớp lang. 5. Bảo tồn danh giá chủ.
“Này Thiện Sinh, nếu chủ đối với tớ được như vậy thì
phương ấy được an ổn không điều chi lo sợ.
6. Phương trên: sa-môn
a. Đàn-việt đối với sa-môn
“Kẻ đàn-việt cung phụng hàng Sa-môn, Bà-la-môn
với năm điều. 1. Thân hành từ. 2. Khẩu hành từ. 3.
Ý hành từ. 4. Tùy thời cúng thí. 5. Không đóng cửa
khước từ.
b. Sa-môn đối với đàn-việt
“Sa-môn, Bà-la-môn cũng khuyên dạy theo sáu điều:
1. Ngăn ngừa chớ để làm ác. 2. Chỉ dạy điều lành. 3.
Khuyên dạy với thiện tâm. 4. Cho nghe những điều
chưa nghe. 5. Những gì đã được nghe làm cho hiểu rõ.
6. Chỉ dẫn con đường sinh thiên.

“Này Thiện Sinh, nếu đàn-việt kính phụng hàng Sa-
môn, Bà-la-môn như thế thì phương ấy được an ổn
không điều gì lo sợ.”
IV. KỆ TỤNG
Đức Thế Tôn nói như vậy xong, lại làm một bài
tụng:
Cha mẹ là phương Đông,
Sư trưởng là phương Nam,
Vợ chồng là phương Tây,
Thân tộc là phương Bắc,
[72b] Tôi tớ là phương dưới,
Sa-môn là phương trên.
Những người con trưởng giả
Kính lễ các phương ấy.
Thuận thảo không lỗi thời,
Khi chết được sinh thiên.
Huệ thí, nói hòa nhã,
Giúp người đạt mục đích.
Ta người lợi đồng đẳng,
Mình có người hưởng chung.
Bốn việc20 ấy như xe,
Chở tất cả nặng nề.
Đời không bốn việc ấy,
Sẽ không có hiếu dưỡng.
Bốn việc ấy ở đời,
Được người trí chọn lựa.
Làm thời kết quả lớn,
Tiếng tốt đồn vang xa.
Trang sức chỗ nằm ngồi,
20
Đây chỉ bốn nhiếp sự (nhiếp pháp).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THIỆN SINH

Dọn thức ăn bậc nhất,
Cung cấp sẽ đạt được
Tiếng tốt đồn vang xa.
Không bỏ người thân cũ;
Chỉ bày việc lợi ích;
Trên dưới thường hòa đồng,
Tất được danh dự tốt.
Trước hãy tập kỹ nghệ,
Sau mới có tài lợi.
Khi có tài lợi rồi:
Hãy khéo lo gìn giữ:
Tiêu dùng không xa xí;
Hãy lựa chọn người trước;22
Gặp việc dối, đột ngột;23
Hãy cầu chỗ chưa dùng.24
Của dồn từ khi ít;
Như ong góp nhụy hoa.
Tài bảo ngày chứa dồn,
Trọn đời không hao tổn.
Một, ăn biết vừa đủ;
Hai, làm việc siêng năng;
Ba, lo dồn chứa trước,
Đề phòng khi thiếu hụt;
Bốn, cày ruộng, buôn bán,
Và lựa đất chăn nuôi;
21
Cf. T 17 và T 26(135): sau khi thu hoạch, chia tài sản ra làm bốn
phần: tiêu dùng, làm vốn, cất giữ, phòng khi nguy cấp.
22
Hán: đương soạn trạch tiền nhân 當撰擇前人: không rõ nghĩa.
Có lẽ ý muốn nói, chọn một phần để làm vốn sinh lợi.
23
Ý nói: một phần tài sản sẵn sàng khi hữu sự cấp bách.
24
Ninh khất vị cử dử 寧乞未舉與 ? Có lẽ ý muốn nói, một phần
tích lũy.

Năm, xây dựng tháp miếu;
Sáu, lập tăng phòng xá.
Tại gia sáu việc ấy,
Siêng lo chớ lỗi thời.
Ai làm được như thế
Thời nhà khỏi sa sút,
Tài sản ngày một thêm,
Như trăm sông về biển.
Bấy giờ Thiện Sinh bạch Phật:
“Lành thay, bạch Thế Tôn! Thật quá chỗ mong ước
của con xưa nay, vượt xa những lời dạy của cha con.
Như lật ngửa những gì bị úp xuống; như mở ra những
gì bị đóng kín; như người mê được tỏ, đang ở trong
nhà tối được gặp đèn, có mắt liền thấy; những gì được
Như Lai thuyết giảng [72c] cũng như thế; bằng vô
số phương tiện khai ngộ cho kẻ ngu tối; làm rõ pháp
thanh bạch. Phật là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính
Giác, do đó có thể chỉ bày, hướng dẫn cho đời. Nay
con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Cúi xin
đức Thế Tôn chấp thuận cho con được làm ưu-bà-tắc
ở trong Chính pháp. Kể từ hôm nay cho đến trọn đời,
con nguyện không giết, không trộm, không tà dâm,
không nói dối, không uống rượu.”
Bấy giờ, Thiện Sinh sau khi nghe những điều Phật
dạy, hoan hỷ phụng hành.25

25 Bản Hán, hết quyển 11.

17. KINH THANH TỊNH
[72c13] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Ca-duy-la-vệ,1 trong khu
rừng của Ưu-bà-tắc Miên-kì,2 cùng với đại chúng Tỳ-
kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị.
I. TRANH CHẤP NỘI BỘ NI-KIỀN TỬ
Bấy giờ, có sa-di Châu-na,3 ở tại nước Ba-ba,4 sau an
cư mùa hạ, cầm y bát, đi lần đến nước Ca-duy-la-vệ,
trong vườn Miên-kì; đến chỗ A-nan, cúi đầu lễ dưới
chân, rồi đứng sang một bên, bạch A-nan rằng:
“Có Ni-kiền Tử trong thành Ba-ba, chết chưa bao lâu,
mà các đệ tử của ông đã chia làm hai phe. Họ tranh
chấp nhau, trực diện mắng chửi nhau, không còn phân
biệt trên dưới; tìm tòi khuyết điểm của nhau, ganh
đua kiến thức với nhau rằng: ‘Ta có thể biết điều này;
ngươi không thể biết điều này. Hành động của ta chân
chính, còn ngươi là tà kiến. Ngươi đặt cái trước ra
sau; để cái sau ra trước; điên đảo, thác loạn, không
có phép tắc. Những điều ta làm thật là vi diệu. Những

* 第二分[19]清淨經第十三
1
Ca-duy-la-vệ 迦維羅衛 (Ca-Tì-la-vệ). Pl.: Kapilavatthu.
2
Miên-kì ưu-bà-tắc lâm trung 綿 祇 優 婆 塞 林 中. Phiên âm Miên-
kì không tìm thấy Pāli. tương đương chính xác. D 29: Phật ở giữa
người họ Thích (Sakkesu), trong ngôi nhà lầu trong khu vườn
xoài của một người họ Thích có tên là Vadhaññā.
3
Châu-na 周那. Pl.: Cunda Samaṇuddesa.
4
Ba-ba 波波. Pl.: Pāvā, một thị trấn gần Vương xá (Pl.: Rājagaha),
thủ phủ của bộ tộc Malla.

điều ngươi nói thì sai lầm. Ngươi có điều gì nghi ngờ,
cứ hỏi ta.’ Bạch Đại đức A-nan, bấy giờ, những người
thờ Ni-kiền Tử trong nước này nghe những tranh tụng
như vậy sinh lòng chán ghét.”
A-nan nói với sa-di Châu-na:
“Ta có điều muốn bạch Thế Tôn. Ngươi hãy đi với ta,
trình bày Thế Tôn về sự việc này. Nếu Thế Tôn có răn
dạy điều gì, chúng ta hãy cùng phụng hành.”
Rồi thì, sa-di Châu-na sau khi nghe A-nan nói bèn
cùng đi theo đến chỗ Thế Tôn. Sau khi cúi lạy dưới
chân Thế Tôn, bèn đứng sang một bên. Lúc bấy giờ,
A-nan bạch Thế Tôn rằng:
“Sa-di Châu-na này, sau an cư mùa hạ ở nước Ba-
ba, cầm y bát, đi lần đến đây. Sau khi đảnh lễ [73a]
dưới chân con, nói với con rằng: ‘Có Ni-kiền Tử
trong thành Ba-ba, chết chưa bao lâu, mà các đệ tử
của ông đã chia làm hai phe. Họ tranh chấp nhau, trực
diện mắng chửi nhau, không còn phân biệt trên dưới;
tìm tòi khuyết điểm của nhau, ganh đua kiến thức với
nhau rằng: ‘Ta có thể biết điều này; ngươi không thể
biết điều này. Hành động của ta chân chính, còn ngươi
là tà kiến. Ngươi đặt cái trước ra sau; để cái sau ra
trước; điên đảo, thác loạn, không có phép tắc. Những
điều ta làm thật là vi diệu. Những điều ngươi nói thì
sai lầm. Ngươi có điều gì nghi ngờ, cứ hỏi ta.’ Bấy
giờ, những người thờ Ni-kiền-tử trong nước này nghe
những tranh tụng như vậy sinh lòng chán ghét.’”
II. CỞ SỞ GIÁO ĐOÀN TỒN TẠI
1. Pháp luật và hành trì

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

Thế Tôn nói với Châu-na:
“Quả vậy, Châu-na, trong phi pháp ấy không có gì
đáng để nghe. Đó không phải là những điều được nói
bởi một vị Chính Đẳng Chính Giác.5 Cũng như ngôi
tháp đổ nát, khó có thể tô trét.6 Kia tuy có thầy, nhưng
thảy đều ôm giữ tà kiến. Tuy có pháp, nhưng thảy đều
không chân chính, không đáng để nghe theo, không
có khả năng xuất ly, không phải là những điều được
nói bởi Chính Đẳng Chính Giác. Cũng như ngôi tháp
đổ nát không thể tô trét được nữa vậy.
a. Phi thiện thuyết không thiện hành
“Trong số các đệ tử của vị ấy có người không thuận
theo pháp ấy, dứt bỏ tà kiến ấy, đi theo chính kiến.
Châu-na, nếu có người đến nói với các đệ tử ấy rằng:
‘Này Chư Hiền, pháp của thầy ông là chân chính, nên
tu hành trong pháp ấy, sao lại bỏ đi?’ Nếu người đệ
tử này mà tin lời ấy, thì cả hai đều thất đạo, mắc tội
vô lượng. Vì sao vậy? Kia tuy có pháp, nhưng không
chân chính.
b. Thiện thuyết không thiện hành
“Châu-na, nếu thầy không tà kiến, và pháp ấy chân
chính, có thể khéo léo nghe theo, có khả năng xuất
yếu, là pháp được nói bởi Chính Đẳng Chính Giác.
Cũng như ngôi tháp mới có thể dễ dàng tô trét. Nhưng

5
Nguyên Hán: tam-da-tam-phật-đà 三耶三佛陀. Pl.: sammā-sam-
buddha.
6
Hán: nan khả ô sắc 難可污色, nên sửa lại: nan khả ô dã 難可圬
也. Xem kinh “Phúng tụng” (T 1(9), 49c15).

nếu các đệ tử, ở trong pháp ấy, không tinh cần tu tập,
không thể thành tựu, bỏ con đường bình đẳng, đi vào
tà kiến. Nếu có người đến nói với các đệ tử ấy rằng:
‘Này Chư Hiền, pháp của thầy các người là chân
chính, nên ở trong đó mà tu hành, sao lại bỏ đi mà đi
vào tà kiến?’ Các đệ tử ấy nếu tin lời ấy, thì cả hai đều
thấy chân chính, được phước vô lượng. Vì sao vậy?
Vì pháp ấy chân chính.”
c. Phi thiện thuyết thiện hành
Phật bảo Châu-na:
“Những người kia tuy có thầy, nhưng ôm giữ tà kiến.
Tuy cũng có pháp, nhưng thảy đều không chân chính,
không có khả năng xuất yếu, không phải là pháp được
thuyết bởi Chính Đẳng Chính Giác. Cũng như ngôi
tháp đổ nát không thể tô trét. Các đệ tử kia thành tựu
pháp tùy pháp, tùy thuận theo mà tu hành, nhưng lại
khởi tà kiến. Châu-na, nếu có người đến nói đệ tử ấy
rằng: ‘Pháp của thầy ngươi là chân chính. Điều ngươi
làm là đúng. Nay ngươi tu hành cần khổ như vậy, có
thể ở trong đời này ngươi sẽ thành tựu đạo quả.’ Các
[73b] đệ tử kia tin lời ấy, thì cả hai đều thất đạo, mắc
tội vô lượng. Vì sao vậy? Vì pháp không chân chính
vậy.
d. Thiện thuyết thiện hành
“Này Châu-na, nếu bậc thầy không tà kiến; pháp của
vị ấy chân chính, có thể khéo léo nghe theo, có khả
năng xuất ly, là pháp được thuyết bởi Chính Đẳng
Chính Giác. Cũng như ngôi tháp mới thì dễ tô trét.
Nay đệ tử của vị ấy thành tựu pháp tùy pháp, tùy thuận
tu hành mà sinh chính kiến. Nếu có người đến nói với

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

các đệ tử ấy rằng: ‘Pháp của thầy ngươi là chân chính.
Sở hành của ngươi là đúng. Nay cần khổ tu hành như
vậy, có thể ở trong đời này mà thành tựu đạo quả.’ Các
đệ tử kia tin lời ấy, cả hai đều chính kiến, được phước
vô lượng. Vì sao vậy? Vì pháp ấy chân chính.
2. Đạo sư và đệ tử
“Này Châu-na, hoặc có bậc Đạo sư xuất thế khiến cho
các đệ tử ưu sầu. Hoặc có Đạo sư xuất thế khiến các
đệ tử không ưu sầu.
a. Đệ tử ưu sầu
“Thế nào là Đạo sư xuất thế khiến các đệ tử sinh ưu
sầu?
“Này Châu-na, Đạo sư mới xuất hiện thế gian, thành
Đạo chưa lâu, pháp của vị ấy đầy đủ phạm hạnh thanh
tịnh, như thật chân yếu nhưng không được phân bố
rộng khắp, rồi vị Đạo sư ấy lại chóng diệt độ. Các
đệ tử vì thế không được tu hành, thảy đều ưu sầu mà
nói rằng: ‘Thầy vừa mới xuất thế, thành Đạo chưa
lâu, pháp của Thầy đầy đủ phạm hạnh thanh tịnh, như
thật chân yếu, nhưng rốt cùng lại không được phân bố
rộng khắp, mà nay Đạo sư lại nhanh chóng diệt độ,
khiến cho đệ tử chúng ta không được tu hành.’ Đấy là
có vị Đạo sư xuất thế nhưng đệ tử lại ưu sầu.
b. Đệ tử không ưu sầu
“Thế nào là Đạo sư xuất thế, đệ tử không ưu sầu?
“Có vị Đạo sư xuất thế, pháp của vị ấy thanh tịnh, đầy
đủ phạm hạnh, như thật chân yếu, lại được lưu bố rộng
rãi, rồi sau đó mới vào diệt độ. Các đệ tử vì thế mà
được tu hành, không ưu sầu, mà nói rằng: ‘Thầy mới

xuất hiện thế gian, thành Đạo chưa lâu, pháp của Thầy
thanh tịnh, đầy đủ phạm hạnh, như thật chân yếu, lại
được lưu bố rộng rãi, rồi sau đó mới vào diệt độ, khiến
cho đệ tử chúng ta thảy đều được tu hành.’ Này Châu-
na, như vậy, Đạo sư xuất thế, đệ tử không ưu sầu.”
III. PHẠM HẠNH THÀNH TỰU
1. Phạm hạnh chi đầy đủ
a. Đạo sư danh tiếng
Phật lại bảo Châu-na:
“Phạm hạnh tuy thành tựu với những chi này, nhưng
Đạo sư xuất thế mà xuất gia chưa bao lâu, danh tiếng
chưa rộng, đó gọi là phạm hạnh chưa đầy đủ với chi
này. Này Châu-na, Đạo sư xuất thế mà xuất gia đã
lâu, danh tiếng đã rộng rãi, đó gọi là phạm hạnh đầy
đủ với chi này.
b. Đệ tử thực chứng
“Này Châu-na, Đạo sư xuất thế, xuất gia đã lâu, danh
tiếng đã rộng, nhưng các đệ tử trưởng lão chưa nhận
được sự dạy dỗ,7 chưa đầy đủ phạm hạnh, chưa đến
nơi an ổn, chưa đạt được mục đích của mình, chưa thể
phân bố diễn thuyết pháp đã được thọ lãnh; nếu có
dị luận nổi lên thì không [73c] thể như pháp mà diệt,
chưa chứng đắc thần thông có khả năng biến hóa.8 Đó

7
Xét theo nội dung các đoạn sau, cho thấy bản Hán nhảy sót, nên
thêm vào cho đủ nghĩa. Pl. ibid.: (…) no ca khvassa therā bhikkhū
sāvakā viyattā vinītā…, “nhưng các đệ tử Tỳ-kheo Trưởng lão
của vị ấy không có khả năng, chưa được điều phục…”
8
Pl.ibid.: (na…) sappāṭihāriyam dhammam desetum: (không có…)
khả năng tuyên thuyết pháp kì diệu (thần biến)…

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

là phạm hạnh chưa đầy đủ với chi này. Này Châu-na,
Đạo sư xuất thế, xuất gia đã lâu, danh tiếng đã rộng,
mà các đệ tử trưởng lão thảy đều chịu giáo huấn, phạm
hạnh đầy đủ, đã đến nơi an ổn, đã đạt được mục đích
của mình, lại có thể phân biệt diễn thuyết pháp được
lãnh thọ; nếu có dị luận khởi thì có thể như pháp mà
diệt, đã chứng đắc thần thông có khả năng biến hóa
đầy đủ. Đó là phạm hạnh đầy đủ với chi này.
“Này Châu-na, Đạo sư xuất thế, xuất gia đã lâu, danh
tiếng đã rộng, nhưng các Tỳ-kheo-ni9 chưa nhận được
sự dạy dỗ, chưa đến chỗ an ổn, chưa đạt được mục
đích của mình, chưa thể phân bố diễn thuyết pháp đã
được lãnh thọ; nếu có dị luận khởi lên chưa thể như
thật diệt trừ bằng Chính pháp, chưa chứng đắc thần
thông có khả năng biến hóa. Đó là phạm hạnh chưa
đầy đủ với chi này. Này Châu-na, Đạo sư xuất thế,
xuất gia đã lâu, danh tiếng đã rộng, các Tỳ-kheo-ni
thảy đều nhận được giáo huấn, phạm hạnh đầy đủ, đã
đến nơi an ổn, có thể phân biệt diễn thuyết pháp đã
lãnh thọ; nếu có dị luận khởi lên thì như pháp mà trừ
diệt, đã chứng đắc thần thông có khả năng biến hóa.
Đó là phạm hạnh đầy đủ với chi này.
“Này Châu-na, các Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di rộng tu phạm
hạnh... cho đến... đã chứng đắc thần thông có khả năng
biến hóa, cũng vậy.
c. Lợi dưỡng

9 Sau hàng trưởng lão, kế đến Tỳ-kheo, rồi Tỳ-kheo ni. Bản Hán có thể nhảy sót.

“Này Châu-na, nếu Đạo sư không còn ở đời, nhưng
không có danh tiếng, sự lợi dưỡng tổn giảm; đó là
phạm hạnh không đầy đủ với chi này. Nếu Đạo sư tại
thế, danh tiếng và lợi dưỡng đều có đủ, không có tổn
giảm; đó là phạm hạnh đầy đủ với chi này.
“Nếu Đạo sư còn ở đời, danh tiếng và lợi dưỡng thảy
đều đầy đủ, nhưng các Tỳ-kheo không thể đầy đủ danh
tiếng và lợi dưỡng; đó là phạm hạnh không đầy đủ với
chi này. Nếu Đạo sư tại thế, danh tiếng và lợi dưỡng
đầy đủ không tổn giảm, chúng các Tỳ-kheo cũng đầy
đủ như vậy; đó là phạm hạnh đầy đủ với chi này.
“Chúng Tỳ-kheo-ni cũng vậy.
“Châu-na, Ta xuất gia đã lâu, danh tiếng rộng xa, các
Tỳ-kheo của Ta đã nhận lãnh giáo huấn, đã đến chỗ an
ổn, đã tự mình đạt được mục đích, lại có thể nói cho
người khác pháp đã lãnh thọ; nếu có dị luận khởi lên
có thể như pháp mà diệt, đã chứng đắc thần thông có
khả năng biến hóa. Các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, ưu-bà-
tắc, ưu-bà-di, cũng vậy.
“Châu-na, Ta đã lưu bố rộng rãi phạm hạnh... cho đến,
đã chứng đắc thần thông có khả năng biến hóa.
2. Phạm hạnh Phật thi thiết
“Này Châu-na, hết thảy Đạo sư trong thế gian, không
thấy có ai có danh tiếng và [74a] lợi dưỡng như Ta,
Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác.
“Này Châu-na, hết thảy đồ chúng có trong thế gian,
không thấy ai có danh tiếng và lợi dưỡng như Chúng
của Như Lai.
“Châu-na, nếu muốn nói cho chân chính, thì nên nói

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

‘thấy mà không thấy.’10 Thế nào là thấy mà không
thấy? Hết thảy phạm hạnh thanh tịnh cụ túc, đã được
tuyên thuyết, được lưu bố hiển thị.11 Đó gọi là thấy mà
không thấy.”
Rồi thì, đức Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:
“Uất-đầu-lam Tử,12 ở giữa đại chúng, nói như vậy:
‘Thấy mà không thấy.’13 Thế nào là thấy mà không
thấy? Như có thể thấy con dao nhưng không thể thấy
lưỡi dao.14 Này các Tỳ-kheo, vị ấy chỉ dẫn lời nói của
phàm phu, không hiểu biết, mà ví dụ. Như vậy, này
Châu-na, nếu muốn nói một cách chân chính, nên
nói: ‘Thấy mà không thấy.’ Thế nào là thấy mà không
thấy? Ngươi cần phải nói một cách chân chính rằng:
‘Hết thảy phạm hạnh thanh tịnh đầy đủ, được tuyên

10
Hán: kiến bất khả kiến 見不可見. Pl.: passan na passati. Sớ giải:
passanto na passati, “nó đang nhìn mà không thấy.”
11
D.iii.    126: sabbākārasampannaṃ sabbākāraparipūraṃ
anūnamanadhikam           svākhātaṃ       kevalaṃ      paripūraṃ
brahmacariyaṃ suppakāsan’ ti: phạm hạnh được mô tả là thành
tựu hết thảy tướng (hình thái), tròn đầy hết thảy tướng, không
thiếu sót, không dư thừa, được khéo tuyên thuyết, tuyệt đối viên
mãn.
12
Uất-đầu-lam Tử 鬱頭藍子. Pl.: Uddaka-Rāmaputta.
13
Sớ giải Pāli, DA. iii. 911: truyền thuyết nói Uddaka-rāmaputta
hỏi đại chúng câu hỏi này nhưng không ai trả lời được. Ông nói:
Đây là câu rất sâu xa; chỉ khi nào có thực phẩm thích hợp, sau khi
tư duy mỗi lúc một ít thì có thể thảo luận. Trong bốn tháng, họ
cùng thảo luận vấn đề này một cách kính cẩn.
14
Đạo khả kiến, nhẫn bất khả kiến 刀可見刃不可見. D 29: khuras-
sa sādhunisitassa talamassa passati, dhārañca khvassa na pas-
sati, thấy bề mặt của một con dao cạo rất bén nhưng không thấy
lưỡi dao.

thị, lưu bố. Đó là thấy mà không thấy.’
“Này Châu-na, phạm hạnh ấy không thể bớt đi cho
đầy đủ hơn; phạm hạnh ấy cũng không thể thêm lên
cho đầy đủ hơn.15 Này Châu-na, phạm hạnh trong các
pháp, là đề hồ trong các thứ tô lạc.”

IV. HÒA HIỆP VÀ AN LẠC
1. Hòa hiệp kết tập
Rồi Thế Tôn nói với Châu-na :16
“Những pháp này mà Ta đã tự thân tác chứng, đó là
bốn niệm xứ, bốn thần túc, bốn chính cần, bốn thiền,
năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi đạo Hiền
Thánh. Các ngươi tất cả hãy cùng hòa hiệp chớ sinh
tranh cãi. Cùng theo học một Thầy, cũng như nước và
sữa hòa một, ở trong Chính pháp của Như Lai, hãy tự
thắp sáng cho mình, nhanh chóng được an lạc.
“Sau khi đã được an lạc, nếu có Tỳ-kheo nào, trong
lúc có Tỳ-kheo đang thuyết pháp, mà nói rằng: ‘Điều
được nói của vị kia, văn cú không chính; nghĩa lý
không chính.’ Tỳ-kheo nghe như thế không nên nói

15
Hán: bỉ tương tục pháp bất cụ túc nhi khả đắc; bất tương tục pháp
cụ túc bất khả đắc 彼相續法不具足而可得。不相續法具足而不
可得, văn dịch tối nghĩa. Cf. D 29 ibid.: idam ettha apakaḍḍheyya
evam tam parisuddhataram assāti iti hetam na passati, idam ettha
upakaḍḍheyya evam tam paripūraṃ, (…) upakaḍḍheyya evaṃ taṃ
paripūraṃ assāti iti hetam na passati: “(nếu nghĩ rằng) ở đây nên
bớt đi cái này thì nó (phạm hạnh này) sẽ thanh tịnh hơn, ấy là
không thấy; (nếu nghĩ rằng) ở đây nên thêm cái này thì nó (phạm
hành này) sẽ đầy đủ hơn, ấy là không thấy.”
16
Bản Hán: Phật bảo các Tỳ-kheo.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

đấy là đúng, cũng không nên nói đấy là sai, mà hãy nói với Tỳ-kheo ấy rằng: ‘Thế nào, Chư Hiền? Câu của tôi như vậy. Câu của các ngài như vậy. Nghĩa của tôi như vậy. Nghĩa của các ngài như vậy. Cái nào hơn? Cái nào kém?’ Nếu Tỳ-kheo kia nói rằng: ‘Câu của tôi như vậy. Câu của ngài như vậy. Nghĩa của tôi như vậy. Nghĩa của ngài như vậy. Câu của ngài hơn. Nghĩa của ngài cũng hơn.’ Tỳ-kheo kia nói vậy, nhưng cũng chớ cho là đúng, cũng chớ cho là sai, mà nên can gián Tỳ-kheo ấy, nên khuyến cáo hãy từ bỏ, hãy cùng suy cầu. Như vậy, cùng nhau hòa hiệp, chớ sinh tranh chấp. Cùng một Thầy học, như sữa và nước hiệp nhất, ở trong Chính pháp của Như Lai, hãy tự mình thắp sáng, chóng được an lạc. “Sau khi đã an lạc, nếu có Tỳ-kheo nào trong khi có Tỳ-kheo đang thuyết pháp mà nói như vậy: ‘Điều mà vị ấy nói, văn cú không chính, nhưng nghĩa thì chính.’ Tỳ-kheo nghe như vậy, không nên nói đấy là đúng, [74b] cũng không nên nói đấy là sai, mà nên nói với Tỳ-kheo ấy rằng: ‘Thế nào, Tỳ-kheo? Câu của tôi như vậy. Câu của ngài như vậy. Câu nào đúng? Câu nào sai?’ Nếu Tỳ-kheo ấy nói: ‘Câu của tôi như vậy. Câu của ngài như vậy. Câu của ngài hơn.’ Tỳ-kheo kia nói như vậy, nhưng cũng không nên nói đấy là đúng, cũng không nên nói thế là sai, mà nên can gián Tỳ-kheo ấy, nên khuyến cáo hãy dứt bỏ, hãy cùng suy cầu. Như vậy tất cả cùng hòa hiệp, chớ sinh tranh chấp, đồng một Thầy học, như nước sữa hiệp nhất, ở trong Chính pháp của Như Lai, hãy tự mình thắp sáng, nhanh chóng được an lạc. “Sau khi đã an lạc, nếu có Tỳ-kheo nào trong khi có

Tỳ-kheo đang thuyết pháp mà nói như vậy: ‘Điều mà vị kia nói, văn cú chính, nhưng nghĩa không chính.’ Tỳ-kheo nghe như vậy, không nên nói đấy là đúng, cũng không nên nói đấy là sai, mà nên nói với Tỳ- kheo ấy rằng: ‘Thế nào, Tỳ-kheo? Câu của tôi như vậy. Câu của ngài như vậy. Câu nào đúng? Câu nào sai?’ Nếu Tỳ-kheo ấy nói: ‘Câu của tôi như vậy. Câu của ngài như vậy. Câu của ngài hơn.’ Tỳ-kheo kia nói như vậy, nhưng cũng không nên nói đấy là đúng, cũng không nên nói thế là sai, mà nên can gián Tỳ-kheo ấy, nên khuyến cáo hãy dứt bỏ, hãy cùng suy cầu. Như vậy tất cả cùng hòa hiệp, chớ sinh tranh chấp, đồng một Thầy học, cùng hòa hiệp như nước với sữa, ở trong Chính pháp của Như Lai, hãy tự mình thắp sáng, chóng được an lạc. “Sau khi được an lạc, nếu có Tỳ-kheo trong khi có Tỳ-kheo đang thuyết pháp mà nói như vậy ‘Điều được thuyết kia, văn cú chính, nghĩa chính.’ Tỳ-kheo nghe như vậy, không nên nói là sai, mà hãy nên khen ngợi Tỳ-kheo ấy rằng: ‘Điều ngài nói là đúng. Điều ngài nói là đúng.’ Vì vậy, này Tỳ-kheo, trong mười hai bộ kinh17 hãy tự mình chứng nghiệm, rồi lưu bố rộng rãi. Một là Quán kinh. Hai là Kì-dạ kinh. Ba là

17 Mười hai bộ kinh, 12 bộ phận của Thánh điển: 1. Quán kinh 貫 經 (Pl. sutta), 2. Kì-dạ 祇夜 (Pl. geyya), 3. Thọ ký 授記 (Pl.. veyyekāraṇa), g 4. Kệ 偈 (Pl., Skt. gāthā),5. Pháp cú 法 (udāna) 6. Tương ưng 相應 (Pl.. itivuttaka), 7. Bản duyên 本緣 (Pl. jātaka), 8. Thiên bản 天本 (Pl. nidāna). 9. Quảng kinh 廣經 (Pl. vedalla)10. Vị tằng hữu 未曾有 (Pl. abbhutadhamma), 11. Thí dụ 譬喻 (Pl. apadāna) 12. Đại giáo大教 (Pl. upadesa). Đoạn trên, kinh 2 “Du hành” kể có chín.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

Thọ ký kinh. Bốn là Kệ kinh. Năm là Pháp cú kinh.
Sáu là Tương ưng kinh. Bảy là Bản duyên kinh. Tám
là Thiên bản kinh. Chín là Quảng kinh. Mười là Vị
tằng hữu kinh. Mười một là Thí dụ kinh. Mười hai
là Đại giáo kinh. Các ngươi hãy khéo thọ trì, hãy tùy
năng lực mà suy xét, phân bố rộng rãi.
2. Tri túc bốn duyên
“Này các Tỳ-kheo, y mà Ta quy định, hoặc y lấy từ
bãi tha ma, hoặc y do gia chủ bố thí, hoặc y xấu hèn;
các thứ y ấy đủ để che nóng che lạnh, muỗi mòng; đủ
để trùm kín bốn chi thể.
“Này các Tỳ-kheo, ẩm thực mà Ta quy định, hoặc
thực phẩm do khất thực, hoặc từ cư sỹ; các loại thực
phẩm ấy đủ no. Nếu thân thể khổ não, các bệnh hoạn
bức thiết mình, sợ rằng có thể vì thế mà chết, cho nên
Ta cho phép các loại thực phẩm ấy, để tri túc thì thôi.
“Này các Tỳ-kheo, trú xứ mà Ta quy định, hoặc dưới
gốc cây, hoặc chỗ trống, hoặc ở [74c] trong phòng,
hoặc trên lầu gác, hoặc trong hang, hoặc tại các trú
xứ khác; các trú xứ ấy đủ để ngăn che nóng lạnh, che
nắng, che mưa, muỗi mòng, cho đến chỗ vắng vẻ để
nghỉ ngơi.
“Này các Tỳ-kheo, thuốc men mà Ta quy định, hoặc
từ nước tiểu,18 hoặc bơ, dầu, hoặc mật, đường đen; các
thứ thuốc ấy tự đủ, nếu thân thể phát sinh đau nhức,
các thứ bịnh hoạn bức thiết mình, sợ rằng có thể chết,

18 Để bản: đại tiểu tiện 大小便; TNM: trần khí dược 陳棄藥 (Pl.: pūtimutta), thường được hiểu là thuốc từ nước đái quỷ.

cho nên Ta quy định các thứ thuốc ấy.”
3. An lạc hành
Phật lại nói:
“Hoặc có Phạm-chí ngoại đạo19 đến nói điều này: ‘Sa-
môn Thích tử sống chỉ cầu an lạc.’20 Nếu có người nói
như vậy, nên trả lời rằng: ‘Ông chớ nói như vậy, rằng
Sa-môn Thích tử sống chỉ cầu lạc.’ Vì sao? Có thứ lạc
trú bị Như Lai chê trách. Có thứ lạc trú được Như Lai
khen ngợi.
a. Lạc ngũ dục
“Nếu Phạm-chí ngoại đạo hỏi: ‘Thứ lạc trú nào bị
Cù-đàm chê trách?’ Nếu có hỏi như vậy, nên trả
lời rằng: ‘Năm phẩm chất của dục,21 đáng ưa đáng
thích, mọi người đều đam mê. Thế nào là năm?
Sắc được biết bởi mắt, đáng ưa đáng thích, mọi
người đều đam mê. Tiếng nghe bởi tai, hương ngửi
bởi mũi, vị nếm bởi lưỡi, xúc cảm bởi thân, đáng
ưa đáng thích, mọi người đều đam mê. Này Chư
Hiền, hỷ lạc phát sinh do bởi duyên là năm dục, đó
là điều mà Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác
chê trách. Cũng như có người cố tình sát hại chúng
sinh, tự cho thế là lạc; đó là điều mà Như Lai, Chí
Chân, Đẳng Chính Giác chê trách. Cũng như có
người lén lút trộm cắp của người, cho thế là lạc; đó

19
Ngoại đạo Phạm-chí 外道梵志, Pl.: aññatitthiya paribbājaka,
ngoại đạo xuất gia.
20
Hán: dĩ chúng lạc tự ngộ 以眾樂自娛. Cf. Pl.: sukkhallikānuyogam
anuyuttā viharanti, sống chuyên tâm cầu sự an lạc hành.
21
Hán: Ngũ dục công đức 五欲功德, Pl.: pañca kāma-guṇa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

là điều mà Như Lai chê trách. Cũng như có người
xâm phạm tịnh hạnh của người khác, tự cho thế là
lạc; đó là điều mà Như Lai chê trách. Cũng như có
người cố ý nói dối, tự cho thế là lạc; đó là điều mà
Như Lai chê trách. Cũng có người sống phóng đãng
buông thả; đó là diều Như Lai chê trách. Cũng có
người hành khổ hạnh bề ngoài, không phải là hành
chân chính mà Như Lai dạy, tự cho thế là lạc; đó là
điều Như Lai chê trách.
“Này các Tỳ-kheo, năm phẩm chất của dục vốn
đáng chê trách, mà mọi người tham đắm. Những gì
là năm? Sắc được biết bởi mắt, đáng ưa đáng thích,
là cái mà con người tham đắm. Tiếng nghe bởi tai,
hương ngửi bởi mũi, vị nếm bởi lưỡi, xúc cảm bởi
thân, đáng ưa đáng thích, mọi người tham đắm.
Sa-môn Thích tử không có những thứ lạc như vậy.
Cũng như có người cố ý sát sinh, cho đó là lạc; Sa-
môn Thích tử không có cái lạc như vậy. Cũng như
có người trộm cướp, cho thế là lạc; Sa-môn Thích
tử không có cái lạc như vậy. Cũng như [75a] có
người phạm hạnh, cho thế là lạc; Sa-môn Thích tử
không có cái lạc như vậy. Cũng như người cố ý nói
dối, cho đó là lạc; Sa-môn Thích tử không có cái
lạc như vậy. Cũng như có người phóng đãng buông
trôi, cho thế là lạc; Sa-môn Thích tử không có cái
lạc như vậy. Cũng như có người hành khổ hạnh bề
ngoài, cho thế là lạc. Sa-môn Thích tử không có
cái lạc như vậy.
b. Bốn hiện pháp lạc trú
“Nếu có Phạm-chí ngoại đạo hỏi như vậy: ‘Thứ lạc

trú nào mà Sa-môn Cù-đàm khen ngợi?’ Này các Tỳ-kheo, nếu người kia có nói như vậy, các ngươi nên trả lời rằng: ‘Này Chư Hiền, năm phẩm chất của dục, đáng ưa đáng thích, được người đời tham đắm. Những gì là năm? Sắc được biết bởi mắt... (cho đến), xúc biết bởi thân, đáng ưa đáng thích, được người đời tham đắm. Này Chư Hiền, lạc phát sinh do bởi nhân duyên là năm dục, nên nhanh chóng diệt trừ. Cũng như có người cố ý sát sinh, tự cho thế là lạc; lạc như thế, nên nhanh chóng diệt trừ. Có người trộm cắp, tự cho thế là lạc; lạc ấy nên nhanh chóng diệt trừ. Cũng như có người phạm tịnh hạnh, tự cho thế là lạc; lạc ấy nên chóng diệt trừ. Cũng như có người phóng đãng buông trôi, tự cho thế là lạc; lạc ấy nên nhanh chóng diệt trừ. Cũng như có người hành khổ hạnh bề ngoài, cho thế là lạc; lạc ấy nên chóng diệt trừ. Cũng như có người ly dục, lìa bỏ pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc phát sinh do ly dục, nhập sơ thiền. Lạc như thế là điều Phật khen ngợi. Cũng như có người diệt tầm tứ, nội tĩnh, nhất tâm, không tầm không tứ, có hỷ lạc do định sinh, nhập nhị thiền. Lạc như thế được Phật khen ngợi. Cũng như có người trừ hỷ, an trú xả, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền Thánh là xả, an trú lạc với chính niệm, nhất tâm, nhập đệ tam thiền. Lạc như thế được Phật khen ngợi. Lạc hết, khổ hết, ưu và hỷ trước đã diệt, không khổ không lạc, xả, niệm thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền. Lạc như vậy được Phật khen ngợi. c. Lạc vô lậu “Nếu có Phạm-chí ngoại đạo nói như vầy: ‘Trong lạc ấy, các ông tìm kết quả gì, công đức gì?’ Nên trả lời

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

rằng: ‘Lạc ấy sẽ đưa đến bảy quả, bảy công đức.22
Những gì là bảy? Ngay trong đời này, chứng đắc
Thánh đạo.23 Giả sử chưa chứng, thì ngay khi chết,24
sẽ [75b] chứng đắc Thánh đạo. Nếu trong khi chết mà
chưa chứng đắc, thì sẽ đoạn trừ năm hạ phần kết, sẽ
chứng đắc trung bát Niết-bàn, sinh bát Niết-bàn, hành
bát Niết-bàn, vô hành bát Niết-bàn, thượng lưu a-ca-
nị-trá Niết-bàn.25 Này Chư Hiền, lạc ấy có bảy công
đức là như vậy.
d. Năm triền cái
“Chư hiền, hoặc có Tỳ-kheo đang ở bậc học địa mà
muốn hướng thượng, tầm cầu chỗ an ổn, nhưng chưa
trừ năm triền cái. Những gì là năm? Tham dục triền
cái, sân nhuế triền cái, thụy miên triền cái, trạo hý
triền cái, nghi triền cái. Tỳ-kheo hữu học kia muốn
cầu hướng thượng, tầm cầu chỗ an ổn, nhưng chưa
diệt trừ năm triền cái, không hay tinh cần nơi bốn
niệm xứ, không hay tinh cần với bảy giác chi, nhưng
lại muốn chứng được pháp thượng nhân, tăng thượng
tuệ của Hiền Thánh, mong cầu muốn biết, muốn thấy;
không có trường hợp ấy.
“Chư hiền, Tỳ-kheo hữu học muốn cầu hướng thượng,
tầm cầu chỗ an ổn, mà có thể diệt trừ năm triền cái là
22
Bảy quả. Bản Pl.: bốn quả, bốn lợi ích (cattāri phālāni cattāro
ānisaṃsā).
23
Chỉ trường hợp A-la-hán.
24
Hán: lâm mạng chung thời 臨命終時, nên hiểu ngay khi, chứ
không phải sau khi chết. Trường hợp chứng A-la-hán ngay trước
khi chết.
25
Năm trường hợp nhập Niết-bàn của A-na-hàm (Bất hoàn).

tham dục triền cái, sân nhuế triền cái, thụy miên triền
cái, trạo hý triền cái, nghi triền cái, hay tinh cần với
bốn niệm xứ lại, như thật tu hành bảy giác chi; nếu
vị ấy muốn được pháp thượng nhân, tăng thượng tuệ
của Hiền Thánh, muốn biết muốn thấy; có trường hợp
như vậy.
e. Chín bất hành
“Chư hiền, có Tỳ-kheo là A-la-hán lậu tận, điều cần
làm đã làm xong, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được
mục đích của mình, đã dứt sạch các kết sử của hữu,
với chính trí đã giải thoát; vị ấy không làm chín việc.
Những gì là chín? Một là không giết. Hai là không lấy
trộm. Ba là không dâm. Bốn là không nói dối. Năm
là không xả đạo.26 Sáu là không bị dục chi phối. Bảy
là không bị sân chi phối. Tám là không bị sợ hãi chi
phối. Chín là không bị nghi chi phối. Chư hiền, ấy là
vị lậu tận A-la-hán đã làm xong điều cần làm, đã đặt
gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích của mình,
đã dứt sạch kết sử của hữu, chính trí giải thoát, xa lìa
chín sự.27
f. Pháp bất động
“Hoặc có Phạm-chí ngoại đạo nói như vầy: ‘Sa-môn
Thích tử có pháp bất trụ.’28 Nên trả lời vị ấy rằng:

26
D 29: không cất chứa tiền bạc để hưởng thụ dục lạc.
27
Có sự đảo lộn đoạn mạch trong bản Hán so với bản Pāli. Xem cht.
26 tiếp theo.
28
Hán: bất trụ pháp 不住法. D 29 (iii 133): aṭṭhitadhammā... viharanti,
sống với pháp không ổn định, sống không có lập trường. Sớ giải:
không có bản chất ổn định (naṭṭhitasabhāvā = anavaṭṭhitasabhāvā),
không tin tưởng có Đạo, Quả, Niết bàn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

‘Chư hiền, chớ nói như vậy, rằng Sa-môn Thích tử có pháp bất trụ. Vì sao vậy? Pháp của Sa-môn Thích tử là thường trụ, không bị dao động. Cũng như ngưỡng cửa29 thường trụ không động. Pháp của Sa-môn Thích tử cũng vậy, thường trụ không di động.’30

IV. CÁC KIẾN CHẤP
1. Ký thuyết
“Hoặc có Phạm-chí ngoại đạo nói như vậy: ‘Sa-môn
Cù-đàm biết suốt việc trong đời quá khứ, nhưng
không biết việc trong đời vị lai.’ Tỳ-kheo kia, cùng
Phạm-chí dị học ấy bằng trí này mà quán sát trí kia,31
cho nên lời nói hư dối. Như Lai đối với việc quá khứ
kia, không gì không thấy biết, rõ như ở trước mắt. Đối
với đời vị lai, Như Lai có trí phát sinh từ [75c] đạo.32
Việc trong đời quá khứ vốn hư dối không thật, không
đáng vui thích, không lợi ích gì, Như Lai không ghi
nhận. Hoặc việc quá khứ có thật, nhưng không đáng
ưa thích, không ích lợi gì, Phật cũng không ghi nhận.
Nếu việc quá khứ có thật, đáng ưa, nhưng không lợi
ích, Phật cũng không ghi nhận. Nếu việc quá khứ có
thật, đáng ưa, có lợi ích, Như Lai biết suốt, sau đó mới

29
Hán: môn khổn 門閫. D 29: indakhīla, cột Inda, cột nêu ở cổng chợ.
30
Trong bản Pāli, D 29, chín pháp không hành của A-la-hán, đoạn
trước trong bản Hán, được nêu để giải đáp nghi vấn này.
31
Hán: trí dị, trí quán diệc dị 智異觀亦異. Pl.: aññavihitakena
ñāṇadassanena aññavihitakam ñāṇadassanam paññapetabbaṃ,
(cho rằng) có thể nhận biết tri kiến bị vô tri che lấp này bằng tri
kiến bị vô tri che lấp khác.
32
Hán: sinh ư đạo trí 生於道智. Pl.: bodhijaṃ ñāṇaṃ, trí phát sinh
từ bồ đề hay giác ngộ.

ghi nhận. Vị lai, hiện tại, cũng vậy.
“Như Lai đối với quá khứ, vị lai, hiện tại, nói đúng
thời, nói sự thật, nói có nghĩa, có lợi, nói đúng pháp,
đúng luật, không có lời hư dối. Phật từ đêm đầu tiên
thành Vô thượng chính giác cho đến đêm cuối cùng,
trong khoảng giữa, có nói điều gì, thảy đều như thật;
do đó gọi là Như Lai.
“Lại nữa, những điều Như Lai nói đúng như sự; sự
đúng như lời; do đó gọi là Như Lai.
“Do nghĩa gì mà gọi là Đẳng chính giác? Những gì
mà Phật thấy biết, diệt trừ, giác ngộ, Phật thảy đều
giác ngộ, biết rõ, nên gọi là Đẳng chính giác.
2. Vô ký thuyết
a. Mười bốn vô ký
“Hoặc có Phạm-chí ngoại đạo nói như vậy: ‘Thế gian
thường hằng. Duy chỉ điều này là thật; ngoài ra đều
là hư dối.’ Hoặc có người lại nói: ‘Thế gian này là
không thường hằng. Duy chỉ điều này là thật; ngoài
ra đều hư dối.’ Hoặc có người lại nói: ‘Thế gian vừa
thường hằng vừa không thường hằng. Duy chỉ điều
này là thật; ngoài ra đều hư dối.’ Hoặc có người nói:
‘Thế gian không phải thường hằng, không phải không
thường hằng. Duy chỉ điều này là thật; ngoài ra là hư
dối.’
“Hoặc có người nói: ‘Thế gian hữu biên. Duy chỉ điều
này là thật; ngoài ra đều hư dối.’ Hoặc có người nói:
‘Thế gian vô biên. Duy chỉ điều này là thật; ngoài ra
đều hư dối.’ Hoặc có người nói: ‘Thế gian vừa hữu
biên vừa vô biên. Duy chỉ điều này là thật; ngoài ra

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

đều hư dối.’ Hoặc nói: ‘Thế gian không phải hữu biên
không phải vô biên. Duy chỉ điều này là thật; ngoài ra
đều hư dối.’
“Hoặc nói: ‘Chính mạng33 tức là thân. Duy chỉ điều
này là thật; ngoài ra đều dối.’ Hoặc nói: ‘Mạng không
phải là thân. Đây là thật; ngoài ra là dối.’ Hoặc nói:
‘Mạng khác thân khác. Đây là thật; ngoài ra là dối.’
Hoặc nói: ‘Không phải mạng khác thân khác. Đây là
thật; ngoài ra là dối.’
“Hoặc nói: ‘Như Lai tồn tại sau khi chết.34 Đây là thật,
ngoài ra là dối.’ Hoặc nói: ‘Như Lai không tồn tại sau
khi chết. Đây là thật còn ngoài ra là dối.’ Hoặc nói:
‘Như Lai vừa tồn tại sau khi chết vừa không tồn tại
sau khi chết, đây là thật còn ngoài ra là dối.’ Hoặc nói:
‘Như Lai không phải tồn tại sau khi chết cũng không
phải không tồn tại sau khi chết, đây là thật còn ngoài
ra là dối.’
b. Y cứ tối sơ
“Những ai có quan điểm như vậy, gọi là ‘bản sinh bản
kiến.’35 Nay ta ký thuyết cho ngươi rằng: ‘Thế gian là
thường hằng ... cho đến, Như Lai không phải tồn tại
sau khi chết cũng không phải không tồn tại sau khi
chết. Đây là thật còn ngoài ra là [76a] dối.’ Đó là bản
kiến bản sinh. Hãy ghi nhớ lấy.

33
Mạng, chỉ linh hồn; Pl.: jīva, một khái niệm khác về tự ngã -
attā.
34
Hán: Như Lai hữu chung 如來有終 v.v... Pl.: hoti tathāgato
paraṃ maraṇnā: Như Lai tồn tại sau khi chết, v.v…
35
Bản sinh bản kiến 本生本見, so sánh với bản kiếp bản kiến trong
kinh Phạm võng (Phạm động, kinh 21). Pl.: pubbantasahagatadi
ṭṭhinissayā, y chỉ cho kiến chấp liên hệ quá khứ.

c. Y cứ mạt kiếp
“Gọi là ‘mạt36 kiến mạt sinh’37 Ta cũng đã ký thuyết.
Những gì là mạt kiếp mạt sinh được ta ký thuyết?
Sắc là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng;38 đây là
thật còn ngoài ra là dối. Vô sắc là ngã, tùy theo tưởng
có cuối cùng. Vừa có sắc vừa vô sắc là ngã, tùy theo
tưởng mà có cuối cùng. Không phải có sắc không phải
không sắc là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng.
Ngã là hữu biên, ngã là vô biên, ngã vừa hữu biên vừa
vô biên, ngã không phải hữu biên cũng không phải
vô biên, tùy theo tưởng mà có cuối cùng. Ngã có lạc,
tùy theo tưởng mà có cuối cùng. Ngã không có lạc,
tùy theo tưởng mà có cuối cùng. Ngã vừa có khổ vừa
có lạc, tùy theo tưởng mà có cuối cùng. Ngã không
khổ cũng không lạc, tùy theo tưởng mà có cuối cùng.
Một tưởng là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng.
Nhiều tưởng là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng.
Ít tưởng là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng. Vô
lượng tưởng là ngã, tùy theo tưởng mà có cuối cùng.
Đây là thật, ngoài ra là dối. Đó là tà kiến bản kiến bản
sinh, được Ta ký thuyết.
3. Kết sử tà kiến
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, có luận như vầy, có
kiến như vầy: ‘thế gian này thường hằng: đây là thật,

36
Để bản: vị 未;TNM: mạt 末.
37
Mạt kiến mạt sinh 末見末生. Pl.: aparanta-sahagata-diṭṭhi-nis-
saya. Quan điểm liên hệ vị lai.
38
Không tồn tại sau khi chết. Cf. D 29 (ii 139): rūpī attā hoti arogo
paraṃ maraṇāṃ, ngã có sắc, sau khi chết (tồn tại) không bệnh;
bốn trường hợp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

ngoài ra là dối ... (cho đến), vô lượng tưởng là ngã: đây là thật, ngoài ra là dối.’ Sa-môn, Bà-la-môn kia lại nói như vầy, thấy như vầy: ‘Đây là thật, ngoài ra là hư dối.’ Nên trả lời người ấy rằng: Có phải ông chủ trương rằng, thế giới này là thường hằng: đây là thật còn ngoài ra là dối? Lời nói như vậy Phật không chấp nhận. Vì sao? Trong các kiến giải đó mỗi thứ đều có kết sử. Ta lấy lý mà suy, trong các Sa-môn, Bà-la- môn, không ai bằng Ta, huống hồ muốn hơn Ta. Các tà kiến như vậy chỉ có nơi lời nói mà thôi, không đáng cùng bàn luận... (cho đến), vô lượng tưởng là ngã, cũng vậy. 4. Nhân duyên tà kiến “Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Thế gian này tự tạo.’ Lại có Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Thế gian này do cái khác tạo.’ Hoặc nói: ‘Vừa tự tạo vừa do cái khác tạo.’Hoặc nói: ‘không phải tự tạo cũng không phải do cái khác tạo nhưng ngẫu nhiên mà có.’ Sa- môn, Bà-la-môn nào nói rằng thế gian là tự tạo thì các Sa-môn, Bà-la-môn ấy đều nhân bởi nhân duyên là xúc. Nếu lìa xúc là nhân mà có thể nói được; không có trường hợp ấy. Vì sao? Do sáu xứ thân39 mà phát sinh xúc. Do xúc mà sinh thọ. Do thọ mà sinh ái. Do ái mà sinh thủ. Do thủ mà sinh hữu. Do hữu mà sinh sinh. Do sinh mà có già, chết, ưu, buồn, khổ, não, khối lớn khổ đau. Nếu không có sáu xứ, thì không có xúc. Không có xúc thì không có thọ. [76b] Không có thọ thì không có ái. Không có ái thì không có thủ. Không

39 Sáu nhập thân 六入身, tức sáu xứ y trên thân; sáu sở y của thức.

có thủ thì không có hữu. Không có hữu thì không có
sinh. Không có sinh thì không có già, chết, ưu, buồn,
khổ, não, khối lớn khổ đau.
“Lại nói, ‘thế gian này do cái khác tạo’; lại nói, ‘thế
gian này vừa tự tạo vừa do cái khác tạo’; lại nói, ‘thế
gian này không phải tự tạo cũng không phải do cái
khác tạo, nhưng ngẫu nhiên mà có’; cũng vậy. Nhân
xúc mà có, không có xúc thì không.”
5. Diệt trừ kiến chấp
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Nếu muốn diệt trừ các quan điểm tà ác ấy, nên tu ba
hành40 nơi bốn niệm xứ. Thế nào Tỳ-kheo diệt trừ các
tà ác, nên tu ba hành với bốn niệm xứ? Tỳ-kheo quán
thân trên nội thân, tinh cần không biếng nhác, ghi nhớ
không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán thọ, tâm, pháp,
cũng vậy. Đó là muốn diệt trừ ba hành đối với bốn
niệm xứ.
“Có tám giải thoát. Những gì là tám? Có sắc, quán
sắc, đó là giải thoát thứ nhất. Bên trong không có
sắc tưởng, quán ngoại sắc; giải thoát thứ hai. Tịnh
giải thoát, giải thoát thứ ba. Vượt sắc tưởng, diệt hữu
đối tưởng, trú không vô biên xứ, giải thoát thứ tư.
Xả không vô biên xứ trú thức vô biên xứ; giải thoát
thứ năm. Xả thức vô biên xứ, trú vô sở hữu xứ;41 giải
thoát thứ sáu. Xả vô sở hữu xứ, trú phi tưởng phi phi
tưởng xứ; giải thoát thứ bảy. Diệt tận định, giải thoát

40
Ba hành: thân hành (Pl.. kāyasaṅkhāra), khẩu hành (vacasaṅkhāra),
ý hành (manosaṅkhāra).
41
Bất dụng xứ 不用處. Pl.: ākiñcanāyatana.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THANH TỊNH

thứ tám.”
Bấy giờ, A-nan đang đứng sau Thế Tôn, cầm quạt,
quạt Phật, bèn trịch áo bày vai phải, quỳ gối phải
xuống đất, chấp tay bạch Phật rằng:
“Kì diệu thay, Thế Tôn. Pháp này thanh tịnh, vi diệu
bậc nhất, nên gọi là gì? Nên phụng trì như thế nào?”
Phật bảo A-nan:
“Kinh này gọi là “Thanh tịnh.” Ngươi hãy phụng trì
như thế.”
Bấy giờ, A-nan sau khi nghe những lời Phật dạy, hoan
hỷ phụng hành.

18. KINH TỰ HOAN HỶ
[76b24] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật trú tại thành Na-nan-đà,1 trong rừng
Ba-ba-lị am-bà,2 cùng với đại chúng Tỳ-kheo một
ngàn hai trăm năm mươi vị.
I. XÁ-LỢI-PHẤT SƯ TỬ RỐNG
Bấy giờ trưởng lão Xá-lợi-phất đang ở nơi nhàn tĩnh,
thầm lặng tư duy rằng:
“Ta biết với tâm quyết định rằng trong các Sa-môn,
Bà-la-môn trong quá khứ, vị lai và hiện tại, không ai
có trí tuệ, công đức lực của thần túc,3 sánh bằng Như
Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chính Giác. “
Rồi Xá-lợi-phất rời khỏi tịnh thất, đi đến chỗ Phật; cúi
đầu lễ chân Phật, rồi ngồi sang một bên, [76c] bạch
Phật rằng:
“Vừa rồi ở tịnh thất, con thầm lặng tư duy rằng: ‘Các
Sa-môn, Bà-la-môn trong quá khứ, vị lai và hiện tại,
không ai có trí tuệ, công đức lực của thần túc, sánh
bằng Như Lai, bậc Vô Sở Trước, Đẳng Chính Giác.’”

* 佛說長阿含第二分自歡喜經第十四
1
Na-nan-đà 那難陀. Pl.: Naḷandā.
2
Ba-ba-lị-am-bà lâm 波波利菴婆林. D 28: khu vườn Xoài
Pāvarika ở Naḷandā. T 18: trong vườn Am-la, thành A-Ta-ca 阿
拏 迦 城 菴 羅 園.
3
Hán: trí tuệ thần túc công đức lực 智 慧 神 足 功 德 力, nên
hiểu: “công đức lực của thần túc, tức là trí tuệ.” Cf. D 28: (…)
bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiyam, “có thắng
trí (thần thông) hơn Thế Tôn, tức là Chánh giác.

Phật bảo Xá-lợi-phất :
“Lành thay, lành thay, ngươi có thể trước Phật mà nói
lời như vậy! Với tin tưởng xác quyết,4 ngươi thật sự
cất tiếng rống sư tử. Các Sa-môn, Bà-la-môn không
ai bằng ngươi được. Thế nào, Xá-lợi-phất, ngươi có
thể biết những điều được suy nghĩ trong tâm của chư
Phật quá khứ chăng? Biết đức Phật ấy có giới như
vậy, pháp như vậy, trí tuệ như vậy, giải thoát như vậy,
giải thoát an trú5 như vậy chăng?”
Đáp rằng: “Không biết.”
“Thế nào, Xá-lợi-phất, ngươi có thể biết những điều được
suy nghĩ trong tâm của chư Phật tương lai chăng? Biết đức
Phật ấy có giới như vậy, pháp như vậy, trí tuệ như vậy,
giải thoát như vậy, giải thoát an trú như vậy chăng?”
Đáp rằng: “Không biết.”
“Thế nào, Xá-lợi-phất, nay, như Ta, Như Lai, Chí
Chân, Đẳng Chính Giác, những gì được suy nghĩ trong
tâm, có giới như vậy, pháp như vậy, trí tuệ như vậy,
giải thoát như vậy, giải thoát an trú như vậy, ngươi có
thể biết được chăng?”
Đáp rằng: “Không biết.”
Phật lại bảo Xá-lợi-phất :
“Ngươi không thể biết những điều được suy nghĩ trong

4
Hán: nhất hướng thọ trì 一向受持. Pl.: ekaṃso gahito, nắm vững
(vấn đề) một cách xác quyết.
5
Nguyên Hán: giải thoát đường 解脫堂. T 18: thần thông diệu hành
神通妙行. D 28: evaṃ sīlā... evaṃ-dhammā... evaṃ-paññā...
evaṃ-vihārī... evaṃ-vimuttā..., “giới như vậy, pháp như vậy, giải
thoát như vậy, an trụ như vậy.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

tâm của Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác trong quá khứ, vị lai, hiện tại, vì sao ngươi lại suy nghĩ một cách xác quyết như thế? Nhân bởi sự kiện gì mà ngươi phát sinh ý nghĩ như vậy, với tin tưởng xác quyết, cất tiếng rống sư tử? Nhưng các Sa-môn, Bà-la-môn khác nghe ngươi nói: ‘Ta biết với tâm quyết định rằng các Sa-môn, Bà-la-môn trong quá khứ, vị lai và hiện tại, không ai có trí tuệ, công đức lực của thần túc, sánh bằng Như Lai,’ họ sẽ không tin lời ngươi.”

II. TỔNG TƯỚNG PHÁP
1. Pháp hắc bạch
Xá-lợi-phất bạch Phật rằng:
“Con tuy không thể biết những điều suy nghĩ trong
tâm của Chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại; nhưng con
có thể biết pháp tổng tướng6 của Phật. Như Lai thuyết
pháp cho con, càng lúc càng cao, càng lúc càng vi
diệu; nói về pháp đen, pháp trắng, pháp duyên, không
duyên; pháp chiếu, không chiếu.7 Những điều Như
Lai dạy, càng cao, càng vi diệu. Con sau khi nghe, biết
từng pháp một;8 đạt đến chỗ rốt ráo của pháp,9 con

6
Tổng tướng pháp 總相法. Pl.: dhammanvaya, pháp loại cú, pháp
thứ đệ, sự diễn dịch, loại suy theo pháp; chỉ giáo nghĩa tổng quát
hay tinh yếu của giáo nghĩa.
7
Pl.: kaṇha-sukka-sappaṭibhāga, có sự đối chiếu (đối trị phần)
giữa pháp đen và pháp trắng.
8
Hán: nhất nhất pháp 一一法, pháp cá biệt, đối với pháp tổng
tướng nói trên.
9
Hán: ư pháp cứu cánh 於法究竟. Pl.: idh’ ekaccaṃ dhammaṃ
dhammesu niṭṭham agamaṃ, đạt đến chỗ rốt ráo từng pháp một
trong các pháp này.

tin Như Lai là đấng Chí Chân, Đẳng Chính Giác; tin
Pháp của Như Lai được khéo phân biệt; tin Chúng của
Như Lai thành tựu sự diệt khổ. Trong các pháp thiện
xảo,10 đây là tối thượng. Thế Tôn có trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư.11 Các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh bằng Như Lai, huống hồ muốn
vượt lên trên.
2. Pháp chế định
“Pháp mà Thế Tôn đã dạy, lại có pháp cao hơn nữa;
đó là các chế pháp. Các chế pháp đó là, bốn niệm xứ,
bốn chính cần, bốn thần túc, bốn thiền, năm căn, năm
lực, bảy giác chi, [77a] tám chi Hiền Thánh đạo. Đó là
các chế pháp vô thượng, trí tuệ vô dư,13 thần thông vô
dư. Các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể
sánh bằng Như Lai, huống hồ muốn vượt lên trên.
3. Phân biệt xứ
“Pháp mà Thế Tôn đã dạy, lại có pháp cao hơn nữa, đó

10
Thiện pháp, chỉ giáo pháp được thiết lập hoàn hảo. Pl.:
etadānuttariyam bhante kusalesu dhammesu.
11
Trí tuệ vô dư 智慧無餘, Pl.: asesam abhijānāti, (Ngài) hiểu biết
một cách toàn diện, không còn sót điều gì. Bản Pl. không có “thần
thông vô dư.” Pl.: abhiññā, dịch thần thông hay thắng tri, cùng
gốc với động từ abhijānāti.
12
Chế pháp 制法, pháp được chế định, thiết định; tức thiện pháp
nói trên. Pl.: dhamma-paññatti. D 29: tatrime kusalā dhammā
seyyathidaṃ, cattaro satipaṭṭhānā, đây là các pháp thiện xảo, tức
là bốn niệm xứ…
13
Văn dịch thiếu chủ từ. Nên hiểu: các pháp ấy đã được Thế Tôn
hiểu biết một cách toàn diện.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

là thiết chế các nhập xứ.14 Các xứ là mắt và sắc, tai và tiếng, mũi và hương, lưỡi và vị, xúc và thân, ý và pháp. Cũng như Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác quá khứ đã thiết chế các nhập xứ này, tức là mắt và sắc... (cho đến), ý và pháp. Giả sử Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác vị lai cũng thiết chế nhập xứ ấy, tức là, mắt và sắc... (cho đến), ý và pháp. Nay Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, cũng thiết chế nhập xứ ấy, tức là, mắt và sắc... (cho đến), ý và pháp. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên. 4. Bốn nhập thai “Pháp mà Thế Tôn đã dạy, lại có pháp trên nữa; đó là thức nhập thai.15 Nhập thai là, một, loạn nhập thai,16 loạn trú và loạn xuất; hai, không loạn nhập, nhưng loạn trú, loạn xuất; ba, không loạn nhập, không loạn trú nhưng loạn xuất; bốn, không loạn nhập, không loạn trú, không loạn xuất. Kia không loạn nhập, không loạn trú, không loạn xuất, là sự nhập thai bậc trên. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí

14
Chế chư nhập 制 諸入; Pl.: āyatana-paññatti, sự chế định, thiết
lập về (sáu) xứ. T 18: phân biệt thập nhị xứ 分別十二處. D 28:
bhagavā dhammaṃ deseti āyatanapaṇṇattīsu, Thế Tôn thuyết
pháp trong các (nhập) xứ.
15
Nhập thai 入胎. Pl.: gabbhāvakkanti.
16
Hán: loạn nhập thai 亂入胎, Pl.: asampajāno.. mātu kucchim
okkamati, không chánh tri nhập mẫu thai: vào thai mẹ mà không
tự biết.

tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn
trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống
hồ vượt lên trên.
5. Bảy giác chi
“Pháp Như Lai thuyết, lại có pháp trên nữa, đó là
đạo.17 Nói là đạo, tức là, các Sa-môn, Bà-la-môn bằng
đủ các phương tiện nhập tâm định;18 rồi bằng tâm định
mà tu niệm giác chi, y dục, y viễn ly, y diệt tận, y pháp
xuất yếu; tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả giác chi, y
dục, y viễn ly, y diệt tận, y pháp xuất yếu.19 Pháp ấy
vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt
lên trên.
6. Bốn thông hành
“Pháp Như Lai thuyết lại còn có pháp trên nữa; đó là
thông hành.20 Hành, tức là, hành thì khổ nhưng chứng
đắc chậm,21 cả hai22 đều thấp kém. Hành thì khổ mà

17
Đạo, đây chỉ Bồ đề, tức gồm bảy giác chi. D 28: yathā bhagavatā
dhammaṃ deseti padhānesu, Thế Tôn thuyết pháp trong các tinh
cần.
18
Định ý tam muội 定意三昧. Trong bản: định tuệ ý tam-muội,
chép dư chữ tuệ
19
Trong đoạn này chỉ kể 6 giác chi, không có trạch pháp. Pl.: satta
bhojjaṅgā.
20
Nguyên Hán: diệt 滅. Xem Tập dị 7 (tr. 395b11), kinh số 9
“Chúng tập’ mục bốn pháp: tứ đạo 四道. Pl.: paṭipada.
21
Nguyên Hán: khổ diệt trì đắc 苦滅遲得. Pl.: dukkhā paṭipadā
dandhābhiññā.
22
Cả hai, chỉ thực hành và chứng đắc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

chứng đắc nhanh,23 duy chỉ khổ hành là thấp kém.
Hành thì lạc, mà chứng đắc chậm, duy chỉ sự chậm
là thấp kém. Hành thì lạc,24 và chứng đắc nhanh,25
nhưng không phổ rộng; vì không phổ rộng nên nói là
thấp kém.26 Như nay, Như Lai hành bằng lạc, chóng
chứng đắc, mà lại phổ rộng, cho đến trời và người đều
thấy biến hóa thần diệu.”
7. Hành vô thượng
Xá-lợi-phất bạch Phật:
“Những điều Thế Tôn dạy vi diệu bậc nhất, cho đến
nữ nhân cũng có thể thọ trì, dứt sạch lậu, thành vô lậu,
[77b] tâm giải thoát, tuệ giải thoát, tự thân tác chứng
ngay trong đời này: sự sinh đã tận, phạm hạnh đã
vững, việc cần làm đã làm xong, không còn hậu hữu.
Đó là hành trì27 vô thượng được Như Lai dạy. Pháp
ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt
lên trên.

23
Nguyên Hán: Khổ diệt tốc đắc 苦滅速得. Pl.: dukkhā paṭipadā
khippābhññnā.
24
Nguyên Hán: Lạc diệt trì đắc 樂滅遲得. Pl.: sukhā paṭipadā
dandhābhññnā.
25
Nguyên Hán: Lạc diệt tốc đắc 樂滅速得. Pl.: sukhā paṭipadā
khīppābhiññnā.
26
Pl. nói khác: ayaṃ... paṭipadā ubhayen’ eva paṇitā akkhāyati
sukhattā ca khippattā ca, cả hai thông hành nay đều vi diệu, tức
là lạc và nhanh.
27
Nguyên Hán: diệt 滅. Cf. D 28: etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā
dhammaṃ deseti paṭipadesu.

8. Ngôn hành thanh tịnh
“Pháp Như Lai dạy còn có trên nữa; đó là ngôn thanh
tịnh.28 Ngôn thanh tịnh, tức là, Thế Tôn đối với các
Sa-môn, Bà-la-môn không nói lời hư dối vô ích; nói
không cốt để hơn, không vì phe đảng, lời nói nhu hòa,
không sai thời tiết, lời nói không phát suông. Đó gọi
là ngôn thanh tịnh. Pháp ấy vô thượng, không gì có
thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-
môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang
Như Lai, huống hồ vượt lên trên.
9. Kiến đẳng chí
“Pháp Như Lai dạy còn có trên nữa, đó là kiến đẳng
chí.29 Nói kiến đẳng chí, là nói rằng, có Sa-môn, Bà-
la-môn, bằng đủ phương tiện tinh cần30 chứng nhập
tâm định.31 Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy quán từ đầu
đến chân, từ chân đến đầu, trong ngoài lớp da, chỉ toàn
những thứ bất tịnh như tóc, lông, móng, gan, phổi,
ruột, dạ dày, lá lách, thận tức là năm tạng, mồ hôi, mỡ,
tủy, não, phân, nước tiểu, nước mũi, nước mắt, chỗ

28
Ngôn thanh tịnh 言清淨. D 28 (iii 106): bhassa-samācara, ngôn
thuyết chính hành hay sự chân chính của ngôn ngữ.
29
Nguyên Hán: kiến định 見定, trạng thái tập trung đạt được do
thấy, tức do quán sát. D 28: catasso dassana-samāpattiyo: bốn
kiến đẳng chí, kiến chánh thọ. T 18: năm tam-ma-bát-để 三 摩
缽 底.
30
Hán: chủng chủng phương tiện 種種方便. Pl.: ātappamanvāya
padhānamanvāya          anuyogamanvāya appamādamanvāya
sammāmanasikāramanvāya, bằng nhiệt thành, bằng tinh cần,
bằng nỗ lực, bằng không phóng dật, bằng chân chính tác ý.
31
Hán: nhập định ý tam-muội 入定意三昧. P.: cettosamādhiṃ phu-
sati.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

hôi thối bất tịnh, không một cái gì đáng tham. Đó là
kiến đẳng chí thứ nhất.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh
cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị
ấy loại trừ các thứ bất tịnh bên trong và ngoài da, chỉ
quán xương trắng và răng. Đó là kiến đẳng chí thứ
hai.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh
cần, chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy
loại trừ xương trắng và các thứ bất tịnh trong ngoài
da, chỉ quán tâm thức32 trú ở chỗ nào, ở đời này hay
đời sau? Đời này không gián đoạn, đời sau không
gián đoạn; đời này không giải thoát, đời sau không
giải thoát.33 Đó là kiến đẳng chí thứ ba.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh
cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy
loại bỏ các thứ bất tịnh trong ngoài da và xương trắng,
lại trùng quán thức. Thức ở đời sau, không ở đời này;
đời nay gián đoạn, đời sau không đoạn; đời nay giải
thoát, đời sau không giải thoát. Đó là kiến đẳng chí
thứ tư.34
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh

32
Hán: tâm thức 心識; Pl.; viññnā-sota, thức lưu, dòng chảy của
thức.
33
Cf. D 28 (iii 105): ubhayato abbocchinnaṃ idha loke patiṭṭhitañca
paraloke patiṭṭhitañca, (dòng chảy của thức) không gián đoạn
trong cả hai đời, tồn tại trong đời này, tồn tại trong đời sau.
Sớ giải: do dục tham chi phối nên nó vẫn tồn tại trong đời này
(chandarāgavasena imasmiṃ loke patiṭṭhitaṃ).
34
Pl. không nói đến kiến định này.

cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy loại bỏ các thứ bất tịnh trong ngoài da và xương trắng, lại trùng quán thức; không ở đời này, không ở đời sau, cả hai đều gián đoạn, cả hai đều giải thoát. Đó là [77c] kiến đẳng chí thứ năm. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên. 10. Thường trú luận “Pháp Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, đó là pháp thường hằng.35 Thường pháp là, các Sa-môn, Bà-la- môn, bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy nhớ lại hai mươi thành kiếp và hoại kiếp của thế gian, vị ấy nói: ‘Thế gian thường hằng, đây là thật, ngoài ra là dối. Vì sao? Vì do tôi nhớ lại, cho nên biết có thành kiếp và hoại kiếp ấy. Quá khứ còn lại thì tôi không biết. Thành kiếp, hoại kiếp vị lai, tôi cũng không biết.’ Người ấy sáng và chiều do vô trí mà nói rằng: ‘Thế gian thường hằng, duy chỉ đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là pháp thường hằng thứ nhất. “Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy nhớ lại bốn mươi kiếp thành và kiếp hoại, vị ấy nói: ‘Thế gian này thường hằng, duy chỉ đây là thật, ngoài ra là dối. Vì sao? Vì tôi nhớ lại nên biết có thành kiếp, hoại kiếp. Tôi còn biết hơn thế nữa, biết thành kiếp, hoại kiếp. Nhưng tôi không biết sự thành và hoại

35 Thường pháp 常 法; D 28 (iii 108): sassata-vāda, thường trú luận, chủ trương thế giới thường tồn, vĩnh hằng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

của vị lai.’ Điều đó nói, biết khởi thủy mà không biết chung cuộc. Người ấy sáng mai, chiều tối, do vô trí mà nói rằng: ‘Thế gian thường tồn, duy chỉ đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là pháp thường hằng thứ hai. “Các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy nhớ lại tám mươi thành kiếp, hoại kiếp, vị ấy nói rằng: ‘Thế gian này thường, ngoài ra là dối. Vì sao? Tôi nhớ lại mà biết có thành kiếp, hoại kiếp; lại còn biết thành kiếp, hoại kiếp quá khứ hơn thế nữa. Thành kiếp, hoại kiếp vị lai tôi cũng biết cả.’ Người ấy sớm chiều do vô trí mà nói lời này: ‘Thế gian thường hằng, chỉ đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đây là pháp thường hằng thứ ba. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên. 11. Quán tha tâm “Pháp mà Như Lai thuyết còn có trên nữa, đó là quán sát.36 Quán sát là, có Sa-môn, Bà-la-môn, do tướng mà quán sát,37 ‘tâm kia xu hướng như thế, tâm này xu hướng như thế.’ Tâm ấy khi phát tưởng như vậy, hoặc hư hoặc thật.38 Đó là quán sát thứ nhất. “Các Sa-môn, Bà-la-môn, không do tướng mà quán

36
Quán sát 觀察. D 28 (iii 103): ādesana-vidhā, ký tâm sai biệt, các
trường hợp khác nhau về sự đọc được ý nghĩ của người khác.
37
Hán: dĩ tưởng quán sát 以想觀察. Pl.: nimmittena ādesati, nói ý nghĩ
của người khác bằng cách dựa vào các dấu hiệu bên ngoài.
38
D 28, ibid.: so bahuṃ ce pi ādasati, tath’eva taṃ hoti, no aññathā,
vị ấy quán sát nhiều lần như vậy, biết xác thật là như thế, không
sai lầm.

sát, nhưng hoặc nghe lời của chư Thiên và phi nhân,
mà nói với người kia rằng: ‘Tâm ngươi như [78a] vậy,
tâm ngươi như vậy.’ Điều này cũng hoặc thật, hoặc
hư. Đó là quán sát thứ hai.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, không do tưởng mà quán
sát, cũng không nghe lời của Chư Thiên hay phi nhân,
mà tự quán sát thân mình, lại nghe lời nói của người
khác, mà nói với người kia39 rằng: ‘Tâm của ngươi
như vậy, tâm của ngươi như vậy.’ Điều này cũng có
thật, cũng có hư. Đó là quán sát thứ ba.
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, không do tưởng quán
sát, cũng không nghe lời Chư Thiên và phi nhân nói,
lại không tự quán sát, hay quán sát người khác; nhưng,
sau khi diệt trừ tầm tứ rồi, đạt đến tâm định, quán sát
tâm người khác, mà nói với người ấy rằng:40 ‘Tâm
của ngươi như vậy, tâm của ngươi như vậy.’ Quán sát
như thế là chân thật. Đó là quán sát thứ tư. Pháp ấy
vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt
lên trên.
12. Giáo giới

39
D 28 ibid.: vitakkayato vicārayato vitakka-vipphāra-saddaṃ
sutvā ādati, y nơi tầm, y nơi tứ, vị ấy sau khi nghe âm thanh
khuếch đại bởi tầm, bèn dự đoán rằng... (Đây chỉ trường hợp
người đã chứng sơ thiền).
40
D 28 ibid.: avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā
ceto paricca pajānāti, vị ấy, do thành tựu chánh định không tầm
không tứ, bằng vào tâm của mình mà biết rằng... Chỉ trường hợp
một vị đã chứng nhị thiền hay cao hơn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

“Pháp Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, đó là giáo
giới.41 Giáo giới là, hoặc có trường hợp có người
không trái với giáo giới mà dứt sạch hữu lậu thành vô
lậu, tâm giải thoát, trí tuệ giải thoát, ngay trong đời
này tự thân tác chứng: sự sinh đã hết, phạm hạnh đã
vững, điều cần làm đã làm xong, không còn hậu hữu.
Đó là giáo giới thứ nhất.
“Có người không trái với giáo giới mà dứt sạch năm
hạ phần kết, sau khi diệt độ chốn này sẽ không trở lại
cõi này nữa. Đó là giáo giới thứ hai.
“Hoặc có người không trái giáo giới, ba kết đã hết,
tham dục, sân hận, ngu si vơ mỏng, đắc Tư-đà-hoàn,
sẽ trở lại đời này (một lần) rồi diệt độ. Đó là giáo giới
thứ ba.
“Hoặc có người không trái giáo giới, ba kết đã hết,
đắc Tu-đà-hoàn, tối đa bảy lần trở lại, ắt sẽ thành đạo
quả, không đọa ác thú. Đó là giáo giới thứ tư. Pháp
ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt
lên trên.
13. Giới hành thanh tịnh
“Pháp mà Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, là thuyết
pháp cho người khác, khiến cho giới thanh tịnh.42
Giới thanh tịnh là, có Sa-môn, Bà-la-môn, có lời nói

41
Giáo giới 教誡. D 28 (iii 107): anusāsana.
42
Giới thanh tịnh 戒清淨. D 28 (iii 106): Bhagavā dhammaṃ de-
seti purisasīla- samācāre, Thế Tôn thuyết pháp liên quan đến
chánh hạnh về giới của con người.

chí thành, không hề hai lưỡi, thường tự kính cẩn, dẹp
bỏ ngủ nghỉ, không mang lòng tà xiểm, miệng không
nói dối, không dự đoán cát hung cho người, không tự
mình xưng thuyết, đem sở đắc của người này tỏ cho
người khác để cầu thêm lợi từ người khác, tọa thiền
tu trí, biện tài vô ngại, chuyên niệm không loạn, tinh
cần không biếng nhác. Pháp ấy vô thượng, không gì
có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các
Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai [78b] có thể
sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên.
14. Tha giải thoát trí
“Pháp mà Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, đó là
giải thoát trí.43 Nói là giải thoát trí, đó là, Thế Tôn do
nhân duyên của người khác mà nội tâm tư duy rằng:
Người này là Tu-đà-hoàn; người này là Tư-đà-hàm;
người này là A-na-hàm, người này là A-la-hán. Pháp
ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư,
thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời
không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt
lên trên.
15. Túc mạng trí
“Pháp mà Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, đó là tự
thức túc mạng trí chứng.44 Các Sa-môn, Bà-la-môn,

43
D 28 (iii 108): parapuggalavimuttiñāṇa, tha nhân giải thoát trí,
nhận thức về sự giải thoát của người khác; ấn chứng sự giải thoát
cho người khác.
44
Tự thức túc mạng trí chứng 自識宿命智證. D 28 (iii 110):
pubbenivāsānussatiñāṇa, túc trú tùy niệm trí, nhận thức nhớ lại
các đời sống trước.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy tự mình nhớ lại vô số việc đời từ trước, một đời, hai đời ... (cho đến), trăm nghìn thành kiếp, hoại kiếp, vô số như vậy, ta sinh ở chỗ kia, có tên như vậy, chủng tộc như vậy, họ như vậy, thọ mạng như vậy, ẩm thực như vậy, khổ lạc như vậy; từ chỗ này sinh nơi kia; từ nơi kia sinh đến chỗ này, với nhiều tướng dạng khác nhau; tự nhớ vô số kiếp sự đời xưa, ngày đêm thường nghĩ nhớ những nơi đã trải qua. Đây là sắc. Đây là vô sắc. Đây là tưởng. Đây là vô tưởng. Đây là phi vô tưởng, thảy đều nhớ biết hết. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên. 16. Thiên nhãn trí “Pháp Như Lai thuyết còn có pháp trên nữa, đó là thiên nhãn trí.45 Thiên nhãn trí là, các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy quán thấy chúng sinh, hoặc sống, hoặc chết, có sắc tốt, sắc xấu, thú hướng lành, thú hướng dữ,46 hoặc đẹp, hoặc xấu, tùy theo chỗ làm, thảy đều thấy hết, biết hết. Hoặc có chúng sinh thành tựu thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, phỉ báng Hiền Thánh, tin theo tà kiến điên đảo, khi thân hoại mạng chung đọa ba đường dữ. Hoặc có chúng sinh có thân hành thiện, khẩu hành thiện, ý hành thiện, không

45
Thiên nhãn trí 天眼智. D 28 (iii 111): cutūpapāta-ñāṇa, sinh tử
trí, nhận thức về sự sống và sự chết của chúng sinh.
46
Hán: thiện thú ác thú 善趣惡趣. Pl.: sugata, duggata.

báng bổ Hiền Thánh, chính kiến, tín hành, khi thân hoại mạng chung sinh lên trời người. Bằng thiên nhãn thanh tịnh, quán chúng sinh, thấy biết như thật. Pháp ấy vô thượng, không gì có thể vượt qua; trí tuệ vô dư, thần thông vô dư; các Sa-môn, Bà-la-môn trong đời không ai có thể sánh ngang Như Lai, huống hồ vượt lên trên. 17. Thần túc thông “Pháp mà Như Lai thuyết lại còn có trên nữa, đó là thần túc chứng.47 Thần túc chứng là, các Sa-môn, Bà- la-môn, bằng đủ phương tiện tinh cần chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, vị ấy thực hiện vô số thần lực; có thể biến một thân thành vô số thân; [78c] từ vô số thân hiệp làm một thân; vách đá không trở ngại; ngồi kiết già giữa hư không, cũng như chim bay; vào ra lòng đất như ở trong nước; đi trên nước như đi trên đất; thân mình bốc khói, bốc lửa, như đống lửa cháy rực; lấy tay sờ mặt trời, mặt trăng; đứng cao đến trời Phạm thiên. Nếu Sa-môn, Bà-la-môn gọi đó là thần túc, thì nên bảo họ rằng: có thần túc như vậy, không phải không có. Nhưng loại thần túc ấy thấp kém, hèn hạ, là việc làm của phàm phu, không phải điều mà Hiền Thánh tu tập. Nếu Tỳ-kheo đối với sắc thế gian

47
Thần túc chứng 神足證. D 28 (iii 112): iddhividhā.
48
Cf. D 28, ibid.: appaṭikkūe paṭikkūlasaññī vihareyyan, tôi có thể
an trú với ý tưởng kinh tởm nơi cái không kinh tởm. Hán: ái sắc
愛色, Pl.: appaṭikkūla; bất ái sắc 不愛色, Pl.: paṭikkūla; chỉ tính
chất đáng nhàm tởm và không đáng nhàm tởm nơi vật chất.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

yêu thích mà không nhiễm,48 sau khi xả ly sắc ấy, làm
việc đáng làm, ấy mới gọi là thần túc của Hiền Thánh.
Đối với sắc không đáng ưa cũng không ghét, sau khi
xả ly sắc ấy, làm việc nên làm, ấy mới gọi là thần túc
của Hiền Thánh. Đối với sắc mà thế gian yêu, sắc mà
thế gian không yêu, lìa bỏ cả hai, tu bình đẳng xả,
49
chính niệm, chính tri,50 ấy mới gọi là thần túc của
Hiền Thánh.51
18. Đẳng giác
“Do bởi đức Thế Tôn tinh tấn dũng mãnh, có đại trí
tuệ, có tri có giác, đắc đệ nhất giác, cho nên gọi là
Đẳng Giác. Thế Tôn nay cũng không vui thích nơi
dục, không ưa thích nơi điều tu tập của phàm phu thấp
kém, cũng không nhọc nhằn siêng năng để chịu các
thứ khổ não. Thế Tôn nếu muốn loại trừ pháp ác, có
tầm có tứ, có hỷ lạc do định sinh, chứng nhập sơ thiền,
thì như thế Ngài liền có thể loại trừ pháp ác, có tầm
có tứ, có hỷ lạc do định sinh, chứng nhập sơ thiền.
Nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, cũng vậy. Ngài tinh tấn,
dũng mãnh, có đại trí tuệ, có tri, có giác, đắc đệ nhất
giác, nên gọi là Đẳng giác.”

49
Nguyên Hán dịch: tu bình đẳng hộ 修平等護. D 28 ibid:
paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivijjetvā upekkha-
ko vihareyyaṃ sato sampajāno’ti, “sau khi loại bỏ cả hai, cái kinh
tởm và cái không kinh tởm, tôi an trú với xả, chánh niệm, chánh
tri.”
50
Hán: chuyên niệm bất vong 專念不忘, Pl.: sato sampajāno,
chánh niệm, chánh tri (tỉnh giác).
51
Pl.: ayam... iddhi anāsavā anupadhikā ariyā vuccati, thần thông
vô lậu, vô y này được gọi là Thánh.

III. PHẬT ẤN CHỨNG
1. Ba đời Chư Phật
Phật bảo Xá-lợi-phất:
“Nếu có dị học ngoại đạo đến hỏi ngươi rằng’:52
‘Trong các Sa-môn, Bà-la-môn quá khứ có ai sánh
bằng Sa-môn Cù-đàm chăng?’ ngươi sẽ trả lời như thế
nào? Người ấy lại hỏi: ‘Trong các Sa-môn, Bà-la-môn
vị lai có ai sánh bằng Sa-môn Cù-đàm chăng?’ ngươi
sẽ trả lời như thế nào? Kia lại hỏi: ‘Trong các Sa-môn,
Bà-la-môn hiện tại có ai sánh bằng Sa-môn Cù-đàm
chăng?’ ngươi sẽ trả lời như thế nào?’”
Xá-lợi-phất liền trả lời:
“Giả sử được hỏi rằng: ‘Trong các Sa-môn, Bà-la-môn
quá khứ có ai sánh bằng Sa-môn Cù-đàm chăng?’ con
sẽ trả lời rằng: ‘Có.’ Giả sử được hỏi: ‘Trong các Sa-
môn, Bà-la-môn vị lai có ai sánh bằng Sa-môn Cù-
đàm chăng?’ con sẽ trả lời rằng: ‘Có.’ Giả sử được hỏi:
‘Trong các Sa-môn, Bà-la-môn hiện tại có ai sánh bằng
Sa-môn Cù-đàm chăng?’ con sẽ trả lời rằng: ‘Không.’”
Phật bảo Xá-lợi-phất :
“Dị học ngoại đạo kia lại hỏi: ‘Vì sao nói là có? Và vì
sao nói là không?’ ngươi sẽ trả lời như thế nào?”
Xá-lợi-phất [79a] đáp:
“Con sẽ trả lời người ấy rằng: ‘Các vị Chính Đẳng
Chính Giác quá khứ cùng sánh bằng Như Lai. Các vị

52
Trước đoạn này, Pl. còn có một đoạn: “trong quá khứ,... vị lai,...
hiện tại,... có ai hơn...” và được Xá-lợi-phất trả lời “không” cho
cả ba trường hợp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

Chính Đẳng Chính Giác vị lai cùng sánh bằng Như
Lai. Nhưng con tự thân nghe từ Phật, rằng không có
trường hợp có thể nói có vị Chính Đẳng Chính Giác
hiện tại nào khác cùng sánh với Như Lai.’ Bạch Thế
Tôn, con theo chỗ được nghe, y pháp, thuận pháp, mà
trả lời như vậy, có phải là trả lời đúng chăng?”
Phật nói:
“Trả lời như vậy là y pháp, thuận pháp, không trái. Sở
dĩ như vậy là vì, có các vị Chính Đẳng Chính Giác quá
khứ sánh bằng Ta. Có những vị Chính Đẳng Chính
Giác vị lai sánh bằng Ta. Nhưng không có trường hợp
để nói rằng có hai đức Phật cùng xuất hiện thế gian
cùng một lần.”
2. Như Lai thiểu dục tri túc
Lúc bấy giờ Tôn giả Uất-đà-di53 đứng sau Phật, đang
cầm quạt, quạt Phật. Phật nói với Uất-đà-di:
“Uất-đà-di, ngươi hãy quán sát sự ít dục, biết đủ của
Thế Tôn. Nay Ta có thần lực lớn, có uy đức lớn, mà
ít dục, biết đủ, không vui thích trong các dục.54 Uất-
đà-di, nếu các Sa-môn, Bà-la-môn khác ở trong pháp
này mà có thể tinh cần khó nhọc, chứng đắc một pháp,
vị ấy sẽ dựng phướn mà bố cáo bốn phương xa rằng:
‘Nay Như Lai55 này ít dục, biết đủ. Nay hãy quán sát

53
Uất-đà-di 鬱陀夷. Pl.: Udāyi.
54
Hán: bất lạc tại dục 不樂在欲. D 28 (iii 114): atha ca pana
na attānaṃ pātukarissati, nhưng Ngài không làm hiển lộ tự kỷ.
Nghĩa là, không tự khoe khoang.
55
Chỉ ngoại đạo tự xưng; không phải Phật tự nói.

sự ít dục, biết đủ của Như Lai. Như Lai có thần lực
lớn, có uy đức lớn, không cần đến các dục.’”
Rồi thì, Tôn giả Uất-đà-di sửa y phục ngay ngắn, trịch
áo bày vai hữu, quỳ gối phải xuống đất, chắp tay bạch
Phật rằng:
“Kì diệu thay, bạch Thế Tôn, ít dục, biết đủ như Thế
Tôn. Thế Tôn có thần lực lớn, có uy đức lớn, không cần
đến các dục. Nếu có Sa-môn, Bà-la-môn khác, ở trong
pháp này mà tinh cần khó nhọc chứng đắc một pháp,
vị ấy sẽ dựng phướn tuyên cáo bốn phương xa rằng:
‘Thế Tôn56 hiện nay là bậc ít dục, biết đủ.’ Xá-lợi-phất,
ngài hãy thuyết pháp này cho các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni,
Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Những người ấy nếu có điều nghi
ngờ đối với Phật, Pháp, Tăng, thì sau khi nghe pháp
này sẽ không còn ở trong lưới nghi nữa.”
3. Quảng bá Kinh
Bấy giờ Thế Tôn nói với Xá-lợi-phất :
“Ngươi hãy nhiều lần giảng thuyết pháp này cho các
Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Vì sao?
Vì những người ấy nếu có nghi ngờ đối với Phật,
Pháp, Tăng, đối với Đạo, thì sau khi nghe ngươi giảng
thuyết sẽ được thông tỏ.”
Xá-lợi-phất đáp:
“Kính vâng, bạch Thế Tôn.”
Rồi thì, Xá-lợi-phất nhiều lần giảng thuyết pháp này
cho các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di,

56 Như trên, cht. 55.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TỰ HOAN HỶ

vì để khiến họ được tự mình thanh tịnh, do đó được
gọi là “Thanh tịnh kinh.”57
Lúc bấy giờ, Xá-lợi-phất sau khi nghe những lời Phật
dạy, hoan hỷ phụng hành.

57
Thanh tịnh kinh 清淨經. D 28 (iii 116): iti hidaṃ āyasmā
sāriputto bhagavato sammukhā sampasādaṃ pavedesi, tasmā
imassa veyyākaraṇassa sampasādanīyaṃ tveva adhivacanan’ ti,
“Ở đây, Trưởng lão Xá-lợi-phất trước mặt Thế Tôn nói lên sự
hoan hỷ xác tín của mình, do đó kinh này được ghi nhận có danh
xưng là “tự hoan hỷ.”

19. KINH ĐẠI HỘI
[79b02] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật tại nước Thích-kiều-sưu,1 trong rừng
Ca-duy,2 cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị, thảy đều là A-la-hán. Lại có mười
phương các Trời thần diệu cũng đến tập hội, kỉnh lễ
Như Lai và Tỳ-kheo Tăng.

I. TỊNH CƯ THIÊN
Lúc bấy giờ, bốn vị Tịnh cư thiên đang ở trên cõi trời
ấy, mỗi người, tự nghĩ rằng: “Nay Thế Tôn đang ở
tại Thích-kiều-sưu trong rừng Ca-duy cùng đại chúng
Tỳ-kheo năm trăm vị, thảy đều đã chứng đắc A-la-
hán. Lại có mười phương các Trời thần diệu cũng đến
tập hội, kỉnh lễ Như Lai và Tỳ-kheo Tăng. Nay chúng
ta cũng nên đi đến chỗ Thế Tôn, mỗi người sẽ xưng
tán Như Lai bằng bài kệ của mình.”
Rồi thì, bốn vị Tịnh cư thiên, trong khoảnh khắc như
lực sĩ co duỗi cánh tay, biến mất khỏi các cõi trời kia,
đến Thích-kiều-sưu trong rừng Ca-duy. Bấy giờ, bốn
vị Tịnh cư thiên, sau khi đến nơi, cúi đầu lễ chân Phật,
rồi đứng sang một bên. Lúc ấy một vị Tịnh cư thiên ở

* 佛說長阿含第二分大會經第十五
1
Để bản: Thích-kiều-đề 釋翅提, chép nhầm, nên sửa lại:
Thích-kiều-sưu 釋翹搜. T 100(105): Thích-sí 釋翅. Pl.: Sakkeṣu,
giữa những người Thích-ca.
2
Ca-duy lâm 迦維林. T 19: Ca-Tì-la lâm 迦毘羅林. T 99(1192):
Ca-Tì-la-vệ lâm 迦毘羅衛林. D 20: tại rừng Đại lâm (Mahāvana)
trong Kapilavatthu..

trước Phật đọc bài kệ tán thán rằng:
Ngày nay đại chúng hội;
Chư Thiên cùng đến dự.
Tất cả đến vì pháp;
Muốn lễ Chúng vô thượng.
Nói xong bài kệ này rồi đứng sang một bên. Một vị
Tịnh cư thiên khác lại đọc bài kệ rằng:
Tỳ-kheo thấy ô nhiễm,
Tâm ngay, tự phòng hộ.
Như biển nạp các sông;
Bậc trí hộ các căn.
Nói xong bài kệ ấy rồi đứng sang một bên. Một vị
Tịnh cư thiên khác lại đọc bài kệ:
Bứt gai, lấp hố ái,3
San bằng hào vô minh;
Độc cư trường thanh tịnh
Như voi khéo thuần thục.
Nói bài kệ này xong, đứng sang một bên. Một Tịnh cư
thiên khác đọc bài kệ:
Những ai quy y Phật,
Trọn không đọa đường dữ;
Khi xả bỏ thân người,
Thọ thân trời thanh tịnh.
Sau khi bốn Tịnh cư thiên đọc các bài kệ xong, Phật
liền ấn khả. Họ bèn lễ chân Phật, đi quanh Phật ba

3 Hán: đoạn thích, bình ái khanh 斷刺平愛坑. Pl.: chetvā khilaṃ chetvā palighaṃ, bẻ cùm, bẻ khóa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

vòng, thoạt biến mất. Họ đi chưa bao lâu, Phật bảo [79c] các Tỳ-kheo:

II. CHƯ THIÊN TẬP HỘI
“Nay chư Thiên đại tập hội. Mười phương các thần
diệu thiên đều đến đây lễ viếng Như Lai và Tỳ-kheo
Tăng. Này các Tỳ-kheo, quá khứ các Như Lai, Chí
Chân, Đẳng Chính Giác cũng có chư Thiên đại tập hội
như Ta ngày nay. Đương lai các Như Lai, Chí Chân,
Đẳng Chính Giác, cũng có chư Thiên đại tập hội, như
Ta ngày nay.
“Này các Tỳ-kheo, nay chư Thiên đại tập hội. Mười
phương các thần diệu thiên không ai không đến đây
lễ viếng Như Lai và Tỳ-kheo tăng. Ta sẽ nói lên danh
hiệu của họ, và cũng nói kệ về họ. Tỳ-kheo, nên biết:
“Chư Thiên nương hang núi,
Ẩn tàng, trông đáng sợ.4
Mình khoác áo toàn trắng,
Tinh sạch không vết dơ.
Trời người nghe thế rồi,
Đều quy y Phạm Thiên.
Ta nay nói tên họ,
Thứ tự không nhầm lẫn.
Các thiên chúng nay đến;
Tỳ-kheo, ngươi nên biết,

4
Cf. D 20 (ii 255): ye sitā girigabbharaṃ, pahitattā samāhitā/
puthū sīhāv’a sallīnā lomahaṃ sābhisambhuno, họ nương nơi
các hang động, tinh cần, an tĩnh, như từng con sư tử đang co
mình lại, lông tóc dựng đứng.

Trí phàm phu thế gian
Trong trăm, không thấy một,
Làm sao có thể thấy,
Bảy vạn chúng quỷ thần?
Nếu thấy mười vạn quỷ,
Một bên còn không thấy,
Hà huống các quỷ thần
Đầy khắp cả thiên hạ.”
Địa thần dẫn theo bảy nghìn dạ-xoa5 đủ các loại, thảy
đều có thần túc, hình mạo, sắc tượng, danh xưng, thảy
đều với tâm hoan hỷ đến chỗ chúng Tỳ-kheo trong
rừng.
Lúc ấy, có thần Tuyết Sơn dẫn theo sáu nghìn quỷ dạ-
xoa6 đủ các loại, thảy đều có thần túc, hình mạo, sắc
tượng, danh xưng, thảy đều với tâm hoan hỷ đến chỗ
chúng Tỳ-kheo trong rừng.
Có một thần Xá-la dẫn theo ba nghìn quỷ dạ-xoa7 đủ
các loại, thảy đều có thần túc, hình mạo, sắc tượng,
danh xưng, thảy đều với tâm hoan hỷ dến chỗ chúng
Tỳ-kheo trong rừng.
Một vạn sáu nghìn quỷ thần dạ-xoa đủ các loại này
thảy đều có thần túc, hình mạo, sắc tượng, danh xưng,
thảy đều với tâm hoan hỷ đến chỗ chúng Tỳ-kheo
trong rừng.
5
Hán: Địa thần hữu... duyệt-xoa 地神有悅叉. Pl.: yakkhā bhummā
Kāpilavatthavā, các dạ xoa sống trên mặt đất, ở Ca tỳ la vệ.
6
Pl.: Hemavatā yakkhā, các dạ-xoa sống ở Tuyết Sơn.
7
Pl.: Sātāgirā yakkhā, các dạ xoa ở núi Sātāgiri. Xá-la thần 舍羅
神, có lẽ chỉ thần núi Sātāgiri. T 19: ba nghìn dạ-xoa sống trên
núi Sa-đa 娑多山.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

Lại có thần Tì-ba-mật,8 trú ở Mã Quốc,9 dẫn năm trăm
quỷ, đều có thần túc, oai đức.
Lại có thần Kim-Tì-la,10 trú ở núi Tì-phú-la,11 thành
Vương xá, dẫn vô số quỷ thần, cung kính vây quanh.
Lại có, phương Đông, Đề-đầu-lại-trá Thiên vương,12
thống lãnh các thần Càn-thát-bà,13 có đại oai đức,
[80a] có chín mươi mốt người con, tất cả đều có tên
là Nhân-đà-la,14 có đại thần lực.
Phương Nam, Tì-lâu-lặc15 Thiên vương thống lãnh
các long vương, có đại oai đức, có chín mươi mốt
người con, thảy đều có tên là Nhân-đà-la, có Đại
thần lực.
Phương Tây, Tì-lâu-bác-xoa16 Thiên vương, thống lãnh

8
Tì-ba-mật 毗波密, Pl.: Vessamitta (bạn của Vessa, giai cấp Phệ
xá).
9
Mã quốc 馬國 (Pl.: Assaka). Bản Pl. không đề cập tên nước này.
10
Kim-Tì-la 金毗羅. Pl.: Kumbhila, thần cá sấu. T 19: Cúng-Tì-la
供毘羅, sống trên núi Vĩ-bố-la尾布羅, Vương xá.
11
Tì-phú-la 毗富羅, Pl.: Vepulla.
12
Đề-đầu-lại-tra 提 頭 賴 吒 (Trì Quốc). Pl.: Dhataraṭṭa. T 19: Địa-
lí-đa-ra-sắt-trá-ra 地里多囉瑟姹囉.
13
Càn-đạp-hòa 乾沓和. Pl.: Gandhabba.
14
Nhân-đà-la 因陀羅. Pl.: Inda.
15
Tì-lâu-lặc 毗樓勒 (Tăng Trưởng). Pl.: Virūḷha. Trong bản Hán,
thần thống lãnh chúng Long vương. Trong bản Pl., thống lãnh
chúng Cưu-bàn-trà (Kumbhaṇḍa). T 19: Cưu-bàn-na chúa Vĩ-rô-
trà-ca 鳩槃拏主尾嚕茶迦.
16
Tì-lâu-bác-xoa 毗樓博叉 (Quảng Mục). Pl.: Virūpakkha. Trong
bản Hán, thống lãnh chúng Cưu-bàn-trà quỷ (Kumbaṇḍa), trong
bản Pl., chúng Long vương. T 19: Đại long chúa Vĩ-rô-bác-xoa
大龍主尾嚕博叉.

các quỷ cưu bàn trà, có đại oai đức, có chín mươi mốt người con, thảy đều tên là Nhân-đà-la, có đại thần lực. Phương Bắc, Tì-sa-môn17 Thiên vương thống lãnh các quỷ dạ-xoa, có đại oai đức, có chín mươi mốt người con, thảy đều tên là Nhân-đà-la, có đại thần lực. Bốn vị Thiên vương hộ trì thế gian này có đại oai đức, mình phát ánh sáng, đi đến rừng Ca-duy. Bấy giờ, Thế Tôn muốn hàng phục tâm huyễn ngụy hư dối của họ18 nên kết chú rằng: “Ma câu lâu la ma câu lâu la,19 tì lâu la tì lâu la,20 chiên đà na, gia ma thế trí, ca, ni diên đậu, ni diên đậu, ba na lỗ,21 ô hô nô22 nô chủ, đề bà tô mộ, ma đầu la, chi đa la tư na, càn đạp ba, na la chủ, xà ni sa, thi ha, vô liên đà la, tỷ ba mật đa la, thọ trần đà la, na lư ni23 kha, thăng24 phù lâu, thâu chi bà tích25 bà.26

17
Tì-sa-môn 毗沙門 (Đa Văn). Pl.: Vessavaṇa, lãnh chúng Dạ-xoa. T
19: Đại dược-xoa chúa Câu-phệ-ra 大藥叉主俱吠囉 (Pl.: Kubera)
18
Pl.: tesaṃ māyāvino dāsā āguṃ vañcanikā saṭhā, những bộ hạ này
vốn huyễn ngụy, hư vọng, ác tâm, lừa dối.
19
TNM: ma ma câu câu lâu lâu la la 摩摩拘拘樓樓羅羅.
20
TNM: tì tì lâu lâu la la 毘毘樓樓羅羅.
21
Na lỗ 那 攎, TNM: đà na da lô 陀那耶盧.
22
Nô 奴, TNM: xoa 杈.
23
Ni 尼, TNM: thi 尸.
24
TNM: thăng 升; Cao ly: đẩu 斗.
25
Tích 跡, TNM: giá 這.
26
Cf. Pl.: māyā kuṭeṇḍu viṭeṇḍu viṭucca viṭuṭo saha/ Candano
kāmaseṭṭho ca, kinnighaṇḍu nighaṇḍu ca/ panādo opamañño ca
devasūto ca mātali. / Cittaseno ca gandhabbo, nalo rājā janesabho/
āgā pañcasikho ceva timbarū suriyavaccasā/ Ete caññe ca rājāno
gandhabbā saha rājubhi/ modamānā abhikkāmuṃ bhikkhūnaṃ
samitiṃ vanaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

III. PHẬT KẾT CHÚ
1. Kết chú Càn-thát-bà
Như vậy, các vua càn-đạp-bà và la-sát đều có thần túc,
hình mạo, sắc tượng, với tâm hoan hỷ đi đến chúng
Tỳ-kheo trong khu rừng.
Bấy giờ, Thế Tôn lại kết chú:
“A hê, na đà sắt, na đầu, tì-xá-li, sa27 ha, đái xoa xà,
bà đề, đề đầu lại trá, đế bà sa ha, nhã lị28 da, gia29 tì la,
nhiếp ba30 na già, a đà già ma, thiên đề già, y la bà đà,
ma ha na già, tì ma na già đa, đà31 già đà dư, na già la
xà, bà ha sa ha, xoa kì đề, bà đề la đế, bà đề la đế, tì
mai đại tích thiễm, tì ha tứ, bà nanh, a bà bà tứ, chất
đa la, tốc hòa ni na, cầu tứ đa, a bà do, na già la trừ, a
tứ, tu bạt la, tát đế nô, a già, phật đà sái, thất la-nanh,
bà da, ưu la đầu bà diên lâu, tố bàn nậu, phật đầu, xá
la nậu, già loại lâu.32
Rồi Thế Tôn lại kết chú cho A-tu-la:

27
Sa 沙, TNM: bà 婆.
28
Lị 利, TNM: lê 黎.
29
Gia 加, TNM: ca 迦.
30
Ba 波, TNM: bà 婆.
31
Đà 陀, TNM: tha 咃.
32
Tham chiếu Pl.: Athāguṃ nāgasā nāgā vesālā, sahatacchakā,
/ kambalassatarā āguṃ, pāyāgā saha ñātibhi. / Yāmunā
dhataraṭṭhā ca āgu nāgā yasassino, / erāvano mahānāgo so pāgā
samitiṃ vanaṃ / Ye nāgarāje sahasā haranti/ dibbā dijā pakkhi
visuddhacakkhū/ vehāsayā te vanamajjha- pattā/ citrā supaṇṇā iti
tesaṃ nāmaṃ/ Abhayaṃ tadā nāgarājānam āsi/ supaṇṇato khe-
mam akāsi budho. / saṇhāhi vācāhi upavhayantā/ nāgā supaṇṇā
saraṇaṃ agaṃsu buddhaṃ.

“Kì đà, bạt xà, ha đế, tam vật đệ, a-tu-la, a thất đà, bà [80b] diên địa, bà tam ba33 tứ, y đệ a đà, đề bà ma, thiên địa, già lê diệu, ma ha bí ma, a-tu-la, đà na bí la đà, bệ ma chất đâu lâu, tu chất đế lệ, bà la ha lê, vô di liên na bà, xá lê a tế, bạt lê, phất đa la na, tát bệ, tát lâu da na na mê, tát na mê đế, bà lê, tế như, la da bạt đâu lâu, y ha am bà la mê, tam ma do y, đà na, bạt đà nhã, tỷ khâu na, tam di thế, nê bạt.34 2. Kết chú Chư Thiên Rồi Thế Tôn lại kết chú cho chư Thiên: “A phù, đề bà, bế lê hê bệ, đề dự, bà do, đa đà nậu, bạt lâu nậu, bạt lâu ni, thế đế, tô di, da xá a đầu, di đa la bà, già la na di bà a lã, đề bà, ma thiên thê dữ, đà xà đề xá, già dư, tát bệ, na-nan đa la bà bạt na, y địa bàn đại, thù địa ban na bàn đại, da xá ti nậu, mộ đà bà na,35 a hê kiền đại, tì khâu na, bà36 vị37 đệ, bà ni. “bệ noa, đề bộ, xá già lị, a hê địa dũng mê, na sát38 đế lệ phú la tức ky đại a đà man đà la bà la, bệ chiên đại tô, bà ni sao đề bà, a đa, chiên đà, phú la kiều chi đại,

33
Bà 婆, noNM: sa 娑.
34
Tham chiếu Pl.: Jitā vajirahatthena samuddaṃ asurā sitā/ bhātaro
vāsavassete iddhimanto yasassino/ Kālakañcā mahābhismā asurā
dānaveghasā/ vepacitti sucitti ca pahārādo namucī saha/ Satañ
ca baliputtānaṃ sabbe verocanāmakā/ sannayhitvā baliṃ senaṃ
rāhubhaddam upāgamuṃ: ‘Samayo dāni bhaddante bhikkhūnaṃ
samitiṃ vanaṃ’.
35
Na 那, TNM: na-đà 那 陀.
36
Cc bản Hán đều đọc bà 婆. Có lẽ nên đọc sa 娑; tham chiếu Pl.:
samitim.
37
TNM: vị, Cao ly: chu 朱.
38
Sát 殺, TNMh: lị (lợi) 利.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

tô lê da tô bà ni sao đề ba, a đa, tô đề da, phú la kièu
đại, ma già đà, bà tô nhân, đồ lô a đầu, thích câu, phú
la đại lô.
“thúc già, già la ma, la na a đại, bệ ma ni bà, ô bà đề kì
ha, ba la vô ha bệ bà la vi a ni, tát đà ma đa a ha lê, di
sa a ni bát thù nậu, thán nô a, lô dư đề xá, a hê bạt sa.
“xa ma, ma ha xa ma, ma nậu sa ha, ma nậu sơ đa ma,
khất đà ba đầu sái a, đa ma nậu đầu sái a hê a la dạ đề
bà a đà lê đà da bà tư, ba la ma ha ba la a đa đề bà ma
thiên thê da.
“sai ma đâu suất đà, dạ ma, già sa ni a, ni, lam bệ, lam
bà chiết đế, thọ đề na ma y sái, niệm ma la đề, a đà hê
ba la niệm di đại.
“a hê đề bà đề bà xà lan đề, a kì, thi hu ba, ma a lật
trá lô da, ô ma, phù phù ni bà tư viễn giá bà đà mo, a
châu đà, a ni thâu đậu đàn39 da nậu, a đầu [81a] a lã,
tì sa môn y sái.40

39 Đàn 檀, TNM: ni lô 尼 櫨. 40 Tham chiếu Pl.: Āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamuṃ/ varuṇā vāraṇā devā, somo ca yasasā saha/ Mettā karuṇā kāyikā, āguṃ devā yasassino/ dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino/ Iddhi- manto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino/ modamānā abhikkāmuṃ, bhikkh³naṃ samitiṃ vanaṃ/ Veṇḍudevā sahali ca asamā ca duve yamā/ candassūpanisā devā, candamāguṃ purakkhatvā/ Sūriyassūpanisā devā, sūriyamāguṃ purakkhatvā/ akkhattāni purakkhatvā, āguṃ mandavalāhakā/ Vasūnaṃ vāsavo seµµho, sakkopāgā purindado/ dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino/ Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino/ modamānā abhikkāmuṃ, bhikkh³naṃ samitiṃ vanaṃ/ Athāguṃ sahabhū devā, jalamaggisikhāriva/ ariṭṭhakā ca rojā ca, umāpupphanibhāsino/ Varuṇā sahadhammā ca, accutā ca anejakā/ sūleyyarucirā āguṃ, āguṃ vāsavanesino/

Đấy là sáu mươi chủng loại trời. 3. Ngũ thông Bà-la-môn Rồi Thế Tôn lại kết chú cho sáu mươi tám vị Bà-la- môn đắc ngũ thông:41 “La da lê xá da hà42 hê kiền đại bà ni già tì la bạt đâu bệ địa xà nậu a đầu sai mộ tát đề ương kì bệ địa mâu ni a đầu bế lê da sai già thi lê sa bà ha nhã nậu a đầu phạm ma đề bà đề na bà bệ địa mâu ni a đầu câu tát lê y ni lô ma xà lã ương kì lã dã bàn xà43 a lâu ô viên đầu, ma ha la dã a câu đề44 lâu dặc,45 nậu a đầu lục bế câu tát lê a lâu già lăng ỷ già di la đàn hê tội46 phủ phù dã phúc đô lô lê sái tiên đà bộ a đầu47 đề na già phủ bà, a di già da la dã đa đà48 a già độ bà la man đà nậu ca mục la dã a đầu nhân đà la lâu mê49 ca phù đà lô mộ ma già hê a sắc thương câu ty dư50 a đầu hê lan nhã già phủ bệ lê vị dư lê đa tha a già độ a hê bà hảo la tử51 di đô lô đa đà a già độ bà tư phật ly Thủ- đà-la la dư đa đà a già độ y lê da sai ma ha la dư tiên a bộ đa đà a già độ ban xà bà dư bà lê địa kiều a52 la dư đa đà

41
Ngũ thông: thần cảnh trí chứng thông, thiên nhãn trí chứng thông,
thiên nhĩ trí chứng thông, tha tâm trí chứng thông, túc mạng trí
chứng thông. Pl.: pañcābhiññā.
42
Hà 何, Tống: a 阿, Nguyên: ha 訶, Minh: ha (kha) 呵.
43
Sau xà 闍, TNM thêm: lâu 樓.
44
Câu-đề 拘 提, TNM: đề câu 提 拘.
45
Dặc 杙, TNM: bí 秘.
46
Tội 罪, TNM: la 羅.
47
Sau đầu 頭, TNM thêm: a 阿.
48
Đà 陀, TNM: tha 他.
49
Sau mê 迷, TNM thêm: bà 婆.
50
Sau dư 予, TNM thêm: già 伽.
51
Tử 子,TNM: dư 予.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

a già độ, uất a lan ma ha dư tiện bị bà lê ma lê thâu bà hê đại na ma a bàn địa khổ ma lê la53 dư a cụ tư lị đà na bà địa a đầu kiều bệ la dư54 thi y nế55 di nế ma ha la dư phục56 bà lâu đa đà a già độ bạt đà bà lị ma ha la dư câu tát lê ma đề thâu thi hán đề chiêm bà lê57 la dư tu đà la58 lâu đa tha a già độ a ha59 nhân đầu lâu a đầu ma la dư dư tô lị dữ tha bệ địa đề bộ a ha bệ lị tứ a đầu hằng a60 da lâu bà la mục giá da mộ a di nậu a đầu nhất ma da xá phê na bà sai ma la dư hà lê kiền độ dư phê độ bát chi dư thị số ba na lộ ma tô la dư da tứ đa do hê lan nhã tô bàn na bí sầu độ trí dạ số la xá ba la bệ đà uất đà bà a bà sái bà ha bà bà mưu sa ha sa61 tham phú xa đại xa pháp62 xà sa lệ la đà na ma ban chi sấu [81b] đa la càn đạp bà sa ha bà tát đa đề tô bệ la dư a hê kiền sấu63 tỉ khâu tam di địa bà ni địa bà ni.64 Bấy giờ, có một nghìn Bà-la-môn đắc ngũ thông cũng được Như Lai kết chú cho. 4. Các Phạm Thiên Lúc ấy, trong thế giới này, vị Phạm Thiên vương đứng

52
A 阿, TNM: đế 帝.
53
Sau la 羅, TNM thêm: la 羅.
54
Sau dư 予, TNM thêm: già 伽.
55
Nế 昵 (bộ nhật), TNM: nế 眤, bộ mục.
56
Phục 復, TNM: ưu 優.
57
Lê 梨, TNM: lị 利.
58
TNM không có la 羅.
59
TNM không có ha 呵.
60
Hằng a 恒 阿, TNM: hằng hà 恒 河.
61
Sa a sa 娑 呵 娑, TNM: bà a bà 婆 呵 婆.
62
Pháp 法, TNM: khư 佉.
64
Bài chú này chưa tìm thấy Pl. tương đương để tham chiếu.

đầu65 cùng với các Phạm Thiên66 khác, thảy đều có thần
thông, và có một Phạm Đồng tử tên gọi Đề-xá,67 có đại
thần lực. Lại có Phạm Thiên vương khác trong mười
phương đến dự cùng với quyến thuộc vây quanh.
Lại vượt qua một nghìn thế giới, có Đại Phạm Vương,68
thấy các đại chúng ở tại chỗ Thế Tôn, bèn cũng đến
dự với quyến thuộc vây quanh.
5. Ma vương
Bấy giờ Ma vương thấy các đại chúng ở tại chỗ Thế
Tôn bèn sinh tâm độc hại, suy nghĩ rằng: Ta hãy dẫn
các quỷ binh đi đến phá hoại chúng kia, bao vây chúng
lại, không để sót một ai. Rồi thì, Ma vương triệu tập
bốn binh chủng, tay vỗ xe, tiếng rền như sấm dậy.
Những ai trông thấy không khỏi kinh sợ. Ma vương
phóng ra gió to mưa lớn, sấm chớp vang rền, hướng
đến rừng Ca-duy, bao vây đại chúng.
Phật nói với các Tỳ-kheo ưa thích chúng hội này rằng:
“Các ngươi nên biết, hôm nay, Ma chúng mang ác
tâm đến đây.”
Nhân đó tụng bài kệ rằng:
Các ngươi hãy kính thuận,
Đứng vững trong Phật pháp;
Hãy diệt Ma chúng này,
Như voi dày đống hoa.
65
Đệ nhất Phạm vương, Pl.: Subrahmā paramatthah.
66
Phạm thiên, Pl.: Brahma-deva.
67
Phạm Đồng tử Đề-xá 梵 童 子 提 舍, Pl.: Sanamkumāra    Tissa.
68
Đại Phạm vương, Pl.: Mahābrahmā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH ĐẠI HỘI

Chuyên niệm, không buông lung,
Đầy đủ nơi tịnh giới;
Tâm định, tự tư duy,
Khéo hộ trì chí ý.
Nếu ở trong Chính pháp
Mà hay không buông lung,
Sẽ vượt cõi già, chết,
Diệt tận các gốc khổ,
Các đệ tử nghe rồi,
Hãy càng tinh tấn hơn;
Vượt khỏi mọi thứ dục,
Sợi lông không lay động.
Chúng này là tối thắng,
Có tiếng tăm, đại trí;
Đệ tử đều dũng mãnh,
Được đại chúng kính trọng.
Bấy giờ, chư Thiên thần, Quỷ, Tiên nhân ngũ thông,
thảy đều hội về trong vườn Ca-duy, nhìn thấy việc
làm của Ma, quái lạ chưa từng có.
Phật nói pháp này, lúc ấy tám vạn bốn nghìn chư
Thiên xa lìa trần cấu, được pháp nhãn thanh tịnh. Chư
Thiên, Rồng, Quỷ, Thần, A-tu-la, Ca-lâu-la, Chân-đà-
la,69 Ma-hầu-la-già, nhân và phi nhân, sau khi nghe
những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.70

69
Chân-đà-la 真陀羅 = Khẩn-na-la 緊那羅, Pāli: Kinnara.
70
Bản Hán, hết quyển 12.

TRƯỜNG A-HÀM **

TRƯỜNG A-HÀM PHẦN THỨ BA

20. KINH A-MA-TRÚ
21. KINH PHẠM VÕNG
22. KINH CHỦNG ĐỨC
23. KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU
24. KINH KIÊN CỐ
25. KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ
26. KINH TAM MINH
27. KINH SA-MÔN QUẢ
28. KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU
29. KINH LỘ-GIÀ

20. KINH A-MA-TRÚ
[82a07] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật du hành nước Câu-tát-la,1 cùng đại
chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị, rồi
đến Y-xa-năng-già-la,2 thôn của một người Bà-la-môn
ở Câu-tát-la. Ngài nghỉ đêm tại rừng Y-xa.3

I. PHẤT-GIÀ-SA-LA NGHI VẤN Lúc ấy, có một người Bà-la-môn tên Phất-già-la-sa- la,4 đang sống ở thôn Úc-già-la.5 Thôn ấy sung túc, nhân dân đông đúc, là một thôn được vua Ba-tư-nặc6 phong cho Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la làm phạm phần.7 Người Bà-la-môn này, từ bảy đời nay cha mẹ đều chân chính, không bị người khác khinh thường;8 đọc tụng thông suốt ba bộ cựu điển,9 có thể phân tích các loại kinh thư, lại giỏi phép xem tướng đại nhân, nghi lễ tế tự; có năm trăm đệ tử, dạy dỗ không bỏ phế.

* 第三分阿摩晝經第一
1
Câu-tát-la 俱 薩 羅, D 3: Kosala. T. 20: Việt-kì 越 祇.
2
Y-xa-năng-già-la 伊車能伽羅, D 3.: Icchānaṅkala, tên thôn. T.
20: Cổ xa thành 古 車 城.
3
Y-xa 伊車林, D 3: Icchānaṅkalavanasaṇḍa, tên khu rừng.
4
Phất-già-la-sa-la 沸伽羅娑羅, Pl.: Pokkharasādi. T. 20: Phí-ca-
sa 費迦沙.
5
Úc-già-la 郁伽羅, D 3.: Ukkaṭṭha.
6
Ba-tư-nặc 波斯匿, D 3.: Pasenadi, vua nước Câu-tát-la.
7
Phạm phần 梵分 (phạm thí 梵施, tịnh thí 淨施); Pl.: brah-
madeyya, vật, thường là đất đai, do vua ban tặng.
8
Bảy đời thuần chủng, không lai.
9
Ba bộ cựu điển, chỉ ba bộ Vệ đà. Pl. tiṇṇa veda.

Ông có một đệ tử Ma-nạp10 tên là A-ma-trú,11 từ bảy đời nay cha mẹ đều chân chính, không bị người khác khinh thường, đọc tụng thông suốt ba bộ cựu điển, có thể phân tích các loại kinh thư, và cũng giỏi phép xem tướng đại nhân, nghi lễ tế tự, và cũng có năm trăm đệ tử Ma-nạp, dạy dỗ không bỏ phế, không khác với thầy mình. Lúc ấy, Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la nghe đồn Sa- môn Cù-đàm Thích tử, xuất gia, thành Đạo, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị, đến Y-xa-năng-già-la, thôn của Bà-la-môn, đang nghỉ trong rừng Y-xa. Ngài có tiếng tăm lớn lưu truyền trong thiên hạ, là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười hiệu, ở giữa chư Thiên, người đời, Ma, hoặc Ma thiên, Sa-môn, Bà-la-môn, đã tự mình chứng nghiệm,12 rồi thuyết pháp cho người khác; pháp ấy thiện xảo khoảng đầu, khoảng giữa, khoảng cuối, có đủ nghĩa và vị,13 phạm hạnh thanh tịnh.14 Ông nghĩ: “Với bậc chân nhân như vậy,15 ta nên đến thăm viếng.

10
Ma nạp đệ tử 摩納弟子, Pl.: māṇavo antevāsi, thiếu niên đệ tử,
người học trò (hầu cận) trẻ tuổi.
11
A-ma-trú 阿摩晝, T. 20: A-bạt 阿颰; Pl.: Ambaṭṭha.
12
Pl. định cú: so imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samarākaṃ sabrahmakaṃ
sasamaṇa-brāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā
sacchikatvā, Ngài bằng thắng trí đã tự mình chứng nghiệm thế giới
này bao gồm Thiên giới, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, sinh loại
cùng chư Thiên nhân loại.
13
Hán: nghĩa vị cụ túc 義味具足. Pl., định cú: sātthaṃ savyājanaṃ,
có ý nghĩa (có mục đích) và có văn.
15
Phạm hạnh thanh tịnh 梵行清淨. Pl., định cú: kevelaparipuṇṇaṃ
parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, “Ngài nêu rõ Phạm hạnh
tuyệt đối viên mãn, hoàn toàn thanh tịnh.
15
Chân nhân 真人, Pl.: arahataṃ, A-la- hán; đây chỉ chung các
Thánh nhân trong đời.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

Ta nay nên đến xem Sa-môn Cù-đàm để xác định vị
ấy có ba mươi hai tướng, tiếng tăm đồn khắp, điều đó
có đúng sự thật chăng? Nên bằng duyên cớ nào để có
thể thấy tướng của Phật?” Rồi lại nghĩ: “Nay đệ tử ta
A-ma-trú, từ bảy đời trở lại cha mẹ đều [82b] chân
chính, không bị người khác khinh thường, đọc tụng
thông suốt ba bộ cựu điển, có thể phân tích các loại
kinh thư, lại giỏi phép xem tướng đại nhân, nghi lễ tế
tự; duy chỉ người này có thể sai đi xem Phật, để biết
có các tướng ấy không.”
Khi ấy Bà-la-môn liền sai đệ tử A-ma-trú đi, bảo
rằng:
“Con hãy đến xem Sa-môn Cù-đàm kia có thật có ba
mươi hai tướng hay không, hay là dối?”
A-ma-trú liền thưa thầy ngay rằng:
“Con làm thế nào để nghiệm xét tướng của Cù-đàm,
để biết thật hay dối?”
Người thầy trả lời:
“Nay ta bảo cho con biết, nếu thật có ba mươi hai
tướng đại nhân, chắc chắn có hai đường, không nghi
ngờ gì nữa. Nếu tại gia, sẽ làm Chuyển luân thánh
vương, cai trị bốn thiên hạ, đúng theo pháp mà trị
hóa, thống lãnh nhân dân, đầy đủ bảy báu: 1. báu bánh
xe vàng, 2. báu voi trắng, 3. báu ngựa xanh, 4. báu
thần châu, 5. báu ngọc nữ, 6. báu Cư sỹ, 7. báu điển
binh. Vua có một nghìn người con, dũng mãnh, đa trí,
hàng phục kẻ thù, không cần dùng vũ khí mà thiên hạ
thái bình, nhân dân trong nước không có điều kinh sợ.
Còn nếu không ham thích thế gian, vị ấy xuất gia cầu
đạo, sẽ thành Như Lai, Chí nhân, Đẳng Chính Giác

đầy đủ mười hiệu. Theo đó mà có thể biết thực hư của Cù-đàm.”

II. THANH NIÊN A-MA-TRÚ
1. Thái độ khinh mạn
A-ma-trú vâng lời thầy sai bảo, bèn thắng cỗ xe báu, dẫn
theo năm trăm đệ tử Ma-nạp, vào lúc sáng sớm, ra khỏi
thôn, đi đến rừng Y-xa. Đến nơi, xuống xe, đi bộ đến chỗ
Thế Tôn. Trong lúc cùng đàm luận nghĩa lý, nếu Thế Tôn
đang ngồi thì Ma-nạp này đứng; nếu Thế Tôn đứng thì
Ma-nạp này ngồi. Phật nói với Ma-nạp rằng:
“Phải chăng ngươi đã từng đàm luận với các Bà-la-
môn trưởng thượng, kì cựu như thế?”
Ma-nạp bạch Phật:
“Nói như vậy nghĩa là sao?”
Phật bảo Ma-nạp:
“Trong lúc cùng đàm luận, Ta ngồi thì ngươi đứng; Ta
đứng thì ngươi ngồi. Phép đàm luận của thầy ngươi
phải là như vậy chăng?”
Ma-nạp bạch Phật:
“Theo phép Bà-la-môn của tôi, ngồi thì cùng ngồi,
đứng thì cùng đứng, nằm thì cùng nằm. Nay với hạng
Sa-môn hủy hình, không vợ không con, hèn hạ, thấp
kém, tập theo pháp đen tối,16 thì khi tôi cùng bọn người

16
Hán: hủy hình, quan độc, ti lậu, hạ liệt, tập hắc minh pháp 毀
形鰥獨卑陋下劣習黑 冥法. Pl., định cú: muṇḍakā samaṇakā
ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, hạng Sa-môn trọc đầu, ti tiện,
đen đũi, sinh từ chân của bà con ta (Phạm thiên).

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

ấy luận nghĩa, không theo phép ngồi đứng.”
Bấy giờ, Thế Tôn liền nói với Ma-nạp ấy rằng:
“Khanh, Ma-nạp, chưa được dạy dỗ.”17
Khi Ma-nạp nghe Thế Tôn gọi mình bằng “khanh”,18
lại nghe bị chê là chưa được dạy dỗ, tức thì nổi giận,
kích bác Phật rằng:
“Con nhà họ Thích này hay có lòng độc ác, không có
phép tắc.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Những người họ Thích có lỗi gì với khanh?”
Ma-nạp nói:
“Xưa, một lần, [82c] tôi có chút duyên sự của thầy tôi
với họ Thích ở nước Ca-duy-việt.19 Khi ấy có nhiều
người họ Thích có chút nhân duyên nên tập họp tại
giảng đường. Thấy tôi từ xa đến, họ khinh mạn, đùa
cợt, không thuận nghi pháp, không biết kính trọng
nhau.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Các người họ Thích kia khi ở trong nước mình có thể
vui đùa thỏa thích. Cũng như chim bay, đối với khu
rừng có tổ của nó, ra vào tự tại. Cũng vậy, các người họ
Thích khi ở trong nước mình có thể vui đùa tự tại.”
Ma-nạp bạch Phật:

17
Hán: vị điều phục 未調伏; Pl.: avusitavā, chưa được hoàn hảo,
chưa được dạy dỗ, vô giáo dục.
18
Hán: khanh 卿. Bản Pāli không có chi tiết này.
19
Ca-duy việt 迦維越 (Ca-Tì-la-vệ). Pl.: Kapilavatthu.

“Đời có bốn chủng tính: Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-
đà-la. Ba chủng tính kia thường tôn trọng, cung kính,
cúng dường Bà-la-môn. Những người họ Thích kia
không nên như vậy. Họ Thích là tôi tớ20 kia, hèn mọn,
thấp kém, mà không cung kính Bà-la-môn như ta.”
2. Dòng họ của A-ma-trú
Bấy giờ, Thế Tôn nghĩ thầm rằng: “Gã Ma-nạp này
nhiều lần mắng nhiếc, và nói đến từ ‘tôi tớ.’ Vậy Ta có
nên nói nguồn gốc của nó để nó khuất phục chăng?”
Rồi Phật bảo Ma-nạp:
“Dòng họ21 ngươi là gì?”
Ma-nạp trả lời:
“Tôi thuộc dòng họ Thanh vương.”22
Phật bảo Ma-nạp:
“Dòng họ ngươi như thế là thuộc dòng dõi tôi tớ23 của
dòng họ Thích.”
Lúc ấy, năm trăm đệ tử Ma-nạp kia thảy đều lớn tiếng
nói với Phật rằng:
“Chớ nói như vậy. Chớ nói Ma-nạp này thuộc dòng
dõi tôi tớ của dòng họ Thích. Vì sao? Đại Ma-nạp này
thật sự là con nhà tông tộc, nhan mạo xinh đẹp, tài

20
Hán: xí tư 廁斯; Pl.: ibbha, tôi tớ hèn mọn.
21
Hán: tánh 姓; Pl.: gotta, chủng tánh, dòng dõi.
22
Hán: Thanh Vương 聲王. D 3: Kaṇhāyana, chỉ hậu duệ thổ dân
bị chủng tộc Arya chinh phục; ám chỉ có nguồn gốc da đen. Hán
dịch không phù hợp với từ này.
23
Hán: Thích-ca nô chủng 釋迦奴種. D 3.: dāsiputto Sakyānam,
con cháu của một nữ tỳ của họ Thích.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

biện luận ứng cơ, nghe nhiều, học rộng, đủ để cùng
đàm luận trao đổi với Cù-đàm.”
Thế Tôn nói với năm trăm Ma-nạp:
“Nếu thầy của các ngươi không đúng như lời các
ngươi nói, Ta sẽ bỏ qua thầy ngươi mà luận nghĩa với
các ngươi. Nếu thầy ngươi có đúng như lời các ngươi
nói, các ngươi nên im lặng để Ta luận với thầy các
ngươi.”
Năm trăm Ma-nạp bấy giờ bạch Phật rằng:
“Chúng tôi tất cả sẽ im lặng. Xin Ngài luận với thầy
của tôi.”
Bấy giờ Thế Tôn nói với A-ma-trú:
“Trong thời quá khứ lâu dài xa xưa, có vị vua tên
Thanh Ma.24 Vua có bốn người con trai. Thứ nhất tên
Diện Quang. Thứ hai tên Tượng Thực. Thứ ba tên Lộ
Chỉ. Thứ tư tên Trang Nghiêm.25 Bốn người con của
vua có chút vi phạm bị vua đuổi khỏi nước,26 đến phía
nam Tuyết Sơn, sống trong rừng Trực Thọ.27 Mẹ của

24
Hán: Thanh Ma 聲摩; Pl.: Okkāka (Skt. Ikṣvāku), thường dịch là
Cam giá vương 甘 蔗, thủy tổ dòng họ Thích. T 20: Cổ-ma-sàng
鼓摩床.
25
Bốn người con: Diện Quang 面光, Pl.: Okkamukha, Tượng Thực
象食, Pl.: Hatthinīya, Lộ Chỉ 路指, Pl.: Karakaṇḍa, Trang Ng-
hiêm 莊嚴, Pl.: Sinisūra (Sinipura). T 20: Úc-kiềm 郁鉗, Kiền-ni
虔尼, Độ 度 Thuần 淳.
26
Theo bản Pl., Okkāka muốn truyền ngôi cho con trai một ái phi
nên đuổi những người con lớn đi. T 20: bốn người con tranh ngôi;
vua buồn chán, bỏ nước mà đi.
27
Hán: Trực Thọ lâm 直樹林. Pl.: sāka-saṇḍo, rừng cây sāka, có
lẽ chỉ cây sồi.

bốn người con cùng với các gia thuộc đều nghĩ nhớ
họ, cùng nhau nhóm họp bàn, rồi đi đến chỗ Thanh
Ma vương, tâu rằng:
“Đại vương, nên biết, bốn người con của chúng ta xa
cách đã lâu, nay tôi muốn đi thăm.”
Vua nói:
“Muốn đi thì tùy ý.”
“Người mẹ và các quyến thuộc nghe vua dạy, liền đi
đến phía Nam Tuyết Sơn, trong rừng Trực Thọ, [83a]
đến chỗ bốn người con. Các bà mẹ nói:
“Con gái của ta gả cho con trai ngươi. Con trai ngươi
gả cho con gái ta.28
“Rồi họ phối nhau thành vợ chồng. Sau sinh con trai,29
dung mạo xinh đẹp.
“Lúc ấy, vua Thanh Ma nghe bốn người con mình được
các bà mẹ gả cho các con gái làm vợ, sinh con trai xinh
đẹp, vua rất vui mừng, thốt lên lời này: ‘Đích thực là
con nhà họ Thích! Đích thực là con trai họ Thích!30 Vì
chúng có thể tự lập.’ Nhân đó đặt tên là Thích. Thanh

28
Theo văn, Bốn người con khác mẹ. D 3 (i 92).: te jātisambhedabhayā
sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesuṃ: Vì sợ phá hoại
huyết thống, họ bèn phối hợp với các chị em của mình.
29
Để bản, sinh nam tử 生男子. TNM: sinh nam nữ 生男女: sinh con cái.
30
Hán: chân thích tử, chân Thích đồng tử 真釋子, 真釋童子. Bản
Hán chua thêm: “Thích 釋, tiếng nước Tần nói là năng 能 (khả
năng). Vì ở trong rừng Trực Thọ nên gọi là Thích. Thích, tiếng Tần
cũng có nghĩa là Trực 直 (thẳng).” Pl.: Sakyā vata bho kumārā,
paramasakyā vata bho kumārā: “Giỏi thay (có năng lực) các
Vương tử! Rất giỏi thay các Vương tử!” Ở đây, Sākya được hiểu là
“có năng lực.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

Ma vương chính là tiên tổ họ Thích vậy.
“Vương có một người nữ tỳ, tên gọi Phương Diện,31
nhan mạo xinh đẹp, cùng thông giao với một người
Bà-la-môn bèn có thai, sinh một Ma-nạp,32 vừa rơi
xuống đất là biết nói. Nó nói với cha mẹ rằng: ‘Hãy
tắm cho con, trừ sạch dơ bẩn. Sau này lớn lên, con
sẽ báo ơn.’ Vì mới sinh đã biết nói nên đặt tên Thanh
vương. Như nay kẻ mới sinh mà biết nói thì ai cũng
sợ, đặt tên là Đáng Sợ.33 Kia cũng vậy. Vừa sinh đã
biết nói nên được đặt tên là Thanh vương.34 Từ đó đến
nay, Bà-la-môn lấy Thanh vương làm họ.”
Lại bảo Ma-nạp:
“Ngươi có bao giờ nghe các Bà-la-môn kì cựu, trưởng
thượng, nói về nguồn gốc dòng họ này chưa?”
Lúc ấy Ma-nạp im lặng không trả lời. Hỏi lần nữa. Lại
cũng không trả lời. Phật hỏi đến ba lần, bảo Ma-nạp
rằng:
“Ta hỏi đến ba lần. Ngươi hãy nhanh chóng trả lời.
Nếu ngươi không trả lời, Mật Tích Lực sĩ,35 tay cầm

31
Hán: thanh y Phương Diện 青衣方面, một nữ tỳ tên Phương Diện.
D 3.: Okkākassa Disā nāma dāsī ahosi, Vua có một nữ tỳ tên Disā
(Phương Hướng).
32
Hán: ma-nạp tử 摩納子; đây chỉ con của Bà-la-môn được gọi là
ma-nạp. D 3.: Sinh một người con, thấy nó đen nên gọi là Kaṇha
(Đen).
33
Hán: khả úy 可 畏. Pāli: pisāca, quỷ tì-xá-xà.
34
D 3.: ayaṃ jāto pavyāhāsi, kaṇho jāto pisāco jāto, đứa trẻ này mới
sinh liền nói; một kaṇha (đen) mới sinh, một ác quỷ (tì-xá-xà) mới
sinh.
35
Mật Tích Lực sĩ 密跡力士, Pl.: vajirapāṇī yakkho, Kim cang thủ
Dạ-xoa, Dạ-xoa cầm chày Kim cang.

chày vàng đứng hai bên Ta, sẽ đánh cho đầu ngươi vỡ
thành bảy mảnh.”
Lúc ấy Mật Tích Lực sĩ tay cầm chày vàng, đang đứng
giữa hư không, ngay trên đầu Ma-nạp. Nếu Ma-nạp
không trả lời câu hỏi đúng lúc, sẽ hạ chày vàng đánh
vỡ đầu Ma-nạp. Phật bảo Ma-nạp:
“Ngươi hãy ngước nhìn xem.”
Ma-nạp ngước nhìn, thấy Mật Tích Lực sĩ tay cầm
chày vàng đứng giữa hư không. Thấy vậy, rất đỗi kinh
hãi, toàn thân lông dựng đứng, liền rời chỗ ngồi, đến
gần Thế Tôn, nương tựa nơi Thế Tôn để được cứu hộ.
Ma-nạp bạch Phật:
“Thế Tôn hãy hỏi. Con sẽ trả lời.”
Phật hỏi Ma-nạp:
“Ngươi có bao giờ nghe các Bà-la-môn kì cựu, trưởng
thượng, nói về nguồn gốc dòng họ này chưa?”
Ma-nạp đáp:
“Tôi tin là đã từng nghe. Thật có sự kiện ấy.”
Khi ấy năm trăm Ma-nạp thảy cùng cất tiếng bảo nhau
rằng:
“A-ma-trú này thật sự thuộc dòng họ tôi tớ của Thích-
ca. Sa-môn Cù-đàm nói sự thật, chúng ta vô cớ ôm
lòng khinh mạn.”
Bấy giờ Thế Tôn nghĩ thầm: “Năm trăm Ma-nạp này
về sau [83b] tất có lòng khinh mạn, gọi Ma-nạp này
là tôi tớ. Nay hãy phương tiện làm mất cái tên gọi ‘tôi
tớ’ ấy.”
Phật liền nói với năm trăm Ma-nạp:

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

“Các ngươi cẩn thận, chớ xem người này thuộc dòng
họ nô tài. Vì sao? Tiên tổ Bà-la-môn của người này
là một Đại Tiên nhân,36 có oai lực lớn, gây chiến với
Thanh Ma vương, đòi lấy con gái. Vì sợ, vua bèn gả
con gái cho.”
Do lời này của Phật, Ma-nạp thoát khỏi danh xưng
tôi tớ.

III. LUẬN VỀ GIAI CẤP
1. Sát-lị tối thắng
Rồi Thế Tôn bảo A-ma-trú:
“Thế nào, Ma-nạp? Nếu con gái Sát-lị có bảy đời cha
mẹ chân chính không bị khinh khi, được gã cho một
người Bà-la-môn làm vợ, sinh một người con trai, là
Ma-nạp, dung mạo xinh đẹp. Người con trai này khi
đi vào giữa những người Sát-lị, nó có được mời ngồi,
nhận nước, tụng đọc pháp Sát-lị không?”
Đáp: “Không được.”
“Có được sự nghiệp tài sản của cha không?”
Đáp: “Không được.”
“Có được kế thừa chức của cha không?”37
Đáp: “Không được.”
“Thế nào, Ma-nạp? Nếu con gái Bà-la-môn, có cha mẹ
bảy đời chân chính không bị người khinh khi, được gả

36
Pl.: uḷāro so kaṇho isi ahosi, Kaṇha trở thành một Tiên nhân vĩ
đại.
37
Trong bản Pāli, D 3, các quyền lợi trên đều được phép, chỉ trừ
quyền thừa kế, vì cha không phải Sát-lị (pitito anupapanno).

cho người Sát-lị làm vợ, sinh một người con, dung
mạo xinh đẹp. Người này khi vào giữa chúng Bà-la-
môn, có được mời ngồi, được nhận nước không?”
Đáp: “Được.”
“Được tụng đọc pháp Bà-la-môn, được hưởng gia tài
của cha, thừa kế chức vụ của cha không?”38
Đáp: “Được.”
“Thế nào, Ma-nạp? Nếu người Bà-la-môn bị Bà-la-
môn tẩn xuất, chạy vào chủng tính Sát-lị, có được chỗ
ngồi, được nước, được tụng đọc pháp Sát-lị không?”
Đáp: “Không được.”
“Được hưởng di sản của cha, kế thừa chức vụ của cha
không?”
Đáp: “Không.”
“Nếu chủng tính Sát-lị bị Sát-lị tẩn xuất sang Bà-la-
môn, có được chỗ ngồi, được mời nước, tụng đọc
pháp Bà-la-môn chăng?”
Đáp: “Được.”
“Vậy thì, này Ma-nạp, giữa người nữ, nữ Sát-lị trỗi
hơn. Giữa người nam, nam Sát-lị trỗi hơn. Không
phải là Bà-la-môn vậy.”
2. Minh hành tối thắng
Phạm Thiên tự mình nói bài kệ rằng:

38
Theo bản Pāli, D 3, cha Sát-lị, mẹ Bà-la-môn, con trai không
được làm lễ Quán Đảnh để thừa kế (khattiyā khattiyābhisekena
abhisiñceyyuṃ). Vì mẹ không phải Sát-lị (mātito anupapanno).

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

Trong đời, Sát-lị nhất,
Với ai y chủng tính.39
Minh, Hành thảy đầy đủ,
Tối thắng giữa Trời Người.
Phật bảo Ma-nạp:
“Phạm Thiên nói bài kệ này, thật là nói khéo chớ
không phải không khéo. Ta công nhận như vậy. Vì
sao? Nay, như Ta, Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính
Giác, cũng nói nghĩa đó:
Trong đời, Sát-lị nhất,
Với ai y chủng tính.
Minh, Hành thảy đầy đủ,
Tối thắng giữa Trời Người.

IV. MINH HÀNH CỤ TÚC
[83c] Ma-nạp bạch Phật:
“Cù-đàm, Vô thượng Minh Hành Cụ Túc40 là thế
nào?”
Phật bảo Ma-nạp:
“Hãy nghe kỹ, hãy nghe kỹ, hãy suy nghĩ kỹ! Ta sẽ
nói cho.”
Đáp: “Kính vâng. Rất muốn được nghe.”

39
Nguyên Hán: chủng tính diệc thuần chân 種姓亦純真. Bài kệ
này cũng được nói trong T 1(5) kinh Tiểu Duyên, nhưng Hán dịch
không đồng nhất. Xem cht. 30 T 1(5) kinh Tiểu Duyên.
40
Hán: Vô Thượng Sỹ, Minh Hành cụ túc 無上士明行具足. Chép
dư chữ sỹ 士. D 3: Ambaṭṭha hỏi: “Hành ấy là gì? Minh ấy là gì?
(katamaṃ pana taṃ caraṇaṃ. katamā ca pana sā vijjā ti).

1. Giới cụ túc
Phật bảo Ma-nạp:
“Nếu đức Như Lai xuất hiện ở đời, là bậc Ứng cúng,
Chính biến tri, Minh hạnh túc, là đấng Thiện thệ, Thế
gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên
nhân sư, Phật, Thế Tôn; Ngài ở giữa chư Thiên, người
đời, Sa-môn, Bà-la-môn, Thiên ma, Phạm Vương mà
tự mình chứng ngộ, rồi thuyết pháp cho người. Pháp
được nói ấy thiện xảo khoảng đầu,41 thiện xảo khoảng
giữa, khoảng cuối cũng thiện xảo, đầy đủ nghĩa và
vị, khai mở phạm hạnh thanh tịnh.42 Hoặc Cư sỹ, con
trai Cư sỹ, và các chủng tính khác, nghe Chính pháp
mà sinh lòng tín ngưỡng, do tâm tín ngưỡng mà nghĩ
như vầy: ‘Ta nay tại gia, vợ con ràng buộc, không thể
thanh tịnh thuần tu phạm hạnh. Ta hãy cạo bỏ râu tóc,
mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.’
Người ấy, sau đó từ bỏ gia đình tài sản, từ giã thân tộc,
cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. Cũng
đồng với những người xuất gia, xả bỏ các thứ trang
sức, đầy đủ các giới hạnh, không làm hại chúng sinh.
a. Giới đoạn trừ
“Xả bỏ dao gậy, tâm hằng tàm quí, từ niệm đối với hết
thảy. Đó là không giết.

41
Hán: thượng ngữ diệc thiện 上語亦善. Pl.: So dhammaṃ deseti
ādi-kalyānaṃ (...), Ngài tuyên thuyết pháp mà pháp ấy phần đầu
thiện (...).
42
Hán: khai thanh tịnh hạnh 開清淨行. Pl. định cú cú:
kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, Ngài
thuyết minh phạm hạnh hoàn toàn viên mãn, thanh tịnh.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

“Xả bỏ tâm trộm cắp, không lấy vật không cho, tâm
hằng thanh tịnh, không có ý lén lút lấy cắp. Đó là
không trộm cắp.
“Xả ly dâm dục, tịnh tu phạm hạnh, ân cần tinh tấn, không
bị nhiễm dục, sống trong sạch. Đó là không dâm.
“Xả ly vọng ngữ, chí thành không lừa dối, không gạt
người. Đó là không nói dối.
“Xả ly nói hai lưỡi; nếu nghe lời người này, không
truyền lại người kia; nếu nghe lời người kia, không
truyền lại người này. Những người chia rẽ thì làm cho
hòa hiệp, khiến cho thân kính lẫn nhau. Những lời
nói ra đều hòa thuận, đúng thời. Đó là không nói hai
lưỡi.
“Xả ly ác khẩu. Những lời nào là thô lỗ, thích gây não
người khác, khiến sinh phẫn kết; xả những lời như
vậy. Lời nói dịu dàng, không gây oán hại, đem nhiều
lợi ích, được mọi người yêu kính, thích nghe những
lời như vậy. Đó là không ác khẩu.
“Xả ly ỷ ngữ; lời nói hợp thời, thành thật như pháp, y
luật diệt trừ tranh chấp; có duyên cớ mới nói; lời nói
không phát suông. Đó là xả ly ỷ ngữ.
“Xả ly uống rượu, xa lìa chỗ buông lung.
“Không đeo hương hoa, anh lạc.
“Không đi xem và nghe các thứ ca, múa, xướng, hát.
“Không ngồi giường cao
“Không ăn phi thời.
“Không cất chứa, sử dụng vàng bạc, bảy báu.
“Không cưới thê thiếp; không nuôi nô tỳ, voi, [84a] ngựa,

trâu bò, gà, chó, heo, dê; không tích chứa ruộng, nhà,
vườn tược. Không gạt người bằng cân đong dối trá.
“Không lôi kéo nhau bằng bàn tay, nắm tay. Cũng
không cầm đồ. Không vu dối người, không làm điều
ngụy trá. Xả bỏ những thứ xấu ác như vậy. Diệt trừ
các tranh tụng, các điều bất thiện. Đi thì biết thời.
Không phải thời thì không đi. Lường dạ mà ăn, không
tích chứa dư thừa. Che thân bằng y phục, vừa đủ thì
thôi. Pháp phục, bình bát,43 thường mang theo mình,
như chim bay mang theo mình hai cánh. Cũng vậy,
Tỳ-kheo không chứa dư thừa.
b. Giới sinh hoạt ác hành
“Này Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, nhận
sự tín thí của người mà vẫn tìm cách tích chứa; với y
phục, ẩm thực, không hề biết đủ. Ai vào trong pháp
Ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn
của do người tín thí, vẫn tự mình kinh doanh buôn
bán, gieo trồng cây cối, sở y của quỷ thần.44 Ai vào
trong pháp Ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn
của người tín thí, vẫn tìm phương tiện cầu các lợi
dưỡng, các thứ ngà voi, tạp bảo, giường lớn cao rộng,
với các loại chăn nệm thêu thùa sặc sỡ. Ai vào trong
pháp ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy nhận

43
Nguyên Hán: ứng khí 應器.
44
Hán: quỷ thần sở y 鬼神所依. Pl.: bhūta-gāma, làng quỷ thần,
chỉ thực vật, các loại cây cỏ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

của người tín thí, vẫn tìm phương tiện, tìm cách trang điểm mình, bôi dầu vào thân, tắm gội bằng nước thơm, thoa các thứ bột thơm, chải đầu thơm láng, đeo tràng hoa đẹp, nhuộm mắt xanh biếc, bôi mặt cho đẹp đẽ, đeo vòng xuyến sáng chói, dùng gương soi mặt, giày da đủ màu, áo trên thuần trắng, dao gậy, người hầu, lọng báu, quạt báu, xe báu trang nghiêm. Ai vào trong pháp Ta, không có những việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người tín thí mà chuyên việc vui chơi, chơi bài, chơi cờ loại tám đường, mười đường,45 trăm đường, cho đến đủ hết mọi đường,46 với đủ các loại vui chơi khác nhau. Ai vào trong pháp Ta, không có những việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người tín thí vẫn nói những lời vô ích, chướng ngại đạo: bàn các việc vương giả, việc chiến đấu, quân mã; việc quần liêu, đại thần, cưỡi ngựa, đánh xe ra vào, dạo chơi vườn rừng; bàn luận việc nằm, việc đứng, việc đi bộ, việc nữ nhân, việc y phục, ẩm thực, thân lý; lại nói chuyện vào biển tầm ngọc. Ai vào pháp Ta, không có việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn của người tín thí, bằng vô số phương tiện, chỉ sinh hoạt tà mạng: mĩ từ dua xiểm, hiện tướng khen chê, lấy lợi cầu lợi. Ai vào pháp Ta, không có việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn

45
Hán: bát đạo, thập đạo 八道十道; Pl.: aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ
ākāsam, bát mục kì, thập mục kì: cờ tám ô, cờ mười ô.
46
Bản Pl. không có các loại cờ này.

[84b] của người tín thí, lại chỉ tranh cãi nhau, hoặc nơi
vườn rừng, hoặc nơi ao tắm, hoặc ở sảnh đường, chỉ
trích lẫn nhau, rằng: ‘Ta biết kinh luật; ngươi không
biết gì. Ta đi đường chính; ngươi đi lối tà. Ngươi đặt
cái trước ra sau, đặt cái sau ra trước. Ta nhịn ngươi
được; ngươi không biết nhịn. Những điều ngươi nói
đều không chân chính. Nếu có điều gì nghi ngờ, cứ
đến hỏi ta, ta giải đáp được hết.’ Ai vào pháp Ta,
không có việc ấy.
c. Giới sinh hoạt tà mạng
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn tuy ăn của
người tín thí, lại làm các phương tiện, cầu làm sứ giả;
hoặc làm sứ giả thông tin cho vua, đại thần của vua,
Bà-la-môn, Cư sỹ; từ người này đến người kia, từ
người kia đến người này; đem lời người này trao cho
người kia, đem lời người kia trao cho người này; hoặc
tự mình làm, hoặc sai người khác làm. Ai vào trong
pháp Ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn
của người tín thí, lại chỉ luyện tập các việc chiến trận,
tỷ đấu; hoặc luyện tập dao, gậy, cung tên; hoặc nuôi gà
chọi, chó, heo, dê, voi, ngựa, bò, lạc đà; hoặc đấu nam
nữ; hoặc tấu các thứ tiếng: tiếng loa, tiếng trống, tiếng
ca, tiếng múa, leo cột phướn, leo xuôi, leo ngược, đủ
các thứ trò chơi. Ai vào pháp Ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn
của người tín thí, lại hành pháp chướng ngại đạo, sinh
hoạt bằng tà mạng: xem tướng trai gái, cát hung, đẹp
xấu, và tướng súc sinh, lấy lợi cầu lợi. Ai vào pháp Ta,
không có việc ấy.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người tín thí vẫn hành pháp chướng ngại đạo, sinh sống tà mạng: kêu gọi quỷ thần, hoặc đuổi đi, hoặc bảo dừng, các thứ ếm đảo, vô số phương thuật, khiến người sợ hãi, có thể tụ có thể tán, có thể khổ có thể vui, lại có thể an thai, trục thai, cũng có thể chú ếm người khiến làm lừa ngựa, cũng có thể khiến người đui, mù, câm, ngọng, hiện bày các mánh khóe, chấp tay hướng về mặt trời, mặt trăng, làm các khổ hạnh để cầu lợi. Ai vào trong pháp Ta, không có những việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn của người tín thí, mà hành các pháp chướng ngại đạo, sinh sống bằng tà mạng: chú bệnh cho người, hoặc tụng ma thuật ác, hoặc tụng chú thuật lành, hoặc làm thầy thuốc, châm cứu, thuốc thang, liệu trị các thứ bệnh. Ai vào pháp Ta, không có những việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn của người tín thí, nhưng hành các pháp chướng ngại đạo, sinh sống bằng tà mạng: hoặc chú nước, chú lửa, hoặc chú ma quỷ, hoặc tụng chú [84c] sát-lị, hoặc tụng chú chim, hoặc tụng chú chi tiết, hoặc bùa chú trấn nhà, trấn cửa, hoặc bùa chú giải trừ lửa cháy, chuột gặm, hoặc tụng kinh thư ly biệt sinh tử, hoặc đọc sách đoán mộng, hoặc xem tướng tay tướng mặt, hoặc đọc sách tất cả âm. Ai vào pháp Ta, không có việc ấy. “Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác, tuy ăn của người tín thí, mà hành pháp chướng ngại đạo, sinh sống bằng tà mạng: xem tướng thiên thời, đoán mưa hay không mưa, thóc cao hay thóc kém, bệnh nhiều hay bệnh ít, kinh sợ hay an ổn, hoặc nói động đất, sao chổi, nhật thực, nguyệt thực, tinh thực, hoặc nói

không thực, điềm lành như vậy, điềm xấu như vậy. Ai
vào pháp Ta, không có việc ấy.
“Ma-nạp, như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của
người tín thí, mà hành pháp chướng ngại đạo, sinh sống
bằng tà mạng: hoặc nói nước này hơn nước kia, nước kia
không bằng; hoặc nói nước kia hơn nước này, nước này
không bằng; xem tướng tốt xấu, đoán việc thịnh suy. Ai
vào pháp Ta, không có việc ấy.47 Nhưng tu Thánh giới,
không nhiễm trước tâm, trong lòng hỷ lạc.48
2. Căn luật nghi
“Mắt tuy nhìn thấy sắc nhưng không nắm bắt các tướng,
mắt không bị sắc trói buộc, kiên cố tịch nhiên, không
điều tham đắm, cũng không buồn lo, không rò rỉ các ác,
kiên trì giới phẩm, khéo thủ hộ nhãn căn. Tai, mũi, lưỡi,
thân và ý, cũng như vậy. Khéo chế ngự sáu xúc, hộ trì
điều phục, khiến cho được an ổn, cũng như đi xe bốn
ngựa trên đường bằng phẳng, người đánh xe khéo cầm
roi khống chế không để trật lối. Tỳ-kheo cũng vậy, chế
ngự con ngựa sáu căn, an ổn không mất.
3. Hành tri túc
“Vị ấy có Thánh giới như vậy, khéo hộ trì các căn theo
Thánh pháp, ăn biết đủ,49 cũng không tham vị, chỉ với
mục đích nuôi thân để không bị khổ hoạn mà không

47
Trở lên, liệt kê các đề tài thảo luận mà Pāli gọi là tiracchāna-kāthā:
súc sinh luận
48
Đoạn trên, nói về Tỳ-kheo thành tựu giới (bhikkhu sīlasampanno).
Đoạn tiếp theo, Tỳ-kheo phòng hộ căn môn (bhikkhu indriyesu
guttadvāro hoti).
49
Từ đây trở xuống, Tỳ-kheo sống tri túc (bhikkhu santuṭṭho hoti).

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

cống cao, điều hòa thân mình khiến cho cái khổ cũ diệt,
cái khổ mới không sinh, có sức, vô sự, khiến thân an
lạc. Cũng như người dùng thuốc bôi ghẻ, cốt để ghẻ
lành chứ không phải để trang sức, không vì tự cao.
“Ma-nạp, Tỳ-kheo như vậy, ăn đủ để duy trì thân,
không có lòng kiêu mạn phóng túng. Cũng như xe
được bôi mỡ, cốt để trơn tru khiến vận hành thông
suốt, đi đến đích. Tỳ-kheo cũng vậy, ăn uống cốt đủ
duy trì thân để mà hành đạo.
4. Chính niệm chính tri
“Ma-nạp, Tỳ-kheo như vậy thành tựu Thánh giới,
được các căn của Thánh, ăn biết vừa đủ; bấy giờ, đầu
hôm cuối hôm, tinh tấn tỉnh giác. Lại vào lúc ban ngày,
hoặc đi hoặc dừng, thường niệm nhất tâm, trừ các ấm
cái. Vị ấy, vào khoảng đầu hôm, hoặc [85a] đi hoặc
ngồi, thường niệm nhất tâm, trừ các ấm cái. Cho đến
giữa đêm, nằm nghiêng hông phải, tưởng niệm sẽ trỗi
dậy, đặt ý tưởng vào ánh sáng, tâm không loạn tưởng.
Đến lúc cuối đêm, liền dậy tư duy, hoặc đi hoặc ngồi,
trừ các ấm cái. Tỳ-kheo có Thánh giới như vậy đầy
đủ, được các căn bậc Thánh, ăn uống biết đủ, đầu hôm
cuối hôm, tinh cần tỉnh giác, thường niệm nhất tâm,
không có loạn tưởng.
“Thế nào là Tỳ-kheo-niệm không thác loạn?50 Tỳ-
kheo như vậy, quán thân trên nội thân, tinh cần không
biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời.
Quán thân trên ngoại thân; quán thân trên nội ngoại
thân, tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính

50 Tỳ kheo thành tựu chánh niệm, chánh tri (bhikkhu satisampaja- ññena samannāgato).

tri, trừ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng vậy. Đó là Tỳ-kheo-niệm không thác loạn. “Thế nào là nhất tâm? Tỳ-kheo như vậy hoặc tản bộ, hoặc ra vào, hoặc quay nhìn hai bên, co duỗi, cúi ngước, cầm y bát, tiếp nhận ẩm thực, hoặc tả hữu tiện lợi, hoặc ngủ hoặc thức, hoặc ngồi hoặc đứng, nói năng hay im lặng, vào bất cứ lúc nào, thường niệm nhất tâm, không mất oai nghi. Đó là nhất tâm. Cũng như một người đi giữa đám đông, hoặc đi ở trước, ở giữa hay ở cuối, thường an ổn, không có điều sợ hãi. Ma-nạp, Tỳ- kheo như vậy,... (cho đến), nói năng im lặng, thường niệm nhất tâm, không buồn không sợ. 5. Trừ ngũ cái “Tỳ-kheo có Thánh giới như vậy, được các căn bậc Thánh, ăn thì biết đủ, đầu hôm, cuối hôm, tinh cần tỉnh thức, thường niệm nhất tâm, không có thác loạn; thích ở nơi vắng, dưới gốc cây, trong bãi tha ma, hoặc trong hang núi, hoặc ở đất trống hay trong chỗ đống rơm;51 đến giờ khất thực, lại rửa tay chân, đặt yên y bát, ngồi kiết già, ngay người chính ý, buộc chặt niệm trước mắt. Trừ bỏ xan tham, tâm không tham cầu;52 diệt tâm sân hận, không có oán kết, tâm trú thanh tĩnh, thường giữ lòng từ; trừ dẹp ngủ nghỉ,53 buộc tưởng nơi ánh sáng,54 niệm không thác loạn; đoạn trừ trạo hý,55 tâm không

51
Hán: phẩn tụ 糞聚: đống phân; có lẽ Pl.: palālapuñja, đống rơm.
52
Hán: tâm bất dữ câu 心不與俱; Pl.: abhijjhāya cittaṃ parisodheti,
tâm gột sạch xan tham.
53
Pl.: thīnamiddhaṃ pahāya, loại bỏ trạng thái buồn ngủ và rã rượi.
54
Hán: hệ tưởng tại minh 繫想在明; phương pháp trừ buồn ngủ bằng
cách thực tập quang minh tưởng. Pl.: ālokasaññī sato, ý niệm với
ảnh tượng ánh sáng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

khuấy động, nội tâm an tịnh,56 diệt tâm trạo hý; đoạn trừ nghi hoặc, đã vượt lưới nghi, tâm chuyên nhất ở nơi pháp thiện. Cũng như đồng bộc được đại gia ban cho chủng tính, an ổn giải thoát, miễn khỏi sai khiến, tâm hoan hỷ, không còn lo, sợ.57 “Lại như có người mượn tiền đi buôn bán,58 được lợi lớn mà trở về, trả vốn cho chủ, còn dư tiền đủ dùng, bèn nghĩ rằng: ‘Ta trước mượn tiền đi buôn, e không như ý. Nay được lợi mà trở về, trả vốn cho chủ, tiền còn dư đủ dùng, không [85b] còn lo, sợ nữa.’ Người ấy rất đỗi vui mừng.’ “Như người bệnh lâu, nay bệnh đã khỏi; ăn uống được tiêu hóa, sức lực dồi dào, bèn nghĩ rằng: ‘Ta trước có bệnh, mà nay đã khỏi; ăn uống được tiêu hóa, sức lực dồi dào, không còn lo và sợ.’ Người ấy rất đỗi vui mừng. “Cũng như người bị nhốt trong ngục đã lâu, nay bình yên ra tù, bèn nghĩ thầm rằng: ‘Ta trước đây bị giam giữ, nay được giải thoát, không còn lo và sợ.’ Người ấy rất đỗi vui mừng. “Lại như có người cầm nhiều tài bảo, đi qua chỗ ho- ang mạc, không gặp cướp, bình an qua khỏi, bèn tự nghĩ rằng: ‘Ta cầm tài bảo qua khỏi chỗ hiểm nạn này,

55
Trạo (điệu) hý 掉 戲, hay trạo hối 掉 悔, trạo cử và hối tiếc; chỉ
trạng thái bứt rứt và bồn chồn; Pl.: uddhaccakukkucca.
56
Nội hành tịch diệt 內行寂滅. Pl.: ajjhattaṃ vūpasantacitto, nội
tâm an tĩnh, tĩnh chỉ.
57
Cf. D.i. 72.
58
Hán: cử tài trị sinh 舉財治生. Cf. D.i. 71. : iṇaṃ ādāya kam-
mante payojeyya, người mắc nợ, bèn làm các nghề nghiệp (để
trả nợ).

không còn lo và sợ.’ Người ấy rất đỗi vui mừng, tâm
tư an lạc.
6. Đắc tứ thiền
a. Sơ thiền
“Ma-nạp, Tỳ-kheo bị năm triền cái bao phủ cũng
giống như vậy. Như người mang nợ, bệnh lâu, bị giam
giữ, đi qua hoang mạc,59 tự thấy mình chưa thoát ly
các ấm che trùm tâm, bị trùm kín trong tối tăm, mắt
tuệ không sáng; vị ấy bèn tinh cần, xả dục, xả pháp ác,
bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ do viễn ly sinh, chứng
nhập sơ thiền. Vị ấy có hỷ lạc nhuần thấm nơi thân,
tràn đầy cùng khắp, không đâu là không sung mãn.
Như người khéo biết cách tắm, cho thuốc đầy bồn
tắm, rồi chế nước vào, trong ngoài đều nhuần thấm,60
không đâu là không cùng khắp. Tỳ-kheo cũng vậy,
chứng nhập sơ thiền, hỷ lạc nhuần thấm khắp thân,
không đâu, không sung mãn. Như vậy, này Ma-nạp,
đó là hiện thân chứng đắc lạc thứ nhất. Vì sao? Ấy là
do tinh tấn, niệm không thác loạn, ưa chỗ nhàn tĩnh
mà được vậy.
b. Nhị thiền
“Vị ấy xả tầm, tứ, nội tĩnh,61 chuyên niệm nhất tâm,
không tầm không tứ, có hỷ lạc do định sinh, chứng
nhập đệ nhị thiền. Vị ấy có hỷ lạc và nhất tâm thấm
nhuần châu thân, cùng khắp, tràn đầy, không đâu

59
Bản Hán kể thiếu: như cảnh nô lệ. Thứ tự 5 ví dụ cho 5 triền cái
hơi khác bản Pl..
60
Bột thấm nước và do đó hòa tan với nước.
61
Hán: tiện sinh vi tín 便生為信. Pl.: ajjhattaṃ sampasādaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

không sung mãn. Cũng như nước suối trong mát từ
đỉnh núi chảy ra,62 không phải từ ngoài đến, mà nước
trong mát chảy ra ngay từ trong con suối ấy, trở lại
thấm nhuần chính nó, không đâu không cùng khắp.
Ma-nạp, Tỳ-kheo cũng vậy, nhập nhị thiền, có hỷ lạc
do định sinh không đâu không sung mãn. Đó là hiện
thân chứng đắc lạc thứ hai.
c. Tam thiền
“Vị ấy lìa hỷ, an trú xả, có chính niệm, chính tri,63
thân cảm thọ lạc, điều mà Thánh nói là xả, an trú lạc,
có niệm, chứng nhập tam thiền. Vị ấy thân không hỷ,
có lạc thấm nhuần, cùng khắp, tràn đầy, không đâu
không sung mãn. Cũng như hoa ưu-bát, hoa bát-đầu-
ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lị, mới nhô khỏi
bùn mà chưa ra khỏi nước, với cọng, rễ, cành, lá còn
chìm ngập trong nước, nước thấm không đâu không
cùng khắp. Ma-nạp, Tỳ-kheo cũng vậy, chứng nhập
tam thiền, [85c] lìa hỷ, an trú lạc, nhuần thấm khắp
thân, không đâu không cùng khắp. Đó là hiện thân
chứng đắc lạc thứ ba.
d. Tứ thiền
“Vị ấy xả khổ64 và lạc; ưu và hỷ đã diệt từ trước,
không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh, nhập tứ
thiền. Thân, tâm thanh tịnh, tràn đầy cùng khắp, không
chỗ nào không thấm nhuần. Cũng như một người đã

62
Cf. D.i. 74.: udakarahado ubbhidodako, nước phun lên từ hồ nước
sâu.
63
Hán: bĩ xả hỷ trú hộ niệm bất thố loạn 彼捨喜住護念不措亂.
64
Bản Hán: xả hỷ 捨喜, chép nhầm. Tứ thiền, xả khổ và lạc. Pāli:
sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā.

tắm gội sạch sẽ, khoác lên mình tấm lụa trắng mới tinh, toàn thân thanh tịnh. Ma-nạp, Tỳ-kheo cũng vậy, nhập tứ thiền, tâm thanh tịnh, tràn khắp thân, không chỗ nào không thấm. “Lại nhập tứ thiền, tâm không tăng giảm, cũng không dao động, an trú trên mảnh đất không ái, không nhuế, không động. Cũng như mật thất, trong ngoài được sơn quét, đóng chặt các cửa nẻo, không gió, không bụi lọt vào, bên trong đốt đèn, không bị khuấy động, ngọn lửa bốc thẳng mà không lay động. Ma-nạp, Tỳ-kheo cũng vậy, nhập đệ tứ thiền, tâm không tăng giảm, cũng không khuynh động, an trú trên đất không ái, không nhuế, không dao động. Đó là hiện thân chứng lạc thứ tư. 7. Ý thành thân “Vị ấy với tâm định tĩnh, thanh tịnh không cáu bẩn, nhuần nhuyễn, khéo được huấn luyện, an trú trạng thái bất động, tự mình trong thân khởi tâm biến hóa, hóa thành thân khác, chân tay đầy đủ, các căn không khuyết.65 Vị ấy quán như vầy: ‘Thân này, với sắc bốn đại, hóa thành thân kia. Thân này và thân kia cũng khác nhau, nhưng từ thân này khởi tâm hóa thành thân kia; các căn đầy đủ, chân tay không khuyết.’ Cũng như người rút con dao khỏi bao, bèn nghĩ rằng: ‘Bao khác với dao, nhưng dao được rút ra từ bao.’ Lại như một người se gai làm dây, nghĩ rằng: ‘Gai khác với dây. Nhưng dây xuất xứ từ gai.’ Lại như một người cho rắn bò ra khỏi hộp,66 nghĩ rằng: ‘Rắn khác, hộp

65
D 3 (i. 77): (…) manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ
abhinīharati abhininnāmeti, “vị ấy hướng tâm đến sự biến hóa ra
thân do ý thành.” Xem cht. 64 tiếp theo.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

khác, nhưng rắn từ hộp mà ra.’ Lại như một người lấy áo ra khỏi giỏ tre, nghĩ rằng: ‘Giỏ tre khác, áo khác; nhưng áo được lấy ra từ giỏ.’ Ma-nạp, Tỳ-kheo cũng vậy. Đây là thắng pháp thứ nhất được chứng đắc.67 Vì sao? Ấy do tinh tấn, niệm không thác loạn, ưa chỗ nhàn tĩnh mà được vậy. “Vị ấy với tâm định tĩnh, thanh tịnh không cáu bẩn, nhu nhuyến, được khéo huấn luyện, an trú trạng thái bất động, từ sắc thân bốn đại của mình mà khởi tâm, hóa thành thân khác,68 đủ cả tay chân và các căn, nghĩ rằng: ‘Thân này do bốn đại hiệp thành. Thân kia từ thân này hóa ra. Thân này với thân kia khác nhau. Tâm này trú trong thân này, y thân này mà an trú, [86a] rồi đi đến trong thân biến hóa kia. Cũng như lưu ly, ma ni, được lau chùi sáng loáng, trong sạch không dơ; hoặc được xâu bằng chỉ xanh, chỉ vàng, chỉ đỏ; người có mắt đặt chúng trong lòng tay mà nhìn, biết rằng ngọc và dây xâu khác nhau. Nhưng dây dựa ngọc, từ hạt này đến hạt khác. Ma-nạp, Tỳ-kheo quán thấy tâm nương thân này mà an trú, rồi đi đến thân kia cũng như vậy. Đó là Tỳ-kheo chứng đắc thắng pháp thứ hai.69 Vì sao? Ấy do tinh cần, niệm không

66
Hán: khiệp trung xuất xà 篋中出蛇. Cf. D.i. 77.: ahiṃ karaṇḍa uddhar-
eyya, con rắn lột vỏ. (karaṇḍa: cái giỏ; hoặc xác/vỏ rắn).
67
Trong Pāli, D 3 ibid., đây là thắng pháp thứ hai: thần thông trí về
ý thành thân (manomaya-iddhiñāṇa), khả năng biến hóa thành một
thân khác hoàn toàn do ý tạo ra.
68
Cf. D 3 (i 76): (…) ñāṇadasanāya cittaṃ abhinīharati, “hướng tâm
đến tri kiến.” Tức hướng tâm đến chánh quán về bốn đại, chứ không
phải biến hóa như trong bản Hán. Xem thêm cht. 67 tiếp theo.
69
Pl., D 3 ibid.: thắng pháp thứ nhất: chánh quán trí (vipassanāñāṇa)
về bốn đại.

tán loạn, ưa chỗ nhàn tĩnh mà được vậy.
8. Thần túc thông
“Vị ấy, với tâm định tĩnh, thanh tịnh không cáu bẩn,
nhu nhuyến, dễ điều phục, an trú bất động địa, nhất
tâm tu tập thần thông trí chứng, có thể biến hóa các
thứ: hoặc biến một thân thành vô số thân; từ vô số
thân hiệp thành một thân; thân có thể bay đi, vách đá
không ngăn ngại; trú trong hư không như chim; đi trên
nước như đi trên đất; mình bốc khói lửa, như đống lửa
lớn; tay sờ mặt trời, mặt trăng, đứng cao đến Phạm
thiên; muốn làm gì tùy ý, đều có thể tự tại thành tựu,
làm ích lợi cho nhiều người. Lại như thợ ngà khéo
xử lý ngà voi. Cũng như thợ vàng khéo luyện chân
kim, tùy ý mà làm, ích lợi cho nhiều người. Ma-nạp,
Tỳ-kheo như vậy, tâm định tĩnh, thanh tịnh, an trú bất
động địa, tùy ý biến hóa, cho đến, tay sờ mặt trời, mặt
trăng, đứng cao đến Phạm thiên. Đó là thắng pháp thứ
ba của Tỳ-kheo.70
9. Thiên nhĩ thông
“Vị ấy với tâm đã định, thanh tịnh không cáu bẩn, nhu
nhuyến, khéo điều phục, an trú bất động địa, nhất tâm
tu tập chứng thiên nhĩ trí. Vị ấy, với thiên nhĩ thanh
tịnh vượt qua lỗ tai con người, nghe được hai loại
tiếng: tiếng Chư Thiên và tiếng loài người. Cũng như
trong thành có đại giảng đường, cao lớn, rộng rãi, có
người thính tai ở trong giảng đường; những âm thanh
có trong giảng đường, không phải cố gắng để nghe,
người ấy nghe rõ hết. Cũng vậy, Tỳ-kheo do tâm đã

70 Thắng pháp thứ ba: thần thông trí 神通智. Pl.: iddhividhāñāṇa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

định, với thiên nhĩ thanh tịnh, nghe được hai thứ tiếng.
Ma-nạp, đó là thắng pháp thứ tư của Tỳ-kheo.71
10. Tha tâm trí
“Vị ấy với tâm đã định, thanh tịnh không cáu bẩn,
nhu nhuyến, khéo điều phục, an trú bất động địa, nhất
tâm tu tập chứng tha tâm trí. Vị ấy đúng như tâm của
người, có dục hay không dục, có cấu uế hay không
cấu uế, có si hay không si, tâm rộng hay hẹp, tâm lớn
hay nhỏ, tâm định hay loạn, tâm bị trói buộc hay cởi
mở, tâm cao thượng hay hạ liệt,… (cho đến), tâm vô
thượng, thảy đều biết hết. Cũng như một người rọi
bóng mình trong nước trong, đẹp hay xấu đều xét biết
cả. Tỳ-kheo như vậy, vì tâm định tĩnh cho nên có thể
biết tâm người. Ma-nạp, đó là [86b] thắng pháp thứ
năm của Tỳ-kheo.72
11. Túc mạng trí
“Vị ấy tâm định, thanh tịnh không cấu uế, mềm dịu,
khéo điều phục, an trú bất động địa, nhất tâm tu tập
túc mạng trí chứng, liền có thể biết được đời trước,
với vô số sự việc; có thể nhớ một đời cho đến vô số
đời, số kiếp thành hoại; chết đây sinh kia; danh tính,
chủng tộc, ẩm thực, xấu tốt, thọ mạng dài vắn, cảm
thọ khổ lạc, hình sắc tướng mạo thế nào, tất cả đều
nhớ biết hết. Cũng như một người từ chòm xóm của
mình đi đến nước khác; ở tại chỗ kia, hoặc đi hoặc
đứng, hoặc nói, hoặc im lặng; rồi lại từ nước này đến

71
Thắng pháp thứ tư: thiên nhĩ trí chứng 天耳智證. Pl.
dibbasotañāṇa.
72
Thắng pháp thứ năm: tha tâm trí 他心智. Pl. cetopariyañāṇa.

nước khác. Lần lượt như vậy, sau đó quay về chốn cũ. Không cần nhọc sức mà vẫn có thể nhớ những nước đã đi qua; từ chỗ này đến chỗ kia, từ chỗ kia đến chỗ này; đi, đứng, nói năng, im lặng, thảy đều nhớ hết. Ma- nạp, Tỳ-kheo như vậy, do tâm đã định tĩnh, thanh tịnh không cấu uế, an trú bất động địa, có thể bằng túc mạng trí mà nhớ đời trước vô số sự việc trong vô số kiếp. Đó là Tỳ-kheo chứng đắc minh thứ nhất.73 Vô minh vĩnh viễn diệt, pháp đại minh phát sinh; cái tối tăm tiêu diệt, pháp sáng chói phát sinh. Đấy là Tỳ-kheo đắc túc mạng trí minh. Vì sao? Ấy do tinh cần, niệm không tán loạn, ưa chỗ thanh nhàn vắng vẻ mà được như vậy. 12. Sinh tử trí “Vị ấy, với tâm định tĩnh, thanh tịnh không cấu uế, nhu nhuyến khéo điều phục, an trú bất động địa, nhất tâm tu tập sinh tử trí chứng minh. Vị ấy với thiên nhãn thuần tịnh, thấy các chúng sinh sinh đây chết kia; chết ở kia, sinh đến nơi này, hình sắc đẹp xấu, quả báo thiện ác, tôn quý, ti tiện, tùy nghiệp báo đã tạo mà phù hợp với nhân duyên, tất cả đều biết rõ. Người này thân hành ác, khẩu nói ác, ý nghĩ ác, phỉ báng Hiền Thánh, tin theo tà kiến điên đảo, thân hoại mạng chung đọa ba đường dữ. Người này thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện, không phỉ báng Hiền Thánh, hành theo chính kiến, thân hoại mạng chung, sinh lên trời, người. Bằng thiên nhãn thanh tịnh, thấy chúng sinh tùy theo duyên của nghiệp đã làm, qua lại trong năm đường. Cũng như khoảng đất bằng cao rộng trong thành nội,

73
Nguyên Hán: đệ nhất thắng 第一勝. Theo các đoạn tiếp theo, đọc
là minh 明. Túc mạng trí minh 宿命智明. Pl. pubbenivāsānúatiñāṇa
(túc trụ tùy niệm trí).

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

đầu ngã tư đường, cất một ngôi lầu cao lớn, người mắt sáng đứng trên lầu mà nhìn, thấy các bộ hành Đông, Tây, Nam, Bắc, mọi cử động, tất cả đều thấy hết. Ma- nạp, Tỳ-kheo như vậy, với tâm định tĩnh, không cấu uế, thanh tịnh, nhu nhuyến dễ điều phục, an trú bất động địa, chứng sinh tử trí. Bằng thiên nhãn thanh tịnh, thấy hết chúng sinh với những việc thiện ác mà chúng đã làm, tùy nghiệp thọ sinh, qua lại năm đường, thảy đều biết cả. Đó là minh thứ hai của Tỳ-kheo. Đoạn trừ vô minh, sinh tuệ minh, xả bỏ tối tăm, phát ra [86c] ánh sáng trí tuệ. Đó là kiến chúng sinh sinh tử trí minh74 vậy. Vì sao? Ấy do tinh cần niệm không tán loạn, ưa một mình nơi thanh vắng mà được vậy. 13. Lậu tận trí “Vị ấy với tâm định tĩnh, thanh tịnh không cấu uế, nhu nhuyến dễ điều phục, an trú bất động địa, nhất tâm tu tập vô lậu trí chứng. Vị ấy như thật biết Khổ Thánh đế, như thật biết hữu lậu tập, như thật biết hữu lậu diệt tận, như thật biết con đường dẫn đến vô lậu. Vị ấy biết như vậy, thấy như vậy; tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu, đắc giải thoát trí, biết rằng: ‘sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh đời sau nữa.’ Cũng như trong nước trong, có gỗ, đá, cá, ba ba, các loại thủy tộc du hành Đông, Tây, người có mắt sáng thấy rõ hết: đây là gỗ, đá; đây là cá, ba ba. Ma-nạp, Tỳ-kheo như vậy, với tâm định tĩnh, an trú bất động địa, đắc vô lậu trí chứng, cho đến, không còn tái sinh. Đó là Tỳ- kheo đắc minh thứ ba. Đoạn trừ vô minh, phát sinh

74 Minh thứ hai: Sinh tử trí chứng minh 生死智證明. Pl. dibbacakkhuñāṇa: thiên nhãn trí; hoặc cutūpapātañāṇa: sinh tử trí.

tuệ minh, xả bỏ tối tăm, phát ra ánh sáng đại trí. Đó là
lậu tận trí minh.75 Vì sao? Ấy do tinh cần, niệm không
tán loạn, ưa một mình nơi thanh vắng vậy.
“Ma-nạp, đó là Minh và Hành vô thượng được đầy
đủ. Ý ngươi nghĩ sao, minh và hành như vậy là đúng,
hay sai?”

V. BẤT KHAM THÀNH TỰU
1. Bốn phương tiện thoái thất
Phật bảo Ma-nạp:
“Có người không thể chứng đắc đầy đủ minh hành vô
thượng, do bởi thực hành bốn phương tiện.76 Những
gì là bốn? Ma-nạp, hoặc có người không thể đạt được
đầy đủ minh hành vô thượng, nhưng vác rựa, ôm
lồng,77 đi vào rừng tìm thuốc, ăn rễ cây. Đó là không
thể đạt được minh hành vô thượng mà hành phương
tiện thứ nhất. Thế nào, Ma-nạp, phương tiện thứ nhất
này, ngươi và thầy các ngươi có làm không?”
Đáp: “Không.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Ngươi tự mình thấp kém, không hay biết chân ngụy,
lại cứ phỉ báng, khinh mạn Thích tử, tự gieo mầm tội

75
Vô lậu trí minh 無漏智明. Pl.: āsavakkhayañāṇa.
76
Hán: nhi hành tứ phương tiện 而行四方便. Pl.: cattāri apāyamukhāni
bhavanti, có bốn phương diện tổn thất. Bản hán đọc là upāya (phương
tiện) thay cho apāya (tổn thất, đọa xứ). Cf. D.i. 101: anuttarāya
vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni, bốn cửa ngõ dẫn đến
sự thoái thất minh hành túc vô thượng.
77
Hán: trì chước phụ lung 持 斫 負 籠. Pl.: kuddāla-piṭakaṃ ādāya,
mang theo cuốc và giỏ. Trong bản Pl., đây là tổn thất thứ hai.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

lỗi, nuôi lớn gốc rễ địa ngục.
“Lại nữa, Ma-nạp, không thể đạt được thành tựu minh
hành vô thượng, mà tay cầm bình nước rửa, vác gậy
toán thuật,78 vào núi rừng, ăn trái cây tự rụng. Ma-nạp,
đó là không được thành tựu minh hành vô thượng mà
hành phương tiện thứ hai. Thế nào, Ma-nạp, ngươi và
thầy ngươi có hành pháp này chăng?”
Đáp: “Không.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Ngươi tự mình thấp kém, không rõ chân ngụy, bèn
phỉ báng, khinh mạn Thích tử, tự gieo mầm ác, nuôi
lớn gốc [87a] địa ngục lâu dài.
“Lại nữa, Ma-nạp, không thể thành tựu minh hành
vô thượng, mà bỏ lối hái thuốc và lượm trái cây rụng
trên đây, trở về thôn xóm, sống nương người đời, cất
am tranh, ăn lá cây, lá cỏ.79 Ma-nạp, đó là không được
thành tựu minh hành vô thượng mà thực hành phương
tiện thứ ba. Thế nào, Ma-nạp, ngươi và thầy ngươi có
hành pháp này chăng?”
Đáp: “Không.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Ngươi tự mình thấp kém, không rõ chân ngụy, bèn

78
Hán: thủ chấp tháo bình, trì trượng toán thuật 手執澡瓶持杖算術,
Pl.: khāri- vividhaṃ ādāya, mang cán cân hay đòn gánh, chỉ dụng
cụ của đạo sĩ. Sớ giải Pāli: ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo
tāpasaparikkhārā, ở đây khāri chỉ cho các tư cụ của khổ hành giả
như que dùi lửa, bình nước, thìa gỗ, v.v. Trong bản Pāli, đây là một
phần thực hành của tổn thất thứ nhất.
79
Bản Pl., trường hợp thứ ba: agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto
acchati, dựng Thánh hỏa đường và thờ lửa.

phỉ báng, khinh mạn Thích tử, tự gieo mầm ác, nuôi
lớn gốc địa ngục lâu dài.
“Lại nữa, Ma-nạp, không được thành tựu minh hành
vô thượng, nhưng không ăn cỏ thuốc, không ăn trái
cây rụng, không ăn lá cỏ, mà dựng nhà gác to lớn nơi
thôn xóm thành ấp. Những người đi đường từ Đông
sang Tây ngang qua đó đều được cấp dưỡng tùy khả
năng. Đó là không được vô thượng mà thực hành
phương tiện thứ tư. Thế nào, Ma-nạp, ngươi và thầy
ngươi có hành pháp ấy không?”
Đáp: “Không.”
Phật bảo Ma-nạp:
“Ngươi tự mình thấp kém, không rõ chân ngụy, bèn
phỉ báng, khinh mạn Thích tử, tự gieo mầm tội, nuôi
lớn gốc địa ngục.
2. Học Cổ Tiên nhân
“Thế nào, Ma-nạp, các Bà-la-môn kì cựu, và các tiên
nhân, với nhiều kỹ thuật, tán thán, xưng tụng những điều
mình học tụng, như nay những điều được các người Bà-
la-môn tán thán, ca ngợi. Đó là: 1. A-tra-ma, 2. Bà-ma,
3. Bà-ma-đề-bà, 4. Tỉ-ba-mật-đa, 5. Y-đâu- lâu-tất, 6. Da-
bà-đề-già, 7. Bà-bà-bà-tất-tra, 8. Ca-diệp, 9. A-lâu-na, 10.
Cù-đàm, 11. Thủ-di-bà, 12. Tổn-đà-la.80 Các đại Tiên,
80
Danh sách các tiên nhân cổ đại: A-tra-ma 阿吒摩, Bà-ma 婆摩, Bà-
ma-đề-bà 婆摩提婆, Tỉ-ba-mật-đa 鼻波密多, Y-đâu-lại-tất 伊兜瀨
悉, Da-bà-đề-già 耶婆提伽, Bà-bà bà-tất-tra 婆婆婆悉 吒, Ca-diệp
迦葉, A-lâu-na 阿樓那, Cù-đàm 瞿曇, Thủ-di-bà 首夷婆, Tổn-đà-
la 損陀羅. Danh sách trong bản Pl.: Aṭṭaka, Vāmaka, Vāmadeva,
Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgirassa, Bharadvāja, Vāseṭṭha, Kassapa,
Bhagu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

Bà-la-môn này, có đào hào, xây dựng nhà gác, như
chỗ mà thầy trò ngươi đang ở không?”
Đáp: “Không.”
“Các Đại Tiên ấy có dựng thành quách vây quanh nhà
cửa, rồi ở trong đó, như chỗ ở của thầy trò ngươi hiện
nay không?
Đáp: “Không.”
“Các Đại Tiên ấy có nằm trên giường cao, chăn đệm
dày, mềm mại, như thầy trò ngươi hiện nay không?”
Đáp: “Không.”
“Các Đại Tiên kia có tự mình vui thú với vàng, bạc,
chuỗi anh lạc, tràng hoa nhiều màu, và mỹ nữ, như
thầy trò ngươi hiện nay không? Các Đại Tiên kia có
đi xe báu, cầm gậy sắt dẫn đường, che đầu bằng lọng
trắng, tay cầm phất báu, mang guốc báu nhiều màu,
lại bận toàn lụa trắng, như thầy trò ngươi hiện nay
đang mặc không?”
Đáp: “Không.”
“Ma-nạp, ngươi tự mình thấp hèn, không rõ chân
ngụy, mà [87b] lại phỉ báng, khinh mạn Thích tử, tự
gieo mầm tội, nuôi lớn gốc địa ngục.
“Thế nào, Ma-nạp, như các Đại Tiên, các Bà-la-môn
kì cựu kia, như A-tra-ma, tán thán, đề cao những gì
mà họ vốn đọc tụng, nay những điều được các Bà-la-
môn tán thán, đề cao cũng giống như vậy. Nếu truyền
những điều ấy, để dạy vẽ người khác, mà muốn sinh
lên Phạm thiên, không có trường hợp đó. Cũng như,
này Ma-nạp, vua Ba-tư-nặc cùng nói chuyện với
người khác, hoặc cùng bàn luận với các vua, hoặc với

đại thần, Bà-la-môn, Cư sỹ, mà những người nhỏ mọn
khác nghe được, bèn vào thành Xá-vệ, gặp người, liền
thuật chuyện vua Ba-tư-nặc có nói như vậy. Thế nào,
Ma-nạp, vua có cùng bàn luận với người ấy không?”
Đáp: “Không.”
“Ma-nạp, người đọc thuộc lời vua cho những người
khác nghe, há có thể làm đại thần cho vua được
chăng?”
Đáp: “Không có chuyện ấy.”
“Ma-nạp, ngươi ngày nay truyền lời của Đại Tiên đời
trước, Bà-la-môn kì cựu, đọc tụng, dạy cho người, mà
muốn sinh Phạm thiên, không có chuyện ấy.
“Thế nào, Ma-nạp, các ngươi tiếp nhận sự cúng
dường của người có thể tùy pháp mà thực hành được
chăng?”
Đáp: “Đúng như vậy, Cù-đàm, nhận cúng dường của
người khác thì phải như pháp mà hành.”
“Ma-nạp, thầy ngươi Phất-già-la-sa-la nhận phong
ấp của vua, nhưng khi cùng nghị luận với vua Ba-tư-
nặc, lại nói những lời vô ích mà vua không nên bàn
đến, không đem sự việc chân chính mà cùng bàn luận,
cùng khuyên nhủ. Ngươi nay tự mình xem xét lỗi lầm
của thầy ngươi và của chính ngươi; nhưng hãy gác
qua chuyện ấy, mà nên tìm hiểu nguyên nhân ngươi
đến đây.”
Ma-nạp liền ngước mắt lên nhìn thân của Như Lai,
tìm các tướng tốt. Thấy đủ các tướng khác, duy chỉ
hai tướng không thấy, trong lòng hoài nghi. Bấy giờ,
Thế Tôn thầm nghĩ: “Nay Ma-nạp này không thấy hai

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

tướng nên sinh nghi ngờ như thế.” Ngài bèn cho ra tướng lưỡi rộng dài, liếm đến tai, phủ kín mặt. Lúc ấy, Ma-nạp còn nghi ngờ một tướng nữa. Thế Tôn lại nghĩ: “Nay Ma-nạp này vẫn còn nghi ngờ một tướng nữa.” Ngài bèn dùng thần lực khiến cho duy chỉ Ma- nạp thấy được tướng mã âm tàng. Ma-nạp thấy đủ các tướng rồi, không còn hồ nghi gì nơi Như Lai nữa, bèn rời chỗ ngồi đứng dậy, vòng quanh Phật rồi đi.

VI. PHẤT-GIÀ-SA-LA QUY PHẬT
1. Khiển trách đệ tử
Khi ấy, Bà-la-môn Phất-già-la đứng ngoài cửa, từ xa
trông thấy đệ tử đang đi đến, bèn đón lại, hỏi rằng:
“Ngươi xem Cù-đàm có thật đủ các tướng không?
Công đức thần thông có thật như lời đồn không?”
Ma-nạp tức thì bạch thầy rằng:
“Sa-môn Cù-đàm đầy đủ cả ba mươi hai tướng. Công
đức thần lực đều như tiếng đồn.”
Thầy lại hỏi:
“Ngươi có [87c] bàn luận ý nghĩa gì với Cù-đàm
không?”
Đáp: “Thật con có trao đổi qua lại với Cù-đàm.”
Thầy lại hỏi:
“Ngươi với Cù-đàm thảo luận chuyện gì?”
Bấy giờ Ma-nạp kể hết câu chuyện cùng Phật luận
bàn. Vị thầy bèn nói:
“Ta có người đệ tử thông minh như vậy, lại khiến xảy
ra như vậy! Chúng ta chẳng bao lâu sẽ đọa địa ngục!

Vì sao? Lời nói của ngươi, vì muốn hơn mà kích bác
Cù-đàm, khiến cho ông ấy không vui lòng, đối với ta
lại càng thêm sợ. Ngươi được coi là đệ tử thông minh
mà khiến đến mức ấy, thì khiến ta vào địa ngục sớm.”
Thế rồi người thầy ấy lòng rất tức giận, bèn đạp Ma-
nạp té xuống đất, và ông tự mình đánh xe lấy. Ma-nạp
kia khi vừa té xuống đất thì toàn thân nổi vảy trắng.81
Khi ấy Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la ngước nhìn mặt
trời, nghĩ thầm rằng: “Nay không phải là lúc thăm
viếng Sa-môn Cù-đàm. Ta hãy chờ sáng mai rồi đi
thăm hỏi.”
2. Diện kiến Phật
Sáng hôm sau, ông thắng cỗ xe báu, cùng với năm
trăm đệ tử tùy tùng, đi đến rừng Y-xa; đến nơi, xuống
xe, đi bộ đến chỗ Thế Tôn, chào hỏi xong, ngồi xuống
một bên. Ông ngước nhìn thân Như Lai, đầy đủ các
tướng, duy thiếu hai tướng. Bà-la-môn do đó có ý
nghi ngờ về hai tướng. Phật biết ý nghĩ của ông, bèn
làm lộ tướng lưỡi rộng dài, liếm đến tai và phủ kín
mặt. Bà-la-môn lại còn nghi ngờ một tướng nữa. Phật
biết ý nghĩ của ông, bèn dùng thần lực, khiến cho thấy
tướng mã âm tàng. Bà-la-môn khi thấy đủ ba mươi
hai tướng của Như Lai, trong lòng khai ngộ, không
còn hồ nghi, liền bạch với Phật rằng:
“Nếu khi đi giữa đường mà gặp Phật, tôi dừng xe một
lát, mong Ngài biết cho là tôi đã kính lễ Thế Tôn.
Vì sao? Tôi nhận được phong cho thôn này. Nếu tôi
xuống xe, sẽ mất thôn ấy, và tiếng xấu đồn khắp.”

81 Bạch lại 白癩.

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

Ông lại bạch Phật:
“Nếu tôi xuống xe, cởi kiếm, lui tàn lọng, và dẹp bỏ
giải phướn, bình nước rửa và giày dép, nên biết ấy là
tôi đã lễ kính Như Lai. Vì sao? Tôi nhận được phong
cho thôn này. Nếu tôi xuống xe, sẽ mất thôn ấy, và
tiếng xấu đồn khắp.”
Lại bạch Phật:
“Nếu ở giữa đám đông, thấy Phật mà tôi đứng dậy,
hoặc trật áo bày vai phải, tự xưng tên họ, nên biết,
ấy là tôi đã lễ kính Như Lai. Vì sao? Tôi nhận được
phong cho thôn này. Nếu tôi xuống xe, sẽ mất thôn ấy,
và tiếng xấu đồn khắp.”
Lại bạch Phật:
“Tôi quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin nhận
tôi làm ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ nay về sau,
tôi không giết, không trộm, không tà dâm, không dối,
không uống rượu. Cúi [88a] mong Thế Tôn cùng các
Đại chúng nhận lời mời của tôi.”
Đức Thế Tôn im lặng nhận lời.
Bà-la-môn thấy Phật im lặng, biết Ngài đã hứa khả,
bèn rời chỗ ngồi đứng dậy, bất giác lễ Phật, nhiễu
quanh ba vòng rồi đi.
3. Đắc quả và mạng chung
Về nhà, ông sửa soạn thức ăn. Sau khi bày biện mâm
cỗ xong, ông quay trở lại thưa: “Đã đến giờ.”
Bấy giờ, Thế Tôn khoác y, ôm bát cùng với đại chúng
một ngàn hai trăm năm mươi vị đi đến nhà ông ấy, rồi
ngồi lên chỗ soạn sẵn.

Lúc ấy, Bà-la-môn tự tay chăm chước thức ăn, cúng
Phật và Tăng các thứ ngon ngọt. Ăn xong, dẹp cất bát,
dùng nước rửa xong, Bà-la-môn tay phải nắm cánh
tay đệ tử là A-ma-trú đến trước Thế Tôn bạch rằng:
“Cúi mong Thế Tôn nghe lời hối lỗi của nó.”
Nói như vậy ba lần, rồi lại bạch Phật:
“Cũng như voi, ngựa đã được huấn luyện khéo; người
này cũng vậy, tuy có sơ suất, cúi mong Ngài nhận lời
hối lỗi.”
Phật bảo Bà-la-môn:
“Cầu cho ngươi thọ mạng dài lâu, đời này an ổn. Mong
cho chứng vảy trắng của đệ tử ngươi được trừ.”
Phật nói vừa xong, người đệ tử kia liền khỏi chứng
vảy trắng.
Rồi thì, Bà-la-môn lấy một cái giường nhỏ để trước
Thế Tôn. Thế Tôn bèn nói pháp cho Bà-la-môn, khai
thị, giáo huấn, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ. Ngài
giảng về thí, giới, sinh thiên, dục là ô uế, là hữu lậu, là
tai hoạn, xuất yếu là trên hết, diễn bày thanh tịnh. Khi
Thế Tôn biết tâm người Bà-la-môn đã nhu nhuyến,
thanh tịnh, không cáu bẩn, có thể nhận lãnh đạo giáo;
như thường pháp của chư Phật, Ngài nói Khổ Thánh
đế, Khổ tập Thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ xuất
yếu Thánh đế. Bà-la-môn lúc ấy ngay trên chỗ ngồi
mà xa lìa trần cấu, được pháp nhãn tịnh, cũng như tấm
lụa trắng tinh dễ nhuộm màu, Bà-la-môn Phất-già-la-
sa-la cũng vậy, thấy pháp, đắc pháp, quyết định đạo
quả, không còn tin ở đạo khác, được vô sở úy, tức thì
bạch Phật rằng:

TRƯỜNG A HÀM – KINH A-MA-TRÚ

“Con nay ba lần xin quy y Phật, Pháp và Tỳ-kheo
Tăng. Xin nhận con làm ưu-bà-tắc trong Chính pháp.
Suốt đời không giết, không trộm, không tà dâm, không
dối, không uống rượu. Cúi mong Thế Tôn cùng Đại
chúng thương tưởng con, nhận lời mời bảy ngày.”
Thế Tôn im lặng nhận lời. Bà-la-môn tức thì trong bảy
ngày cúng dường Phật và Đại chúng đủ các thứ. Bấy
giờ, qua bảy ngày, Thế Tôn lại du hành nhân gian.
Phật đi chưa bao lâu, Phất-già-la-sa-la ngộ bệnh,
mạng chung. Các Tỳ-kheo nghe Bà-la-môn này sau
khi cúng dường Phật trong bảy ngày, sau đó mạng
chung, bèn tự nghĩ thầm: Người này mạng chung,
sinh vào cõi nào? Rồi chúng Tỳ-kheo đi đến chỗ Phật,
lễ Phật xong, ngồi sang bên, bạch Phật rằng:
“Bà-la-môn sau khi cúng dường Phật suốt bảy ngày
thì thân hoại mạng chung. Người ấy sinh vào chỗ
nào?”
Phật nói với các Tỳ-kheo:
“Tộc tính tử ấy đã tập hợp rộng rãi các điều thiện, đầy
đủ pháp và tùy pháp, không trái pháp hành, đoạn trừ
năm hạ phần kết, Niết-bàn ở nơi kia,82 không trở lại
đời này nữa.”
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật
dạy, hoan hỷ phụng hành.83

82
Chỉ trường hợp Thánh giả Bất hoàn tái sinh lên Tịnh cư thiên và
nhập Niết-bàn tại đó.
83
Bản Hán, hết quyển 13.

21. KINH PHẠM VÕNG1
[88b13] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật du hành đến nước Ma-kiệt,2 cùng đại
chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị, du
hành nhân gian, đến Trúc Lâm,3 nghỉ đêm tại nhà của
Vua.4
I. HAI THẦY TRÒ PHẠM-CHÍ
Lúc bấy giờ có vị Phạm-chí tên là Thiện Niệm5 và
đệ tử tên là Phạm-ma-đạt;6 hai thầy trò thường cùng
đi theo sau Phật, mà Phạm-chí Thiện Niệm thì dùng
vô số phương tiện hủy báng Phật, Pháp và Tỳ-kheo
Tăng, đệ tử Phạm-ma-đạt thì bằng vô số phương tiện
tán thán Phật, Pháp và Tỳ-kheo Tăng. Hai thầy trò
mỗi người một tâm tư, mâu thuẫn chống trái nhau. Vì
sao vậy? Ấy là do xu hướng dị biệt, kiến giải dị biệt,
thân cận dị biệt.
Bây giờ, số đông Tỳ-kheo sau khi khất thực về, nhóm

* 第三分梵動經第二
1
Nguyên Hán: Phạm động 梵動. Nhưng từ Phạm võng 梵網 được biết
rộng rãi hơn. Hán dịch ở đây có lẽ đọc Brahmacala, thay vì Brahma-
jala. Xem Tì-bà-sa 8, 98, 126, 199; Du-già 64; Đại trí độ 4.
2
Ma-kiệt 摩 竭. Pl.: Magadha. T 21: Phật ở nước Câu-lưu 俱留 國.
3
Để bản: Trúc Lâm 竹 林. TNM: Trúc Thôn 竹 村. D. 1: Phật đang
đi trên con đường giữa Rājagaha (thủ phủ của Magadha) và
Nalandā.
4
Hán: tại vương đường thượng 在王堂上. D1.: tại Ambalatthikā,
trong nhà nghỉ của vua.
5
Phạm chí Thiện Niệm 梵志善念. Pl.: Supiyo paribbājako. T 21: Dị
đạo Tu-ti 異 道 人 須 卑.
6
Phạm-ma-đạt 梵摩達. Pl.: Brahmadatta. T 21. Phạm-đạt ma-nạp
梵 達 摩 納.

tại giảng đường, bàn câu chuyện như sau:
“Kì diệu thay, hy hữu thay! Thế Tôn có đại thần lực,
đầy đủ oai đức, biết hết mọi xu hướng của chúng sinh.
Nhưng nay có hai thầy trò Thiện Niệm cùng đi theo
sau Phật và chúng Tăng, mà Phạm-chí Thiện Niệm
thì dùng vô số phương tiện hủy báng Phật, Pháp và
Tỳ-kheo Tăng. Đệ tử Phạm-ma-đạt thì bằng vô số
phương tiện tán thán Phật, Pháp và Tỳ-kheo Tăng.
Hai thầy trò mỗi người một tâm tư, mâu thuẫn chống
trái nhau vì do xu hướng dị biệt, kiến giải dị biệt, thân
cận dị biệt vậy.”
Bấy giờ, Thế Tôn đang ở trong tịnh thất, bằng thiên
nhĩ thanh tịnh quá hơn người thường, nghe các Tỳ-
kheo đang luận bàn như thế, liền rời khỏi tịnh thất, đi
đến giảng đường, ngồi trước đại chúng. Tuy đã biết
Ngài vẫn hỏi:
“Này các [88c] Tỳ-kheo, do nhân duyên gì mà các
ông nhóm lại đây và đang bàn luận câu chuyện gì?”
Các Tỳ-kheo bạch Phật:
“Chúng con sau khi khất thực về, tập họp ở giảng đường
này và cùng bàn luận như vầy: ‘Kì diệu thay, hy hữu
thay! Thế Tôn có đại thần lực, đầy đủ oai đức, biết hết
mọi xu hướng của chúng sinh. Nhưng nay có hai thầy
trò Thiện Niệm cùng đi theo sau Phật và Chúng Tăng,
mà Phạm-chí Thiện Niệm thì dùng vô số phương tiện
hủy báng Phật, Pháp và Tỳ-kheo Tăng. Đệ tử Phạm-
ma-đạt thì bằng vô số phương tiện tán thán Phật, Pháp
và Tỳ-kheo Tăng. Hai thầy trò mỗi người một tâm tư,
mâu thuẫn chống trái nhau vì do xu hướng dị biệt, kiến
giải dị biệt, thân cận dị biệt vậy.’”

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

Thế Tôn bèn nói với các Tỳ-kheo:
“Này các Tỳ-kheo, nếu có ai dùng phương tiện hủy
báng Như Lai, hủy báng Chính pháp và chúng Tăng,
các ngươi không nên ôm lòng phẫn nộ, có ý nghĩ ác
hại đối với người ấy. Vì sao vậy? Vì nếu có ai dùng
phương tiện hủy báng Như Lai, hủy báng Chính pháp
và chúng Tăng mà các ngươi ôm lòng phẫn nộ, có ý
nghĩ ác hại đối với người ấy thì tự các ngươi đã tự
hãm nịch rồi. Vì vậy các ngươi không nên ôm lòng
oán giận hay có ý nghĩ ác hại đối với người ấy.

II. TÁN THÁN GIỚI
“Này các Tỳ-kheo, nếu có ai khen ngợi Phật, Pháp, và
chúng Tăng, các ngươi cũng vội chớ lấy điều đó làm
vui mừng, hãnh diện. Vì sao vậy? Vì nếu các ngươi
sinh tâm vui mừng là đã bị hãm nịch rồi. Do đó các
ngươi không nên vui mừng. Tại sao thế? Vì đó chỉ
là duyên cớ nhỏ nhặt về oai nghi giới hạnh, mà hàng
phàm phu ít học, không thấu rõ thâm nghĩa, chỉ bằng
vào sở kiến để tán thán một cách chân thật.
“Thế nào là duyên cớ nhỏ nhặt về oai nghi giới hạnh,
mà hàng phàm phu ít học, không thấu rõ thâm nghĩa,
chỉ bằng vào sở kiến để tán thán một cách chân thật?
1. Giới đoạn trừ
“Người ấy tán thán rằng7 Sa-môn Cù-đàm đã bỏ
nghiệp sát, dứt nghiệp sát, xả bỏ dao gậy, có tàm quí,
có tâm thương xót hết thảy. Đó chỉ là duyên cớ nhỏ
nhặt về oai nghi giới hạnh mà hàng phàm phu ít học

7 Từ đây trở xuống cho hết phần về giới, nội dung đồng nhất với kinh “A-ma-trú”, nhưng văn dịch nhiều chỗ bất nhất.

dựa lấy để tán thán Như Lai.
“Lại tán thán rằng: Sa-môn Cù-đàm đã bỏ sự lấy của
không cho, dứt trừ sự lấy của không cho, không có
tâm trộm cắp.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ sự dâm dục, tịnh tu phạm
hạnh, một mực giữ giới, không tập hành dâm dật, sở
hành tinh khiết.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ nói dối, mà nói lời nói chí
thành, nói điều chân thật, không dối gạt người đời.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ nói hai lưỡi, không đem
lời người này đến phá rối người kia, đem lời người
kia đến phá rối người này, gặp kẻ tranh tụng làm cho
hòa hiệp, kẻ đã hòa hiệp làm cho vui thêm, nói ra lời
gì cũng cốt đem đến sự hòa hiệp, thành thật đưa vào
lòng người và nói phải lúc.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ [89a] ác khẩu. Những lời
thô lỗ nào mà thương tổn đến người, tăng thêm mối
hận, kéo dài mối thù; những lời như vậy đều không
nói. Thường nói lời hay, đẹp lòng người, ai cũng ưa,
nghe không chán. Chỉ nói những lời như vậy.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ ỷ ngữ, chỉ nói phải lúc,
nói thành thật, nói có lợi, nói đúng pháp đúng luật, nói
để ngăn ngừa sai quấy.
“Sa-môn Cù-đàm đã dứt bỏ uống rượu; không trang
sức hương hoa; không xem ca múa; không ngồi
giường cao; không ăn phi thời; không cầm vàng
bạc; không chứa vợ con, tớ trai, tớ gái; không nuôi
heo ngựa, voi, dê, gà, chó, và các thứ chim muông;
không chứa binh voi, binh ngựa, binh xe, binh bộ;
không chứa ruộng nhà, gieo trồng ngũ cốc; không

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

nắm quyền đánh đấm với người; không dùng cân
đấu lường gạt; không mua bán, khoán ước, giao
kèo; không cho vây cầm đồ lấy lãi bất chính.8 Cũng
không âm mưu, trước mặt khác sau lưng khác; phi
thời không đi; để nuôi sống thân, lường bụng mà
ăn; đi đến chỗ nào thì y bát mang theo như chim
không lìa hai cánh. Nhưng đó cũng chỉ là nhân
duyên nhỏ nhặt về sự trì giới mà hàng phàm phu ít
học nương lấy để tán thán Như Lai.9
2. Giới sinh hoạt ác hành
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác dầu đã nhận của
tín thí vẫn tìm cách tích trữ y phục, ẩm thực không hề
biết chán. Sa-môn Cù-đàm không như vậy.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí, nhưng vẫn kinh doanh sinh kế, trồng cây, gieo
giống.10 Còn Sa-môn Cù-đàm không có việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí nhưng vẫn tìm phương tiện mong cầu lợi dưỡng,
chứa ngà voi tạp bảo, ghế giường cao rộng, thảm thêu,
đệm bông, chăn len các thứ thêu thùa. Sa-môn Cù-
đàm không có việc ấy.

8
Hán: khoán yếu đoán đương, thủ thọ để trái, hoạnh sinh vô đoan
券要斷當 … 取受觝債橫生無端. A-ma-trú: bất để trái, bất vu
võng 不觝債不誣網.
9
Dứt phần tiểu giới (Pl. cūḷasīla).
10
Hán: chủng thực thọ mộc quỷ thần sở y 種植樹木鬼神所依,
trồng các thứ cây cối có quỷ thần ở. Dịch nghĩa đen của từ Pl.:
bhūta-gāma (Skt. bhūta-grama), thôn xóm quỷ thần; nghĩa thực
chỉ các loại thực vật, cây cỏ.

“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí nhưng vẫn tìm phương tiện để trang sức, dùng
dầu mỡ thoa mình, nước thơm tắm gội, bột thơm xông
ướp, chải đầu thơm láng, hoặc mang tràng hoa đẹp,
nhuộm mắt xanh biếc, tô điểm mặt mày, xâu bông tai,
soi gương, mang dép da quí, mặc áo trắng mịn, che
dù, cầm phất lọng, trang sức cờ hiệu, còn Sa-môn Cù-
đàm không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác chuyện trò du hí,
chơi cờ, đánh bạc, cờ tám đường, mười đường cho
đến trăm ngàn đường, đủ các trò chơi. Sa-môn Cù-
đàm không như vậy.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy [89b] ăn của
người tín thí, nhưng vẫn nói lời vô ích chướng ngại
đạo,11 hoặc bàn việc vua chúa, quân mã, chiến đấu,
việc quan liêu đại thần, xe ngựa ra vào, dạo chơi vườn
rừng, và luận việc nữ nhân, nằm ngồi đi đứng, việc y
phục, ăn uống, thân thích; lại nói chuyện vào biển tìm
châu báu. Sa-môn Cù-đàm không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy đã nhận thức
ăn của tín thí, bằng vô số phương tiện, làm điều tà
mạng, chuốt lời dua nịnh, gợi ý, chê bai,12 lấy lợi cầu
lợi. Sa-môn Cù-đàm không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí, nhưng cùng nhau tranh cãi, hoặc nơi vườn

11
Hán: vô ích già đạo chi ngôn 無 益 遮 道 之 言. Pl.: tiracchānakāham,
súc sinh luận, chuyện thú vật, chuyện vô ích, không ích lợi cho
sự tu đạo.
12
Hán: hiện tướng hủy thụ 現 相 毀 呰; Pl.: nemittikā ca nippesikā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

rừng, hoặc ở ao tắm, trong nhà, thị phi lẫn nhau, rằng:
‘Ta biết kinh luật, ngươi không biết gì; ta đi đường
chính, ngươi đi đường tà, đem trước để sau, lấy sau để
trước; ta nhẫn ngươi được, ngươi không nhẫn được;
ngươi nói điều gì đều không chính đáng; nếu có nghi
ngờ hãy đến hỏi ta, ta đáp cho cả.’ Sa-môn Cù-đàm
không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy đã ăn của tín
thí, nhưng tìm đủ phương tiện làm thông sứ cho vua,
đại thần, Bà-la-môn, Cư sỹ; đi từ đây đến kia, từ kia
đến đây; đem tin qua lại, hoặc tự làm, hoặc dạy người
làm. Sa-môn Cù-đàm không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy đã ăn của tín
thí, nhưng lo luyện tập chiến trận, đấu tranh, đao gậy
cung tên, chọi gà, chó, heo, dê, voi, ngựa, trâu, lạc đà.
Hoặc đấu tài trai gái, hoặc luyện các thứ tiếng, tiếng
thổi, tiếng trống, tiếng ca, tiếng múa, luyện các trò kỹ
thuật, leo cột phướn, leo xuôi leo ngược. Sa-môn Cù-
đàm không có các việc đó.13
3. Giới sinh hoạt tà mạng
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của tín thí,
nhưng hành pháp chướng ngại đạo, nuôi sống bằng
cách tà vạy, như xem tướng trai gái tốt xấu, lành dữ,
xem tướng súc sinh, để cầu lợi dưỡng. Sa-môn Cù-
đàm không có các việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người

13 Dứt phần trung giới (majjhimasīla).

tín thí, nhưng hành pháp chướng ngại đạo, nuôi sống
bằng cách tà vạy, như kêu gọi quỷ thần, hoặc lại đuổi
đi, các thứ ếm đảo, vô số phương đạo, làm người
khiếp sợ; có thể tụ, có thể tán; có thể làm cho khổ,
có thể làm cho vui; có thể an thai, trục thai; hoặc phù
chú người ta hóa làm lừa, ngựa; có thể khiến người
điếc, đui, câm, ngọng; hiện các kỹ thuật; hoặc chắp
tay hướng về mặt trời, mặt trăng; hành các khổ hạnh
để [89c] cầu lợi dưỡng. Sa-môn Cù-đàm không có các
việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí, nhưng hành pháp chướng ngại đạo, nuôi sống
bằng cách tà vạy; hoặc vì người mà chú đảo bệnh
tật, đọc ác thuật, tụng thiện chú; làm thuốc thang,
châm chích, trị liệu bệnh tật. Sa-môn Cù-đàm không
có việc đó.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn tuy ăn của người tín thí,
nhưng hành pháp chướng ngại đạo,14 sinh hoạt bằng tà
mạng: hoặc chú15 nước lửa, hoặc chú quỷ thần,16 hoặc
chú Sát-lị, hoặc chú voi, hoặc chú chân tay,17 hoặc bùa

14
Hán: hành già đạo pháp 行遮道法. Pl.: tiracchāna-vijjāya, bằng
học thuật vô ích (súc sinh minh).
15
Các khoa chú được kể, Pl.: vijjā, môn học, ngành học; cũng có
nghĩa chú thuật (minh chú).
16
Quỷ thần chú 鬼神咒; môn học liên quan đến quỷ thần; ma thuật.
Pl.: bhūtavijjā; Sớ giải: bhūtavejjamanto, chú thuật chữa trị các
thứ bệnh quỷ thần ám.
17
Hán: chi tiết chú 支節咒; Pl.: aṅga-vijjā, chú (khoa học về) chân
tay. Sớ giải: sau khi xem thấy xương ngón tay bèn luận đoán
‘người này là con nhà gia thế, hay không phải; vinh quang hay
không.’

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

chú an nhà cửa; hoặc giải chú lửa cháy, chuột gặm;
hoặc đọc sách đoán việc sống chết; hoặc đọc sách giải
mộng; hoặc xem tướng tay, tướng mặt; hoặc đọc sách
thiên văn; hoặc đọc sách hết thảy âm.18 Sa-môn Cù-
đàm không có những việc ấy.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí, hành pháp chướng ngại đạo, sinh hoạt bằng tà
mạng: xem tướng thiên thời, nói có mưa hay không
mưa, thóc quý hay thóc rẻ, nhiều bệnh hay ít bệnh,
kinh sợ hay an ổn; hoặc dự đoán đất động, sao chỗi,
nhật thực, nguyệt thực, tinh tú thực, hay không thực,
phương hướng ở đâu;19 thảy đều ghi nhận cả. Sa-
môn Cù-đàm không có các việc ấy.
“Như các Sa-môn, Bà-la-môn khác tuy ăn của người
tín thí, nhưng hành pháp chướng ngại đạo, sinh hoạt
bằng tà mạng: hoặc nói nước này sẽ thắng, hoặc nói
nước này chẳng bằng; xem tướng tốt xấu, bàn chuyện
thịnh suy. Sa-môn Cù-đàm không có việc ấy.
“Các Tỳ-kheo, đấy chỉ là nhân duyên trì giới nhỏ nhặt,
mà phàm phu ít học kia dựa vào để khen Phật.”

II. TÁN THÁN PHÁP VI DIỆU Phật bảo các Tỳ-kheo: “Lại còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu

18
Hán: nhất thiết âm thư 一切音書. Có lẽ Pāli: saraparitta, Sớ
giải: sararakkhaṇaṃ, chú hộ mạng, cứu hộ bằng âm vận.
19
Phương diện sở tại 方面所在. Chưa xác định nghĩa. Gần
tương đương Pl.: disāḍāha, lửa cháy ở các phương. Sớ giải:
disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādihi ākulabhāvo, phương
trời bị bao phủ bởi chóp lửa, hay chóp khói các thứ.

xa vi diệu, duy chỉ đệ tử Hiền Thánh mới có thể tán
thán Như Lai bằng pháp này. Thế nào là pháp đại
quang minh, mà đệ tử Hiền Thánh tán thán Như Lai
? Có các Sa-môn, Bà-la-môn, y vào bản kiếp bản
kiến,20 mạt kiếp mạt kiến,21 mà tùy ý lập thuyết với
vô số trường hợp khác nhau. Tất cả được tóm thâu
vào trong sáu mươi hai kiến. Bản kiếp bản kiến, mạt
kiếp mạt kiến, với vô số trường hợp khác nhau, tùy
ý lập thuyết, không thể vượt ra ngoài sáu mươi hai
kiến. Các Sa-môn, Bà-la-môn kia, do duyên gì, y vào
bản kiếp bản kiến, mạt kiếp mạt kiến, mà tùy ý lập
thuyết với vô số trường hợp khác nhau; tất cả được
tóm thâu vào trong sáu mươi hai kiến; chỉ chừng ấy,
không hơn?
1. Bản kiếp bản kiến
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, với vô
số trường hợp khác nhau, mỗi người tùy ý lập thuyết;
tất cả được thâu tóm [90a] trong mười tám trường
hợp.22 Các Sa-môn, Bà-la-môn ấy do duyên gì, y bản
kiếp bản kiến, với vô số trường hợp khác nhau, tùy
ý lập thuyết, tất cả được thâu tóm trong mười tám
trường hợp; chừng ấy không hơn?
a. Thường trú luận
“Những Sa-môn, Bà-la-môn nào y bản kiến khởi

20
Bản kiếp bản kiến 本劫本見, quan điểm về khởi nguyên của
thế giới dựa kiếp quá khứ, nguyên thủy sáng thế luận. D1.:
pubbantakappikā pubbantādiṭṭhino.
21
Mạt kiếp mạt kiến 末劫末見, thế mạt luận. D1.: aparanta-kappikā
aparanta-diṭṭhiṃ.
22
Hán: kiến 見. Pl.: vatthu, sự vật, cơ sở.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

thường luận,23 nói rằng: ‘Bản ngã và thế giới thường tồn.’ Tất cả thuyết này được thâu tóm vào trong bốn trường hợp. Y bản kiếp bản kiến mà nói: ‘Bản ngã và thế giới thường tồn’, tất cả được thâu tóm vào trong bốn trường hợp; chừng ấy không hơn. “Các Sa-môn, Bà-la-môn kia do duyên gì, y bản kiếp bản kiến, khởi thường trú luận, nói rằng, ‘bản ngã và thế giới thường tồn’, tất cả được thâu tóm trong bốn trường hợp, chừng ấy không hơn? 1.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh, vị ấy nhớ lại hai mươi thành kiếp và hoại kiếp. Vị ấy bèn nói như vầy: ‘Bản ngã và thế gian thường tồn. Đây là thật, ngoài ra là dối. Vì sao? Tôi bằng vô số phương tiện tinh cần mà nhập tâm định. Với tâm định tĩnh ấy, tôi nhớ lại hai mươi thành kiếp và hoại kiếp. Trong đó, chúng sinh không tăng, không giảm, thường tụ hội, không tán.24 Tôi vì thế mà biết, ‘bản ngã và thế gian thường tồn.’ Đó là quan điểm thứ nhất. Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản kiến chủ trương bản ngã và thế giới thường tồn, thuộc trong bốn quan điểm, chừng ấy không hơn.

23
Hán: thường luận 常論. Pl.: sassata-vādā, thuyết thường hằng,
vĩnh cửu.
24
Cf. D1 (i 14): so evaṃ āha: sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho
esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upa-
pajjanti, atthi tveva sassatisamaṃ... Vị ấy nói: “Bản ngã và thế
giới là vĩnh hằng, không sinh sản (như thạch nữ), đứng thẳng, bất
động như trụ đá. Các chúng sinh trong đó lưu chuyển, luân hồi,
chết rồi tái sinh, tuy nhiên chúng vẫn thường tồn.”

2.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh, vị ấy nhớ lại bốn mươi thành kiếp và hoại kiếp. Vị ấy bèn nói như vầy: ‘Bản ngã và thế gian thường tồn. Đây là thật, ngoài ra là dối. Vì sao? Tôi bằng vô số phương tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh, tôi nhớ lại bốn mươi thành kiếp và hoại kiếp. Trong đó, chúng sinh không tăng, không giảm, thường tụ, không tán. Tôi vì thế mà biết, ‘bản ngã và thế gian thường tồn.’ Đó là trường hợp điểm thứ hai. Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản kiến chủ trương bản ngã và thế giới thường tồn, thuộc trong bốn trường hợp, chừng ấy không hơn. 3.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh, vị ấy nhớ lại tám mươi thành kiếp và hoại kiếp.25 Vị ấy bèn nói như vầy: ‘Bản ngã và thế gian thường tồn. Đây là thật, ngoài ra là dối. Vì sao? Tôi bằng vô số phương tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định tĩnh, tôi nhớ lại tám mươi thành kiếp và hoại kiếp. Trong đó, chúng sinh không tăng, không giảm, thường tụ, không tán. Tôi [90b] vì thế mà biết, ‘bản ngã và thế gian thường tồn.’ Đó là quan điểm thứ ba. Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản kiến chủ trương bản ngã và thế giới thường trú, thuộc trong

25
Trong bản Pl., ba trình độ nhớ thành ba quan điểm thường tồn: 1.
Nhớ từ một đời cho đến trăm nghìn đời. 2. Nhớ từ một cho đến
mười thành kiếp hoại kiếp. 3. Nhớ cho đến bốn mươi thành kiếp
hoại kiếp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

bốn trường hợp, chừng ấy không hơn. 4.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, là người có trí tuệ nhạy bén, có năng lực quán sát khéo, và bằng trí tuệ nhạy bén ấy, phương tiện quán sát, nghĩa là suy xét kỹ, rồi bằng những điều mà mình đã thấy, và bằng tài biện thuyết của mình, tuyên bố rằng: ‘Bản ngã và thế gian thường tồn.’ Đó là quan điểm thứ tư. Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó đối với bản kiếp bản kiến chủ trương ‘bản ngã và thế gian thường tồn’, thuộc trong bốn trường hợp, chừng ấy không hơn. “Duy chỉ Như Lai biết rõ những cơ sở quan điểm này26 được nắm bắt như vậy, được giữ chặt như vậy, và cũng biết sẽ có báo ứng như vậy. Sở tri của Như Lai vượt qua những thứ ấy. Tuy biết nhưng không chấp trước. Do không chấp trước nên được tịch diệt.27 Biết sự tập khởi của thọ; biết sự diệt tận, vị ngọt, sự tai hại và sự xuất yếu của thọ, bằng chính quán mà được vô dư giải thoát, vì vậy được gọi là Như Lai. “Đó gọi là, còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể tán thán Như Lai một cách chân thật, bình đẳng.28 b. Bán thường trú luận “Lại còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể tán thán Như

26
Hán: kiến xứ 見處; Pl.: diṭṭhiṭṭhānā.
27
Pl.: aparāmasato c’ assa paccattaṃ yeva nibbuti viditā, do không
thủ trước nên nội tâm tịch tĩnh.
28
Pl.: yathābhuccaṃ… sammā.

Lai một cách chân thật, bình đẳng. Đó là pháp gì? “Một số Sa-môn, Bà-la-môn y bản kiếp bản kiến đề lên luận thuyết rằng ‘Bản ngã và thế gian, một nửa thường hằng và một nửa không thường hằng.’29Các Sa-môn, Bà-la-môn nào nhân đó đối với bản kiếp bản kiến chủ trương bản ngã và thế gian một nửa thường hằng và một nửa không thường hằng, đều thuộc trong bốn trường hợp này; chừng ấy không hơn. 1.“Hoặc có một thời gian, kiếp này bắt đầu chuyển thành.30 Một số chúng sinh khác phước hết, mạng dứt, hành dứt, từ trời Quang âm31 mạng chúng sinh vào Phạm thiên trống không,32 tức thì ở nơi ấy nó sinh tâm yêu thích,33 lại ước nguyện có các chúng sinh khác cùng sinh đến chỗ này. Chúng sinh này sau khi sinh tâm yêu thích và có ước nguyện như vậy rồi, lại có các chúng sinh khác mà mạng, hành và phước đều hết, chết ở trời Quang âm sinh đến Phạm thiên trống không. Chúng sinh này bèn nghĩ: ‘Ở đây, Ta là Phạm, Đại phạm. Ta tự nhiên hiện hữu, không có ai tạo ra ta. Ta biết hết thảy nghĩa thú.34 Ta

29
Hán: bán thường bán vô thường 半常半無常. Pl.: ekaccaṃ
sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ.
30
Trong bản Pl., trước đoạn này có một đoạn nói về thế giới chuyển
hoại (ayaṃ loko saṃvaṭṭati).
31
Quang âm thiên 光音天 (Cực quang thiên). Pl.: Ābhassara. T 21:
A-vệ-hóa-la thiên 阿衛貨羅天.
32
Không Phạm thiên 空梵天. Pl.: suññaṃ brahmaṇavimānaṃ,
cung điện Phạm thiên trống không.
33
Sinh ái trước tâm 生愛著心. Pl.: (…) anabhirati paritassanā upa-
pajjati, nó buồn chán (không vui), khởi lên ước nguyện. Trong bản
Hán, hình như đọc abhirati (hoan hỷ) thay vì ananbhirati.
34
Để bản: nghĩa điển 義 典, nên sửa lại nghĩa thú 義 趣. Xem cht.
41, kinh A-nậu-di, T 1(15). Pāli: aññadatthudaso; Pl.: aññadat-

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

tự tại trong một nghìn thế giới, là tôn quý bậc nhất, có khả năng biến hóa, vi diệu bậc nhất. Là tổ phụ của chúng sinh, độc nhất mình ta hiện hữu trước nhất. Chúng sinh khác [90c] đến sau. Chúng sinh đến sau này đều do ta hóa thành.’ Chúng sinh sinh đến sau kia lại có ý nghĩ như vầy: ‘Vị kia là Đại Phạm. Vị kia có khả năng tự tạo, không có ai là người sáng tạo ra vị ấy. Ngài biết rõ hết nghĩa thú; tự tại trong một nghìn thế giới, tôn quý bậc nhất, có khả năng biến hóa, vi diệu bậc nhất. Là cha của chúng sinh, riêng vị ấy hiện hữu trước nhất. Chúng ta hiện hữu sau. Chúng sinh chúng ta đều do vị ấy hóa thành.’ “Chúng sinh ở Phạm thiên kia khi mạng và hành đã hết bèn sinh đến thế gian này. Rồi trưởng thành dần, và rồi cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, cho đến nhập tâm định. Do tâm định tĩnh, người ấy tự mình biết được đời trước, bèn nói như vầy: ‘Đại Phạm kia có khả năng tự tạo; không do ai tạo ra. Ngài biết hết nghĩa thú, tự tại trong một nghìn thế giới, là tôn quý bậc nhất, có khả năng biến hóa, vi diệu bậc nhất. Là cha của chúng sinh, thường hằng bất biến. Nhưng các chúng sinh do Phạm Thiên kia sáng tạo như chúng ta, chúng ta thì vô thường biến dịch, không tồn tại lâu dài. Vì vậy biết rằng bản ngã và thế gian nửa thường hằng và nửa không thường hằng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường hợp thứ nhất. Sa-môn, Bà-la- môn nhân đó y bản kiếp bản kiến đề khởi luận thuyết nửa thường hằng nửa không thường hằng, thuộc trong

thudaso; đấng thấy khắp tất cả (biến nhẫn), theo phân tích hợp
từ: aññad-atthu-dasa; nhưng Hán phân tích khác: añña-da(dā)-
attha-dasa. T 21: giải nghĩa 解義, cũng phân tích từ như bản
Hán này.

bốn trường hợp, chừng ấy không hơn. 2.“Hoặc có chúng sinh thích vui đùa, biếng nhác,35 thường36 vui đùa lấy làm thỏa thích. Các chúng sinh ấy khi vui đùa thỏa thích, thân thể mệt mỏi, bèn thất ý.37 Do thất ý mà mạng chung, sinh đến thế gian; tuổi lớn dần, cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, nhập định ý tam-muội, do với tâm định tĩnh, tự mình biết được đời trước, bèn nói như vầy: ‘Các chúng sinh còn lại kia do không vui đùa thỏa thích nhiều nên thường trú ở chỗ kia. Ta do vui đùa thỏa thích nhiều nên phải chịu vô thường, là pháp biến dịch. Vì vậy, ta biết rằng: bản ngã và thế gian nửa thường hằng nửa không thường hằng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường hợp thứ hai; Sa-môn Bà-la-môn nhân đó đối với bản kiếp bản kiến đề khởi luận thuyết rằng bản ngã và thế giới nửa thường nửa vô thường; thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. 3.“Hoặc có chúng sinh sau khi dòm ngó nhau, liền thất ý.38 Do thất ý mà mạng chung, sinh đến thế gian; tuổi

35
Pl.: khiḍḍapadosikā devā, có hạng Chư Thiên được gọi là Đam mê
Hỷ tiếu. Cf. Câu-xá 5 (26c15): Hý vong niệm thiên 戲忘念天, một
hạng Chư Thiên ở Dục giới. Xem thêm T 1(15) kinh A-nậu-di cht.
44. T 21: Có hạng trời gọi là Kỉ-đà-ba-đồ 幾陀波屠.
36
Hán: sác sác 數 數; Pl.: ativelaṃ, quá lâu dài.
37
Thất ý 失 意. Pl.: sati sammussati, thất niệm, mất chánh niệm,
quên lãng.
38
Pl.: Có một hạng Chư Thiên gọi là manopadosikā (ý phẫn), trong một
thời gian dài chúng đố kỵ lẫn nhau, do đó tâm của chúng bị ô nhiễm
(te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijhāynti … cittāni nappadūsenti). Cf.
Câu-xá 5 (tr.26c15): Ý phẫn nhuế thiên 意憤恚天, một hạng Chư
Thiên ở Dục giới. T 21: Có hạng Chư Thiên gọi là Tán-đề 散提. nhìn
nhau mà sân hận bèn rời khỏi bản tòa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

lớn dần, cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, nhập định ý tam-muội, tùy với tâm định tĩnh, tự mình biết được đời trước, bèn nói như vầy: ‘Các chúng sinh còn lại kia do không dòm ngó nhau nên không thất ý. Vì vậy, chúng thường trú bất biến. Chúng ta vì thường xuyên [91a] dòm ngó nhau; sau khi dòm ngó nhau thường xuyên liền thất ý, khiến cho phải vô thường, là pháp biến dịch. Ta vì vậy biết rằng bản ngã và thế gian nửa thường hằng nửa không thường hằng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường hợp thứ ba, các Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản kiến đề xuất luận thuyết rằng bản ngã và thế giới nửa thường nửa vô thường; thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. 4.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, là người có trí tuệ nhạy bén, có năng lực quán sát khéo, và bằng trí tuệ quán sát nhạy bén ấy, và bằng trí biện thuyết của mình, tuyên bố rằng: ‘Bản ngã và thế gian nửa thường nửa không thường.’ Đó là quan điểm thứ tư, Sa-môn, Bà- la-môn nhân đó y bản kiếp bản kiến chủ trương ‘bản ngã và thế gian thường tồn’, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. “Duy chỉ Như Lai biết rõ những cơ sở quan điểm này được nắm bắt như vậy, được giữ chặt như vậy, và cũng biết sẽ có báo ứng như vậy. Sở tri của Như Lai vượt qua những thứ ấy. Tuy biết nhưng không bị chấp trước. Do không bị chấp trước nên được tịch diệt. Biết sự tập khởi của thọ; biết sự diệt tận, vị ngọt, sự tai hại và sự xuất yếu của thọ, do chính quán mà được vô dư giải thoát, vì vậy được gọi là Như Lai. “Đó gọi là, còn có pháp khác, là ánh sáng của đại

pháp sâu xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể
tán thán Như Lai một cách chân thật, bình đẳng.
c. Hữu biên vô biên luận
“Lại còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu xa
vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể tán thán Như
Lai một cách chân thật, bình đẳng. Đó là pháp gì?
“Một số Sa-môn, Bà-la-môn y bản kiếp bản kiến đề
lên luận thuyết rằng ‘Bản ngã và thế gian là hữu biên
và vô biên.’39 Các Sa-môn, Bà-la-môn nào nhân đó y
bản kiếp bản kiến chủ trương bản ngã và thế gian hữu
biên và vô biên, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng
ấy không hơn.
1.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương
tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định
tĩnh, vị ấy quán sát thế gian và khởi lên biên tưởng,40
nói rằng: ‘Thế gian là hữu biên.41 Đây là thật, ngoài
ra là dối. Vì sao? Ta bằng vô số phương tiện nhập
định ý tam-muội. Với tâm định tĩnh, tôi quán sát thấy

39 Hán: Ngã cập thế gian hữu biên vô biên 我及世間有邊無邊. Các bản Hán đều có chữ ngã. Theo văn mạch tiếp theo, chữ ngã này có thể dư. Cf. T 21: ngã dữ thế gian hữu hạn vô hạn 我與世間有限無 限. Cf. D.i. : antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti, những nhà biên/ vô biên luận chủ trương thế giới hữu biên/ vô biên. 40 Hán: khởi biên tưởng 起邊想. D.i. 22 ibid. yathā samāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharati, “với tâm định tĩnh như vậy, vị ấy an trú trong thế giới với tưởng hữu biên (hữu hạn).” 41 D.i.. ibid.: antavā ayaṃ loko parivaṭumo, thế giới này có biên tế, có giới hạn (có đường viền chung quanh). Sớ giải: nhận thức thế giới với hình ảnh phản chiếu là đường biên của vòng thiết luân (paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ); không làm cho đường biên ấy lớn thêm, vị ấy an trú với ấn tượng hữu hạn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

rằng thế gian có biên tế. Vì vậy biết rằng thế gian là
hữu biên. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường
hợp thứ nhất, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp
bản kiến đề xướng luận thuyết rằng bản ngã và thế
giới hữu biên, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy
không hơn.
2.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương
tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định
tĩnh, vị ấy quán sát thế gian [91b] và khởi lên vô biên
tưởng, nói rằng: ‘Thế gian là vô biên. Đây là thật,
ngoài ra là dối. Vì sao? Ta bằng vô số phương tiện
nhập định ý tam-muội. Với tâm định tĩnh, quán sát
thấy rằng thế gian không có biên tế. Vì vậy biết rằng
thế gian là hữu biên. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó
là trường hợp thứ hai, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó
y bản kiếp bản kiến đề xướng luận thuyết rằng bản
ngã và thế giới vô biên, thuộc trong bốn trường hợp.
Chừng ấy không hơn.
3.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương
tiện tinh cần mà chứng nhập tâm định. Với tâm định
tĩnh, vị ấy quán sát thế gian, thấy rằng phương trên
có biên, bốn phương không có biên,42 vị ấy nói rằng:
‘Thế gian vừa hữu biên vừa vô biên. Đây là thật,
ngoài ra là dối. Vì sao? Ta bằng vô số phương tiện
nhập định ý tam-muội. Với tâm định tĩnh, quán sát
thấy phương trên có biên còn bốn phương không có
biên. Vì vậy biết rằng thế gian vừa hữu biên vừa vô

42
D.i.. ibid.: uddhamaddho antasaññī lokasmiṃ viharati, tiriyaṃ
anantasaññī, vị ấy sống trong thế gian với ý tưởng phía trên và
phía dưới hữu biên; chiều ngang vô biên.

biên. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường hợp
thứ ba, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản
kiến đề xướng luận thuyết rằng bản ngã và thế giới
vô biên, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy
không hơn.
4.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, là người có trí tuệ
nhạy bén, có năng lực quán sát khéo, rồi bằng trí
tuệ quán sát nhạy bén, và bằng trí biện thuyết của
mình, tuyên bố rằng: ‘Bản ngã và thế gian không
phải hữu biên, không phải vô biên.’ Đó là trường
hợp thứ tư, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp
bản kiến chủ trương ‘bản ngã và thế gian hữu biên
hay vô biên’, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy
không hơn.
“Duy chỉ Như Lai biết rõ những cơ sở quan điểm này
được nắm bắt như vậy, được giữ chặt như vậy, và
cũng biết sẽ có báo ứng như vậy. Sở tri của Như Lai
vượt qua những thứ ấy. Tuy biết nhưng không bị chấp
trước. Do không bị chấp trước nên được tịch diệt; biết
sự tập khởi của thọ; biết sự diệt tận, vị ngọt, sự tai hại
và sự xuất yếu của thọ, do chính quán mà được vô dư
giải thoát, vì vậy được gọi là Như Lai.
“Đó gọi là, còn có pháp khác, là ánh sáng của đại
pháp sâu xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể
tán thán Như Lai một cách chân thật, bình đẳng.
d. Ngụy biện luận
“Lại còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu xa
vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể tán thán Như
Lai một cách chân thật, bình đẳng. Đó là pháp gì?
“Có các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến,

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

được hỏi khác nhưng trả lời khác.43 Những vị ấy mỗi khi có người hỏi điều này hay điều khác, được hỏi khác, trả lời khác, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. Các Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó y bản kiếp bản [91c] kiến, hỏi khác đáp khác, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. 1.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn có luận thuyết như vầy, quan điểm như vầy: ‘Tôi không thấy, không biết rằng thiện ác có quả báo chăng? Không có quả báo chăng?’ Vì tôi không thấy, không biết nên nói như vầy: ‘Thiện ác có quả báo chăng? Không có quả báo chăng? Thế gian có những Sa-môn, Bà-la-môn quảng bác, đa văn, thông minh, trí tuệ, thường ưa nhàn tĩnh, cơ biện tinh vi, được người đời tôn trọng, có thể bằng trí tuệ phân tích khéo léo các quan điểm. Giả sử họ hỏi tôi những nghĩa lý sâu sắc, tôi không thể đáp. Vì thẹn với vị ấy; vì sợ vị ấy, tôi phải dựa vào sự trả lời ấy làm chỗ quy y, làm hòn đảo, làm mái nhà, làm cứu cánh đạo. Giả sử kia có hỏi, tôi sẽ đáp như vầy: ‘Việc này như thế. Việc này là thật. Việc này khác. Việc này không khác. Việc này không phải khác, không phải không khác.’ Đó là trường hợp thứ nhất, Sa-môn, Bà- la-môn nhân đó hỏi khác đáp khác, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. 2.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn có luận thuyết như vầy, quan điểm như vầy: ‘Tôi không thấy, không biết có thế giới khác chăng? không có thế giới khác chăng? Trong đời có các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng

43 Hán: dị vấn dị đáp異問異答. Pl.: amarāvikkhepika, nhà ngụy biện (uốn lượn trườn lươn).

thiên nhãn trí, tha tâm trí, có thể thấy những việc xa xôi. Những việc ấy tuy gần người khác nhưng người khác không thấy. Những người như vậy có thể biết có thế giới khác hay không có thế giới khác. Tôi không biết, không thấy có thế giới khác hay không có thế giới khác. Nếu tôi nói, thì đó là nói dối. Vì ghét nói dối, sợ nói dối. Vì vậy, để làm chỗ quy y, làm hòn đảo, làm mái nhà, làm cứu cánh đạo, giả sử kia có hỏi, tôi sẽ đáp như vầy: ‘Việc này như vậy. Việc này là thật. Việc này khác. Việc này không khác. Việc này không phải khác, không phải không phải không khác.’ Đó là trường hợp thứ hai, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó hỏi khác đáp khác, thuộc trong bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn. 3.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn có quan điểm như vầy, có luận thuyết như vầy: ‘Tôi không thấy, không biết thiện là gì, bất thiện là gì. Nếu tôi không thấy, không biết mà nói như vầy: đây là thiện, đây là bất thiện, thì do đây tôi sinh ái, từ ái sinh sân nhuế. Có ái, có nhuế, thì có thủ44 sinh. Tôi vì muốn diệt trừ thủ nên xuất gia tu hành.’ Kia do ghét thủ, kinh sợ thủ, để làm chỗ quy y, làm hòn đảo, làm mái nhà, làm cứu cánh đạo, nên giả sử kia có hỏi, tôi sẽ trả lời như vầy: ‘Việc này như vậy. Việc này là thật. Việc này khác. Việc này không khác. Việc này không phải khác, không phải không khác.’ [92a] Đó là trường hợp thứ ba, Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó hỏi khác đáp khác, thuộc trong

44
Nguyên Hán: thọ 受. Pl.: upādāna. Cf. D.i. 25: tattha me assa
chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā, (…), taṃ mamassa
upādānaṃ … vighāto, “như vậy tôi sẽ có dục, có ái, có sân, có
nhuế, … do đó có thủ, … do đó có tổn hại.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

bốn trường hợp. Chừng ấy không hơn.
4.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn ngu si ám độn, khi có
người hỏi, thì tùy theo người hỏi mà trả lời rằng: ‘Việc
này như vậy. Việc này là thật. Việc này khác. Việc này
không khác. Việc này không phải khác, không phải
không khác.’ Đó là trường hợp thứ tư, Sa-môn, Bà-
la-môn nhân đó hỏi khác đáp khác, thuộc trong bốn
trường hợp. Chừng ấy không hơn.
“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến,
hỏi khác đáp khác, tất cả thuộc trong bốn trường hợp.
Chừng ấy không hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết rõ những cơ sở quan
điểm này được nắm bắt như vậy, được giữ chặt như
vậy, và cũng biết sẽ có báo ứng như vậy. Sở tri của
Như Lai vượt qua những thứ ấy. Tuy biết nhưng không
chấp trước. Do không chấp trước nên được tịch diệt.
Biết sự tập khởi của thọ; biết sự diệt tận, vị ngọt, sự
tai hại và sự xuất yếu của thọ, do chính quán mà được
vô dư giải thoát, vì vậy được gọi là Như Lai.
“Đó gọi là, còn có pháp khác, là ánh sáng của đại
pháp sâu xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể
tán thán Như Lai một cách chân thật, bình đẳng
e. Vô nhân luận
“Lại còn có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp sâu
xa vi diệu, để cho đệ tử Hiền Thánh có thể tán thán
Như Lai một cách chân thật, bình đẳng. Đó là pháp
gì?
“Có các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, chủ
trương rằng không có nguyên nhân mà xuất hiện có
thế gian này. Chủ trương ấy thuộc hai trường hợp. Y

bản kiếp bản kiến, chủ trương vô nhân mà xuất hiện
có thế gian này,43 thuộc trong hai trường hợp. Chừng
ấy không hơn.
“Sa-môn, Bà-la-môn kia nhân sự kiện gì, y bản kiếp
bản kiến, chủ trương vô nhân mà có, thuộc trong hai
trường hợp, chừng ấy không hơn?
1.“Có hạng chúng sinh vô tưởng, vô tri.46 Khi chúng
sinh kia sinh khởi tưởng, tức thì mạng chung, sinh
đến thế gian này; rồi dần dần khôn lớn, cạo bỏ râu
tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, cho đến chứng
nhập tâm định. Bằng với tâm định tĩnh mà biết được
gốc đời trước của mình, vị ấy bèn nói như vầy: ‘Tôi
vốn không có. Nay bỗng nhiên có. Thế gian này vốn
không, nay có. Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là
trường hợp thứ nhất, các Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó,
y bản kiếp bản kiến, chủ trương không nhân mà có,
thuộc trong hai trường hợp, chừng ấy không hơn.
2.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ nhạy bén,
có khả năng quán sát khéo léo. Vị ấy bằng trí tuệ quán
sát nhạy bén, bằng trí tuệ biện luận của mình, nói như
vầy: ‘Thế gian này hiện hữu không do nhân. Đây là
thật, ngoài ra là dối.’ Đó là trường hợp thứ hai, các
Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó, y bản kiếp bản kiến,

45
Hán: vô nhân nhi xuất hữu thử thế gian 無因而出有此世間: vô
nhân sinh khởi luận, vô nhân luận. Pl.: adhiccasamuppannavāda;
Sớ giải: adhiccasamuppannan’ti akāraṇasamuppannaṃ. D.i.
28: adhiccasamuppannaṃ attānañ ca lokañ ca paññāpenti, chủ
trương bản ngã và thế gian xuất hiện không do nguyên nhân
nào.
46
D.i. ibid.: asaññasattā nāma devā, có Chư Thiên được gọi là vô
tưởng hữu tình.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

chủ trương không nhân mà [92b] hiện hữu, mà có thế
gian này, thuộc trong hai trường hợp, chừng ấy không
hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết… (như trên).
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, với vô
số trường hợp khác nhau, mỗi người tùy ý lập thuyết;
tất cả được thâu tóm trong mười tám trường hợp. Bản
kiếp bản kiến, với vô số trường hợp, tùy ý lập thuyết,
thuộc trong mười tám trường hợp, chừng ấy không
hơn. Duy chỉ Phật mới có thể biết… (như trên).
2. Mạt kiếp mạt kiến
“Lại có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp vi diệu,
thâm sâu. Đó là pháp gì? Có các Sa-môn, Bà-la-môn,
y mạt kiếp mạt kiến, với vô số trường hợp, tùy ý lập
thuyết, gồm bốn mươi bốn trường hợp, chừng ấy
không hơn.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt
kiếp mạt kiến, với vô số trường hợp, tùy lý lập thuyết,
thuộc trong bốn mươi bốn trường hợp, chừng ấy
không hơn?
a. Hữu tưởng luận
“Có các Sa-môn, Bà-la-môn, y mạt kiếp mạt kiến,
sinh hữu tưởng luận, nói rằng thế gian có tưởng, tất
cả thuộc trong mười sáu trường hợp. Y mạt kiếp mạt
kiến, sinh hữu tưởng luận, nói rằng thế gian có tưởng,
thuộc trong mười sáu trường hợp, chừng ấy không
hơn.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt
kiếp mạt kiến, sinh tưởng luận, nói rằng thế gian có

tưởng, thuộc trong mười sáu trường hợp, chừng ấy
không hơn?
1.“Có các Sa-môn, Bà-la-môn có luận thuyết như
vầy, có quan điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này,47 sinh
có tưởng có sắc.48 Đây là thật, ngoài ra là dối.’ Đó là
trường hợp thứ nhất, các Sa-môn, Bà-la-môn nhân đó,
y mạt kiếp mạt kiến, sinh hữu tưởng luận, nói thế gian
có tưởng, thuộc trong mười sáu luận chấp, chừng ấy
không hơn.
2.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không sắc, có
tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
3.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có sắc vừa
không sắc, có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
4.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải
có sắc không phải không sắc, có tưởng. Đây là thật,
ngoài ra là dối.’
5.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có biên,49 có
tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
6.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không biên, có
tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
7.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có biên vừa
không biên, có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
8.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải có

47
Hán: thử chung hậu 此終後, sau khi chung cuộc, tức sau khi chết.
Pl.: paraṃ maraṇā.
48
Pl., định cú: rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī, sau khi
chết, tự ngã không bệnh, có sắc, có tưởng.
49
Hán: hữu biên hữu tưởng 有邊有想. Pl.: antavā hoti... saññī, ngã
là hữu biên (hữu hạn).

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

biên cũng không phải không biên, có tưởng. Đây là
thật, ngoài ra là dối.’
9 “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh mà thuần có
[92c] lạc, có tưởng.50 Đây là thật, ngoài ra là dối.’
10. “Có người nói: ‘Bản ngã, sau đời này, sinh mà
thuần có khổ, có tưởng.51 Đây là thật, ngoài ra là
dối.’
11. “Có người nói: ‘Bản ngã, sau đời này, sinh vừa
có khổ vừa có lạc, có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là
dối.’
12. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải
khổ, không phải lạc, có tưởng. Đây là thật, ngoài ra
là dối.’
13. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có một
tưởng.52 Đây là thật, ngoài ra là dối.’
14. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có đa biệt
tưởng.53 Đây là thật, ngoài ra là dối.’
15. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có ít tưởng.54
Đây là thật, ngoài ra là dối.’
16. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có vô lượng
tưởng.55 Đây là thật, ngoài ra là dối.’

50
Hán: nhất hướng lạc hữu tưởng 一向樂有想. Pl.: ekantasukhī…
saññī.
51
Nhất hướng hữu khổ 一向有苦. Pl.: ekantadukkhī.
52
Hán: hữu nhất tưởng 有一想. Pl.: ekattasaññī attā hoti, ngã chỉ có
một tưởng.
53
Hán: hữu nhược can tưởng 有若干想. Pl.: nānattasaññī attā ho-
tit.
54
Hán: hữu thiểu tưởng 有少想. Pl.: parittāsaññī..
55
Hán: hữu vô lượng tưởng 有無量想. Pl.: appamāṇāsaññī.

“Đó là mười sáu trường hợp, các Sa-môn, Bà-la-môn
nhân đó, y mạt kiếp mạt kiến, sinh hữu tưởng luận,
nói thế gian có tưởng, thuộc trong mười sáu trường
hợp, chừng ấy không hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết, cũng như vậy… (như
trên).
b. Vô tưởng luận
“Lại có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp vi diệu,
thâm sâu. Đó là pháp gì? Có các Sa-môn, Bà-la-môn,
y mạt kiếp mạt kiến, sinh vô tưởng luận,56 nói thế gian
không có tưởng. Tất cả thuộc vào trong tám trường
hợp. Y mạt kiếp mạt kiến, sinh vô tưởng luận, thuộc
trong tám trường hợp này, chừng ấy không hơn.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt
kiếp mạt kiến, sinh vô tưởng luận, nói thế gian không
có tưởng, thuộc trong tám trường hợp, chừng ấy
không hơn?
1.“Có các Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy,
quan điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh có sắc,
không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
2. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không có sắc,
không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
3. “Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có sắc
vừa không sắc, không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra
là dối.’
4.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, không phải có sắc

56 Vô tưởng luận 無想論. Pl.: uddhamāghatanikā asaññīvādā, chủ trương sau khi chết không có tưởng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

cũng không phải không có sắc, không có tưởng. Đây
là thật, ngoài ra là dối.’
5.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh có biên, không
có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
6.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không có biên,
không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
7.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có biên
vừa không có biên, không có tưởng. Đây là thật, ngoài
ra là dối.’
8.“Có người nói: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải có
biên không phải không có biên, không có tưởng. Đây
là thật, ngoài ra là dối.’
“Đó là tám trường hợp. Nếu có Sa-môn, Bà-la-môn
nhân đó, y mạt kiếp mạt kiến, sinh vô tưởng luận,
nói thế gian không có tưởng; tất cả thuộc trong tám
trường hợp, chừng ấy không hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết, cũng vậy… (như
trên).
c. Phi tưởng phi phi tưởng luận
“Lại có pháp khác, là ánh sáng của đại pháp vi diệu,
sâu xa. Đó là pháp gì? Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn,
y mạt kiếp mạt kiến, sinh phi tưởng phi phi tưởng
luận,57 nói thế gian không phải có tưởng không phải
không có tưởng. [93a] Tất cả thuộc trong tám trường
hợp. Y mạt kiếp mạt kiến, chủ trương phi tưởng phi
phi tưởng luận, thuộc trong tám trường hợp, chừng ấy
không hơn.

57 Pl.: n’evasaṇṇīnāsaññīvādā.

“Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt kiếp
mạt kiến, chủ trương phi tưởng phi phi tưởng luận,
thuộc trong tám trường hợp, chừng ấy không hơn?
1.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh có sắc, không
phải có tưởng không phải không có tưởng. Đây là
thật, ngoài ra là dối.’
2.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh không có sắc,
không phải có tưởng không phải không có tưởng. Đây
là thật, ngoài ra là dối.’
3.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có sắc vừa
không sắc, không phải có tưởng không phải không có
tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
4.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải có sắc
không phải không có sắc, không phải có tưởng không
phải không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
5.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh có biên, không
phải có tưởng không phải không có tưởng. Đây là
thật, ngoài ra là dối.’
6.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh không có biên,
không phải có tưởng không phải không có tưởng. Đây
là thật, ngoài ra là dối.’
7.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh vừa có biên vừa
không có biên, không phải có tưởng không phải không

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là dối.’
8.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan
điểm như vầy: ‘Ta, sau đời này, sinh không phải có
biên không phải không có biên, không phải có tưởng
không phải không có tưởng. Đây là thật, ngoài ra là
dối.’
“Đó là tám trường hợp. Nếu Sa-môn, Bà-la-môn nào
nhân đó, y mạt kiếp mạt kiến, sinh phi hữu tưởng phi
vô tưởng, nói thế gian không phải có tưởng không
phải không có tưởng, thảy đều thuộc trong tám trường
hợp, chừng ấy không hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết, cũng vậy… (như
trên).
d. Đoạn diệt luận
“Lại có pháp khác, là ánh sáng của pháp vi diệu, sâu
xa. Pháp đó là gì? Có các Sa-môn, Bà-la-môn, y mạt
kiếp mạt kiến, khởi lên đoạn diệt luận,58 nói rằng
chúng sinh hoàn toàn đoạn diệt; tất cả thuộc trong bảy
trường hợp. Y mạt kiếp mạt kiến, khởi đoạn diệt luận,
nói rằng chúng sinh hoàn toàn đoạn diệt, thuộc trong
bảy trường hợp, chừng ấy không hơn.
“Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt kiếp
mạt kiến, khởi đoạn diệt luận, nói chúng sinh hoàn
toàn đoạn diệt, thuộc trong bảy trường hợp, chừng ấy
không hơn?

58
Đoạn diệt luận 斷滅論. Pl.: ucchedavādā, sattassa ucchedaṃ
vināsaṃ vibhavaṃ, đoạn diệt luận, chúng sinh đoạn diệt, tiêu
diệt, không tồn tại (sau khi chết).

1.“Có Sa-môn, Bà-la-môn luận thuyết như vầy, quan điểm như vầy: ‘Ta, với thân bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ sinh, được nuôi nấng bằng sữa; trưởng thành nhờ áo cơm, nhờ vuốt ve, bồng ẳm; nhưng là vô thường, chắc chắn đi đến chỗ hủy diệt.’59 Cho đến mức ấy, được gọi là đoạn diệt. Đó là trường hợp thứ nhất. 2.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Cái ta đây không thể gọi là đoạn diệt. Cái ta [93b] dục giới thiên60 mới đoạn diệt hoàn toàn; cho đến mức ấy mới là đoạn diệt.’ Đó là trường hợp thứ hai. 3.“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Đấy không phải là đoạn diệt. Ta sắc giới, có thân hóa sinh, các căn đầy đủ,61 đoạn diệt hoàn toàn không còn gì; chừng mức ấy mới gọi là đoạn diệt.’ 4.“Hoặc có người nói: ‘Đấy không phải là đoạn diệt. Ta vô sắc giới, ở không vô biên xứ xứ mới đoạn diệt.’ 5.“Hoặc có người nói: ‘Đấy không phải là đoạn diệt. Ta vô sắc, thuộc thức vô biên xứ mới đoạn diệt.’ 6.“Hoặc có người nói: ‘Đấy không phải đoạn diệt. Ta

59
D.i. 34: ayaṃ attā rūpī cātummahābhutiko mātāpettikasambhavo;
kayassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti param maraṇā, tự ngã
này, có sắc, do 4 đại tạo thành, do cha mẹ sinh, khi bản thân bị rã,
sau khi chết, thì nó bị đoạn diệt, tiêu diệt.
60
Hán: ngã dục giới thiên 我欲界天. D.i.. ibid.: añño attā dibbo rūpī
kāmāvacaro kabaliṅkārāhārabhakkho, có tự ngã khác, thuộc thiên
giới, ở dục giới, có sắc, ăn bằng đoàn thực. Tức chỉ tự ngã của Chư
Thiên thuộc Dục giới.
61
Hán: ngã sắc giới hóa thân, chư căn cụ túc 我色界化身諸根具足.
Tham chiếu Pl.: añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅga-paccaṅgī
ahīndriyo, có tự ngã khác, thuộc thiên giới, có sắc, do ý sinh, có đầy
đủ tay chân chi tiết.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

vô sắc, thuộc vô sở hữu xứ mới đoạn diệt.’
7.“Hoặc có người nói: ‘Đấy không phải là đoạn diệt.
Ta vô sắc, ở phi tưởng phi tưởng xứ mới đoạn diệt.’
Đó là đoạn diệt thứ bảy.
“Đó là bảy trường hợp, các Sa-môn, Bà-la-môn nhân
đó, y mạt kiếp mạt kiến, nói các loại chúng sinh đoạn
diệt hoàn toàn, thuộc trong bảy trường hợp, chừng ấy
không hơn.
“Duy chỉ Phật mới có thể biết, cũng vậy…(như
trên).
e. Hiện tại Niết-bàn luận
“Lại có pháp, là ánh sáng của đại pháp vi diệu, sâu
xa. Đó là pháp gì? Có Sa-môn, Bà-la-môn, y mạt
kiếp mạt kiến, đề xuất hiện tại Niết-bàn luận,62 nói
rằng chúng sinh trong hiện tại có Niết-bàn; thảy đều
thuộc trong năm trường hợp. Y mạt kiếp mạt kiến, chủ
trương hiện tại Niết-bàn luận, thuộc trong năm kiến,
chừng ấy không hơn.
“Sa-môn, Bà-la-môn kia, nhân sự kiện gì, y mạt kiếp
mạt kiến, nói rằng chúng sinh trong hiện tại có Niết-
bàn, thuộc trong năm trường hợp, chừng ấy không
hơn?
1.“Có Sa-môn, Bà-la-môn có quan điểm như vầy,
luận thuyết như vầy: ‘Ta trong hiện tại phóng túng
theo năm dục, ấy là ta đạt Niết-bàn trong hiện tại.’ Đó
là trường hợp thứ nhất.
2.“Lại có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Đó là
62
Nguyên Hán: hiện tại Nê-hoàn luận 現在泥洹論. Pl.: diṭṭhadha
mmanibbānavādā.

hiện tại Niết-bàn, chớ không phải là không đúng.
Nhưng còn có Niết-bàn vi diệu bậc nhất mà ngươi
không biết; chỉ ta biết mà thôi.63 Như ta ly dục, ly ác
bất thiện pháp, có tầm có tứ, hỷ lạc do định sinh, nhập
sơ thiền. ’ Đây mới là hiện tại Niết-bàn.’ Đó là trường
hợp thứ hai.
3.“Lại có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Đó là
hiện tại Niết-bàn, chớ không phải là không đúng.
Nhưng có Niết-bàn hiện tại vi diệu bậc nhất mà
ngươi không biết;64 chỉ mình ta biết mà thôi. Như
ta diệt tầm tứ, nội tâm tịch tĩnh, nhất tâm, không
tầm không tứ, hỷ lạc do định sinh, nhập đệ nhị
thiền. Chừng ấy mới gọi là hiện tại Niết-bàn.’ Đó
là trường hợp thứ ba.
4.“Lại có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Đó là hiện
tại Niết-bàn, chớ không phải là không đúng. Nhưng
có Niết-bàn hiện tại vi diệu bậc nhất mà ngươi không
biết; chỉ mình ta biết mà thôi. Như ta lìa hỷ, an trú
[93c] xả và niệm, nhất tâm, thân cảm thọ lạc, điều mà
Thánh nói, an trú lạc và xả, nhập đệ tam thiền. Chừng
ấy mới là hiện tại Niết-bàn.’ Đó là trường hợp thứ tư.
5. “Lại có Sa-môn, Bà-la-môn nói như vầy: ‘Đó là

63
Cf. D.i..ibid.: no ca kho bho ayaṃ attā ettavā paramadiṭṭhadh
ammanibbānapatto hoti. Taṃ kissa hetu ? Kāmā hi bho aniccā
dukkhā vipariṇāma-dhammā, (...). Đó chưa phải là hiện tại tối
thượng Niết-bàn. Vì sao ? Dục là vô thường, khổ là pháp hoại
diệt.
64
Cf. D.i.. ibid.: taṃ kissa hetu? yadeva tattha vitakkitaṃ vicāritaṃ
etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati: Vì sao? Vì có tầm, có tứ, được nói
thô.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

hiện tại Niết-bàn, không phải là không đúng. Nhưng
còn hiện tại Niết-bàn vi diệu bậc nhất mà ngươi
không biết. Chỉ mình ta biết thôi. Như ta lạc diệt, khổ
diệt, ưu hỷ đã diệt trừ trước, không khổ không lạc,
xả, niệm thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền. Ấy mới gọi là
hiện tại Niết-bàn.’ Đó là trường hợp thứ năm. Nếu
Sa-môn, Bà-la-môn nào chủ trương hiện tại Niết-bàn
luận, thuộc trong năm trường hợp, chừng ấy không
hơn.
“Duy Phật mới có thể biết, cũng vậy… (như trên).
3. Phê phán
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y mạt kiếp mạt kiến, với vô
số trường hợp, tùy ý lập thuyết, thuộc trong bốn mươi
bốn trường hợp, chừng ấy không hơn.
“Duy Phật mới có thể biết các cơ sở quan điểm này,
cũng như vậy… (như trên).
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, mạt
kiếp mạt kiến, với vô số trường hợp, tùy ý lập thuyết,
tất cả thuộc trong sáu mươi hai trường hợp. Y bản
kiếp bản kiến, mạt kiếp mạt kiến, với vô số trường
hợp, tùy ý lập thuyết, tất cả thuộc trong sáu mươi hai
trường hợp, chừng ấy không hơn.
“Duy chỉ Như Lai mới biết các cơ sở quan điểm ấy,
cũng vậy… (như trên).
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, chủ
trương thường luận, nói: ‘Bản ngã và thế giới là
thường.’ Sa-môn, Bà-la-môn kia ở nơi đó mà phát
sinh trí. Nghĩa là, do tín dị biệt, dục dị biệt, văn dị
biệt, duyên dị biệt, giác dị biệt, kiến dị biệt, định dị
biệt, nhẫn dị biệt; họ nhân bởi đó mà phát sinh trí. Các

vị đó vì có dao động, sợ hãi,65 ấy là do bởi ái,66 ... (cho
đến), hiện tại Niết-bàn, cũng lại như vậy.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thường trú luận,
nói: ‘Thế gian là thường’, các vị ấy nhân bởi duyên
là thọ mà khởi ái, sinh khởi ái, mà tự mình không hay
biết, bị nhiễm trước bởi ái, bị khuất phục bởi ái,67...
(cho đến) hiện tại Niết-bàn; cũng lại như vậy.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến, chủ
trương thường trú luận, nói ‘Thế gian là thường’, các
vị ấy do bởi duyên là xúc. Nếu lìa xúc duyên thì không
thể lập luận,... (cho đến), hiện tại Niết-bàn, cũng lại
như vậy.
“Các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp bản kiến,
mạt kiếp mạt kiến, mỗi người tùy theo sở kiến mà
nói; tất cả đều gồm trong sáu mươi hai kiến. Mỗi
người tùy ý thuyết; thảy đều y trên đó, ở trong đó,
chừng ấy không hơn. Cũng như người chài khéo,
bằng tấm lưới dày mắc giăng trên ao nhỏ, nên biết,
hết thảy các loài thủy tộc trong ao [94a] đều lọt

65
Để bản: hy hiện 希現, TNM: bố hiện 布現. Đề nghị đọc: bố hiện
怖現: sợ hãi hiện; nhưng chính xác hơn, nên hiểu là “sợ hãi và
dao động.” Từ tương đương Pāli: paritassitavipphandita. Xem
thêm cht. 66 tiếp theo.
66
Nguyên bản: thọ 受, đề nghị đọc là ái 愛. Cf. D.i. : tesaṃ…
taṇhāgatānaṃ paritassita- vipphanditameva, “đó là sự kinh sợ,
dao động, của những vị bị ái chi phối.”
67
Pl.: tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇa-brāhmaṇānaṃ ajānataṃ
apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritasitavipphanditam
eva, chủ trương ấy là cái không biết, không thấy, của các Sa-môn,
Bà-la-môn; ấy là cái được cảm thọ, tức là cái dao động, kinh sợ
bị chi phối bởi khát ái.

TRƯỜNG A HÀM – KINH PHẠM VÕNG

vào lưới, không chỗ tránh thoát, chừng ấy không
hơn. Cũng vậy, các Sa-môn, Bà-la-môn, y bản kiếp
bản kiến, mạt kiếp mạt kiến, với nhiều thuyết khác
nhau, tất cả thuộc vào sáu mươi hai kiến, chừng ấy
không hơn.
“Nếu Tỳ-kheo, đối với sự tập khởi của sáu xúc, sự
diệt tận, vị ngọt, tai họa và sự xuất ly, mà biết rõ như
thật, Tỳ-kheo ấy là người tối thắng, vượt ngoài các
kiến ấy. Như Lai tự biết, sự sinh đã dứt, sở dĩ có thân
là để phước độ Chư Thiên, nhân loại.68 Nếu Như Lai
không có thân, người đời không chỗ nương cậy. Cũng
như cây đa-la bị chặt ngọn không còn sống trở lại nữa.
Phật cũng vậy, đã đoạn sinh tử, vĩnh viễn không còn
tái sinh.”
Khi Phật nói pháp này, đại thiên thế giới ba lần chuyển
mình với sáu cách rung động. Lúc ấy, A-nan69 đứng
sau Phật đang cầm quạt hầu Phật, liền trịch áo bày vai
phải, quỳ gối chắp tay bạch Phật rằng:
“Pháp này rất sâu xa, nên gọi tên là gì? Nên phụng trì
như thế nào?’
Phật bảo A-nan:
“Nên đặt kinh này là Nghĩa động, Pháp động, Kiến

68
Cf. D.i. 46: ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo tiṭṭhati.
yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā. thân
Như Lai tồn tại, đó là sự dẫn đạo của hữu đã bị cắt đứt. Chừng
nào thân ấy còn tồn tại, khi ấy Chư Thiên và loài người còn nhìn
thấy Như Lai.
69
T 21: Tỳ-kheo Na-da-hòa-lưu 那耶和留(?).

động, Ma động, Phạm động.” 70 Bấy giờ A-nan sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.71

70
Nghĩa động 義動, Pl.: Atthajāla: Nghĩa võng, cái lưới thâu tóm
các ý nghĩa; Pháp động 法動, Pl.: Dhammajāla: Pháp võng, lưới
của Pháp; Kiến động 見動, Pl.: Diṭṭhijāla: Kiến võng, lưới quan
điểm; Ma động 魔動, không có từ này, nhưng tương đương:
Anuttaro saṅgāmavijayo: Vô thượng chiến thắng. Về từ Phạm
động 梵動. Hình như trong bản Hán, các từ jāla: võng, lưới, đều
được đọc là cāla: dao động. T 21: Khi Phật Câu-lâu-tần nói kinh
này, gọi là “Pháp võng” 法網 (Pl. Dhammajāla): Khi Phật Ca-
diếp nói kinh này, gọi là “Kiến võng” 見網 (Pl.: diṭṭhijāla). Nay
Ta nói kinh này, gọi là “Phạm võng” 梵網 (Brahmajāla). Xem
thêm cht. 1.
71
Bản Hán, hết quyển 14.

22. KINH CHỦNG ĐỨC
[94a19] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại Ương-già,1 cùng với đại chúng
Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị, du hành
trong nhân gian, nghỉ đêm tại thành Chiêm-bà bên bờ
hồ Già-già.

I. BÀ-LA-MÔN CHỦNG ĐỨC
Lúc ấy có Bà-la-môn tên Chủng Đức2 sống ở Chiêm-
bà. Thành ấy nhân dân đông đúc, sầm uất, sung túc.
Vua Ba-tư-nặc phong thành này cho Bà-la-môn ấy
làm phạm phần.3
Người Bà-la-môn này, bảy đời cha mẹ trở lại đều chân
chính không bị người khác khi dễ,4 đọc tụng thông
suốt ba bộ sách của dị học,5 có thể phân tích các thứ
kinh thư; chỗ sâu xa của thế điển không thứ nào không
nghiền ngẫm; lại giỏi xem tướng đại nhân, xem thời
tiết tốt xấu, nghi lễ tế tự. Ông có năm trăm đệ tử, dạy
dỗ không bỏ phế.
Bấy giờ, trong thành Chiêm-bà các Bà-la-môn, trưởng
giả, Cư sỹ, nghe tin Sa-môn Cù-đàm, con nhà họ

* 第三分[04]種德經第三
1
Ương-già 鴦伽, Pl.: Aṅga. Chiêm-bà 瞻婆 , Pl.: Campā. Già-
già trì 伽 伽 池, Pl.: Gaggarā pokkharaṇī. Xem kinh 10 “Thập
thượng”.
2
Chủng Đức. Pl.: Soṇadaṇḍa.
3
Xem cht. 7, T 1(20) kinh A-ma-trú.
4
Xem cht. 8, T 1(20) kinh A-ma-trú.
5
Hán: dị học tam bộ 異 學 三 部. Xem cht. 9 T 1(20) kinh Á-ma-
trú..

Thích, xuất gia và thành đạo, từ Ương-già, du hành
trong nhân gian, [94b] đến thành Chiêm-bà, ở bên bờ
hồ Già-già. Ngài có tiếng tăm lớn, đồn khắp thiên hạ,
là Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười
hiệu, ở giữa Chư Thiên, người đời, Ma hoặc Ma thiên,
Sa-môn, Bà-la-môn, tự thân chứng ngộ, rồi thuyết
pháp cho người,6 pháp được thuyết thiện xảo khoảng
đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, đầy đủ nghĩa và vị,
phạm hạnh thanh tịnh. Bậc chân nhân như vậy nên
đến viếng thăm. Nay ta cũng nên đến thăm Ngài.’ Nói
như vậy xong, bèn rủ nhau ra khỏi thành Chiêm-bà,
từng đoàn lũ lượt nối nhau, muốn đến chỗ Phật.
Lúc ấy, Bà-la-môn Chủng Đức đang ngồi trên đài cao,
từ xa trông thấy đoàn người lũ lượt nối nhau, bèn quay
hỏi người hầu:
“Những người ấy vì nhân duyên gì mà lũ lượt nối
nhau, muốn đi đâu vậy?”
Người hầu thưa:
“Tôi nghe nói Sa-môn Cù-đàm, con nhà họ Thích,
xuất gia và thành đạo, từ Ương-già, du hành trong
nhân gian, đến thành Chiêm-bà, ở bên bờ hồ Già-già.
Ngài có tiếng tăm lớn, đồn khắp thiên hạ, là Như Lai,
Chí chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười hiệu, ở giữa
Chư Thiên, người đời, Ma hoặc Ma thiên, Sa-môn,
Bà-la-môn, tự thân chứng ngộ, rồi thuyết pháp cho
người, pháp ấy thiện xảo khoảng đầu, khoảng giữa
và khoảng cuối, đầy đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh
tịnh. Các Bà-la-môn, trưởng giả, Cư sỹ trong thành

6 Xem cht. 12, T 1(20) kinh A-ma-trú.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

Chiêm-bà này tụ họp, nối nhau để đến thăm viếng Sa-
môn Cù-đàm vậy.”
Rồi Bà-la-môn Chủng Đức liền ra lệnh cho người hầu
rằng:
“Ngươi hãy nhanh chóng mang lời ta đến với các
người ấy rằng: ‘Các khanh hãy dừng lại một lát, hãy
đợi ta đến, rồi cùng đi đến chỗ Cù-đàm kia.’”
Người hầu tức thì mang lời của Chủng Đức đến nói
với các người ấy rằng: “Các người hãy dừng lại một
lát, hãy đợi ta đến, rồi cùng đi đến chỗ Cù-đàm kia.”
Lúc ấy, mọi người trả lời rằng:
“Ngươi hãy nhanh chóng trở về thưa với Bà-la-môn
rằng, nay thật là phải thời, nên cùng nhau đi.”
Người hầu trở về thưa:
“Những người ấy đã dừng rồi. Họ nói: nay thật là phải
thời, nên cùng nhau đi.”
Bà-la-môn liền xuống đài, đến đứng cửa giữa.
Bấy giờ có năm trăm Bà-la-môn khác, có chút duyên
sự, trước đó đã tụ tập dưới cửa. Thấy Bà-la-môn
Chủng Đức đến, thảy đều đứng dậy nghinh đón, hỏi
rằng:
“Đại Bà-la-môn, ngài muốn đi đâu đây?”
Chủng Đức đáp:
“Có Sa-môn Cù-đàm, con nhà họ Thích, xuất gia và
thành Đạo, từ Ương-già, du hành trong nhân gian, đến
thành Chiêm-bà, ở bên bờ hồ Già-già. Ngài có tiếng
tăm lớn, đồn khắp thiên hạ, là Như Lai, Chí Chân,
Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười hiệu, ở giữa Chư

Thiên, người đời, Ma hoặc [94c] Ma thiên, Sa-môn,
Bà-la-môn, tự thân chứng ngộ, rồi thuyết pháp cho
người, pháp ấy thiện xảo khoảng đầu, khoảng giữa
và khoảng cuối, đầy đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh
tịnh. Bậc chân nhân như vậy nên đến viếng thăm. Nay
ta muốn đến thăm Ngài.”
1. Những phẩm tính của Chủng Đức
Năm trăm người Bà-la-môn liền thưa với Chủng
Đức:
“Ngài chớ đi thăm. Vì sao? Kia nên đến đây chứ đây
không nên đến kia. Nay Đại Bà-la-môn, bảy đời cha
mẹ đều chân chính không bị người khác khinh chê.
Nếu ngài đã có đủ điều kiện như vậy, thì đàng kia
nên đến đây, chớ đây không nên đến kia. Lại nữa, Đại
Bà-la-môn tụng đọc thông suốt ba bộ sách dị học, có
thể phân tích các loại kinh thư, những chỗ sâu xa của
thế điển, không chỗ nào không nghiền ngẫm. Lại giỏi
xem tướng đại nhân, xem tướng tốt xấu, nghi lễ tế tự.
Ngài đã thành tựu những pháp ấy, thì đàng kia nên
đến đây, chứ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn dung mạo đoan chính, có
dáng vẻ của Phạm Thiên.7 Ngài đã thành tựu pháp ấy
thì đàng kia nên đến đây chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn có giới đức tăng thượng,8 trí
tuệ thành tựu. Đã thành tựu pháp ấy, thì kia nên đến
7
Hán: Phạm Thiên sắc tượng 梵天色像. Pl.: brahmavaṇṇī
brahmavaccasī: có dung sắc như Phạm thiên, uy nghi như Phạm
thiên.
8
Giới đức tăng thượng 戒德增上; Pl.: vuddhasīlā, đạo đức được
trọng vọng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

đây, chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn có lời nói nhu hòa, biện tài
đầy đủ, nghĩa và vị thanh tịnh. Ngài đã thành tựu pháp
ấy thì đàng kia nên đến đây chớ đây không nên đến
kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn là đại tôn sư, có đông đệ tử.
Ngài đã thành tựu pháp ấy thì đàng kia nên đến đây
chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn thường dạy dỗ năm trăm
Bà-la-môn. Đã thành tựu pháp ấy, thì kia nên đến đây,
chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn có học giả bốn phương đến
xin thọ giáo; ai hỏi các kỹ thuật, các pháp tế tự, ngài
thảy đều trả lời được cả. Ngài đã thành tựu pháp ấy thì
đàng kia nên đến đây chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn được vua Ba-tư-nặc và vua
Bình-sa cung kính cúng dường. Ngài đã thành tựu
pháp ấy thì đàng kia nên đến đây chớ đây không nên
đến kia.
“Lại nữa, Đại Bà-la-môn trí tuệ sáng suốt, nói năng thông
lợi, không hề khiếp nhược. Ngài đã thành tựu pháp ấy thì
đàng kia nên đến đây chớ đây không nên đến kia.”
2. Những phẩm tính của Phật
Chủng Đức nói với các Bà-la-môn:
“Đúng vậy! Đúng vậy! Đúng như điều các ông nói.
Tôi có đủ các đức ấy, chớ không phải không [95a] có.
Nhưng các ông hãy nghe tôi nói. Sa-môn Cù-đàm có
công đức mà chúng ta nên đến kia chớ đàng kia không
nên đến đây. Sa-môn Cù-đàm từ bảy đời trở lại cha

mẹ đều chân chính, không bị người khác khinh chê.
Vị ấy đã thành tựu pháp này, chúng ta nên đến kia,
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có dung mạo đoan chính,
xuất thân từ giai cấp Sát-lị. Đã thành tựu pháp này,
chúng ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sinh chỗ tôn quý, nhưng đã
xuất gia hành đạo. Thành tựu pháp này, ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sắc sáng đầy đủ, chủng
tính chân chính, nhưng đã xuất gia tu đạo. Đã thành
tựu pháp này, thì ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sinh vào gia đình giàu có, có
uy lực lớn, nhưng đã xuất gia hành đạo. Đã thành tựu
pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có đủ giới Hiền Thánh,
thành tựu trí tuệ. Đã thành tựu pháp này, ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khéo léo nơi ngôn ngữ, dịu
dàng hòa nhã. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm là bậc Đạo Sư của đại
chúng, có đông đệ tử. Đã thành tựu pháp này, ta nên
đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm vĩnh viễn diệt trừ dục ái,
không có sơ suất thô tháo,9 ưu tư và sợ hãi đã trừ,
9
Hán: vĩnh diệt dục ái, vô hữu thốt bạo 永滅欲愛無有卒暴. D 4
(i. 114): khīṇakāmarāgo vigatacāpallo, đã diệt ái dục, không phù
phiếm.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

lông tóc không dựng đứng,10 hoan hỷ, hòa vui; được
mọi người khen ngợi, khéo nói quả báo của hành
vi,11không chê bai đạo khác. Đã thành tựu pháp này,
thì ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm thường được vua Ba-tư-
nặc và vua Bình-sa lễ kính cúng dường. Đã thành tựu
pháp này, thì ta nên đến kia, chớ kia không nên đến
đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm được Bà-la-môn Phất-già-
la-sa-la12 lễ kính cúng dường; cũng được Bà-la-môn
Phạm,13 Bà-la-môn Đa-lị-già,14 Bà-la-môn Cứ Xỉ,15
Thủ-ca Ma-nạp Đô-da Tử16 thăm gặp cúng dường. Đã
thành tựu pháp ấy, thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm được Thanh-văn đệ tử
sùng phụng, lễ kính cúng dường; cũng được chư thiên
và các chúng quỷ thần khác cung kính. Các dòng họ
Thích-ca, Câu-lị, Minh-ninh, Bạt-kì, Mạt-la, Tô-ma,17

10
Hán: y mao bất thụ 衣毛不豎.
11
Hán: thiện thuyết hành báo 善說行報. Pl.: kammavādī kiriyavādī, là
người chủ trương về nghiệp, chủ trương về hành vi.
12
Phất-gìa-la-sa-la, Pl.: Pokkharasādi, xem kinh số 20 “A-ma-trú”,
tr. 55 tt.
13
Phạm Bà-la-môn 梵 婆 羅 門 (?).
14
Đa-lợi-giá 多 利 遮, Pl.: Tārukkha.
15
Cứ Xỉ 鋸 齒 tức Cứu-la-đàn-đầu 究 羅 檀 頭, xem T 1(23) kinh Cứu-
la-đàn-đầu. Pl.: Kuṭadanta.
16
Thủ-ca-ma-nạp Đô-da tử 首迦摩納都耶子, Pl.: Sukhamāṇava-Tod-
deyaputta.
17
Một số nước lớn thời Phật: Thích chủng 釋種, dòng họ Thích, Pl.:
Sakka; Câu-lị 俱 利, Pl.: Koḷiyā; Minh-ninh 冥寧, Pl.: Mithilā; Bạt-kì
跋祇, Pl.: Vajji; Mạt-la 末羅, Pl.: Mallā; Tô-ma 酥摩, Pl.: Soma.

thảy đều tôn phụng. Đã thành tựu pháp này, ta nên đến
kia chớ kia không nên đến ta.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm truyền trao cho vua Ba-
tư-nặc và vua Bình-sa ba quy và năm giới. Đã thành
tựu [95b] pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm truyền trao ba quy năm
giới cho Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la vân vân. Đã
thành tựu pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, đệ tử của Sa-môn Cù-đàm thọ ba quy năm
giới; chư thiên, dòng họ Thích, Câu-lị, vân vân, thảy
đều thọ ba quy năm giới. Đã thành tựu pháp này, ta
nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khi du hành được hết thảy
mọi người cung kính cúng dường. Đã thành tựu pháp
này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, những thành quách, tụ lạc mà Sa-môn Cù-
đàm đã đến, đều được mọi người cúng dường. Đã
thành tựu pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, những nơi Sa-môn Cù-đàm đi đến, các loài
phi nhân, quỷ thần không dám xúc nhiễu. Đã thành tựu
pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, những nơi Sa-môn Cù-đàm đi đến, nhân
dân ở đó đều thấy ánh sáng, nghe âm nhạc trời. Đã
thành tựu pháp này thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến ta.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khi muốn rời khỏi chỗ
đã đến, mọi người đều luyến mộ, khóc lóc mà tiễn

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

đưa. Đã thành tựu pháp này thì ta nên đến kia chớ kia
không nên đến đây.
“Sa-môn Cù-đàm khi mới xuất gia, cha mẹ khóc lóc,
thương nhớ tiếc nuối. Đã thành tựu pháp này thì ta
nên đến kia chớ kia không nên đến ta.
“Sa-môn Cù-đàm xuất gia khi còn trai trẻ, dẹp bỏ các
thứ trang sức, voi, ngựa, xe báu, ngũ dục, anh lạc. Đã
thành tựu pháp này, thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khước từ ngôi vị Chuyển
luân vương, xuất gia hành đạo. Nếu Ngài tại gia, sẽ trị
vì bốn thiên hạ, thống lãnh dân vật, thì chúng ta đều
là thần thuộc. Đã thành tựu pháp ấy, thì ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm hiểu rõ Phạm pháp,18 có
thể nói cho người khác, và cũng nói chuyện trao đổi
với Phạm Thiên. Đã thành tựu pháp ấy, thì ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm đầy đủ cả ba mươi hai
tướng. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến kia chớ
kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có trí tuệ [95c] thông suốt,
không có khiếp nhược. Đã thành tựu pháp này, thì ta
nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Cù-đàm kia nay đến thành Chiêm-bà này, ở bên bờ
hồ Già-già, đối với ta là tôn quý, vả lại là khách. Ta
nên thân hành đến thăm viếng.”
Năm trăm Bà-la-môn khi ấy thưa với Chủng Đức
rằng:
18
Phạm pháp 梵法, pháp tế tự Phạm thiên. Pl.: Brahmadhamma

“Kì diệu thay, hy hữu thay, công đức của vị kia đến
như vậy chăng? Trong các đức, vị kia chỉ cần có một
đức là đã không nên đến đây rồi, huống hồ nay gồm
đủ cả. Vậy ta hãy kéo hết đi thăm hỏi.”
Chủng Đức đáp:
“Các người muốn đi thì nên biết thời.”
Rồi Chủng Đức cho thắng cỗ xe báu, cùng với năm
trăm Bà-la-môn và các trưởng giả trong thành Chiêm-
bà trước sau vây quanh, đi đến hồ Già-già. Cách hồ
không xa, ông thầm nghĩ rằng: ‘Giả sử ta hỏi Cù-đàm,
mà hoặc giả không vừa ý Ngài, thì vị Sa-môn ấy sẽ
chê trách ta, bảo rằng: ‘Nên hỏi như vầy. Không nên
hỏi như vầy.’ Mọi người mà nghe được, cho rằng ta
vô trí, sẽ tổn hại cho thanh danh của ta. Giả sử Sa-
môn Cù-đàm hỏi ta về nghĩa, mà ta đáp hoặc không
vừa ý Ngài, vị Sa-môn ấy sẽ khiển trách ta, bảo rằng:
‘Nên trả lời như vầy. Không nên trả lời như vầy.’ Mọi
người mà nghe được, cho rằng ta vô trí, sẽ tổn hại cho
thanh danh của ta. Giả sử ở đây ta im lặng rồi trở về,
mọi người sẽ nói: ‘Ông này chẳng biết gì. Cuối cùng,
không thể đến chỗ Sa-môn Cù Đàm.’ Thế thì cũng tổn
hại thanh danh của ta. Nếu Sa-môn Cù-đàm hỏi ta về
pháp của Bà-la-môn, ta sẽ trả lời Cù-đàm đầy đủ, hiệp
ý Ngài.”
Khi ấy, Chủng Đức ở bên bờ hồ suy nghĩ như vậy rồi,
liền xuống xe đi bộ dẫn đầu đến chỗ Thế Tôn, chào
hỏi xong, ngồi sang một bên. Bấy giờ các Bà-la-môn,
Trưởng giả, Cư sỹ thành Chiêm-bà, có người lễ Phật
xong rồi ngồi; có người chào hỏi xong rồi ngồi; hoặc
có người xưng tên rồi ngồi; hoặc có người chắp tay

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

hướng về Phật rồi ngồi; hoặc có người im lặng mà
ngồi xuống. Khi mọi người đã ngồi yên, Phật biết ý
nghĩ trong lòng của Chủng Đức, bèn bảo rằng:
“Điều mà ông suy nghĩ, hãy theo ước nguyện của
ông.”

II. LUẬN VỀ PHẨM CÁCH CAO QUÝ
1. Các đức tính của Bà-la-môn
Rồi Phật hỏi Chủng Đức:
“Bà-la-môn của ông, có mấy pháp để thành tựu?”
Bấy giờ Chủng Đức nghĩ thầm rằng:
“Kì diệu thay, hy hữu thay, Sa-môn Cù-đàm có đại
thần lực mới thấy được tâm của người, đúng theo ý
nghĩ của ta mà hỏi.”
Bà-la-môn Chủng Đức bèn ngồi thẳng người lên, nhìn
bốn phía đại chúng, tươi cười hớn hở, rồi mới trả lời
Phật rằng:
“Bà-la-môn của tôi [96a] có năm pháp cần thành
tựu, để cho lời nói mới chân thành, không có hư
dối. Những gì là năm? 1. Bà-la-môn có bảy đời
cha mẹ chân chính không bị người dèm pha.19 2.
Đọc tụng thông lợi ba bộ dị học, có thể phân tích
các thứ kinh thư, những chỗ u vi của thế điển,
không chỗ nào không tổng luyện, lại có thể giỏi
phép xem tướng đại nhân, xét rõ cát hung, nghi lễ
tế tự.20 3. Dung mạo đoan chính.21 4. Trì giới đầy

19
Pl.: ubhato sujāto hoti…
20
Pl.: ajhāyako hoti…
21
Pl.: abhirūpo hoti …
22
Pl.: sīlavā hoti …

đủ. 22 5. Trí tuệ thông suốt.23 Đó là năm. Thưa Cù-
đàm, Bà-la-môn thành tựu năm pháp này, thì lời nói
mới chí thành, không có hư dối.”
Phật nói:
“Lành thay, Chủng Đức, vả có Bà-la-môn nào, trong
năm pháp, bỏ một, thành tựu bốn, mà lời nói chí thành,
không có hư dối chăng?”
Chủng Đức bạch Phật:
“Có. Vì sao? Thưa Cù-đàm, cần gì dòng họ?24 Nếu
Bà-la-môn đọc tụng thông suốt ba bộ dị học, phân tích
các loại kinh thư, những chỗ u vi của thế điển, không
đâu là không tổng luyện, lại giỏi phép xem tướng đại
nhân, xét rõ cát hung, tế tự nghi lễ, dung mạo đoan
chính, trì giới đầy đủ, trí tuệ thông suốt; có bốn pháp
thì lời nói thành thật, không có hư dối.”
Phật nói với Chủng Đức:
“Lành thay, lành thay, nếu trong bốn pháp này, bỏ
một, thành tựu ba, mà lời nói vẫn thành thật, không
có hư dối, vẫn được gọi là Bà-la-môn chăng?”
Chủng Đức trả lời:
“Có. Cần gì dòng dõi. Cần gì đọc tụng. Nếu Bà-la-
môn có dung mạo đoan chính, trì giới đầy đủ, trí tuệ
thông suốt; thành tựu ba pháp này, thì lời nói chân
thành, không có hư dối; được gọi là Bà-la-môn.”

23
Pl.: paṇḍito hoti …
24
Hán: hà dụng sinh 何 用 生, (huyết thống) thọ sinh mà làm gì ?
Pl.: Kiṃ hi vaṇṇo karissati: dung sắc mà làm gì ? Trong bản Hán,
dung sắc được loại trừ ở cấp thứ ba, ngược với Pl., huyết thống
thọ sinh được loại bỏ ở cấp thứ ba.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

2. Đạo đức và trí tuệ
Phật nói:
“Lành thay, lành thay. Thế nào, nếu trong ba pháp,
bỏ một pháp, thành hai, mà kia lời nói vẫn chí thành,
không có hư dối; được gọi là Bà-la-môn chăng?”
Đáp: “Có. Cần gì dòng dõi, đọc tụng và đoan
chính?””
Lúc bấy giờ năm trăm Bà-la-môn ai nấy đều lớn tiếng,
nói với Bà-la-môn Chủng Đức:
“Sao lại chê bỏ dòng dõi, đọc tụng và đoan chính, cho
là không cần?”
Thế Tôn nói với năm trăm Bà-la-môn rằng:
“Nếu Bà-la-môn Chủng Đức có dung mạo xấu xí,
không có dòng dõi, đọc tụng không thông suốt, không
có biện tài, trí tuệ, khéo trả lời, không đủ khả năng nói
chuyện với Ta, thì các ngươi nên nói. Nếu Bà-la-môn
Chủng Đức có dung mạo đoan chính, chủng tính đầy
đủ, đọc tụng thông suốt, trí tuệ biện tài, giỏi vấn đáp,
[96b] đủ khả năng cùng Ta luận nghị, thì các ngươi
hãy im lặng, nghe người này nói.”
Bấy giờ, Bà-la-môn Chủng Đức bạch Phật:
“Xin Cù-đàm tạm ngừng giây lát. Tôi sẽ tự mình đúng
theo pháp đi khuyên bảo những người này.”
Chủng Đức ngay sau đó nói với năm trăm Bà-la-môn:
“Ương-già Ma-nạp25 nay đang ở trong chúng này. Đó
là cháu của ta. Các ngươi có thấy không? Nay các

25 Ương-gia-ma-nạp 鴦伽摩納. Pl.: Aṅgako nāma māṇavako.

đại chúng cùng tụ hội hết ở đây. Duy trừ Cù-đàm có
dung mạo đoan chính, kì dư có ai bằng Ma-nạp này?
Nhưng nếu Ma-nạp này sát sinh, trộm cướp, dâm dật,
vô lễ, dối trá, lừa gạt, lấy lửa đốt người, chặn đường
làm chuyện ác. Này các Bà-la-môn, nếu Ương-già
Ma-nạp này làm đủ chuyện ác, thế thì đọc tụng, xinh
đẹp, để làm gì?”
Năm trăm Bà-la-môn lúc ấy im lặng không trả lời.
Chủng Đức bạch Phật:
“Nếu trì giới đầy đủ, trí tuệ thông suốt, thế thì lời nói
chí thành, không hư dối, được gọi là Bà-la-môn.”
Phật nói:
“Lành thay, lành thay! Thế nào, Chủng Đức, trong hai
pháp ấy, nếu bỏ một mà thành tựu một, thì lời nói vẫn
thành thật, không có hư dối, được gọi là Bà-la-môn
chăng?”
Đáp:
“Không thể được. Vì sao? Giới tức trí tuệ. Trí tuệ tức
giới. Có giới, có trí, sau đó lời nói mới thành thật,
không có hư dối, tôi gọi là Bà-la-môn.”
3. Thành tựu giới và tuệ
Phật nói:
“Lành thay, lành thay! Đúng như ông nói. Có giới thì
có tuệ. Có tuệ thì có giới. Giới làm thanh tịnh tuệ. Tuệ
làm thanh tịnh giới. Chủng Đức, như người rửa tay,
tay trái và tay phải cần cho nhau. Tay trái rửa sạch
tay phải, tay phải rửa sạch tay trái. Cũng vậy, có tuệ
thì có giới. Có giới thì có tuệ. Giới làm sạch tuệ. Tuệ
làm sạch giới. Bà-la-môn, ai đầy đủ giới và tuệ, ta gọi

TRƯỜNG A HÀM – KINH CHỦNG ĐỨC

người đó là Tỳ-kheo.”26
Bấy giờ, Chủng Đức bạch Phật:
“Thế nào là giới?”
Phật nói:
“Hãy lắng nghe, hãy lắng nghe! Hãy suy ngẫm kỹ! Ta
sẽ phân biệt từng điều một cho ông nghe.”
Đáp rằng: “Kính vâng. Vui lòng muốn nghe.”
Bấy giờ, Phật nói với Chủng Đức:
“Nếu Như Lai xuất hiện ở đời, là vị Ứng cúng, Chính biến
tri,27 Minh hành túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng
sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn,
ở giữa Chư Thiên, người đời, Sa-môn, Bà-la-môn, mà
tự thân chứng ngộ, rồi giảng thuyết cho người; pháp ấy
thiện xảo khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, đầy
đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh tịnh. Nếu có trưởng giả,
hay con trai trưởng giả, sau khi nghe pháp này, tín tâm
thanh tịnh. Do tín tâm thanh tịnh, người ấy suy xét như
vầy: ‘Tại gia [96c] thật khó, ví như gông cùm; muốn tu
hành phạm hạnh mà không thể tự tại. Ta nay hãy cạo bỏ
râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo.’ Người ấy, sau
đó, từ bỏ gia đình, bỏ sản nghiệp, từ giã thân tộc, bận ba
pháp y, dẹp các trang sức, đọc tụng tì-ni, đầy đủ giới luật,
từ bỏ không sát sinh,... (cho đến),28 tâm pháp tứ thiền,29
26
Pl.: sīlapaññānañ ca pana lokasmiṃ aggam akkhāyatīti: giới và
tuệ được nói là bậc nhất trong thế gian.
27
Ứng cúng, Chánh biến tri 應供正遍知, trong các đoạn khác,
bản Hán cũng nói là Chí chân, Đẳng chánh giác. Pl.: arahaṃ
sammāsambuddho.
28
Xem T 1(20) kinh A-ma-trú, T 1(21) kinh Phạm võng trên.
29
Trong bản Pl., từ chứng đắc tứ thiền trở đi, thuộc phần tuệ.

đạt được an lạc ngay trong hiện tại. Vì sao? Ấy là do
tinh tấn, chính niệm, chính tri, ưa sống một mình chỗ
thanh vắng mà được vậy. Bà-la-môn, đó gọi là giới.”
Lại hỏi:
“Sao gọi là tuệ?” Phật nói:
“Nếu Tỳ-kheo, bằng với tâm định tĩnh, thanh tịnh
không cấu uế, mềm mại, dễ điều phục, an trú trạng
thái bất động,… (cho đến), chứng đắc ba minh, trừ
khử vô minh, phát sinh trí tuệ, diệt trừ tối tăm, phát
sinh ánh sáng đại pháp, xuất trí lậu tận. Vì sao? Ấy là
do tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa sống một mình
nơi thanh vắng mà được vậy. Bà-la-môn, đó là đầy đủ
trí tuệ.”
Khi ấy, Chủng Đức liền bạch Phật rằng:
“Nay con quy y Phật, Pháp, Thánh Chúng. Cúi mong
Thế Tôn nhận con làm ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ
nay về sau, suốt đời không giết, không trộm, không tà
dâm, không dối, không uống rượu.”
Bấy giờ, Chủng Đức Bà-la-môn sau khi nghe những
điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

23. KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU
[96c16] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Câu-tát-la, cùng với đại
chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị du
hành trong nhân gian, đến phía Bắc xóm Bà-la-môn
Khư-nậu-bà-đề1 ở Câu-tát-la, nghỉ đêm trong rừng
Thi-xá-bà.2

I. BÀ-LA-MÔN CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU Bấy giờ, có Bà-la-môn tên Cứu-la-đàn-đầu3 đang nghỉ tại thôn Khư-nậu- bà-đề. Xóm ấy sung túc, nhân dân đông đúc, vườn quán, ao tắm, cây cối, trong xanh, tươi mát. Vua Ba-tư-nặc phong thôn ấy cho Bà-la- môn Cứu-la-đàn-đầu làm phạm phần. Bà-la-môn này từ bảy đời trở lại cha mẹ đều chân chính, không bị người khinh nhờn, đọc tụng thông suốt ba bộ dị học, có khả năng phân tích các loại kinh thư. Thế điển u vi, không thứ nào không tổng luyện; lại giỏi phép xem tướng đại nhân, dự đoán cát hung, tế tự nghi lễ. Ông có năm trăm đệ tử, dạy dỗ không hề bỏ phế. Khi ấy, Bà-la-môn muốn thiết lễ đại tế,4 chuẩn bị năm trăm

* 佛說長阿含第三分究羅檀頭經第四
1
Câu-tát-la Khư-nậu-bà-đề-Bà-la-môn thôn 俱 薩 羅 佉 [少/兔] 婆
提婆羅門村. D5: một làng Bà-la-môn ở Magadha tên là Khānu
mata.
2
Thi-xá-bà 尸舍婆 (Pl.: Siṃsapa). D5: trong rừng cây Ambalat-
thika ở Khānumata.
3
Cứu-la-đàn-đầu 究羅檀頭. Pl.: Kūṭadanto.
4
Đại tự 大 祀. Pl.: Mahāyañña.

con bò đực,5 năm trăm con bò cái,6 năm trăm con bê
đực,7 năm trăm con bê cái,8 năm trăm con dê đực9 và
năm trăm con cừu,10 để dâng cúng.
Lúc bấy giờ,11 các Bà-la-môn, [97a] trưởng giả, Cư sỹ
trong thôn Khư-nậu-bà-đề nghe tin Sa-môn Cù-đàm,
con trai dòng họ Thích, đã xuất gia và thành đạo, từ
nước Câu-tát-la, du hành trong nhân gian, đến nghỉ
ở rừng Thi-xá-bà. Ngài có tiếng tăm lớn, lan truyền
khắp thiên hạ, là Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính
Giác, mười hiệu đầy đủ, ở giữa chư Thiên, người đời,
Ma hoặc Ma thiên, Sa-môn, Bà-la-môn mà tự thân
chứng ngộ, rồi giảng pháp cho người, pháp ấy khoảng
đầu, khoảng giữa và khoảng cuối đều thiện xảo, đầy
đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh tịnh. “Bậc chân nhân
như vậy, nên đến thăm viếng. Nay chúng ta hãy cùng
đi thăm viếng Ngài.” Nói như vậy rồi, họ kéo nhau ra
khỏi thôn Khư-nậu-bà-đề, từng đoàn nối tiếp nhau,
cùng đến chỗ Phật.
Khi ấy Bà-la-môn Cứu-la-đàn-đầu đang ở trên lầu
cao, từ xa trông thấy từng đoàn người nối tiếp nhau,
bèn quay lại hỏi người hầu:
“Những người kia do nhân duyên gì mà từng đoàn nối

5
Đặc ngưu 特 牛. Pl.: usabha, bò đực.
6
Tự ngưu 牸牛.
7
Đặc độc 特 犢. Pl.: vacchatara, bê đực.
8
Tự độc 牸 犢, Pl.: vacchatarī, bê cái.
9
Cổ dương 羖 羊. Pl.: urabbha, dê đực.
10
yết dương 羯 羊, Pl.: aja, sơn dương đực. Mỗi thứ bảy trăm con,
theo bản Pl., và chỉ kể 5 loại thú hy sinh. Bản Hán, 6 loại.
11
Chi tiết từ đây trở xuống, giống như trong kinh 22 “Chủng Đức”,
với một ít thay đổi nhỏ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

tiếp nhau, muốn đi đâu vậy?”
Người hầu thưa:
“Tôi nghe đồn, Sa-môn Cù-đàm, con trai dòng họ
Thích, đã xuất gia và thành đạo, từ nước Câu-tát-la,
du hành trong nhân gian, đến nghỉ ở rừng Thi-xá-bà.
Ngài có tiếng tăm lớn, lan truyền khắp thiên hạ, là
Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính Giác, mười hiệu đầy
đủ, ở giữa Chư Thiên, người đời, Ma hoặc Ma thiên,
Sa-môn, Bà-la-môn mà tự thân chứng ngộ, rồi giảng
thuyết pháp cho người, pháp ấy khoảng đầu, khoảng
giữa và khoảng cuối đều thiện xảo, đầy đủ nghĩa và
vị, phạm hạnh thanh tịnh. Những người Bà-la-môn,
Trưởng giả, Cư sỹ trong thôn này, từng đoàn nối tiếp
nhau, muốn đến thăm viếng Sa-môn Cù-đàm vậy.”
Rồi Bà-la-môn Cứu-la-đàn-đầu liền ra lệnh cho người
hầu rằng:
“Ngươi hãy nhanh chóng mang lời ta đến với các
người ấy rằng: ‘Các khanh hãy dừng lại một lát, hãy
đợi ta đến, rồi cùng đi đến chỗ Cù-đàm kia.’”
Người hầu tức thì mang lời của Cứu-la-đàn-đầu đến
nói với các người ấy rằng: “Các người hãy dừng lại
một lát, hãy đợi ta đến, rồi cùng đi đến chỗ Cù-đàm
kia.”
Lúc ấy, mọi người trả lời rằng:
“Ngươi hãy nhanh chóng trở về thưa với Bà-la-môn
rằng, nay thật là phải thời, nên cùng nhau đi.”
Người hầu trở về thưa:
“Những người ấy đã dừng rồi. Họ nói: nay thật là phải
thời, nên cùng nhau đi.”

Bà-la-môn liền xuống đài, đến đứng cửa giữa.
1. Những phẩm tính của Cứu-la-đàn-đầu
Bấy giờ có năm trăm Bà-la-môn khác đang ngồi bên
ngoài cửa giữa, giúp Cứu-la-đàn-đầu thiết lễ đại tự.
Thấy Bà-la-môn Cứu-la-đàn-đầu đến, thảy đều đứng
dậy nghinh đón, hỏi rằng:
“Đại Bà-la-môn, ngài muốn đi đâu đây?”
Cứu-la-đàn-đầu đáp:
“Có Sa-môn Cù-đàm, con nhà họ Thích, xuất gia và
thành đạo, đang ở Câu-tát-là, du hành trong [97b]
nhân gian, đến rừng Thi-xá-bà, phía Bắc thôn Khư-
nậu-bà-đề. Ngài có tiếng tăm lớn, đồn khắp thiên hạ,
là Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười
hiệu, ở giữa Chư Thiên, người đời, Ma hoặc Ma thiên,
Sa-môn, Bà-la-môn, tự thân chứng ngộ, rồi thuyết
pháp cho người, phấp ấy khoảng đầu, khoảng giữa và
khoảng cuối thảy đều thiện xảo, đầy đủ nghĩa và vị,
phạm hạnh thanh tịnh. Bậc chân nhân như vậy nên đến
viếng thăm. Này các ngài Bà-la-môn, ta lại nghe nói
Cù-đàm biết ba loại tế tự,12 mười sáu tư cụ tế tự.13 Ta
tuy là hàng tiên học cựu thức trong chúng, nhưng có
chỗ chưa biết rõ. Nay ta muốn cử hành đại tế tự, bò và
dê đã đủ. Ta muốn đến Cù-đàm để hỏi về ba pháp tế tự
và mười sáu tư cụ tế tự. Nếu chúng ta có được pháp tế
tự rồi, công đức đầy đủ, tiếng tăm sẽ đồn xa.”

12
Tam chủng tế tự 三種祭祀. Pl.: tividhayaññasampadam: tế ngựa,
tế bò, tế dê; hoặc như kinh giải thích ở đoạn sau.
13
Thập lục tự cụ 十六祀具. Pl.: soḷasaparikkhāram, chi tiết sẽ
được kể sau.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

Năm trăm người Bà-la-môn liền thưa với Cứu-la-đàn-
đầu:
“Đại sư chớ đi. Vì sao? Kia nên đến đây chứ đây
không nên đến kia. Đại sư có bảy đời cha mẹ đều
chân chính, không bị dèm pha. Nếu đã có đủ yếu tố
như vậy, thì kia nên đến đây, chớ đây không nên đến
kia. Lại nữa, Đại sư tụng đọc thông suốt ba bộ sách
dị học, có thể phân tích các loại kinh thư, thế điển u
vi, không thứ nào là không tổng luyện. Lại giỏi xem
tướng đại nhân, xem tướng tốt xấu, nghi lễ tế tự. Đã
thành tựu những pháp ấy, thì kia nên đến đây, chứ đây
không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư dung mạo đoan chính, có sắc tướng
của Phạm Thiên. Đã thành tựu pháp ấy thì kia nên đến
đây chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư có giới đức tăng thượng, trí tuệ thành
tựu. Đã thành tựu pháp ấy, thì kia nên đến đây, chớ
đây không nên đến kia.”
“Lại nữa, Đại sư có lời nói nhu hòa, biện tài đầy đủ,
nghĩa và vị thanh tịnh. Đã có đủ pháp ấy, thì kia nên
đến đây chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư là vị dẫn đầu đại chúng, có đông đệ
tử. Đã có đủ pháp ấy, thì kia nên đến đây, chớ đây
không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư thường dạy dỗ năm trăm Bà-la-môn.
Đã thành tựu pháp ấy, thì kia nên đến đây, chớ đây
không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư có học giả bốn phương đến xin thọ
giáo; ai hỏi các kỹ thuật, các pháp tế tự, thảy đều trả
lời được cả. Đã thành tựu pháp ấy, thì kia nên đến đây,

chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư được vua Ba-tư-nặc và vua Bình-sa
cung kính cúng dường. Đã thành tựu pháp ấy thì kia
nên đến đây chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư giàu có nhiều tài bảo, kho tàng đầy
ắp. Đã thành tựu [97c] pháp ấy thì kia nên đến đây
chớ đây không nên đến kia.
“Lại nữa, Đại sư có trí tuệ sáng suốt, nói năng thông
lợi, không hề khiếp nhược. Đã thành tựu pháp ấy, thì
kia nên đến đây, chớ đây không nên đến kia.
“Đại sư nếu đã đủ mười một pháp như vậy, thì kia nên
đến đây, chớ đây không nên đến kia.
2. Những phẩm tính của Phật
Cứu-la-đàn-đầu nói với các Bà-la-môn:
“Đúng vậy, đúng vậy! Đúng như điều các ông nói.
Tôi thật có đủ các đức ấy, chớ không phải không có.
Nhưng các ông hãy nghe tôi nói. Sa-môn Cù-đàm có
công đức để chúng ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây. Sa-môn Cù-đàm từ bảy đời trở lại cha mẹ
đều chân chính không bị dèm pha. Kia đã thành tựu
pháp này, chúng ta nên đến kia, chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có dung mạo đoan chính,
xuất thân từ giai cấp Sát-lị. Đã thành tựu pháp này,
chúng ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sinh chỗ tôn quý, nhưng đã
xuất gia hành đạo. Thành tựu pháp này, ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sắc sáng đầy đủ, chủng tính

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

chân chính, nhưng đã xuất gia tu đạo. Đã thành tựu pháp
này, thì ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm sinh vào gia đình giàu có, có
uy lực lớn, nhưng đã xuất gia hành đạo. Đã thành tựu
pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có đủ giới Hiền Thánh,
thành tựu trí tuệ. Đã thành tựu pháp này, ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khéo léo nơi ngôn ngữ, dịu
dàng hòa nhã. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm là bậc Đạo sư của đại
chúng, có đông đệ tử. Đã thành tựu pháp này, ta nên
đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm vĩnh viễn diệt trừ dục ái,
không có sơ suất thô tháo, ưu tư và sợ hãi đã trừ, lông
tóc không dựng đứng, hoan hỷ, hòa vui; được người
khen thiện, khéo nói quả báo của hành vi, không chê
bai đạo khác. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm thường được vua Ba-tư-nặc
và vua Bình-sa lễ kính cúng dường. Đã thành tựu pháp
này, thì ta nên đến kia, chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm được Bà-la-môn Phất-già-
la-sa-la lễ kính cúng dường; cũng được Bà-la-môn
Phạm, Bà-la-môn Đa-lị-gia, Bà-la-môn Chủng Đức,
Thủ-ca Ma-nạp Đâu-da Tử14 thăm gặp cúng dường.

14 Để bản: Thủ-già Ma-nạp Đâu-da Tử首伽摩納兜耶子. Trên kia phiên âm là Thủ-ca ma-nạp Đô-da Tử.

Đã thành tựu pháp ấy, thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm [98a] được Thanh-văn đệ
tử tôn thờ, lễ kính cúng dường; cũng được chư Thiên
và các chúng quỷ thần khác cung kính. Các dòng họ
Thích-ca, Câu-lê, Minh-ninh, Bạt-kì, Mạt-la, Tô-ma,
thảy đều tôn thờ. Đã thành tựu pháp này, ta nên đến
kia chớ kia không nên đến Ta.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm truyền trao cho vua Ba-tư-
nặc và vua Bình-sa ba quy y và năm giới. Đã thành
tựu pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến
đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm truyền trao ba quy năm
giới cho Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la vân vân. Đã
thành tựu pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên
đến đây.
“Lại nữa, đệ tử của Sa-môn Cù-đàm thọ ba quy năm
giới; chư Thiên, dòng họ Thích, Câu-lị…, thảy đều
thọ ba quy năm giới. Đã thành tựu pháp này, ta nên
đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khi du hành được hết thảy
mọi người cung kính cúng dường. Đã thành tựu pháp
này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, những thành quách, thôn ấp mà Cù-đàm
đã đến, không đâu là không khuynh động, cung kính
cúng dường. Đã thành tựu pháp này, ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, những nơi Sa-môn Cù-đàm đi đến, các loài
phi nhân, quỷ thần không dám xúc nhiễu. Đã thành tựu
pháp này, ta nên đến kia chớ kia không nên đến đây.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

“Lại nữa, những nơi Sa-môn Cù-đàm đi đến, nhân
dân ở đó đều thấy ánh sáng, nghe âm nhạc trời. Đã
thành tựu pháp này thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khi muốn rời khỏi chỗ
đã đến. Mọi người đều luyến mộ, khóc lóc mà tiễn
đưa. Đã thành tựu pháp này thì ta nên đến kia chớ kia
không nên đến đây.
“Sa-môn Cù-đàm khi mới xuất gia, cha mẹ, tông thân,
khóc lóc, thương nhớ tiếc nuối. Đã thành tựu pháp
này thì ta nên đến kia chớ kia không nên đến ta.
“Sa-môn Cù-đàm xuất gia khi còn trai trẻ, dẹp bỏ các
thứ trang sức, voi, ngựa, xe báu, ngũ dục, anh lạc. Đã
thành tựu pháp này, thì ta nên đến kia chớ kia không
nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm khước từ ngôi vị Chuyển
luân vương, xuất gia hành đạo. Nếu Ngài tại gia, sẽ trị
vì bốn thiên hạ, thống lãnh dân vật, thì chúng ta đều
là thần thuộc. Đã thành tựu pháp ấy, thì ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm hiểu rõ Phạm pháp, có thể
nói cho người khác, và cũng nói chuyện trao đổi với
Phạm Thiên. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến kia
chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm hiểu rõ ba loại tế tự, mười
sáu tư cụ. Chúng ta tuy là hàng túc cựu nhưng vẫn có
điều [98b] không biết. Đã thành tựu pháp này, thì ta
nên đến kia chớ kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm đầy đủ cả ba mươi hai
tướng. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến kia chớ

kia không nên đến đây.
“Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm có trí tuệ thông suốt, không
có khiếp nhược. Đã thành tựu pháp này, thì ta nên đến
kia chớ kia không nên đến đây.
“Cù-đàm kia nay đến thôn Khư-nậu-bà-đề này, đối
với ta là tôn quý, vả lại là khách. Ta nên thân hành đến
thăm viếng.”
Năm trăm Bà-la-môn khi ấy thưa với Cứu-la-đàn-đầu
rằng:
“Kì diệu thay, hy hữu thay! Công đức của vị kia đến
như vậy chăng? Trong các đức, giả sử Cù-đàm chỉ cần
có một đức là đã không nên đến đây rồi, huống hồ nay
gồm đủ cả. Vậy ta hãy kéo hết đi thăm hỏi.”
Cứu-la-đàn-đầu đáp:
“Các ngươi muốn đi thì nên biết thời.”
II. NGHI THỨC ĐẠI TẾ ĐÀN
1. Nghi vấn của Cứu-la-đàn-đầu
Rồi Bà-la-môn liền thắng cỗ xe báu, cùng với năm
trăm Bà-la-môn và các Bà-la-môn, Trưởng giả, Cư sỹ
ở Khư-nậu-bà-đề, trước sau vây quanh, đi đến rừng
Thi-xá-bà. Đến nơi, họ xuống xe, đi bộ tiến đến chỗ
Thế Tôn, chào hỏi xong, ngồi xuống một bên. Trong
lúc ấy, trong số các Bà-la-môn, Trưởng giả, Cư sỹ, có
người lễ Phật rồi ngồi xuống; có người chào hỏi xong
rồi ngồi xuống; có người chỉ xưng tên rồi ngồi xuống;
có người chắp tay hướng về Phật rồi ngồi xuống; có
người im lặng ngồi xuống. Khi mọi người ngồi yên
chỗ, Cứu-la-đàn-đầu bạch Phật rằng:
“Tôi có điều muốn hỏi. Nếu Ngài có rỗi, cho phép, tôi

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

mới dám hỏi.
Phật nói:
“Xin cứ hỏi tùy ý.”
Bà-la-môn bạch Phật:
“Tôi nghe nói Cù-đàm thông hiểu ba loại tế tự và mười
sáu tư cụ tế tự, là những điều mà chúng tôi, tiên túc
kì cựu, không hiểu biết. Nay chúng tôi muốn cử hành
đại tế tự; đã chuẩn bị đủ năm trăm bò đực, năm trăm
bò cái, năm trăm bê đực, năm trăm bê cái, năm trăm
con dê, năm trăm con cừu. Hôm nay cố ý đến đây, tôi
muốn hỏi ba pháp tế tự và mười sáu tế cụ. Nếu tế tự
này mà được thành tựu, sẽ được quả báo lớn, tiếng
tăm đồn xa, được trời và người kính trọng.”
Bấy giờ, Thế Tôn nói với Cứu-la-đàn-đầu rằng:
“Nay ông hãy lắng nghe, hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm
kỹ, tôi sẽ giảng thuyết cho.”
Bà-la-môn nói:
“Xin vâng, thưa Cù-đàm, tôi rất muốn nghe.”
2. Điều kiện cơ bản của tế đàn
Rồi Phật nói với Cứu-la-đàn-đầu:
“Vào một thời quá khứ xa xưa, có vị vua Quán Đảnh
thuộc dòng Sát-lị, muốn thiết lễ đại tự, bèn tập họp
Đại thần Bà-la-môn15 đến bảo rằng:
“Ta nay rất giàu có, tài bảo [98c] dồi dào, ngũ dục thỏa
mãn. Tuổi ta đã già yếu. Dân chúng cường thịnh, không

15 Bà-la-môn đại thần 婆羅門大臣, chỉ người Bà-la-môn làm tư tế cho vua, hoặc làm quốc sư, phụ tướng. Pl.: purohita brāhmaṇa.

có sự khiếp nhược. Kho tàng đầy ắp. Nay ta muốn thiết lễ
đại tự. Theo các ngươi, pháp tế tự cần những gì?”
“Khi ấy, vị Đại thần kia tâu vua rằng:
“Tâu Đại vương, quả như lời Đại vương, nước giàu,
binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Nhưng dân chúng phần
nhiều ôm ác tâm, tập các phi pháp. Nếu tế tự vào lúc
này thì không thành phép tế tự. Như sai ăn cướp đuổi
ăn cướp, thì sự sai khiến chẳng thành.
“Tâu Đại vương, chớ nghĩ rằng, đây là dân của ta;
ta có thể đánh, có thể giết, có thể khiển trách, có thể
ngăn cấm. Những kẻ gần gũi vua, nên cung cấp chúng
những thứ cần yếu. Những người buôn bán, nên cung
cấp chúng tài bảo. Những người chuyên lo điền sản,
hãy cung cấp chúng bò, bê, hạt giống. Chúng mỗi
người tự mình kinh doanh. Vương không bức bách
dân, thì dân được an ổn, nuôi nấng con cháu, cùng
nhau vui đùa.”
Phật lại nói với Cứu-la-đàn-đầu:
“Rồi thì, sau khi nghe lời của các Đại thần, vua liền
cung cấp y phục ẩm thực cho những người thân cận,
tài bảo cho những người buôn bán, trâu bò, thóc giống
cho những người làm ruộng. Bấy giờ nhân dân mỗi
người tự lo công việc của mình, không xâm hại nhau,
nuôi nấng con cháu, cùng nhau vui đùa.”
Phật lại nói:
“Sau đó, vua lại triệu quần thần đến bảo rằng: ‘Ta nước
giàu, binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Ta cung cấp cho
nhân dân không thiếu thốn cái gì. Chúng nuôi dưỡng
con cháu, cùng nhau vui đùa. Nay ta muốn thiết lễ đại
tự. Theo các ngươi, phép tế tự cần có những gì?’

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

3. Mười sáu tư cụ
a. Bốn tư trợ
“Các Đại thần tâu: ‘Đúng vậy, đúng vậy! Như lời Đại
vương nói: ‘Nước giàu, binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Ta
cung cấp cho nhân dân không thiếu thốn cái gì. Chúng
nuôi dưỡng con cháu, cùng nhau vui đùa.’ Nếu Đại vương
muốn tế tự, có thể truyền lệnh cho cung nội biết.’
“Vua làm như lời các Đại thần; vào truyền lệnh cung
nội: ‘Ta nước giàu, binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Ta
cung cấp cho nhân dân không thiếu thốn cái gì. Chúng
nuôi dưỡng con cháu, cùng nhau vui đùa. Nay ta muốn
thiết lễ đại tự.’
“Các phu nhân liền tâu vua: ‘Đúng vậy, đúng vậy, như
lời Đại vương, nước giàu binh mạnh, kho tàng đầy ắp,
tài bảo dồi dào. Nếu muốn tế tự, nay thật đúng lúc.’
“Vua trở ra, báo cho quần thần biết: ‘Ta nước giàu,
binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Ta cung cấp cho nhân dân
không thiếu thốn cái gì. Chúng nuôi dưỡng con cháu,
cùng nhau vui đùa. Nay ta muốn thiết lễ đại tự. Ta đã
truyền lệnh cung nội. Các ngươi hãy nói hết cho ta, cần
có những thứ gì?’ Bấy giờ, các Đại thần liền tâu vua
rằng: ‘Đúng vậy, đúng vậy, như lời Đại vương nói. Đại
vương muốn tế tự. Đã truyền cho nội cung biết, nhưng
chưa nói cho Thái tử, Hoàng tử, Đại thần, Tướng sĩ
biết.16 [99a] Đại vương nên lệnh truyền cho biết.’

16
Bốn tư trợ của đại tự, theo bản Hán: hoàng hậu, thái tử, quần thần
và tướng sĩ. Theo bản Pl., cattāro anumatipakkhā (bốn tư trợ thuận
tùng): 1. hoàng tộc (janapade khattiyā), 2. triều thần (amaccā
parisajjā), 3. bà-la-môn phú hào (brāhmaṇa-mahāsāla), 4. Cư sỹ
phú hào (gahapati-necayikā).

“Vua nghe lời các Đại thần, bèn truyền lệnh cho Thái
tử, Hoàng tử, Đại thần, Tướng sĩ rằng: ‘Ta nước giàu
binh mạnh, kho tàng đầy ắp. Nay ta muốn thiết lễ đại
tự.’
“Khi ấy, Thái tử, Hoàng tử, Quần thần và các Tướng
sĩ, tâu vua rằng: ‘Đúng vậy, đúng vậy, như lời Đại
vương, nước giàu binh mạnh, kho tàng đầy ắp, tài bảo
dồi dào. Nếu muốn tế tự, nay thật đúng lúc.’
“Vua lại báo cho quần thần biết: ‘Ta nước giàu, binh
mạnh, kho tàng đầy ắp. Tài bảo dồi dào. Nay ta muốn
thiết lễ đại tự. Ta đã truyền lệnh cung nội, Thái tử,
Hoàng tử, cho đến Tướng sĩ. Nay muốn thiết lễ đại tự,
cần có những thứ gì?’
“Các Đại thần liền tâu: ‘Như lời Đại vương. Muốn
thiết lễ đại tự, nay chính là lúc.’
“Vua nghe lời, cho dựng những ngôi nhà mới ở thành
Đông. Vua đi vào nhà mới. Mình khoác áo da hươu,
thoa mình bằng dầu bơ thơm, lại đội sừng hươu lên
đầu. Sai trét phân bò lên đất, rồi ngồi nằm trên đó.
Trong lúc đó, đệ nhất phu nhân, đại thần Bà-la-môn,
chọn một con bò cái màu vàng. Một phần sữa để vua
ăn; một phần sữa để cho phu nhân ăn; một phần sữa để
cho đại thần ăn; một phần sữa cúng dường đại chúng.
Còn lại, cho bê. Bấy giờ, nhà vua thành tựu tám pháp,
đại thần thành tựu bốn pháp.
b.Tám thành tựu của quốc vương
“Những gì là tám pháp nhà vua thành tựu?
“Nhà vua thuộc dòng Sát-lị, từ bảy đời trở lại cha mẹ
đều chân chính, không bị người khinh chê; đó là thành
tựu pháp thứ nhất. Nhà vua thuộc dòng tộc Sát-lị, có

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

dung mạo đoan chính; đó là pháp thứ hai. Nhà vua có giới đức tăng thạnh, trí tuệ đầy đủ; đó là pháp thứ ba. Nhà vua tập đủ các loại kỹ thuật: cưỡi voi, xe ngựa, đao mâu, cung tên, phương pháp chiến đấu; không thứ nào là không biết; đó là pháp thứ tư. Nhà vua có uy lực lớn, thâu nhiếp các tiểu vương; không ai không thần phục; đó là pháp thứ năm. Nhà vua khéo léo về ngôn ngữ, lời nói dịu dàng, đầy đủ nghĩa và vị; đó là pháp thứ sáu. Nhà vua có tài bảo dồi dào, kho tàng đầy ắp; đó là pháp thứ bảy. Nhà vua có trí mưu, dũng mãnh, quả cảm, không hề run sợ; đó là pháp thứ tám.17 Nhà vua thuộc dòng Sát-lị kia thành tựu tám pháp này. c. Bốn thành tựu của đại thần “Thế nào là đại thần18 thành tựu bốn pháp? Đại thần Bà-la-môn kia từ bảy đời nay cha mẹ đều chân chính không bị người khinh chê; đó là pháp thứ nhất. Đại thần đọc tụng thông suốt ba bộ dị học, có khả năng phân tích các loại kinh thư; thế điển u vi, không thứ nào không tổng luyện; lại giỏi phép xem tướng đại nhân, dự đoán tốt xấu, tế tự nghi lễ; đó là pháp thứ hai. Lại nữa, đại thần giỏi về [99b] ngôn ngữ, lời nói dịu dàng, nghĩa vị đầy đủ; đó là pháp thứ ba. Lại nữa, Đại thần có trí mưu, dũng cảm, quả quyết, không hề run sợ; thấu hiểu tất cả mọi pháp tế tự; đó là pháp thứ tư.

17
Tám yếu tố này hơi khác với bản Pl. (D.i. 137): 1. thuần chủng
(sujāta), 2. dung sắc (abhirūpa), 3. giàu có (aḍḍha), 4. uy lực
(balavā), 5. tín tâm (saddha), 6. học rộng (bahussuta), 7. giỏi
ngôn ngữ (bhāsitassa attham janāti), 8. hiền minh (paṇdta).
18
Đây chỉ đại thần Bà-la-môn, tức vị tư tế của vua (purohita-
brāhmaṇa).

“Bấy giờ, vua thành tựu tám pháp; đại thần Bà-la-
môn thành tựu bốn pháp; và vua có đủ bốn viện trợ.
Đó là, ba pháp tế tự, với mười sáu tư cụ tế tự.19
4. Cử hành tế đàn
a. Mười sáu khai giải
“Bấy giờ, đại thần Bà-la-môn ở nơi ngôi nhà mới
khai giải tâm ý của vua bằng mười sáu việc, dứt trừ ý
tưởng nghi ngờ của vua. Mười sáu việc ấy là gì? Đại
thần tâu vua:
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng từ bảy đời trở lại cha mẹ vua không chân
chính, thường bị người khinh chê. Giả sử có lời ấy,
Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại vương từ
bảy đời nay cha mẹ đều chân chính.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng dung mạo xấu xí, không thuộc dòng dõi
Sát-lị. Giả sử có lời ấy, Đại vương vẫn không bị ô uế.
Vì sao? Đại vương có dung mạo đoan chính, thuộc
dòng dõi Sát-lị.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không có giới tăng thượng, trí tuệ không
đầy đủ. Giả sử có lời như vậy, Đại vương vẫn không
bị ô uế. Vì sao? Đại vương giới đức tăng thượng, trí
tuệ đầy đủ.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành
đại tự, nhưng không giỏi các thuật: cỡi voi, xe ngựa,

19
Bốn đức tính theo bản Pl. (D.i.. ibid.): 1. huyết thống (sujāta),
2. tụng đọc (ajjhāyaka), 3. có giới đức (sīlavā), 4. hiền minh
(paṇḍita)

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

các thứ binh pháp cũng không biết. Giả sử có lời như
vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại vương
giỏi các kỹ thuật, binh pháp chiến trận, không thứ nào
không biết
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không có uy lực lớn để thống nhiếp các tiểu
vương. Giả sử có lời như vậy, Đại vương vẫn không
bị ô uế. Vì sao? Đại vương có uy lực lớn, thống nhiếp
các tiểu vương.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không giỏi ngôn ngữ; lời nói thô lỗ, không
đủ nghĩa vị. Giả sử có lời như vậy, Đại vương vẫn
không bị ô uế. Vì sao? Đại vương giỏi ngôn ngữ, lời
nói dịu dàng, đầy đủ nghĩa và vị.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không có nhiều tài bảo. Giả sử có lời như
vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại vương
có nhiều tài bảo, kho lẫm tràn đầy.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không có trí mưu, ý chí khiếp nhược. Giả sử
có lời như vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao?
Đại vương có trí mưu, dũng mãnh và quả cảm, không
hề khiếp nhược.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không nói với [99c] nội cung. Giả sử có lời
như vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại
vương muốn tế tự, trước đã nói cho nội cung.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không nói với Thái tử và các Hoàng tử. Giả
sử có lời như vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì

sao? Đại vương muốn tế tự, trước đã nói với Thái tử
và các Hoàng tử.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không nói với quần thần. Giả sử có lời như
vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại vương
muốn tế tự, trước đã nói với quần thần.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng không nói với tướng sĩ. Giả sử có lời như
vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Đại vương
muốn tế tự, trước đã nói với Tướng sĩ.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng Bà-la-môn Đại thần từ bảy đời trở lại cha
mẹ không chân chính, bị người khinh chê. Giả sử có
lời như vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao?
Tôi bảy đời trở lại cha mẹ chân chính, không bị người
khinh chê.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng Bà-la-môn Đại thần không đọc tụng thông
suốt ba bộ dị học, không có khả năng phân tích các
thứ kinh thư, thế điển u vi không hề lão luyện, không
giỏi phép xem tướng đại nhân, dự đoán cát hung, tế tự
nghi lễ. Giả sử có lời như vậy, Đại vương vẫn không
bị ô uế. Vì sao? Tôi đọc tụng thông suốt ba bộ dị học,
có khả năng phân tích các thứ kinh thư, thế điển u
vi không thứ nào không lão luyện, lại giỏi phép xem
tướng đại nhân, dự đoán cát hung, tế tự nghi lễ.
“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng Bà-la-môn Đại thần không giỏi ngôn ngữ;
nói năng thô lỗ, nghĩa vị không đủ. Giả sử có lời như
vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Tôi khéo léo
nơi ngôn ngữ; nói năng dịu dàng, đầy đủ nghĩa và vị.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

“Hoặc có người nói, nay vua Sát-lị muốn cử hành đại
tự, nhưng Bà-la-môn Đại thần không đủ mưu trí, ý chí
khiếp nhược, không hiểu rõ phép tế tự. Giả sử có lời
như vậy, Đại vương vẫn không bị ô uế. Vì sao? Tôi đủ
mưu trí, ý chí không khiếp nhược, không phép tế tự
nào mà không hiểu rõ.”
Phật bảo Cứu-la-đàn-đầu:
“Nhà Vua có mười sáu chỗ ngờ vực, mà đại thần kia
cởi mở ý vua bằng mười sáu việc như thế.”
b. Mười hành sự
Rồi Phật nói tiếp:
“Bấy giờ, vị đại thần ở nơi ngôi nhà mới, bằng mười
sự hành,20 chỉ bày, khuyến khích, khiến cho được ích
lợi, hoan hỷ cho nhà vua. Những gì là mười?
“Vị Đại thần nói: Khi Đại vương tế tự, những kẻ sát
sinh hay những kẻ không sát sinh cùng tụ hội đến.
Hãy bố thí cho họ một cách bình đẳng. Nếu có những
kẻ sát sinh [100a] đến, cũng bố thí cho, và kẻ kia sẽ
tự biết lấy.21 Kẻ không sát sinh đến, cũng bố thí cho,
vì lý do ấy mà bố thí; bố thí với tâm như vậy.22 Nếu

20
Sự hành 事行. D.i. 138: dasa-ākārā, 10 hành tướng: pubbeva yaññā
das’ ākārehi paṭigghāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinodetuṃ, trước khi tế
tự, bằng 10 phương pháp để loại trừ những sự hối tiếc.
21
D 5 (i. 138): tesaññeva tena: sự (sát sinh) đó thuộc về chúng. Sớ
giải: tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavassati na aññesan
ti, bằng tội ác ấy chính chúng chứ không phải ai khác sẽ nhận báo
ứng không mong muốn.
22
D.i. 138: pāṇātipātā paṭiviratā te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ,
modataṃ bhavaṃ cittam eva bhavaṃ antaraṃ pasādetu, những
người không sát sinh, đối với họ, bố thí, cúng dường, hoan hỷ, nội
tâm sinh khởi tịnh tín.

có những kẻ trộm cắp, tà dâm, hai lưỡi, ác khẩu, nói
dối, ỷ ngữ, tham lam, tật đố, tà kiến, cùng tụ hội đến,
hãy bố thí cho họ. Kẻ kia sẽ tự biết lấy. Nếu những
kẻ không trộm cắp,… (cho đến), có chính kiến, cùng
đến, cũng hãy bố thí cho họ, vì sự ấy mà bố thí, bố thí
với tâm như vậy.”
Phật lại nói với Bà-la-môn:
“Vị đại thần kia, bằng mười sự hành này, chỉ bày,
khuyến khích, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ.
c. Ba hối tâm
“Rồi thì, vua Sát-lị kia ở nơi ngôi nhà mới sinh ba tâm
hối tiếc. Vị Đại thần khiến cho được dứt trừ. Ba tâm
hối là gì?
“Nhà vua sinh tâm hối tiếc rằng: Ta nay tổ chức đại
tự, đã làm đại tự, sẽ làm đại tự, đang làm đại tự. Tốn
nhiều tài bảo. Đại thần tâu vua: Đại vương đã tổ chức
đại tự, đã bố thí, sẽ bố thí, đang bố thí. Không nên
sinh hối tiếc đối với tế tự có phước này.
“Như thế, nhà vua khi ở ngôi nhà mới có ba sự hối
tiếc, đã được Đại thần dứt trừ.”
Phật lại nói với Bà-la-môn:
“Bấy giờ, vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, vào ngày 15,
khi trăng tròn, ra khỏi ngôi nhà mới, tại khoảng đất
trống trước nhà, đốt lên một đống lửa lớn. Tay vua
cầm bình dầu rót lên ngọn lửa, xướng lên rằng: ‘Hãy
cho! Hãy cho!’23
“Khi ấy phu nhân của vua hay tin nhà vua vào ngày
22
Bản Pl. không có chi tiết này.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

15 trăng tròn ra khỏi nhà mới, tại khoảng đất trống trước nhà, đốt lên một đống lửa lớn, tay cầm bình dầu rót lên ngọn lửa, xướng lên rằng: ‘Hãy cho! Hãy cho!’ Bà cùng với thể nữ cầm nhiều tài bảo, đi đến chỗ vua, tâu vua rằng: ‘Các tạp bảo này, giúp Đại vương làm tế tự.’ Này Bà-la-môn, nhà vua liền nói với phu nhân và thể nữ rằng: ‘Thôi, đủ rồi! Các ngươi như thế là đã cúng dường rồi. Ta có sẵn tài bảo riêng mình, đủ để tế tự.’ Phu nhân và các thể nữ suy nghĩ: ‘Chúng ta không nên mang các bảo vật này trở về nội cung. Nếu khi đức vua thiết lễ đại tự ở phương Đông, chúng ta sẽ dùng để hỗ trợ. Này Bà-la-môn, sau đó nhà vua ở phương Đông thiết lễ đại tự, khi ấy phu nhân và các thể nữ liền đem các bảo vật ấy trợ giúp thiết lễ đại tự. d. Bốn tham dự “Bấy giờ, Thái tử, Hoàng tử, hay tin nhà vua, vào ngày 15 trăng tròn, ra khỏi nhà mới, tại khoảng đất trống trước nhà, đốt lên một đống lửa lớn, tay cầm bình dầu rót lên ngọn lửa, xướng lên rằng: ‘Hãy cho! Hãy cho!’ Thái tử, Hoàng tử cầm nhiều tài bảo, đi đến chỗ vua, tâu vua rằng: ‘Các tạp bảo này, giúp Đại vương làm tế tự.’ Này Bà-la-môn, nhà vua liền nói với Thái tử và Hoàng tử: ‘Thôi, đủ rồi! Các ngươi như thế là đã cúng dường rồi. Ta có sẵn tài bảo riêng mình, đủ để tế tự.’ [100b] Thái tử, Hoàng tử suy nghĩ: ‘Chúng ta không nên mang các bảo vật này trở về. Nếu khi đức vua thiết lễ đại tự ở phương Nam, chúng ta sẽ dùng để hỗ trợ.’ Này Bà-la-môn, sau đó nhà vua ở phương thiết lễ đại tự, khi ấy Thái tử, Hoàng tử liền đem các bảo vật ấy trợ giúp thiết lễ đại tự.

“Cũng vậy, đại thần cầm tài bảo đến, hỗ trợ vua tế tự
ở phương Tây. Tướng sĩ cầm tài bảo đến hỗ trợ vua tế
tự ở phương Bắc.”24
Phật lại nói với Bà-la-môn:
“Nhà vua kia khi cử hành đại tự không giết bò, dê và
các chúng sinh; chỉ dùng bơ, sữa, dầu mè, mật, đường
đen, đường mía25 để tế tự.”
Phật lại nói với Bà-la-môn:
“Vua Sát-lị kia khi cử hành đại tự, khoảng đầu hoan
hỷ, khoảng giữa hoan hỷ, khoảng cuối hoan hỷ. Đó là
phép tổ chức tế tự.”
e. Kết quả tế đàn
Phật lại nói với Bà-la-môn:26
“Vua Sát-lị kia, sau khi cử hành đại tự, cạo bỏ râu tóc,
bận ba pháp y, xuất gia hành đạo, tu bốn vô lượng
tâm. Khi thân hoại mạng chung, sinh lên cõi Phạm
thiên.
“Phu nhân của vua, sau khi cử hành đại tự, cũng cạo
tóc, bận ba pháp y, xuất gia hành đạo, hành bốn phạm
hạnh. Khi thân hoại mạng chung, sinh lên cõi Phạm
thiên.
“Đại thần Bà-la-môn sau khi chỉ dẫn vua tế tự bốn
phương, cũng tổ chức đại thí, sau đó cạo bỏ râu tóc,

24
Bốn tư trợ, đã nói đoạn trên. Xem cht. 15. Bản Pl. nói 4 tư trợ của
đại tự tổ chức tùy hậu tế (anuyāgino homā).
25
Hán: tô 酥, nhủ 乳, ma du 麻油, mật 蜜, hắc mật 黑蜜, thạch mật
石蜜. Pāli: sappi, tela, navanīta, dadhi, madhu, phāṇita: bơ, dầu
mè, bơ sống (sinh tô), sữa đông, mật, đường mía.
26
Các chi tiết kể sau đó không có trong bản Pl..

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

bận ba pháp y, xuất gia hành đạo, hành bốn phạm
hạnh. Khi thân hoại mạng chung, sinh lên cõi Phạm
thiên.”
Phật lại nói với Bà-la-môn:
“Bấy giờ, nhà vua bằng ba pháp tế tự, mười sáu tư cụ
tế tự, đã tổ chức thành công đại tự. Ý ông nghĩ sao?”
5. Tiền thân Phật
Cứu-la-đàn-đầu nghe Phật nói, im lặng không trả lời.
Lúc ấy, năm trăm Bà-la-môn hỏi Cứu-la-đàn-đầu:
“Những điều Sa-môn Cù-đàm nói thật vi diệu, sao
Đại sư im lặng không trả lời?”
Cứu-la-đàn-đầu đáp:
“Những điều Sa-môn Cù-đàm nói thật là vi diệu.
Không phải tôi không thừa nhận. Lý do mà tôi im
lặng, là vì có điều suy nghĩ. Sa-môn Cù-đàm nói sự
việc này, không nói là nghe từ người khác. Tôi thầm
nghĩ: Há Sa-môn Cù-đàm không phải là vua Sát-lị
kia chăng? Hoặc giả là vị Đại thần Bà-la-môn kia
chăng?”
Bấy giờ Thế Tôn nói với Cứu-la-đàn-đầu:
“Lành thay, lành thay! Ông quán sát Như Lai, thật sự là
thích hợp. Vua Sát-lị cử hành đại tự lúc ấy há phải là ai
khác chăng? Chớ nhận xét như thế. Người ấy chính bản
thân Ta vậy. Ta lúc bấy giờ đã huệ thí rất lớn.”

III. TẾ ĐÀN TỐI THẮNG 1. Công đức bố thí Cứu-la-đàn-đầu bạch Phật rằng:

“Chừng ấy thôi, ba loại tế tự và mười sáu tư cụ tế tự,
là được quả báo lớn, hay còn có cái gì hơn thế nữa
không?”
Phật nói: “Có.”
Hỏi: “Đó là cái gì?”
Phật nói:
“So với ba tế tự và mười sáu tế cụ, nếu thường [100c]
cúng dường chúng Tăng, không để gián đoạn, công
đức còn hơn nhiều.”
Lại hỏi:
“So với ba tế tự và mười sáu tế cụ, nếu thường cúng
dường chúng Tăng, không để gián đoạn, do thế
công đức tối thắng. Nhưng còn có cái tối thắng nữa
không?”
Phật nói: “Có.”
Lại hỏi: “Đó là cái gì?”
Phật nói:
“Nếu bằng ba tế tự và mười sáu tế cụ, và thường cúng
dường chúng Tăng không để gián đoạn, chẳng bằng
vì chiêu-đề Tăng mà dựng tăng phòng, nhà cửa, lầu
gác. Thí ấy tối thắng.”
Lại hỏi:
“Bằng ba tế tự và mười sáu tế cụ, và thường cúng
dường chúng Tăng không để gián đoạn, và vì chiêu đề
Tăng mà dựng tăng phòng, nhà cửa, lầu gác; phước ấy
tối thắng. Những có cái gì hơn thế chăng?”
Phật nói: “Có.”
Lại hỏi:

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

“Đó là cái gì?”
Phật nói:
“Nếu bằng ba tế tự và mười sáu tế cụ, và thường cúng
dường chúng Tăng không để gián đoạn, và vì chiêu
đề Tăng mà dựng tăng phòng, nhà cửa, lầu gác; chẳng
bằng khởi tâm hoan hỷ, miệng tự phát thành lời rằng:
Tôi quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Phước này
tối thắng.”
Lại hỏi:
“Chừng ấy ba pháp quy y được quả báo lớn, hay còn
có cái gì hơn nữa?”
Phật nói: “Có.”
Hỏi: “Đó là cái gì?”
Phật nói:
“Nếu với tâm hoan hỷ thọ và hành năm giới, suốt đời
không giết, không trộm, không tà dâm, không dối,
không uống rượu; phước này tối thắng.”
Lại hỏi: “Chừng ấy ba pháp tế tự (...), cho đến năm
giới, được quả báo lớn hay còn có cái gì hơn nữa?”
Phật nói: “Có.”
Lại hỏi: “Đó là cái gì?”
Phật nói:
“Nếu có thể bằng từ tâm nhớ nghĩ chúng sinh bằng
khoảnh khắc vắt sữa bò; phước ấy tối thắng.”
Lại hỏi: “Chừng ấy ba pháp tế tự, cho đến từ tâm,
được quả báo lớn, hay còn có cái gì hơn nữa?”
Phật nói: “Có.”

Lại hỏi: “Đó là cái gì?”
2. Thành tựu tam minh
Phật nói:
“Nếu Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác xuất hiện
ở đời, có người theo Phật pháp xuất gia tu đạo, mọi
đức đều hoàn bị,… (cho đến), đầy đủ ba minh, diệt
các sự tối tăm, đầy đủ tuệ minh. Vì sao? Vì không
buông lung, ưa sống nơi thanh vắng; phước này tối
thắng.”
Cứu-la-đàn-đầu bạch Phật:
“Thưa Cù-đàm! Tôi vì tế tự mà chuẩn bị bò, dê mỗi
thứ năm trăm con. Nay sẽ thả hết, mặc chúng tùy ý đi
tìm cỏ, nước. Tôi nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y
Tăng, xin nhận tôi làm ưu-bà-tắc trong Chính pháp.
Từ nay về sau, cho đến hết đời, không giết, không
trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu. Cúi
mong Thế Tôn cùng đại chúng nhận lời mời sáng mai
của tôi.”
Bấy giờ, [101a] Thế Tôn im lặng nhận lời.
Bà-la-môn thấy Phật im lặng nhận lời, liền đứng dậy
lễ Phật, đi quanh ba vòng, rồi lui ra.

IV. CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU ĐẮC QUẢ
Trở về nhà, ông sửa soạn đủ các loại hào soạn. Sáng
hôm sau, khi đến thời, Thế Tôn khoác y, cầm bát, cùng
với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi
vị, đi đến nhà Bà-la-môn, ngồi trên chỗ dọn sẵn. Khi
ấy Bà-la-môn tự tay châm chước, cúng Phật và Tăng.
Ăn xong, thâu y bát, dùng nước rửa xong, Phật đọc

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

cho Bà-la-môn nghe một bài tụng:
Tế tự, lửa là nhất.
Đọc tụng, thơ27 là nhất.
Loài người, vua là nhất.
Các sông, biển là nhất.
Các sao, trăng là nhất.
Ánh sáng, mặt trời nhất.
Trên, dưới và bốn phương,
Phàm sinh vật hiện hữu,
Chư Thiên và người đời,
Duy Phật là tối thượng.
Ai muốn cầu đại phúc,
Hãy cúng dường Tam bảo.
Bấy giờ Cứu-la-đàn-đầu dọn một chỗ ngồi khiêm
nhượng ngồi trước Phật. Thế Tôn thuyết pháp cho
ông theo thứ tự, chỉ bày, khuyến khích, khiến được
lợi ích, hoan hỷ. Ngài nói về thí, về giới, về sinh thiên;
nói dục là tai họa, là hữu lậu, là chướng ngại, xuất ly
là tối thượng, phân bố, hiển thị các hành thanh tịnh.
Rồi Thế Tôn quán sát Bà-la-môn, ý chí đã mềm dịu,
ấm cái đã vơi nhẹ, dễ được điều phục. Như thường
pháp của chư Phật, Ngài giảng thuyết cho ông về Khổ

27 Hán: thi 詩, thi kệ. Bài kệ này không có trong D 5, nhưng cũng được tìm thấy trong Sn 568: aggihuttamukhā yaññā, sāvittī chandaso mukhaṃ; rājā mukhaṃ manussānaṃ, nadīnaṃ sāgaro mukhaṃ. Nakkhattānaṃ mukhaṃ cando, ādicco tapataṃ mukhaṃ; puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukhan”ti. Trong các tán ca, dẫn đầu là nhã ngữ; trong loài người, đứng đầu là vua; trong các sông, biển là nhất; trong các sao, trăng là nhất; trong các ánh sáng, mặt trời là nhất; những ai mong cầu phước báo, sự cúng dường Tăng là hàng đầu.

thánh đế, phân biệt hiển thị, thuyết Tập thánh đế, Tập
diệt thánh đế, Xuất yếu thánh đế. Cứu-la-đàn-đầu ngay
trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu, đắc pháp nhãn tịnh.
Cũng như tấm lụa trắng rất dễ nhuộm màu, Bà-la-môn
Cứu-la-đàn-đầu cũng vậy, thấy pháp, đắc pháp, thành
tựu đạo quả, quyết định an trú, tự tín không do ai, đắc
vô sở úy, bèn bạch Phật rằng:
“Nay con ba lần xin quy y Phật, Pháp, Thánh chúng.
Nguyện Phật chấp thuận con là một ưu-bà-tắc ở trong
Chính pháp. Từ nay về sau, cho đến trọn đời, không
giết, không trộm, không tà dâm, không dối, không
uống rượu.”
Rồi lại bạch Phật tiếp rằng:
“Cúi mong Thế Tôn nhận lời mời của con trong bảy
ngày.”
Thế Tôn khi ấy im lặng nhận lời.
Trong bảy ngày ấy, Bà-la-môn tự tay châm chước,
cúng Phật và Tăng. Qua bảy ngày, Thế Tôn du hành
trong nhân gian.28
Phật đi chưa bao lâu, Cứu-la-đàn-đầu mắc bịnh mà
mạng chung. Khi ấy, số đông Tỳ-kheo nghe tin Cứu-
la-đàn-đầu sau khi cúng dường Phật bảy ngày, và khi
Phật đi chưa lâu, ông lâm bịnh mà mạng chung. Các
Tỳ-kheo này bèn nghĩ thầm rằng: “Người kia nay
mạng chung, sẽ sinh về đâu?” Rồi các Tỳ-kheo đi đến
chỗ Phật, lễ dưới chân Phật xong, ngồi xuống một
bên, bạch Phật rằng:
“Cứu-la-đàn-đầu nay mạng chung, sẽ sinh về đâu?”
28
Chi tiết tiếp theo không có trong bản Pāli.

TRƯỜNG A HÀM – KINH CỨU-LA-ĐÀN-ĐẦU

Phật nói với các Tỳ-kheo:
“Người ấy tịnh tu phạm hạnh, thành tựu pháp và tùy
pháp, và cũng không bị xúc nhiễu bởi pháp,29 do đã
đoạn trừ năm hạ phần kết, hiện bát Niết-bàn ở nơi kia,
không trở lại cõi này nữa.”
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những lời Phật
dạy, hoan hỷ phụng hành.30

29
Hán: diệc bất ư pháp hữu sở xúc nhiễu 亦不於法有所觸 擾.
30
Bản hán, hết quyển 15.

24. KINH KIÊN CỐ
[101b15] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại thành Na-lan-đà,1 trong rừng Ba-
bà-lị-yểm,2 cùng đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.

I. HIỂN THỊ PHÁP THƯỢNG NHÂN
1. Đề nghị của Kiên Cố
Bấy giờ, có người con trai trưởng giả, tên gọi Kiên
Cố,3 đi đến chỗ Phật, cúi lạy sát chân Phật, rồi ngồi
xuống một bên. Khi ấy, con trai trưởng giả Kiên Cố
bạch Phật rằng:
“Lành thay, Thế Tôn, cúi mong Thế Tôn giáo sắc các Tỳ-
kheo, nếu có Bà-la-môn, Trưởng giả tử hay Cư sỹ đến,
hãy hiện thần thông,4 hiển thị pháp thượng nhân.”5
Phật nói với Kiên Cố:
“Ta không bao giờ dạy các Tỳ-kheo hiện thần túc,
pháp thượng nhân, cho Bà-la-môn, Trưởng giả, Cư
sỹ.6 Ta chỉ dạy các đệ tử ở nơi thanh vắng nhàn tĩnh

* 第三分堅固經第五
1
Na-lan-đà thành 那闌陀城. Pl.: Nālanda.
2
Ba-bà-lị-yểm lâm 波婆利 掩 林. Pl.: Pāvārikambavana.
3
Trưởng giả tử Kiên Cố 長者子堅固. Pl.: Kevaddho gahapati-
putto.
4
Thần túc 現神足. Pl.: iddhi-pāṭihāriya, thần biến thị đạo.
5
Thượng nhân pháp 上人法. Pl.: uttarimanussadhamma.
6
D11.: gihīnaṃ odātavasanānaṃ, cho những người tại gia áo
trắng.

mà trầm tư về đạo. Nếu có công đức, nên giấu kín.
Nếu có sai lầm, nên tự mình bày tỏ.”
Kiên Cố, con trai trưởng giả, lại bạch Phật:
“Cúi mong Thế Tôn giáo sắc các Tỳ-kheo, nếu có Bà-
la-môn, Trưởng giả tử hay Cư sỹ đến, hãy hiện thần
thông, hiển thị pháp thượng nhân.”
Phật lại nói với Kiên Cố:
“Ta không bao giờ dạy các Tỳ-kheo hiện thần túc,
pháp thượng nhân, cho Bà-la-môn, Trưởng giả, Cư
sỹ. Ta chỉ dạy các đệ tử ở nơi thanh vắng nhàn tĩnh mà
trầm tư về đạo. Nếu có công đức, nên giấu kín. Nếu có
sai lầm, nên [101c] tự minh bày tỏ.”
Khi ấy Kiên Cố, con Trai trưởng giả, bạch Phật rằng:
“Con đối với pháp thượng nhân không có gì nghi ngờ.
Nhưng thành Na-lan-đà này, quốc thổ thịnh vượng,
nhân dân đông đúc, nếu ở đó mà hiện thần túc, sẽ ích
lợi cho nhiều người. Phật và chúng Tăng khéo hoằng
hóa đạo.”
Phật nói với Kiên Cố:
“Ta không bao giờ dạy các Tỳ-kheo hiện thần túc,
pháp thượng nhân, cho Bà-la-môn, Trưởng giả, Cư
sỹ. Ta chỉ dạy các đệ tử ở nơi thanh vắng nhàn tĩnh mà
trầm tư về đạo. Nếu có công đức, nên giấu kín. Nếu
có sai lầm, nên tự bày tỏ. Vì sao vậy? Có ba loại thần
túc. Những gì là ba? Một, thần túc; hai, quán sát tâm
người; ba, giáo giới.7

7 Thần túc 神 足, trong bản Hán dịch này, từ thần túc được dùng cho hai từ khác nhau. (a) Pl.: iddhi-pāda (Skt. ṛddhi-pāda), thần túc, hoặc

TRƯỜNG A HÀM – KINH KIÊN CỐ

2. Ba thị đạo
a. Thần biến thị đạo
“Thế nào là thần túc? Này con trai Trưởng giả, Tỳ-
kheo tập8 vô lượng thần túc, có thể từ một thân biến
thành vô số; từ vô số thân hiệp trở lại thành một thân;
hoặc xa, hoặc gần, núi, sông, vách đá, thảy đều tự tại
vô ngại, như đi trong hư không. Ở giữa hư không mà
ngồi kết già y như chim bay. Ra, vào lòng đất y như
trong nước. Hoặc đi trên nước như đi trên đất. Mình
bốc khói, lửa, như đống lửa lớn. Tay sờ mặt trời, mặt
trăng. Đứng cao đến Phạm thiên. Nếu có Trưởng giả
hay Cư sỹ đã có tín tâm thấy Tỳ-kheo hiện vô lượng
thần túc, đứng cao đến Phạm thiên, sẽ đi đến các
Trưởng giả, Cư sỹ chưa có tín tâm khác, mà nói rằng:
‘Tôi thấy Tỳ-kheo hiện vô lượng thần túc, đứng cao
đến Phạm thiên.’ Trưởng giả hay Cư sỹ kia, những
người chưa có tín tâm, nói với những người đã có
tín tâm rằng: ‘Tôi nghe nói có thần chú cù-la9 có khả
năng hiện vô lượng thần biến như vậy..., (cho đến),

nói thần thông 神通, thần biến 神 變 hay như ý túc 如意足. (b) Pl.: pāṭihāriya (Skt. prātihārya), nơi khác dịch là thị đạo 示導 (hướng dẫn, lôi cuốn chú ý). Xem giải thích của kinh đoạn sau. Ở đây, ba loại thần: 1. thần túc 神足; 2, quán sát tha tâm 觀察他心; 3, giáo giới 教 誡; hay ba thị đạo, theo Huyền Trang: 1. thần biến thị đạo 神變示 導 (Pl.: iddhi-pāṭihāriya, Skt. ṛddhi- prātihārya), 2. ký tâm thị đạo 記心示導 (Pl.: ādesanā-pāṭihāriya, Skt. ādeśanā-prātihārya), 3. giáo giới thị đạo 教誡示導 (Pl.: anusāsani-pāṭihāriya, Skt. anuśāsana- prātihārya). Xem T 1536 (Tập dị), tr. 389b17. 8 Tập 習. Pl.: paccanubhoti, thể nghiệm. 9 Cù-la chú 瞿羅咒. Thập tụng luật 9 (T 1435): 劬羅呪. Phiên Phạn ngữ 1 (T2130): cù-la chú 劬 羅 呪, nên nói là ba-la 波羅, dịch là bĩ ngạn彼 岸. (Pl.?). D11.: gandhārī vijjā. Trong bản Hán, chú gandhārī (càn-đà-

đứng cao đến Phạm Thiên.”
Phật bảo Kiên Cố, con trai Trưởng giả:
“Những người chưa có tín tâm kia nói như vậy há
không phải là hủy báng sao?”
Kiên Cố đáp:
“Đó thật sự là lời hủy báng vậy.”
Phật nói:
“Ta vì vậy không giáo sắc các Tỳ-kheo hiện thần túc,
pháp thượng nhân, mà chỉ dạy các đệ tử ở nơi thanh
vắng nhàn tĩnh mà trầm tư về đạo. Nếu có công đức,
nên giấu kín. Nếu có sai lầm, nên tự bày tỏ. Như vậy,
này con trai Trưởng giả, đó chính là loại thần túc mà
các đệ tử Ta thị hiện.
b. Ký tâm thị đạo
“Sao gọi là thần túc quán sát tâm người? Ở đây, Tỳ-
kheo hiện vô lượng thần túc quán sát; quán sát những
pháp được nhớ nghĩ trong tâm chúng sinh; những việc
được làm trong xó tối cũng có thể nhận biết. Nếu có
Trưởng giả hay Cư sỹ đã có tín tâm thấy Tỳ-kheo hiện
vô lượng thần túc quán sát; quán sát những pháp được
nhớ nghĩ trong tâm chúng sinh; [102a] những việc
được làm trong xó tối cũng có thể nhận biết, sẽ đi đến
các trưởng giả, cư sỹ chưa có tín tâm khác, mà nói
rằng: ‘Tôi thấy Tỳ-kheo hiện vô lượng thần túc quán
sát; quán sát những pháp được nhớ nghĩ trong tâm
chúng sinh; những việc được làm trong xó tối cũng

la) này dùng cho thuật đọc ý nghĩ người khác. Sớ giải: có hai loại chú gandhārī, tiểu chú cūḷa-gandhārī và đại chú mahāgandhārī.

TRƯỜNG A HÀM – KINH KIÊN CỐ

có thể nhận biết.’ Trưởng giả hay Cư sỹ kia, những
người chưa có tín tâm, nói với những người đã có tín
tâm rằng: ‘Tôi nghe nói có thần chú càn-đà-la10 có khả
năng hiện vô lượng thần biến như vậy... (cho đến),
đứng cao đến Phạm Thiên.”
Phật bảo Kiên Cố, con trai Trưởng giả:
“Những người chưa có tín tâm kia nói như vậy há
không phải là hủy báng sao?”
Kiên Cố bạch Phật:
“Đó thật sự là lời hủy báng vậy.”
Phật nói:
“Ta vì vậy không giáo sắc các Tỳ-kheo hiện thần túc,
pháp thượng nhân, mà chỉ dạy các đệ tử ở nơi thanh
vắng nhàn tĩnh mà trầm tư về đạo. Nếu có công đức,
nên giấu kín. Nếu có sai lầm, nên tự bày tỏ. Như vậy,
này con trai trưởng giả, đó chính là loại thần túc quán
sát mà các đệ tử Ta thị hiện.
c. Giáo giới thị đạo
“Thế nào là giáo giới thần túc? Này con trai Trưởng
giả, nếu Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính Giác xuất
hiện ở đời, mười hiệu đầy đủ, ở giữa chư Thiên, người
đời, Ma hoặc Ma thiên, Sa-môn, Bà-la-môn, mà tự
thân chứng ngộ, rồi giảng thuyết cho người khác, pháp
ấy khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối thảy đều
thiện xảo, nghĩa và vị thanh tịnh, phạm hạnh đầy đủ.

10
Càn-đà-la chú 乾陀羅咒; Thập tụng luật 9: kiền-đà-la chú乾/揵
揵陀羅呪. Pl. gandhāra. D11: chú gandhāra dùng cho thuật biến
hóa. Đọc ý nghĩ người khác bằng chú maṇikā.

Nếu có Trưởng giả hoặc Cư sỹ, sau khi nghe, ở trong
đó phát sinh tín tâm. Khi đã có tín tâm, vị ấy ở trong
đó quán sát, suy nghĩ rằng: ‘Ta không nên sống tại
gia. Nếu sống tại gia, trói buộc liên miên, không thể
thanh tịnh tu hành phạm hạnh. Nay ta hãy cạo bỏ râu
tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, đủ các công đức,…
(cho đến), thành tựu ba minh, diệt trừ những sự tối
tăm, phát sinh ánh sáng đại trí. Vì sao vậy? Ấy là do
tinh cần, ưa sống một mình chỗ thanh vắng, chính
niệm, chính tri, mà được vậy. Này con trai Trưởng
giả, đó là giáo giới thần túc mà Tỳ-kheo của Ta thị
hiện vậy.”
Bấy giờ, Kiên Cố, con trai Trưởng giả, bạch Phật
rằng:
“Có Tỳ-kheo nào thành tựu ba thần túc ấy không?
Phật nói với con trai Trưởng giả:

II. NGHI VẤN CỦA TỲ KHEO THẦN TÚC
1. Trả lời của chư thiên
“Ta không nói phần lớn các Tỳ-kheo đều thành tựu ba
thần túc ấy. Nhưng, này con trai Trưởng giả, có một
Tỳ-kheo11 của Ta ở trong chúng này thầm suy nghĩ
rằng: ‘Thân này, với bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh
viễn diệt tận ở đâu?’ Tỳ-kheo ấy phút chốc hướng vào
con đường thiên giới,12 đi đến chỗ Tứ thiên vương,13

11
Xem cht. 20.
12
Thiên đạo 天道. Pl.: devayāniyo maggo, con đường dẫn đến Chư
Thiên (Dục giới).
13
Tứ thiên vương 四天王. Pl.: Cātumahārājika.

TRƯỜNG A HÀM – KINH KIÊN CỐ

hỏi Tứ thiên vương rằng: ‘Thân này, với bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh viễn diệt tận ở đâu?’ “Này con trai trưởng giả, Tứ thiên vương kia trả lời Tỳ-kheo rằng: ‘Tôi không biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu. Trên tôi còn có trời, gọi là Đao-lị, vi diệu đệ nhất, có đại trí tuệ.[102b] Trời kia có thể biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu.’ “Tỳ-kheo nghe xong, phút chốc hướng theo thiên đạo, đi lên trời Đao-lị, hỏi Chư Thiên: ‘Thân này, với bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh viễn diệt tận ở đâu?’ Chư Thiên Đao-lị trả lời: ‘Tôi không biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu. Bên trên còn có trời, gọi là Diệm-ma,14 vi diệu đệ nhất, có đại trí tuệ. Trời ấy có thể biết.’ Tỳ- kheo liền lên đó hỏi, nhưng nơi ấy vẫn không biết. “Lần lượt như thế, lên Đâu-suất,15 lên Hóa tự tại,16 lên Tha hóa tự tại thiên,17 thảy đều nói: ‘Tôi không biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu. Bên trên còn có trời, gọi là Phạm-ca-di,18 vi diệu đệ nhất, có đại trí tuệ. Trời ấy có thể biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu.’ 2. Trả lời của Phạm Thiên “Tỳ-kheo ấy phút chốc hướng vào Phạm đạo.19 Lên

14
Diệm-ma 焰摩. Pl.: Yāma.
15
Đâu-suất 兜率. Pl.:Tuṣita.
16
Hóa tự tại 化自在. Pl.: Nimmānarati.
17
Tha Hóa Tự Tại 他化自在. Pl.: Paranimmaitavasavattī.
18
Phạm-ca-di 梵迦夷: Phạm thân thiên 梵身天(Phạm chúng thiên
梵眾天), tầng thứ nhất trong 3 tầng thuộc Sơ thiền thiên. Pl.:
Brahmakāyika.
19
Phạm đạo 梵道 .Pl.: brahmayāniyo maggo, con đường dẫn lên
Phạm thiên giới.

đến đây, Tỳ-kheo hỏi chư thiên Phạm thiên: ‘Thân này, với bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh viễn diệt tận ở đâu?’ Vị Phạm thiên kia trả lời Tỳ-kheo: ‘Tôi không biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu. Nay có Đại Phạm thiên vương, đấng Vô Năng Thắng, thống lãnh một nghìn thế giới, phú quý, tôn quý, hào quý, hoàn toàn được tự tại, có khả năng tạo hóa mọi vật, là cha mẹ của chúng sinh. Ngài có thể biết bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu.’ Này con trai Trưởng giả, Tỳ-kheo kia liền hỏi ngay rằng: ‘Ngài Đại Phạm Thiên vương kia hiện đang ở đâu?’ Vị trời ấy đáp: ‘Không rõ Đại Phạm nay đang ở đâu. Nhưng theo ý tôi mà xét, Ngài sẽ xuất hiện giây lát.’ Chưa bao lâu, Phạm Vương hốt nhiên xuất hiện. Này con trai Trưởng giả, Tỳ-kheo kia đến Phạm Vương và hỏi: ‘Thân này, với bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh viễn diệt tận ở đâu?’ Đại Phạm Vương kia nói với Tỳ-kheo: ‘Ta là Đại Phạm, là đấng Vô Năng Thắng, thống lãnh một nghìn thế giới, phú quý, tôn quý, hào quý, hoàn toàn được tự tại, có khả năng tạo hóa mọi vật, là cha mẹ của chúng sinh.’ Tỳ-kheo kia khi ấy nói với Phạm Thiên vương: ‘Tôi không hỏi việc ấy. Tôi hỏi, bốn đại: đất, nước, lửa, gió, vĩnh viễn diệt tận ở đâu.’ “Này con trai trưởng giả, Phạm Vương kia vẫn trả lời Tỳ-kheo: ‘Ta là Đại Phạm Vương,…(cho đến), sáng tạo vạn vật, cha mẹ của chúng sinh.’ Tỳ-kheo lại nói: ‘Tôi không hỏi việc ấy. Tôi hỏi, bốn đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu.’ Này con trai trưởng giả, Phạm Thiên vương, như vậy đến ba lần, không thể trả lời Tỳ-kheo, bốn đại này vĩnh viễn diệt tận ở đâu. Rồi thì, Đại Phạm Vương bèn nắm lấy tay phải của Tỳ-kheo, kéo

TRƯỜNG A HÀM – KINH KIÊN CỐ

ra chỗ kín đáo, nói rằng: ‘Này Tỳ-kheo, nay các Phạm
Thiên đều bảo rằng ta là trí tuệ bậc nhất, không có gì
không biết, không thấy. Vì vậy ta không trả lời Thầy,
vì ta không biết, không [102c] thấy, bốn đại này nơi
đâu vĩnh viễn diệt tận.’ Rồi lại nói tiếp với Tỳ-kheo:
‘Thầy thật là đại ngu ngốc mới bỏ Như Lai mà đi tra
vấn chư Thiên về việc này. Thầy nên đến Thế Tôn mà
hỏi việc này. Như những gì Phật nói, hãy ghi nhớ kỹ.’
Lại bảo Tỳ-kheo: ‘Nay Phật ở tại Xá-vệ, trong vườn
Cấp cô độc. Thầy hãy đến đó mà hỏi.’
“Này con trai Trưởng giả, bấy giờ, Tỳ-kheo hốt nhiên
biến mất khỏi Phạm thiên giới, và trong khoảnh khắc
như tráng sĩ co duỗi cánh tay, đến Xá-vệ, trong vườn
Cấp cô độc, rừng cây Kì-đà. Tỳ-kheo đi đến chỗ Ta,
cúi lạy chân Ta, ngồi sang một bên, bạch Ta rằng:
‘Thế Tôn, nay bốn đại này, đất, nước, lửa, gió, vĩnh
viễn diệt tận ở đâu?’
3. Con chim tìm bờ
Bấy giờ, Ta nói rằng:
“Tỳ-kheo, cũng như thương nhân mang một con ưng20
vào biển. Ở giữa biển, thả chim ưng bay các phương
Đông, Tây, Nam, Bắc trong hư không. Nếu nhìn thấy
đất liền, chim bèn dừng trên đó. Nếu không nhìn thấy,
chim bay trở về thuyền. Tỳ-kheo, ngươi cũng vậy.
Ngươi lên cho đến Phạm thiên để hỏi ý nghĩa đó, cuối
cùng không thành tựu mới trở về Ta. Nay Ta sẽ khiến
cho ngươi thành tựu ý nghĩa đó.”

20 Ưng 鷹. Pl.: tīradassaiṃ sakunaṃ, con chim tìm bờ; không nói chim gì. Sớ giải: một con quạ (kāka) hay một con ó (kulala).

Liền nói bài kệ rằng:
Do đâu không bốn đại:
Đất, nước, lửa và gió?21
Do đâu không thô, tế,
Và dài, ngắn, đẹp, xấu?
Do đâu không danh-sắc,
Vĩnh diệt, không dư tàn?22
Nên đáp: thức vô hình,
Vô biên, tự tỏa sáng;23
Nó diệt, bốn đại diệt;
Thô, tế, đẹp, xấu diệt.
Nơi này danh sắc diệt,
Thức diệt, hết thảy diệt.24
Khi ấy, Kiên Cố, con trai Trưởng giả, bạch Phật
rằng:
“Thế Tôn, Tỳ-kheo ấy tên gì? Làm sao ghi nhớ?”
Phật đáp:

21
D 11 (i 224).: kattha āpo ca paṭhavī tejo vāyo na gādhati? Nơi
nào nước, đất, lửa và gió không trụ vững?
22
D 11. ibid.: kattha nāmañ ca rūpañ ca asesaṃ uparujjhati? Nơi
nào danh và sắc hoại diệt không dư tàn?
23
D 11. ibid.: viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbato pabhaṃ:
Thức vô hình, vô hạn, tỏa sáng khắp tất cả. Từ Pāli: pabha, trong
bản Miến Điện. Sớ thích: kenaci anupakkiliṭṭhatāya samanan-
tato phabhassaran’ti, với ai không còn phiền não ô nhiễm, người
ấy tỏa sáng khắp nơi. Cũng có bản chép là pahaṃ, hoặc do gốc
động từ pajahati: loại bỏ hoàn toàn; hoặc gốc động từ pabhāti:
tỏa sáng.
24
D 11. ibid.: vññāṇassa nirodhena eth’ etaṃ uparujjhatīti: Do
thức diệt, nơi (tất cả) cái đó diệt.

TRƯỜNG A HÀM – KINH KIÊN CỐ

“Tỳ-kheo ấy tên là A-thất-dĩ.25 Hãy ghi nhớ như
vậy.”
Bấy giờ, Kiên Cố, con trai Trưởng giả, nghe những
điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

25 A-thất-dĩ 阿室已. D 11 cũng không nói rõ tên. Cf. Tì-bà-sa 52 (tr.271b23): Tôn giả Mã Thắng 馬勝 (Assaji).

25. KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ
[102c25] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Ủy-nhã,1 trong rừng Kim
bàn Lộc dã,2 cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn
hai trăm năm mươi vị.

I. NGHI VẤN KHỔ HÀNH CỦA CA-DIẾP
Bấy giờ, có một Phạm-chí lõa hình họ là Ca-diệp3 đi
đến chỗ Thế Tôn. Sau khi chào hỏi xong, ngồi xuống
một bên, Phạm-chí Lõa hình Ca-diệp bạch Phật rằng:
1. Những điều xuyên tạc
“Sa-môn Cù-đàm chê bai tất cả các pháp tế tự; mắng
những người khổ hạnh là dơ dáy.4 Cù-đàm, nếu [103a]
có người nói rằng: ‘Sa-môn Cù-đàm chê bai tất cả các
pháp tế tự; mắng những người khổ hạnh là dơ dáy’;
nói như vậy có phải là nói như pháp, tùy thuận pháp
không?5 Không phỉ báng Sa-môn Cù-đàm chăng?”

* 佛說長阿含第三分倮形梵志經第六
1
Ủy-nhã quốc 委若國, Pl.: Ujuññā.
2
Kim bàn Lộc dã lâm 金 槃 鹿 野 林, Pl.: Kaṇṇakatthaka-
migadāya.
3
Lõa hình Phạm-chí Ca-diệp 倮 形 梵 志 迦 葉, Pl.: acela Kassa-
pa.
4
Hán: tệ uế 弊穢. Pl: lūkhājīviṃ, có lối sống khắc khổ, tồi tàn.
5
Hán: pháp pháp thành tựu 法法成就: thành tựu tùy theo của
pháp, có đầy đủ pháp thuận thứ của pháp. Pl.: dhammassa
cānudhammaṃ vyākaronti, Sớ giải: “Nói tùy thuận theo điều
được Tôn giả Gotama nói.” (bhotā gatamena vuttakāraṇassa
anukāraṇaṃ kathenti).

Phật nói:
“Ca-diệp, người kia nói: ‘Sa-môn Cù-đàm chê bai tất cả
các pháp tế tự; mắng những người khổ hạnh là dơ dáy.’
Đó không phải là lời nói đúng pháp, không phải tùy
thuận pháp, là phỉ báng Ta, không phải là lời nói thành
thật. Vì sao? Này Ca-diệp, Ta thấy, trong những người
khổ hạnh kia, có người khi thân hoại mạng chung đọa
vào địa ngục; lại thấy có người khổ hạnh khi thân hoại
mạng chung được sinh thiên, sinh chỗ thiện. Hoặc thấy
người khổ hạnh ưa làm việc khổ hành,6 khi thân hoại
mạng chung, sinh vào địa ngục. Hoặc thấy người khổ
hạnh ưa làm việc khổ hành, khi thân hoại mạng chung,
sinh thiên, sinh chỗ thiện. Ta đối với trường hợp thọ
báo với hai thú hướng ấy,7 thấy hết biết hết, làm sao có
thể Ta chỉ trích người tu khổ hạnh cho là dơ dáy? Điều
Ta rõ ràng nói là phải, người kia nói là không phải.
Điều Ta rõ ràng nói không phải, người kia nói là phải.
2. Phương pháp tỉ giảo
a. Đồng và bất đồng
“Này Ca-diệp, có pháp đồng với Sa-môn, Bà-la-môn.
Có pháp không đồng với Sa-môn, Bà-la-môn.8 Ca-
diệp, pháp nào không đồng, Ta bỏ qua, vì pháp ấy

6
D 8: ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ (...), một số người tu
khổ hạnh sống ít khổ.
7
Nhị thú 二趣, chỉ thiện thú 善 趣 (Pl.. sugata) và ác thú 惡 趣
(duggata).
8
D 8 ibid.: tehi pi me saddhiṃ ekaccesu ṭhānesu sameti, ekaccesu
ṭhānesu na sameti, Ta tương đồng với họ (các Sa-môn, Bà-la-
môn) trong một số trường hợp; không tương đồng với họ trong
một số trường hợp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

không đồng Sa-môn, Bà-la-môn vậy. b. Tỉ giảo pháp bất thiện “Này Ca-diệp, những người có trí kia quán sát9 như vầy: đối với pháp bất thiện, nặng nề ô trược, tối tăm, không phải là pháp Hiền Thánh, giữa Sa-môn Cù-đàm và các Tông sư dị học kia, ai là người có khả năng diệt trừ pháp này? Ca-diệp, người có trí kia khi quán sát như vậy, liền thấy biết như vầy: duy chỉ Sa-môn Cù- đàm có khả năng diệt trừ pháp ấy. Ca-diệp, người có trí kia khi quán sát như vậy, suy cầu như vậy, luận thuyết như vậy, Ta ở trong đó có được danh xưng.10 “Lại nữa, Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như vầy: đệ tử của Sa-môn Cù-đàm, đối với pháp bất thiện, nặng nề ô trược, tối tăm, không phải pháp Hiền Thánh; hay đệ tử các Tông sư dị học kia, đối với pháp bất thiện, nặng nề, ô trược, tối tăm, không phải pháp Hiền Thánh; ai có khả năng diệt trừ pháp này? Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như vậy, liền thấy, biết như vầy: duy chỉ đệ tử của Sa-môn Cù-đàm có khả năng diệt trừ pháp ấy. Ca- diệp, vị có trí kia khi quán sát như vậy, suy cầu như vậy, luận như vậy, đệ tử Ta có được danh xưng. c. Tỉ giảo pháp thiện “Lại nữa, Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như vầy: Sa- môn Cù-đàm, đối với pháp thiện, [103b] thanh bạch,

9
Văn thiếu đoạn chuyển mạch. Nên hiểu: trong những vấn đề
tương đồng, cần phải quán sát...
10
D 8. ibd.: amhe va tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ, “ở đây họ
hầu hết tán thưởng chúng tôi.” Theo sớ giải, “chúng tôi (am-
heva),” chỉ Phật và chúng Tăng. Vì tán thán Phật cũng là tán thán
Tăng.

vi diệu, và là pháp Hiền Thánh; hay các Tông sư dị
học kia, đối với pháp thiện, thanh bạch, vi diệu, và
là pháp Hiền Thánh; ai là người có khả năng làm lớn
rộng để tu hành?11 Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như
vậy, liền thấy biết như vầy: duy chỉ có Sa-môn Cù-
đàm có khả năng làm lớn rộng, tu hành pháp ấy. Ca-
diệp, người có trí kia khi quán sát như vậy, suy cầu
như vậy, luận thuyết như vậy, Ta ở trong đó có được
danh xưng.
“Lại nữa, Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như vầy: đệ tử
của Sa-môn Cù-đàm, đối với pháp thiện, thanh bạch,
vi diệu, và là pháp Hiền Thánh; hay đệ tử của các tông
sư dị học kia, đối với pháp thiện, thanh bạch, vi diệu,
và là pháp Hiền Thánh; ai là người có khả năng làm
lớn rộng, tu hành? Ca-diệp, vị có trí kia quán sát như
vậy, liền thấy biết như vầy: duy chỉ có đệ tử của Sa-
môn Cù-đàm có khả năng làm lớn rộng, tu hành pháp
ấy. Ca-diệp, người có trí kia khi quán sát như vậy, suy
cầu như vậy, luận thuyết như vậy, đệ tử Ta ở trong đó
có được danh xưng.
3. Đạo tích
“Ca-diệp, có đạo, có tích,12 để Tỳ-kheo ở trong đó
tu hành mà tự mình thấy, tự mình biết: Sa-môn Cù-
đàm nói đúng thời, nói sự thật, nói có nghĩa, nói đúng
pháp, nói đúng luật.

11
Hán: tăng trưởng tu hành 增長修行. D 8. ibid.: (…) samādāya
vattati, sau khi tiếp nhận rồi, thực hiện (các pháp ấy).
12
Hữu đạo hữu tích 有道有跡. D 8: atthi maggo atthi paṭipadā, có
con đường và có sự hành trì.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

“Ca-diệp, thế nào là đạo, thế nào là tích, để Tỳ-kheo
ở trong đó tu hành mà tự mình thấy, tự mình biết:
Sa-môn Cù-đàm nói đúng thời, nói sự thật, nói có
nghĩa, nói đúng pháp, nói đúng luật? Này Ca-diệp, ở
đây Tỳ-kheo tu niệm giác chi, y tịch diệt,13 y vô dục,
y xuất ly. Tu pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả
giác ý, y tịch diệt, y vô dục, y xuất yếu.14 Ca-diệp,
đó là đạo, đó là tích, để Tỳ-kheo ở trong đó tu hành
mà tự mình thấy, tự mình biết: Sa-môn Cù-đàm nói
đúng thời, nói sự thật, nói có nghĩa, nói đúng pháp,
nói đúng luật.”

II. NAN HÀNH ĐẠO
Ca-diệp nói:
“Cù-đàm, duy chỉ đạo ấy, tích ấy, Tỳ-kheo ở trong
đó tu hành mà tự mình thấy, tự mình biết: Sa-môn
Cù-đàm nói đúng thời, nói sự thật, nói có nghĩa, nói
đúng pháp, nói đúng luật. Nhưng với khổ hạnh ô uế,
có trường hợp được gọi là Bà-la-môn, có trường hợp
được gọi là Sa-môn.
1. Pháp khổ hạnh
“Những khổ hạnh ô uế nào, mà có trường hợp được gọi
là Bà-la-môn, có trường hợp được gọi là Sa-môn?
“Thưa Cù đàm, đó là: khỏa thân,15 cởi bỏ y phục, rồi

13
Nguyên Hán: chỉ tức 止息.
14
Trong bản Pl.: con đường và phương pháp đó là Thánh đạo tám
chi.
15
Từ đây trở xuống, nói về các thực hành khổ hạnh, tham chiếu T
1(8) kinh Tán-đà-na ở trên.

lấy tay che; không nhận đồ ăn từ nồi chảo; không nhận đồ ăn từ chậu nước; không nhận đồ ăn giữa hai vách tường; không nhận đồ ăn giữa hai người, không nhận đồ ăn giữa hai cái chày;16 không nhận đồ ăn từ gia đình đang ăn; không nhận đồ ăn từ nhà có thai; không ăn đồ ăn có chó đứng trước cửa; [103c] không nhận đồ ăn nơi nhà có ruồi; không nhận mời ăn; không nhận của người nói đã biết trước; không ăn cá; không ăn thịt; không uống rượu, không ăn bằng hai bát; một bữa ăn một lần nuốt, cho đến bảy bữa thì thôi;17 nhận thức ăn thêm của người, không nhận quá bảy lần thêm;18 hoặc một ngày ăn một bữa; hoặc hai ngày, ba ngày, bốn ngày, năm ngày, sáu ngày, bảy ngày ăn một bữa; hoặc chỉ ăn quả; hoặc chỉ ăn cỏ vực;19 hoặc chỉ uống nước cơm; hoặc ăn mè;20 hoặc chỉ ăn lúa liêm;21 hoặc ăn phân bò; hoặc ăn phân nai; hoặc ăn rễ, cành, lá, hoa, hạt của cây; hoặc ăn trái cây tự rụng;22 hoặc

16
Để bản: ô 朽 (cái bay để trét) ; TNM: xử 杵 (cái chày).
17
D 8: ekāgāriko va hoti ekālopiko, mỗi gia đình là một miếng ăn
(chỉ nhận một miếng).
18
Khất thực một nhà không đủ, phải khất thực thêm nhà khác, không
quá 7 nhà.
19
Hán: dữu 莠.
20
Hán: ma mễ 麻 米. Pl.: piññāka, bột mè ?
21
Hán: liêm đạo [禾*鹹] 稻, có lẽ gạo lứt.
22
Từ “hoặc chỉ ăn quả,…(cho đến), ăn trái cây tự rụng”, D 8 (i. 166):
sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho hoti, nīvārabhakkho vā hoti,
daddulabhakkho kho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti,
ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti,
gomayabhakkho vā hoti, vanamūlapalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī,
vị ấy hoặc ăn rau sống, hoặc ăn lúa tắc, ăn gạo sống, ăn lúa daddula, ăn
rêu tươi, ăn trấu, ăn nước cơm, ăn bột mè, ăn cỏ, ăn phân bò, ăn rễ, hạt
quả tự rụng trong rừng mà sống.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

mặc áo;23 hoặc mặc áo sa thảo;24 hoặc mặc áo vỏ cây;
hoặc lấy cỏ đắp lên mình;25 hoặc khoác áo da hươu;
hoặc bện tóc; hoặc áo bện bằng lông; hoặc áo lượm từ
bãi tha ma; hoặc thường đưa tay lên; hoặc không ngồi
giường chiếu; hoặc thường ngồi chồm hổm; hoặc có
người cạo tóc nhưng để râu; hoặc có người nằm trên
gai; hoặc có người nằm trên bầu trái; hoặc có người
khỏa thân nằm trên phân bò; hoặc một ngày ba lần
tắm; hoặc một đêm ba lần tắm. Bằng vô số sự khổ mà
làm khổ thân này. Cù-đàm, đó gọi là khổ hạnh ô uế, có
trường hợp được gọi là Sa-môn pháp, có trường hợp
được gọi là Bà-la-môn pháp.”
2. Giới và kiến
Phật nói:
“Những người khỏa thân cởi bỏ y phục, bằng vô số
phương tiện làm khổ thân này; nhưng nếu những người
ấy không đầy đủ giới, không đầy đủ kiến, không thể
tinh cần tu tập, thì cũng không phát triển rộng lớn.”26
Ca-diệp bạch Phật:
“Thế nào là giới đầy đủ, kiến đầy đủ,27 vượt xa các

23
Hán: hoặc phi y 或披衣. Không nói rõ áo (vải) thứ gì. Hoặc chỉ
để giới thiệu các loại áo khổ hạnh trong đoạn tiếp.
24
Hán: phi sa y 披莎衣. D 8: sāṇāni pi dhāreti, masāṇāni pi dhāreti,
mặc áo vải gai thuần, hoặc mặc áo vải gai lẫn các thứ vải khác.
25
Hán: thảo xiêm thân 草襜身?
26
Bất quảng phổ 不廣普. Cf. D 8: atha kho so ārakā va sāmaññā,
ārākā va brahmaññā, vị ấy còn cách xa Sa-môn pháp, còn cách
xa Bà-la-môn pháp.
27
Hán: kiến cụ túc 見具足. D 8: cittasampadā, paññāsampadā,
tâm thành tựu (cụ túc), tuệ thành tựu (cụ túc).

khổ hạnh, vi diệu bậc nhất? ”
Phật bảo Ca-diệp:
“Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ! Ta sẽ nói cho ông
nghe.”
Ca-diệp nói:
“Thưa vâng. Vui lòng xin được nghe.”
Phật nói với Ca-diệp:
“Nếu Như Lai xuất hiện ở đời,… (cho đến), chứng tứ
thiền, ở ngay trong hiện tại mà được an lạc. Vì sao vậy?
Ấy do tinh cần, chuyên niệm nhất tâm, ưa ở chỗ nhàn
tĩnh, không buông lung vậy. Ca-diệp, đó là giới đầy đủ,
kiến đầy đủ, thù thắng hơn các thứ khổ hạnh.”
3. Dễ và khó hành
a. Thế gian dễ hành
Ca-diệp nói:
“Cù-đàm, tuy nói rằng giới đầy đủ, kiến đầy đủ, vượt
hơn các thứ khổ hạnh, vi diệu bậc nhất; nhưng thật
khó thay là pháp Sa-môn; thật khó thay là pháp Bà-
la-môn.”28
Phật nói:
“Ca-diệp, đó là pháp bất cộng của thế gian,29 tức là nói,
Sa-môn pháp, Bà-la-môn pháp thật là khó. Ca-diệp,

28
Cf. D 8: dukkaraṃ sāmaññaṃ, khó hành thay là pháp Sa-môn.
29
Thế gian bất cộng pháp 世間不共法; pháp chỉ riêng cho thế gian,
chỉ riêng thế gian có. Ở đây có thể hiểu: “Đó là cách nói phổ
thông của thế gian, rằng: hành pháp Sa-môn thật quá khó!” D 8:
pakati kho esā lokasiṃ, đó là lẽ tự nhiên trong đời. Sớ giải: đó là
theo cách nói tự nhiên, phổ thông (pakatikathā).

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

ngay cả cho đến ưu-bà-di30 cũng biết được pháp đó, là
khỏa thân cởi bỏ y phục, cho đến, bằng vô số phương
tiện làm khổ mình. Nhưng không biết rằng tâm của
người ấy là tâm có nhuế, hay tâm không có nhuế; [104a]
tâm có hận hay tâm không có hận; tâm có hại hay tâm
không có hại. Nếu biết tâm của người ấy, thì không nói
rằng pháp Sa-môn, Bà-la-môn là khó. Vì không biết,
cho nên nói pháp Sa-môn, Bà-la-môn khó.”
d. Tối thượng hành
Bấy giờ, Ca-diệp bạch Phật rằng:
“Thế nào là Sa-môn, thế nào là Bà-la-môn có giới cụ
túc, kiến cụ túc, là tối thượng, là tối thắng, vi diệu bậc
nhất?”
Phật nói:
“Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ! Ta sẽ nói cho ông
nghe.”
“Thưa vâng, Cù-đàm. Vui lòng xin được nghe.”
Phật nói:
“Ca-diệp, Tỳ-kheo kia, bằng với tâm định tĩnh, cho
đến, chứng đắc ba minh, diệt trừ các si mê tối tăm,
sinh ánh sáng trí tuệ, gọi là lậu tận trí. Vì sao? Ấy là
do tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa chỗ nhàn tĩnh,
không buông lung vậy. Ca-diệp, đó gọi là Sa-môn,
Bà-la-môn có giới cụ túc, kiến cụ túc, là tối thượng, là
tối thắng, vi diệu bậc nhất.”

30
D 8 (i. 169): gahapatinā … antamaso kumbhadāsiyāpi, gia
chủ, …, thậm chí cho đến một nữ tỳ đội ghè nước (cũng có thể
hành).

Ca-diệp nói:
“Cù-đàm, tuy nói đó gọi là Sa-môn, Bà-la-môn có giới
cụ túc, kiến cụ túc, là tối thượng, là tối thắng, vi diệu bậc
nhất, nhưng pháp Sa-môn, Bà-la-môn thật quá khó, quá
khó! Sa-môn cũng khó biết, Bà-la-môn cũng khó biết.”31
c. Đáng tán thán
Phật nói:
“Ưu-bà-tắc32 cũng có thể tu hành được pháp ấy, nói
rằng: ‘Tôi, kể từ hôm nay, có thể khỏa thân cởi bỏ y
phục,… (cho đến), bằng vô số phương tiện gieo khổ
cho thân này.’ Không thể do hành vi này mà được gọi
là Sa-môn, Bà-la-môn. Nếu chỉ do hành này mà có thể
được gọi là Sa-môn, Bà-la-môn, thì không thể nói pháp
Sa-môn là quá khó, pháp Bà-la-môn là quá khó. Nhưng
không vì hành ấy mà được gọi là Sa-môn, Bà-la-môn,
cho nên nói rằng Sa-môn rất khó, Bà-la-môn rất khó.”
Phật lại nói với Ca-diệp:
“Xưa, một thời, Ta ở tại La-duyệt-kì, trong hang Thất
diệp trên Cao sơn,33 đã từng giảng về khổ hạnh thanh
tịnh cho Phạm-chí Ni-câu-đà.34 Khi ấy Phạm-chí sinh

31
D 8: dujjāno samaṇo, dujjāno brāhmaṇo: khó biết Sa-môn, khó
biết Bà-la-môn.
32
D 8: sakkā abhavissa ñātuṃ gahapatinā, … antamaso
kimbhadāsiyāpi, gia chủ, cho đến nữ tỳ đội nước cũng có thể
biết được.
33
Cao sơn Thất diệp quật 高山七葉窟, hang núi (Pl.: Sattapaṇṇi-
guhā), trên một ngọn núi phía Nam thành Vương xá. D 8: Phật
ở tại Gijjhakūṭta pabbata, núi Linh Thứu, phía Đông-Bắc thành
Vương xá.
34
Phạm-chí Ni-câu-đà 尼 俱 陀; Pl.: tapasa-brahmacārī Nigrodha, một

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

tâm hoan hỷ, được tín tâm thanh tịnh; cúng dường Ta,
xưng tán Ta, cúng dường, tán thán Ta một cách tối
thượng.”
Ca-diệp nói:
“Thưa Cù-đàm, ai đối với Cù-đàm mà không phát
sinh hoan hỷ, tịnh tín, cúng dường, xưng tán một cách
tối thượng? Tôi nay đối với Cù-đàm cũng phát sinh
hoan hỷ, tịnh tín, cúng dường, xưng tán một cách tối
thượng. Tôi quy y Cù-đàm.”
Phật nói với Ca-diệp:
“Những gì là giới trong thế gian, không có giới nào
sánh bằng tăng thượng giới này, huống hồ muốn nói
hơn. Những gì là tam-muội, trí tuệ, giải thoát kiến,
giải thoát tuệ,35 không có cái gì sánh ngang với tăng
thượng tam-muội, trí tuệ, giải thoát kiến, giải thoát
tuệ; huống hồ muốn nói là [104b] hơn.

III. SƯ TỬ VÔ ÚY
1. Thuyết pháp vô úy
“Này Ca-diệp, được nói là sư tử, là chỉ cho Như Lai,
Chí Chân, Đẳng Chính Giác. Như Lai, khi ở giữa đại
chúng tuyên bố Chính pháp một cách rộng rãi, tự tại,
vô úy. Do đó được gọi là sư tử.

người Phạm-chí tu khổ hạnh tên Nigrodha. Xem T 1(8) kinh Tán- đà-na. 35 Giới, tam-muội, trí tuệ, giải thoát kiến, giải thoát tuệ, tức giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến. Bản Pl. nêu bốn: ariyam param sīlam, tối thượng thánh giới, ariyā paramā tapojigucchā, tối thượng thánh khổ hạnh, ariyā paramā paññā, tối thượng thánh tuệ, ariyā paramā vimutti, tối thượng thánh giải thoát.

“Thế nào, Ca-diệp, Như Lai khi rống tiếng sư tử, lúc
ấy không dũng mãnh36 sao? Chớ nghĩ như vậy. Như
Lai ở giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử một cách
dũng mãnh. Ca-diệp, ngươi bảo rằng Như Lai ở giữa
đại chúng cất tiếng rống sư tử một cách dũng mãnh,
nhưng không thể thuyết pháp chăng?37 Chớ nghĩ như
vậy. Vì sao? Như Lai ở giữa đại chúng cất tiếng rống
sư tử một cách dũng mãnh và thuyết pháp một cách
thiện xảo.
2. Thành tựu thính chúng
“Thế nào, Ca-diệp, ngươi bảo rằng Như Lai ở giữa
đại chúng dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử,
thuyết pháp một cách thiện xảo, nhưng thính giả trong
chúng hội không nhất tâm chăng? Chớ nghĩ vậy. Vì
sao? Như Lai ở giữa đại chúng dũng cảm, vô úy mà
cất tiếng rống sư tử, thuyết pháp một cách thiện xảo,
những người đến hội thảy nhất tâm lắng nghe.
3. Thành tựu hoan hỷ
“Thế nào, Ca-diệp, ngươi bảo rằng Như Lai ở giữa
đại chúng dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử,
thuyết pháp một cách thiện xảo, những người đến hội
thảy nhất tâm lắng nghe, nhưng không hoan hỷ tín thọ
phụng hành chăng? Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Như
Lai ở giữa đại chúng dũng cảm, vô úy mà cất tiếng

36
Dũng hãn 勇捍; Pl.: visārado: vô úy, tự tín. Cf. D 8: parisāsu ca
nadati T ca visārado nadati, “ông ấy rống tiếng sư tử giữa đại chúng,
nhưng không tự tín..” Lưu ý thứ tự đoạn mạch Hán đảo ngược so
với Pāli.
37
D 8.: visārado ca nadati (...) na ca kho naṃ pañhaṃ pucchanti, cất
tiếng sư tử một cách tự tín, nhưng không có ai hỏi câu hỏi nào.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

rống sư tử, thuyết pháp một cách thiện xảo, những
người đến hội thảy nhất tâm lắng nghe, và hoan hỷ
tín thọ.
4. Thành tựu cung kính
“Ca-diệp, ngươi bảo rằng Như Lai ở giữa đại chúng
dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử, thuyết pháp
một cách thiện xảo, những người đến hội thảy nhất
tâm lắng nghe, và hoan hỷ tín thọ, nhưng không cúng
dường chăng? Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Như Lai ở
giữa đại chúng dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư
tử, thuyết pháp một cách thiện xảo, những người đến
hội thảy nhất tâm lắng nghe, hoan hỷ tín thọ, và thi
thiết cúng dường.
5. Thành tựu xuất gia
“Ca-diệp, ngươi bảo rằng, Như Lai ở giữa đại chúng
dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử,… (cho đến),
tín kính cúng dường, nhưng không cạo bỏ râu tóc, bận
ba pháp y, xuất gia tu đạo chăng? Chớ nghĩ như vậy.
Vì sao? Như Lai ở giữa đại chúng dũng cảm, vô úy
mà cất tiếng rống sư tử, cho đến, tín kính cúng dường,
rồi cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo.
6. Cứu cánh phạm hạnh
“Ca-diệp, ngươi bảo rằng Như Lai ở giữa đại chúng
dũng cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử, cho đến, tín
kính cúng dường, rồi cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y,
xuất gia tu đạo, nhưng không cứu cánh phạm hạnh,
đến chỗ an ổn, vô dư Niết-bàn chăng? Chớ nghĩ như
vậy.[104c] Vì sao? Như Lai ở giữa đại chúng dũng
cảm, vô úy mà cất tiếng rống sư tử, cho đến, tín kính

cúng dường, cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia
tu đạo, rồi cứu cánh phạm hạnh, đến chỗ an ổn, vô dư
Niết-bàn.”
7. Ca-diệp xuất gia
Bấy giờ, Ca-diệp bạch Phật rằng:
“Thế nào, thưa Cù-đàm, tôi có thể xuất gia thọ cụ giới
trong pháp này được chăng?”
Phật bảo Ca-diệp:
“Nếu dị học muốn đến xuất gia tu đạo trong giáo
pháp của Ta, phải lưu bốn tháng quán sát,38 làm hài
lòng chúng Tăng, sau đó mới có thể xuất gia thọ giới.
Ca-diệp, tuy có pháp như vậy, nhưng cũng xét theo
người.” 39
Ca-diệp nói:
“Nếu dị học muốn đến xuất gia tu đạo trong Phật pháp,
phải lưu bốn tháng quán sát, làm hài lòng chúng Tăng,
sau đó mới có thể xuất gia thọ giới, con nay có thể ở
trong Phật pháp bốn năm quán sát, làm hài lòng chúng
Tăng, sau đó mới xuất gia thọ giới.”
Phật bảo Ca-diệp:
“Ta đã có nói, cũng còn xét theo người.”
Bấy giờ, Ca-diệp liền ở trong Phật pháp xuất gia thọ
cụ túc giới. Rồi thì, Ca-diệp xuất gia thọ giới chưa bao

38
Hán: lưu tứ nguyệt quán sát 留四月觀察. Pl. định cú: so cattāro
māse parivasati, người ấy sống biệt trú bốn tháng.
39
Pl. thành cú: api ca m’ettha puggalavemattatā viditā’ ti, nhưng ở
đây Ta cũng nhận biết cá tính của con người.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LÕA HÌNH PHẠM-CHÍ

lâu, bằng tín tâm, tu phạm hạnh vô thượng, ở ngay
trong đời này mà tự thân chứng ngộ: sự sinh đã dứt,
phạm hạnh đã đứng vững, điều cần làm đã làm xong,
không còn tái sinh nữa; tức thời thành A-la-hán.
Bấy giờ, Ca-diệp nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ
phụng hành.

26. KINH TAM MINH
Tôi nghe như vầy:
[104c17] Một thời, Phật ở tại nước Câu-tát-la, du hành
nhân gian, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị, đến Y-xa-năng-già-la, thôn Bà-la-
môn ở Câu-tát-la. Ngài nghỉ đêm trong rừng Y-xa.1

I. TRANH CHẤP DỊ LUẬN
1. Hai Thanh niên Bà-la-môn
Bấy giờ, có Bà-la-môn tên Phất-già-la-sa-la,2 Bà-la-
môn tên Đa-lê-xa,3 có duyên sự nên cùng đến thôn
Y-xa-năng-già-la. Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la này, từ
bảy đời nay cha mẹ chân chính không bị người khinh
chê, tụng đọc thông suốt ba bộ dị điển, có khả năng
phân tích các loại kinh thư, lại giỏi phép xem tướng
đại nhân, quán sát cát hung, tế tự nghi lễ. Ông có năm
trăm đệ tử, dạy dỗ không bỏ phế. Trong số đó có một
đệ tử tên Bà-tất-tra,4 từ bảy đời nay cha mẹ chân chính
không bị người khinh chê, tụng đọc thông suốt ba bộ
dị điển, có khả năng phân tích các loại kinh thư, lại
giỏi phép xem tướng đại nhân, quán sát cát hung, tế

* 佛說長阿含第三分三明經第七
1
Xem T 1(20) kinh A-ma-trú. D 13, Phật trú tại Manasākaṭa, bên
bờ sông Aciravatī. Chúng Tỳ-kheo năm trăm người.
2
Phất-già-la-sa-la 沸伽羅娑羅, xem T 1(20) kinh A-ma-trú. Pl.:
Pokkharasāti.
3
Đa-lê-xa 多梨車, Pl.: Tārukkha. D 13. còn kể thêm: Jāṇussoni,
Todeyya.
4
Bà-tất-tra 婆悉咤, Pl.: Vāseṭṭha. Xem T 1(5) kinh Tiểu
duyên.

tự nghi lễ; cũng có năm trăm đệ tử, dạy dỗ không bỏ
phế.
Bà-la-môn [105a] Đa-lê-xa cũng từ bảy đời nay cha
mẹ chân chính không bị người khinh chê, tụng đọc
thông suốt ba bộ dị điển, có khả năng phân tích các
loại kinh thư, cũng giỏi phép xem tướng đại nhân, quán
sát cát hung, tế tự nghi lễ. Ông cũng có năm trăm đệ
tử, dạy dỗ không bỏ phế. Trong số đó có một đệ tử tên
Phả-la-đọa5 từ bảy đời nay cha mẹ chân chính không
bị người khinh chê, tụng đọc thông suốt ba bộ dị điển,
có khả năng phân tích các loại kinh thư, lại giỏi phép
xem tướng đại nhân, quán sát cát hung, tế tự nghi lễ;
cũng có năm trăm đệ tử, dạy dỗ không bỏ phế.
Lúc bấy giờ, Bà-tất-tra và Phả-la-đọa, hai người vào
lúc tảng sáng đi đến khu vườn cùng nhau bàn luận.
Bà-tất-tra nói với Phả-la-đọa:
“Con đường của tôi là chân chính, có khả năng xuất
yếu, dẫn đến Phạm Thiên.6 Đó là điều mà Đại sư Phất-
già-la-sa-la Bà-la-môn dạy.”
Phả-la-đọa lại nói:
“Con đường của tôi chân chính, có khả năng xuất yếu,
dẫn đến Phạm Thiên. Đó là điều mà Đại sư Đa-lê-xa
Bà-la-môn dạy.”
Như vậy, Bà-tất-tra ba lần tự khen đạo mình chân
chính. Phả-la-đọa cũng ba lần tự khen đạo mình chân
chính. Hai người cùng bàn luận mà không thể quyết
định.
5
Phả-la-đọa 頗羅墮, Pl.: Bhāradva. Xem T 1(5) kinh Tiểu duyên.
6
Pāli: brahmasahavyatāya, dẫn đến cộng trú với Phạm Thiên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

Rồi Bà-tất-tra nói với Phả-la-đọa rằng:
“Tôi nghe nói Sa-môn Cù-đàm, con nhà dòng họ
Thích, xuất gia và đã thành Đạo, ở Câu-tát-la, du
hành nhân gian, nay đang nghỉ tại rừng Ya-xa-năng-
già-la. Ngài có tiếng tăm lớn, lưu truyền khắp thiên
hạ, rằng, Ngài là bậc Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính
Giác, đầy đủ mười hiệu, ở giữa chư thiên, người đời,
Sa-môn, Bà-la-môn, tự mình chứng ngộ, rồi thuyết
pháp cho người khác; pháp ấy khoảng đầu, khoảng
giữa, khoảng cuối thảy đều thiện xảo, nghĩa và vị đầy
đủ, phạm hạnh thanh tịnh. Bậc Chân nhân như vậy, ta
nên đến thăm viếng. Tôi nghe nói Sa-môn Cù-đàm kia
biết con đường Phạm Thiên, có thể giảng thuyết cho
người. Ngài thường nói chuyện, trao đổi với Phạm
Thiên. Chúng ta hãy cùng nhau đi đến Cù-đàm để giải
quyết ý nghĩa này. Nếu Sa-môn có nói điều gì, chúng
ta sẽ vâng nhớ.”
2. Diện kiến Phật
Bấy giờ, Bà-tất-tra và Phả-la-đọa, hai người theo nhau
đi vào rừng Y-xa-năng- già-la, đến chỗ Thế Tôn, chào
hỏi xong, ngồi xuống một bên.
Thế Tôn biết ý nghĩ trong lòng hai người, bèn hỏi
Bà-tất-tra:
“Các ngươi hai người vào lúc tảng sáng đi vào khu
vườn, cùng nhau thảo luận như vậy, cùng bài bác lẫn
nhau. Một người nói: ‘Con đường của tôi chân chính,
có khả năng xuất yếu, dẫn đến Phạm Thiên. Đó [105b]
là điều mà Đại sư Phất-già-la-sa-la Bà-la-môn dạy.’
Người kia nói: ‘Con đường của tôi chân chính, có khả
năng xuất yếu, dẫn đến Phạm Thiên. Đó là điều mà

Đại sư Đa-lê-xa Bà-la-môn dạy.’ Như vậy ba lần, các
ngươi bài bác nhau. Có sự việc như vậy không?”
Bà-tất-tra và Phả-la-đọa khi nghe lời này của Phật
thảy đều kinh ngạc, lông tóc dựng đứng, trong lòng
nghĩ thầm: “Sa-môn Cù-đàm có đại thần đức, biết
trong tâm người. Những điều mà chúng ta muốn thảo
luận, Sa-môn Cù-đàm đã nói trước rồi.” Rồi Bà-tất-
tra bạch Phật:
“Con đường này và con đường kia, đều tự xưng là
chân chính, đều có khả năng xuất yếu, dẫn đến Phạm
Thiên. Điều mà Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la nói đúng
hay điều mà Đa-lê-xa nói đúng?”
Phật nói:
“Giả sử, Bà-tất-tra, con đường này, con đường kia đều
chân chính, xuất yếu, dẫn đến Phạm Thiên, các ngươi
sao lại đi vào khu vườn lúc tảng sáng mà bài bác lẫn
nhau, cho đến ba lần?”
Bà-tất-tra bạch Phật:
“Có những Bà-la-môn thông ba minh7 giảng thuyết
các con đường khác nhau, con đường tự tại dục, con
đường tự tác, con đường Phạm Thiên.8 Cả ba con
đường ấy đều dẫn đến Phạm Thiên. Cũng như những
con đường trong xóm, tất cả đều dẫn về thành, các Bà-
la-môn tuy nói những con đường khác nhau, nhưng

7
Tam minh Bà-la-môn 三明婆羅門. Pl.: tevijja-brāhmaṇa, Bà-la-
môn tinh thông ba bộ Veda.
8
Tự tại dục đạo, tự tác đạo, Phạm thiên đạo自在欲道,自作道,梵
天道. D 13 không kể tên các học thuyết, mà kể tên các người đề
xướng: Addhāriyā, Tittiriyā, Chandoka, Bavhārijjhā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

đều hướng đến Phạm Thiên.”

II. TRUYỀN THUYẾT HAY CHỨNG TRI
1. Truyền thuyết
Phật hỏi Bà-tất-tra:
“Có phải các con đường kia thảy đều thú hướng Phạm
Thiên?”
Đáp: “Thảy đều thú hướng.”
Phật lặp lại câu hỏi ba lần:
“Có phải các con đường kia thảy đều thú hướng Phạm
Thiên ?”
Đáp: “Thảy đều thú hướng.”
Thế Tôn sau khi đã xác định lời ấy rồi, bèn hỏi Bà-
tất-tra:
“Thế nào, trong số các Bà-la-môn tinh thông tam
minh, có ai đã từng thấy Phạm Thiên chưa?”
Đáp: “Không có ai thấy.”
“Thế nào, Bà-tất-tra, tiên sư của Bà-la-môn thông tam
minh, có ai từng thấy Phạm Thiên chưa?”
Đáp: “Không ai thấy.”
“Thế nào, Bà-tất-tra, các Bà-la-môn kì cựu, các tiên
nhân thông tam minh thời cổ, đọc tụng thông suốt, có
thể thuyết cho người khác nghe các tán tụng cổ, các ca
vịnh, thi thư, những vị có tên là A-tra-ma Bà-la-môn,
Bà-ma-đề-bà Bà-la-môn, Tì-bà-mật-đa9 Bà-la-môn,

9 Để bản chép nhầm là Tì-bà-thẩm 毘婆審. Xem T 1(20) kinh A- ma-trú.

Y-ni-la-tư Bà-la-môn, Xà-bà-đề-già Bà-la-môn, Bà-
bà-tất Bà-la-môn, Ca-diệp Bà-la-môn, A-lâu-na Bà-
la-môn, Cù-đàm-ma Bà-la-môn, Thủ-chỉ Bà-la-môn,
Bà-la-tổn-đà Bà-la-môn;10 những vị này có được thấy
Phạm Thiên không?”
Đáp: “Không có ai thấy.”
Phật nói:
“Nếu trong các Bà-la-môn thông tam minh kia, [105c]
không một ai từng thấy Phạm Thiên; tiên sư của Bà-
la-môn thông tam minh cũng không thấy Phạm Thiên,
các Bà-la-môn thông tam minh, những cựu tiên nhân,
như A-tra-ma vân vân, cũng không một ai thấy Phạm
Thiên, thế thì biết rằng những điều mà Bà-la-môn
thông tam minh nói không phải là sự thật.”11
2. Như luyến ái người nữ vô hình
Phật lại nói với Bà-tất-tra:
“Như có một người dâm, nói rằng: ‘Tôi cùng với
người nữ đẹp đẽ kia thông giao, ca ngợi dâm pháp.’
Những người khác liền hỏi: ‘Ông có biết người nữ
ấy không? Cô ấy ở đâu? Phương Đông, phương Tây,
phương Nam, hay phương Bắc?’ Đáp: ‘Không biết.’
Lại hỏi: ‘Ông có biết đất, đai, thành ấp, chòm xóm
mà người nữ ấy ở không?’ Đáp: ‘Không biết.’ Lại
hỏi: ‘Ông có biết cha mẹ cô ấy tên gì không?’ Đáp:
‘Không biết.’ Lại hỏi: ‘Ông có biết người nữ ấy là Sát-
lị, hay Bà-la-môn, hay Cư sỹ, hay Thủ-đà-la không?’
Đáp: ‘Không.’ Lại hỏi: ‘Ông có biết người nữ ấy cao

10
Danh sách các Bà-la-môn cổ: xem T 1(20) kinh A-ma-trú.
11
D 13: appāṭihīrakatā, lời nói ngu ngốc.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

hay thấp, mập hay gầy, đen hay trắng, đẹp hay xấu
không?’ Đáp: ‘Không.’ Thế nào, Bà-tất-tra, sự ca ngợi
của người kia có phải sự thật không?”
Đáp: “Không thật.”
“Như vậy, Bà-tất-tra, những điều mà Bà-la-môn thông
tam minh nói cũng như vậy, không có sự thật. Thế
nào, Bà-tất-tra, Bà-la-môn thông tam minh của ngươi
nhìn thấy nơi chốn mà mặt trời, mặt trăng mọc, lặn,
du hành, bèn chắp tay cúng dường, và như thế mà có
thể nói như vầy: ‘Con đường này chân chính, có thể
dẫn đến xuất yếu, đến chỗ mặt trời, mặt trăng’ được
chăng?”
Đáp: “Thật vậy, Bà-la-môn thông tam minh nhìn thấy
chốn mà mặt trời, mặt trăng mọc, lặn, du hành, rồi
chắp tay cúng dường, nhưng không thể nói như vầy:
‘Con đường này chân chính, có thể dẫn đến xuất yếu,
đến chỗ mặt trời, mặt trăng.’”
Phật nói:
“Như vậy, Bà-tất-tra, Bà-la-môn thông tam minh nhìn
thấy nơi chốn mà mặt trời, mặt trăng mọc, lặn, du hành,
chắp tay cúng dường, nhưng không thể nói như vầy:
‘Con đường này chân chính, có thể dẫn đến xuất yếu,
đến chỗ mặt trời, mặt trăng.’ Nhưng lại thường chắp tay
cúng dường cung kính, há không phải là hư dối sao?”
Đáp: “Thật vậy, thưa Cù-đàm, kia thật sự hư dối.”
3. Như bắt thang lên hư không
Phật nói:
“Ví như có người dựng thang nơi khoảng đất trống;
những người khác hỏi: ‘Ngươi bắt thang làm gì?’ Đáp:

‘Tôi muốn lên nhà trên.’ Hỏi: ‘Nhà ở chỗ nào? Đông,
hay Tây, hay Nam, hay Bắc?’ Đáp rằng: ‘Không
biết.’
Thế nào, Bà-tất-tra, người ấy dựng thang để lên nhà,
há không phải là hư dối sao?’
Đáp: ‘Thật vậy, kia thật sự hư dối.’
Phật nói:
“Bà-la-môn thông tam minh cũng vậy, hư dối không
thật.
“Bà-tất-tra, đây là năm dục khiết tịnh, rất đáng yêu
thích. Những gì là năm? Sắc thấy bởi mắt, rất đáng
yêu thích. Tiếng nghe bởi tai, [106a] hương ngửi bởi
mũi, vị nếm bởi lưỡi, xúc chạm bởi thân, rất đáng
yêu thích, ở trong pháp Hiền Thánh của Ta, được gọi
là chấp trước, là trói buộc, là xiềng xích. Bà-la-môn
thông tam minh kia bị nhiễm bởi năm dục, ái dục dính
chặt, nhưng không thấy lỗi lầm, không biết lối xuất
yếu. Kia đã bị năm dục trói buộc, giả sử có phụng sự
nhật, nguyệt, thủy, hỏa, và xướng lên rằng: ‘Xin tiếp
đỡ tôi sinh lên Phạm Thiên’, không có trường hợp ấy.
4. Như qua sông A-di-la
Ví như con sông A-di-la,12 có mức nước ngang bờ. Có
người ở bờ bên này, mình bị quấn chặt, kêu suông bờ
bên kia rằng: ‘Bờ ơi! Lại đây, đưa tôi sang!’ Bờ kia có
đến đưa người ấy sang không?”
Đáp: “Không.”
12
A-di-la hà 阿夷羅河, tên sông, 1 trong 5 sông lớn. Pl.:
Aciravatī.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

“Bà-tất-tra, năm dục khiết tịnh, rất đáng yêu thích, ở
trong pháp Hiền Thánh của Ta, được gọi là chấp trước, là
trói buộc, là xiềng xích. Bà-la-môn thông tam minh kia
bị nhiễm bởi năm dục, ái dục dính chặt, nhưng không
thấy lỗi lầm, không biết lối xuất yếu. Kia đã bị năm dục
trói buộc, giả sử có phụng sự nhật, nguyệt, thủy, hỏa, và
xướng lên rằng: ‘Xin tiếp đỡ tôi sinh lên Phạm Thiên’, thì
cũng giống như vậy. Trọn không thể xảy ra.
“Bà-tất-tra, ví như con sông A-di-la, nước tràn ngang
bờ, con quạ có thể uống được. Có người muốn sang,
không bằng vào sức của tay chân, thân mình, không
nhân thuyền bè, mà có thể sang được không?”
Đáp: “Không.”
“Bà-tất-tra, Bà-la-môn thông tam minh cũng vậy,
không tu hạnh thanh tịnh của Sa-môn, lại tu theo hạnh
không thanh tịnh của đạo khác, mà muốn cầu sinh
Phạm Thiên, không có trường hợp đó.
“Bà-tất-tra, cũng như nước trong núi vọt mạnh ra, cuốn
trôi khá nhiều nhân dân, vả lại không có thuyền, bè, cũng
không có cầu bến. Người kia nghĩ thầm: ‘Ta nên thâu
lượm thật nhiều cỏ và cây, buộc thành chiếc bè thật chắc
chắn, rồi bằng sức của thân mình mà sang bờ một cách
an ổn. Bà-tất-tra, cũng vậy, nếu Tỳ-kheo xả hạnh bất tịnh
phi Sa-môn, tu hành phạm hạnh thanh tịnh của Sa-môn,
muốn sinh Phạm Thiên; trường hợp ấy có xảy ra.
5. Điều kiện cộng trú với Phạm Thiên
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có nhuế tâm hay
không có nhuế tâm?”
Đáp: “Không có nhuế tâm.”

Lại hỏi:
“Bà-la-môn thông tam minh có nhuế tâm hay không
có nhuế tâm?”
Đáp: “Có nhuế tâm.”
“Bà-tất-tra, Phạm Thiên không có nhuế tâm. Bà-la-
môn thông tam minh có nhuế tâm. Nhuế tâm và không
nhuế tâm không cùng sống chung, [106b] không cùng
giải thoát, không thú hướng đến nhau. Vậy Phạm
Thiên và Bà-la-môn không sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có sân tâm, hay
không có sân tâm.”
Đáp: “Không có sân tâm.”
Lại hỏi:
“Bà-la-môn thông tam minh có sân tâm, hay không
có sân tâm?”
Đáp: “Có sân tâm“.
“Bà-tất-tra, Phạm Thiên không có sân tâm. Bà-la-môn
thông tam minh có sân tâm. Sân tâm và không sân
tâm không cùng sống chung, không cùng giải thoát,
không thú hướng đến nhau. Vậy Phạm Thiên và Bà-
la-môn không sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có hận tâm, hay
không có hận tâm?”
Đáp: “Không có hận tâm.”
Lại hỏi:
“Bà-la-môn thông tam minh có hận tâm, hay không
có hận tâm?
Đáp: “Có hận tâm.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

Phật nói:
“Phạm Thiên không có hận tâm. Bà-la-môn thông tam
minh có hận tâm. Hận tâm và không hận tâm không
cùng sống chung, không cùng giải thoát, không thú
hướng đến nhau. Vậy Phạm Thiên và Bà-la-môn
không sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có gia thuộc, sản
nghiệp không?”
Đáp: “Không”
Lại hỏi:
“Bà-la-môn tam minh có gia thuộc, sản nghiệp
không?”
Đáp: “Có.”
Phật nói:
“Phạm Thiên không có gia thuộc, sản nghiệp. Bà-la-
môn thông tam minh có gia thuộc, sản nghiệp. Người
có gia thuộc, sản nghiệp và người không gia thuộc,
sản nghiệp không cùng sống chung, không cùng giải
thoát, không thú hướng đến nhau. Vậy Phạm Thiên và
Bà-la-môn không sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có được tự tại hay
không được tự tại?”
Đáp: “Được tự tại.”
Lại hỏi:
“Bà-la-môn tam minh có được tự tai, hay không được
tự tại?
Đáp: “Không được tự tại.”
Phật nói:

“Phạm Thiên được tự tại. Bà-la-môn thông tam minh
không được tự tại. Người được tự tại và người không
được tự tại cùng sống chung, không cùng giải thoát,
không thú hướng đến nhau. Vậy Phạm Thiên và Bà-
la-môn không sống chung.”
Phật lại nói:
“Bà-la-môn tam minh kia, giả sử có người đến hỏi ý
nghĩa sâu xa, không thể trả lời đầy đủ, có thật như vậy
không?”
Đáp: “Thật như vậy.”

III. PHẬT THUYẾT ĐƯỜNG LÊN
PHẠM THIÊN
Bấy giờ, Bà-tất-tra và Phả-la-đọa, hai người đều bạch
Phật rằng:
“Hãy để sang một bên các đề tài khác. Tôi nghe Sa-
môn Cù-đàm biết rõ con đường Phạm Thiên,13 có
thể giảng thuyết điều đó cho người khác; lại đã cùng
Phạm Thiên gặp gỡ, qua lại chuyện trò. Cúi mong Sa-
môn Cù-đàm vì lòng từ mẫn, xin thuyết con đường
Phạm Thiên, xin khai thị, phô diễn.”
1. Người chỉ đường
Phật nói với Bà-tất-tra:
“Ta nay hỏi ngươi. Hãy tùy ý trả lời. Thế nào, Bà-tất-
tra, nước Tâm Niệm14 kia cách đây gần hay xa?”

13
Phạm thiên đạo 梵天道. D. 13: brahmānaṃ sahavyatāya maggaṃ:
con đường dẫn đến cộng trú (làm bạn) với Phạm thiên.
14
Tâm niệm quốc 心念國, dịch nghĩa địa danh Manasākaṭa. Bản

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

Đáp: “Gần.”
“Giả sử có người sinh trưởng ở nước này được người
khác hỏi đường đi đến nước này. Thế nào, Bà-tất-
tra, người sinh trưởng ở nước ấy trả lời đường đi cho
người hỏi kia, há có đáng nghi ngờ chăng?”
Đáp: “Không nghi. Vì sao? Vì y sinh trưởng ở nước
này.”
Phật nói:
“Dù cho người sinh trưởng ở nước này hay nước kia
cũng có thể đáng nghi ngờ, nhưng nếu có người hỏi
Ta về con đường Phạm Thiên, không có điều gì nghi
ngờ. Vì sao? Ta đã từng nhiều lần nói về con đường
Phạm Thiên ấy.”
Bà-tất-tra và Phả-la-đọa, cả hai cùng bạch Phật:
“Hãy gác qua một bên các đề tài khác. Tôi nghe Sa-
môn Cù-đàm biết rõ con đường Phạm Thiên, có thể
giảng thuyết điều đó cho người khác; lại đã cùng Phạm
Thiên gặp gỡ, qua lại chuyện trò. Cúi mong Sa-môn
Cù-đàm vì lòng từ mẫn, xin thuyết con đường Phạm
Thiên, xin khai thị, phô diễn.”
Phật nói:
“Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ. Ta sẽ nói cho ngươi
nghe.”
Đáp: “Kính vâng. Xin vui lòng được nghe.”
2. Bốn Phạm trụ

Hán nói là quốc, nhưng, D 13 nói đó là một làng Bà-la-môn ở Kosala.

Phật nói:
“Nếu Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác xuất hiện
ở đời, đầy đủ mười hiệu,…(cho đến), tứ thiền, ở ngay
trong đời này mà hưởng thọ an lạc. Vì sao? Ấy do
tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa sống một mình nơi
thanh vắng, không buông lung vậy. Vị ấy với từ tâm
tràn khắp một phương; các phương khác cũng vậy,
rộng khắp không biên tế, không hai, vô lượng, không
hận, vô hại, an trú với tâm ấy và hưởng thọ an lạc. Bi,
hỷ, xả tâm biến mãn một phương, phương khác cũng
vậy, rộng khắp không biên tế, không hai, vô lượng,
không kết hận, không có ý não hại, an trú với tâm ấy
và hưởng thọ an lạc.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có nhuế tâm
không?”
Đáp: “Không.”
Lại hỏi:
“Tỳ-kheo hành từ tâm có nhuế tâm, hay không có
nhuế tâm?”
Đáp: “Không có nhuế tâm.”
Phật nói:
“Phạm Thiên không có nhuế tâm. Tỳ-kheo hành từ
tâm không có nhuế tâm. Không nhuế tâm và không
nhuế tâm cùng hướng đến nhau, đồng giải thoát. Vì
vậy, Phạm Thiên và Tỳ-kheo cùng sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có sân tâm, hay
không có sân tâm?”
Đáp: “Không.”
Lại hỏi:

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

“Tỳ-kheo hành từ tâm có sân tâm, hay không có sân
tâm?”
Đáp: “Không có sân tâm.”
Phật nói:
“Phạm Thiên không có sân tâm. Tỳ-kheo hành từ tâm
không có sân tâm. Không sân tâm và không sân tâm
cùng hướng đến nhau, đồng giải thoát. Vì vậy, Phạm
Thiên và Tỳ-kheo cùng sống chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có hận tâm, hay
không có hận tâm?”
Đáp: “Không.”
Lại hỏi:
“Tỳ-kheo hành từ tâm có hận tâm, hay không có hận
tâm?”
Đáp: “Không có hận tâm“.
Phật nói:
“Phạm Thiên không có hận tâm. Tỳ-kheo hành từ
tâm không có hận tâm. Không hận tâm và không
hận tâm cùng hướng đến nhau, đồng giải thoát.
Vì vậy, Tỳ-kheo [107a] và Phạm Thiên cùng sống
chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có gia thuộc sản
nghiệp hay không?”
Đáp: “Không.”
Lại hỏi:
“Tỳ-kheo hành từ tâm có gia thuộc, sản nghiệp hay
không?”

Đáp: “Không có gia thuộc, sản nghiệp.”
Phật nói:
“Phạm Thiên không có gia thuộc, sản nghiệp.
Tỳ-kheo hành từ tâm không có gia thuộc, sản
nghiệp. Không gia thuộc, sản nghiệp và không gia
thuộc sản nghiệp cùng hướng đến nhau, đồng giải
thoát. Vì vậy, Phạm Thiên và Tỳ-kheo cùng sống
chung.
“Thế nào, Bà-tất-tra, Phạm Thiên có được tự tại
không?”
Đáp: “Được tự tại.”
Lại hỏi:
“Tỳ-kheo hành từ tâm có được tự tại không?”
Đáp: “Được tự tại.”
Phật nói:
“Phạm Thiên được tự tại. Tỳ-kheo hành từ tâm được
tự tại. Được tự tại và được tự tại cùng hướng đến nhau,
đồng giải thoát. Vì vậy, Phạm Thiên và Tỳ-kheo cùng
sống chung.”
Phật lại nói với Bà-tất-tra:
“Nên biết, Tỳ-kheo hành từ tâm, khi thân hoại mạng
chung, trong khoảnh khắc như mũi tên được bắn đi,
sinh lên Phạm Thiên.”
Khi Phật nói kinh này, Bà-tất-tra và Phả-la-đọa ngay
trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu, phát sinh con mắt
thấy pháp ở trong các pháp.

TRƯỜNG A HÀM – KINH TAM MINH

Bấy giờ, Bà-tất-tra và Phả-la-đọa sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.15

15 Bản Hán, hết quyển 16.

27. KINH SA-MÔN QUẢ
[107a21] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật trú tại La-duyệt-kì, trong vườn Am-bà
của Kì-bà Đồng tử,1 cùng với Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.

I. VUA A-XÀ-THẾ
1. Cảm hứng đêm trăng rằm
Bấy giờ, A-xà-thế, con trai bà Vi-đề-hi,2 vào ngày rằm,
lúc trăng tròn,3 sai gọi một phu nhân đến, bảo rằng:
“Đêm nay trăng sáng không khác gì ban ngày. Ta nên
làm gì?”
Phu nhân tâu:
“Đêm nay rằm trăng tròn, như ban ngày không khác.
Nên tắm gội sạch sẽ, cùng các thể nữ hưởng thụ ngũ
dục.”
Vua lại lệnh gọi Thái tử thứ nhất là Ưu-da-bà-đà4 đến
hỏi:
“Đêm nay rằm trăng tròn, không khác gì ban ngày. Ta

* 第三分沙門果經第八
1
Kì Cựu đồng tử Am-bà viên 耆舊童子菴婆 園. Đoạn sau, Hán
dịch là Thọ Mạng Đồng tử; xem cht. 20. sau. T 22: Kì-vực Nại
Viên 耆域奈園. D 2: Jīvaka-komārabhaccassa ambavane, trong
vườn xoài của Jīvaka-Komārabhacca.
2
A-xà-thế Vi-đề-hi Tử 阿闍世韋提希子. Pl.: Ajātasattu Vedehi-
putta.
3
T 22: Ngày rằm tháng bảy, qua ngày lạp năm mới.
4
Ưu-da-bà-đà 優耶婆陀. Đoạn sau nói là Ưu-bà-da 優婆耶. Pl.:
Udayībhadda (Udayabhadda).

nên làm gì?”
Thái tử tâu:
“Đêm nay rằm trăng tròn, [107b] như ban ngày không
khác. Nên tập họp bốn thứ quân, cùng bàn mưu chinh
phạt phản nghịch biên cương, sau đó trở về cùng
hưởng thụ dục lạc.”
Vua lại ra lệnh triệu Đại tướng Dũng Kiện5 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên làm gì?”
Đại tướng tâu:
“Đêm nay trăng sáng, không khác gì ban ngày, nên
tập họp bốn thứ quân, đi tra xét thiên hạ để biết có sự
thuận hay nghịch.”6
Vua lại sai triệu Bà-la-môn Vũ-xá7 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy Vũ-xá tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Bất-
lan Ca-diệp,8 là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn,
được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng như
biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng

5
Dũng Kiện Đại tướng 勇健大將; có thể là một mỹ từ chứ không
phải tên riêng.
6
Từ đoạn hỏi phu nhân, cho đến đại tướng, không có trong T 22
và trong bản Pl. D 2.
7
Vũ-xá 雨舍. Xem T 1(2) kinh Du hành.
8
Bất-lan Ca-diệp 不蘭迦葉. Pl.: Pūraṇa-kassapa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

dường.9 Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại
vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”
“Vua lại lệnh gọi em Vũ-xá là Tu-ni-đà10 đến hỏi: “Nay
ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì
ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để có
thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy Tu-ni-đà tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Mạt-
già-lê Cù-xá-lê,11 là người lãnh đạo, đứng đầu chúng
lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng
như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người
cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu
Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”
Vua lại sai triệu Điển tác Đại thần12 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy Điển tác Đại thần tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có A-kì-
đa Sí-xá-khâm-bà-la,13 là người lãnh đạo, đứng đầu

9
Chúng sở cúng dường 眾所供養; Pl.: sādhusammato bahujanas-
sa, được nhiều người tôn kính.
10
Tu-ni-đà 須尼陀 (Tu-ni-đề); Pl.: Sunidha (?). D 2 không nêu tên
này.
11
Mạt-già-lê Cù-xá-lị 末伽梨瞿舍利. T 22: Mạc-kha-li-duy Cù-
lâu莫軻離惟瞿樓; Pl.: Makkhali-Gosāla.
12
Điển tác Đại thần 典作大臣 (?). Không tìm thấy Pl. tương
đương.
13
A-kì-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿耆多翅舍欽婆羅, T 22: A-di-
chuyên(đoan) Kì-da-kim- li. Pl.: Ajita-Kesakambala.

chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa,
cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người
cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu
Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”
Vua lại sai triệu tướng thủ thành môn là Già-la14 đến
hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy tướng thủ thành môn là Già-la tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Bà-
phù-đà Già-chiên-na,15 là người lãnh đạo, đứng đầu
chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn
xa, cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi
người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm
viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, [107c] hoặc giả tâm
được khai ngộ.”
Vua lại sai triệu Ưu-đà-di Mạn-đề Tử16 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy Ưu-đà-di tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Tán-
nhã-di Tì-la-lê-phất,17 là người lãnh đạo, đứng đầu

14
Già-la thủ môn tướng 伽羅守門將. Không tìm thấy Pl. tương
đương.
15
Bà-phù-đà Già-chiên-na 婆俯陀伽旃那, T 22: Ba-hưu Ca-chiên
波休迦旃. Pl.: Pakudha- Kaccāyana.
16
Ưu-đà-di Mạn-đề Tử 優陀夷漫提子. D 2 không đề cập.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn
xa, cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi
người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm
viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được
khai ngộ.”
Vua lại sai triệu em là Vô Úy18 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác
gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Khi ấy Vô Úy tâu vua:
“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Ni-
kiền Tử,19 là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn,
được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng
như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người
cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu
Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”
2. Đường đến Vườn Xoài
a. Thầy thuốc Kì-bà
Vua lại sai triệu Kì-bà Đồng tử20 đến hỏi:
“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác

17
Tán-nhã-di Tì-la-lê-phất 散若夷毗羅梨沸, T 22: Tiên Tỉ-lô-trì
先比盧持. Pl.: Sañjaya Balaṭṭhiputta.
18
Vô Úy (Vương tử) 無畏 (王子). Pl.: Abhaya-rājakumāra. D 2
không nêu tên này.
19
Ni-kiền (Thân) Tử, 尼乾(親)子; T 22: Ni-kiề Tử 尼揵子.Pl.:
Nigaṇṭha-Nāta-putta.
20
Thọ Mạng đồng tử 壽命童子, cùng nhân vật trên kia dịch là Kì
Cựu đồng tử. T 22: Kì-vực 耆域, chú: Cố Hoạt 固活. Pl.: Jīvaka-
Komārabhacca.

gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để
có thể khai ngộ tâm ta?”
Kì-bà Đồng tử tâu:
“Có Phật, Thế Tôn, nay đang ở trong vườn xoài của
tôi. Đại vương nên đến đó thăm hỏi. Nếu Đại vương
gặp Phật, tâm tất khai ngộ.”
Vua bèn sắc lệnh Kì-bà:
“Hãy thắng kiệu con voi báu mà ta thường cỡi,21 cùng
với năm trăm thớt voi trắng.”
Kì-bà vâng lệnh, cho trang nghiêm con voi của vua
cùng với năm trăm thớt voi xong, tâu vua rằng:
“Xa giá đã trang nghiêm. Xin Đại vương biết thời.”
A-xà-thế tự mình cỡi voi báu; cho năm trăm phu nhân
cỡi năm trăm voi cái, tay mỗi người đều cầm một bó
đuốc, thể hiện uy nghi của vua, ra khỏi La-duyệt-kì,
hướng đến chỗ Phật.
b. Kinh sợ
Tiến đi được một đoạn,22 Vua bảo Kì-bà:
“Ngươi nay gạt ta, hãm hại ta, dẫn ta và đại chúng đến
cho kẻ thù.”
Kì-bà tâu:
“Đại vương, thần không dám lừa dối Đại vương.
Không dám hãm hại Đại vương, dẫn Đại vương và
đại chúng đến cho kẻ thù. Đại vương cứ tiến về phía

21
T 22: con voi tên Nhân Điều 仁調.
22
Cf. D 2: avidure ambavanassa…, “Cách vườn Xoài không xa,
A-xà-thế đột nhiên trong lòng kinh sợ, lông tóc dựng đứng…”

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

trước, tất thu hoạch được phúc khánh.”
Rồi thì, tiến tới một quãng ngắn, vua lại bảo Kì-bà:
“Ngươi nay gạt ta, hãm hại ta, dẫn ta và đại chúng đến
cho kẻ thù.”
Vua nói ba lần như vậy.
“Vì sao? Nơi kia có một ngàn hai trăm năm mươi vị,
nhưng lại vắng lặng không tiếng động. Hẳn là có âm
mưu rồi.”
Kì-bà ba lần tâu:
“Đại vương, thần không dám lừa dối Đại vương.
Không dám hãm hại Đại vương, dẫn Đại vương và
đại chúng đến cho kẻ thù. Đại vương cứ tiến về phía
trước, tất thu hoạch được phúc khánh. [108a] Vì sao?
Sa-môn kia theo pháp thường ưa sự thanh vắng, do
đó không có tiếng động. Đại vương cứ tiến tới. Khu
vườn đã hiện ra rồi.”
Vua A-xà-thế đi đến cổng vườn, xuống voi, giải kiếm,
cất lọng, dẹp bỏ năm thứ uy nghi,23 bước vào cổng
vườn, nói với Kì-bà:
“Phật Thế Tôn đang ở đâu?”
Kì-bà trả lời:
“Đại vương, Phật đang ở trên cao đường kia,24 phía

23
Ngũ uy nghi 五威儀, tức 5 nghi trượng của vua. T 22: ngũ sự 五
事, và liệt kê. Bản Pl. không có chi tiết này. Cf. Jā. iv. 151: khag-
go ca chattaṃuṇhīsaṃ pādukā vālabījanī ime kakuddhabaṇḍāni
bhavanti pañca rājunṃ.
24
Cao đường, tức giảng đường. Trong bản Pl.: ngôi nhà hình tròn,
hay viên đường (maṇḍalamāḷa).

trước Ngài có ngọn đèn. Thế Tôn ngồi trên tòa sư tử,
mặt hướng về phía Nam. Đại vương đi tới một chút,
tự mình gặp Thế Tôn.”
c. Cảm thán
Bấy giờ, A-xà-thế đi đến chỗ giảng đường, rửa chân
ở bên ngoài, sau đó mới bước lên giảng đường, im
lặng nhìn bốn phía, sinh tâm hoan hỷ, miệng tự phát
lên lời:
“Nay các Sa-môn yên tĩnh lặng thinh, hoàn toàn tĩnh
lặng.25 Mong sao Thái tử Ưu-bà-da26 của tôi cũng có
được sự trầm lặng27 như thế này không khác.”
Khi ấy, Phật nói với vua A-xà-thế:
“Đại vương phải chăng đang nghĩ đến con mình, nên
từ miệng mình phát ra lời:28 ‘Mong sao Thái tử Ưu-đà-
di cũng có được sự trầm lặng như vậy không khác’?
Đại vương hãy ngồi phía trước đó.”
3. Vấn đạo

25
Chỉ quán cụ túc止觀具足. D 2: rahadam iva vippasanaṃ, như
hồ nước tĩnh lặng. Pl.: vippasana (hai chữ p một s): tĩnh lặng,
trong suốt, trong bản Hán đọc là vipassanā (một chữ p hai s):
quán hay quán chiếu.
26
Ưu-bà-da 優婆耶; trên kia nói là Ưu-da-bà-đà 優耶婆陀. Pl.:
Udayabhadda. T 22: nói đến một đồng tử tên Bạch Hiền 帛賢
(dịch nghĩa từ Udayabbhadda), nhưng không nói rõ là con của
Vua.
27
Hán: (...) chỉ quán thành tựu 止觀成就. Cf. D 2: upasamena
samannāgato, có đầy đủ sự tĩnh lặng. Xem cht. 25 trên..
28
D 2: agamā kho tvaṃ mahārāja yathā peman ti? Đại vương cũng
tràn ngập yêu thương như vậy sao? Ý Phật muốn nhắc vua về
việc giết cha.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

A-xà-thế bèn đảnh lễ Phật, rồi ngồi sang một bên,
bạch Phật rằng:
“Nay có điều muốn hỏi, nếu Ngài có rảnh, tôi mới
dám hỏi.”
Phật nói:
“Đại vương, có điều gì muốn hỏi, xin cứ hỏi.”
A-xà-thế bạch Phật:
“Thế Tôn, như nay người cỡi voi, xe ngựa, tập luyện
đao, mâu, kiếm, cung tên, binh khí, phép chiến đấu;
vương tử, lực sĩ, đại lực sĩ, tôi tớ, thợ da, thợ hớt tóc,
thợ bện tóc, thợ đóng xe, thợ gốm, thợ đan, thợ dệt cói;
mỗi người đều sinh sống bằng các kỹ thuật khác nhau,
tự mình hưởng thụ dục lạc; và cùng với cha, mẹ, vợ
con, nô bộc vui hưởng lạc thú. Các nghề nghiệp như
vậy đều có quả báo trong hiện tại. Nay các Sa-môn
hiện tại tu hành, được những quả báo hiện tại29 gì?”

II. LỤC SƯ NGOẠI ĐẠO
Phật nói với vua A-xà-thế:
“Đại vương đã từng đến các Sa-môn, Bà-la-môn để
hỏi ý nghĩa như vậy chưa?”
Vua bạch Phật:
“Tôi đã từng đi đến các Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi ý
nghĩa như vậy.
1. Phất-lan Ca-diệp
“Nhớ lại, một thời tôi đến Bất-lan Ca-diệp, hỏi rằng:
29
D 2 (i. 51): diṭṭh’ eva dhamme sandiṭṭhikam sāmaññaphalam: kết
quả thiết thực (thấy được) của Sa-môn trong hiện tại.

‘Như người cỡi voi, xe ngựa, tập luyện binh pháp,…
(cho đến), bằng các sự mưu sinh khác nhau, đều có quả
báo trong hiện tại. Nay chúng đây hiện tại tu đạo, có
được quả báo trong hiện tại không?’ Bất-lan Ca-diệp
kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương nếu tự mình làm, hay sai
bảo người khác làm, chặt, bửa, tàn hại, nấu, nướng, cắt,
xẻ, não loạn chúng sinh, khiến cho chúng sầu ưu, than
khóc; sát sinh, trộm cắp, dâm dật, vọng ngữ, trèo tường
cướp bóc, phóng lửa thiêu đốt, chận đường làm chuyện
ác. Đại vương, [108b] hành động như vậy không phải
là ác. Đại vương, nếu lấy kiếm bén mà lóc thịt chúng
sinh, làm thành một đống thịt, ngập tràn cả thế gian;
đó không phải là sự ác, cũng không tội báo. Ở bờ Nam
sông Hằng, lóc thịt chúng sinh, cũng không có ác báo.
Ở phía Bắc sông Hằng, thiết hội bố thí lớn, bố thí tất
cả chúng sinh, lợi cho tất cả mọi người, cũng không có
quả báo của tội phước.’”30
Rồi vua bạch Phật:
“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận;
hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại
có được quả báo không, nhưng kia trả lời tôi là không
có quả báo của tội phước. Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta
là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ
mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi! ’ Khi ấy,
trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ
mà đi.”
Rồi nhà vua lại bạch Phật:
2. Mạt-già-lê Câu-xá-lị

30 Pl.: akiriyaṃ vyakāsi (= akiriyavāda), thuyết minh về sự không có hành động, thuyết phi nghiệp, hay vô tác.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

“Nhớ lại, một thời tôi đến Mạt-già-lê Câu-xá-lê, hỏi rằng: ‘Như người cỡi voi, xe ngựa, tập luyện binh pháp, v.v... (cho đến), bằng các sự mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay chúng đây hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương, không có bố thí, không có sự cho,31 không có pháp tế tự.32 Cũng không có thiện ác; không có quả báo của thiện ác. Không có đời này, không có đời sau. Không có cha, không có mẹ, không có chư Thiên, không có chúng sinh hóa sinh.33 Ở đời không có Sa-môn, Bà-la-môn, không có bậc chính hành,34 và họ cũng không tự mình chứng ngộ đời này hay đời sau, rồi phô diễn cho người hay. Những ai nói có, thảy đều hư dối.’ 35

31
Hán: vô dữ 無與; Pl.: n’atthi yiṭṭhaṃ, không có sự hiến tế sinh vật;
đôi khi cũng dùng theo nghĩa bố thí, cấp dưỡng. Sớ giải: yiṭṭhaṃ:
mahāyāgo, đại hiến tế, đại thí.
32
Hán: tế tự pháp 祭祀法. Pl.: huta, phẩm vật cúng tế, vật cúng hy
sinh.
33
Hán: vô hóa, vô chúng sinh 無化無眾生; Pl.: n’ atthi sattā opapātikā,
không có chúng sinh hóa sinh. Bản Hán đọc sattā vā oppātikā thành
hai danh từ độc lập. Hoặc chép dư một chữ vô.
34
Hán: bình đẳng hành giả 平等行者; Pl.: sammāpaṭipannā (chánh
hành): những người đang hướng thẳng đến (Thánh quả), bản Hán
hiểu là sama-paṭipanna (bình đẳng hành).
35
Trong bản Pl., trên đây là phần đầu học thuyết của Ajita-Kes-
akambali, được gọi là đoạn diệt luận (Pl.: ucchedavāda); phần sau, xem
đoạn tiếp. Ở đây, dẫn phần đầu: D 2: n’ atthi dinnaṃ n’ atthi yiṭṭhaṃ
n’ atthi hutaṃ n ‘atthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipako,
n’ atthi ayaṃ loko n’ atthi paraṃ loko, n’atthi mātā, n’ atthi pitā, n’
atthi sattā opapātikā, n’ atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā
sammāpaṭipaṇṇā ye imañ ca lokaṃ parañ ca lokaṃ sayaṃ abhiññā
sacchikatvā pavedenti: “không có bố thí, không có lễ hiến sinh, không
có cúng tế, không có kết quả chín muồi của các nghiệp tịnh hay bất

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận;
hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện
tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng
thuyết vô nghĩa.36 Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là
vua Quán đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà
lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy,
trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn
bỏ mà đi.”
Rồi nhà vua lại bạch Phật:
3. A-kì-đà Sí-xá-khâm-bà-la
“Một thời, tôi đến A-kì-đa Sí-xá-khâm-bà-la, hỏi
rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa xe, luyện
tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác
nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng
hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện
tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Con người lãnh
thọ bốn đại, khi mạng chung, đất trở về đất, nước
trở về nước, lửa trở về lửa, gió trở về gió; thảy đều
hư rã, các căn trở về hư không. Khi người chết, nhà
đòn khiêng xác để trong bãi tha ma, lửa đốt cháy
thành xương như màu bồ câu, hoặc biến thành tro
đất. Hoặc ngu, hoặc trí, [108c] đến lúc mạng chung

tịnh, không có thế gian này, không có thế gian khác, không có cha, không có mẹ, không có hữu tình hóa sinh, trong đời này không có Sa- môn, Bà-la-môn chánh hành chánh hướng, không có những vị đã tự mình chứng nghiệm thế gian này và thế gian khác, sau khi chứng ngộ rồi tuyên thuyết điều ấy.” 36 Hán: vô nghĩa đáp 無義答. D.i.ibid.: ucchedaṃ vyākāsi: thuyết minh chủ nghĩa đoạn diệt (ucchedavāda).

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

thảy đều hư rã, là pháp đoạn diệt.’37
“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận;
hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện
tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng
thuyết đoạn diệt.38 Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua
Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết
người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng
tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.”
Rồi nhà vua lại bạch Phật:
4. Ba-phù-đà Già-chiên-diên
“Một thời, tôi đến Ba-phù-đà Già-chiên-diên, hỏi

37 Trong bản Pl., đây là phần hai chủ nghĩa đoạn diệt (ucchedavāda) của Ajita- Kesakambali (phần đầu, xem cht. 35), D 2 (i. 156): cātumahābhūtiko ayaṃ puriso, yadā kālaṃ karoti paṭhavī paṭhavikāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāykāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṃkamanti. āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti, yāva āḷāhanā padāni paññāpenti, kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantāhutiyo. dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ, tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā uc- chijjanti vinassanti, na honti param maraṇā ti: “Con người vốn là sản phẩm của bốn đại, khi thời gian đến, thân thuộc đất đi theo đất trở về đất, thân thuộc nước đi theo nước trở về với nước, thân thuộc lửa đi theo lửa trở về với lửa, thân thuộc gió đi theo gió trở về với gió; các căn hội nhập hư không. Với người nằm trong quan tài, người ta khiêng xác đến giàn hỏa, đặt ra những vần thơ. Xương trắng sẽ trở thành màu bồ câu, vật cúng tế biến thành tro. Sự bố thí là thuyết cho kẻ ngu độn. Những ai chủ trương chủ nghĩa tồn tại, người ấy hư ngụy, dối trá, hý luận. Kẻ ngu hay người trí, khi thân xác tan rã, sẽ tiêu diệt, không còn tồn tại sau khi chết.” 38 Hán: đoạn diệt 斷滅. Pl.: ucchedaṃ vyākāsi.

rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Không có lực, không có tinh tấn, con người không sức mạnh, không có tinh cần.39 Không nhân, không duyên cho sự nhiễm trước của chúng sinh. Không nhân, không duyên cho sự thanh tịnh của chúng sinh. Hết thảy chúng sinh, những loài có mạng, thảy đều không sức mạnh, không được tự tại, không có cái gì được gọi là oán là thù,40 ở trong sáu sinh loại41 mà thọ các khổ hay lạc.’42

39 Nguyên Hán: vô phương tiện. Những từ phương tiện trong bản hán này phần lớn có nghĩa tinh cần. Pl.: natthipurisaparakkamo: không có sự nỗ lực của con người. 40 Hán: vô hữu oan thù định tại số trung 無有冤讎定在數中. Pl. (?): niyatisaṅgatibhāvapariṇatā: chúng bị biến chuyển bởi hữu (tồn tại), bởi tụ hội (chủng tộc), bởi quyết định (định mệnh). 41 Hán: lục sinh 六生; Pl.: chass’ abhijāti, chỉ sáu giống người, phân biệt theo màu da: đen, xanh, đỏ, vàng, trắng, thuần trắng. 42 Trong bản Pl., D 2 (i. 50), đây là phần đầu thuyết luân hồi tịnh hóa (saṃsārasuddhi) của Makkhali Gosāla: n’ atthi hetu n’ atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetu apaccayā sattā saṃkilissanti. n’ atthi hetu n’ atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetuapaccayā sattā visujjhanti. n ‘atthi attakāre n’ atthi parakāre, n’ atthi puris-kāre; n’ atthi balaṃ n’ atthi viriyaṃ. n’ atthi purisathāmo n’atthi purisaparakkamo. sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā aviriyā niyatisaṅgatibhāvapari ṇatā chass’ evābhijāisu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti: “Không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sinh. Chúng sinh bị nhiễm ô không do nhân duyên gì. Không có nhân, không có duyên cho sự thanh tịnh của chúng sinh. Chúng sinh được thanh tịnh không do bởi nhân duyên gì. Không có cái tự tác, không có cái tha tác, không có cái nhân tác. Không có lực, không có tinh tấn, không có nghị lực của con người,

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng thuyết vô lực.43 Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.” Rồi nhà vua lại bạch Phật: 5. Tán-nhã Tì-la-lê Tử “Một thời, tôi đến Tán-nhã Tì-la-lê Tử, hỏi rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa, xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương, đều có quả báo trong hiện tại của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy. Sự việc này là thật, sự việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Đại vương, hiện tại không có quả báo của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sự việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Đại vương, hiện tại vừa có vừa không có quả báo của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sự việc này là

không có sự nỗ lực của con người. Tất cả chúng sinh, tất cả loài có hơi thở, tất cả loài có sự sống, tất cả loài có linh hồn, đều không tự do, bất lực, không tinh tấn, được biến đổi theo định mệnh, kết hợp, tính cách, cảm thọ khổ và lạc trong sáu giống.” 43 Hán: vô lực 無力, tức Pl.: akiriya, mà trong bản Pl., là thuyết của Pūrana-Kassapa tức Bất-lan Ca-diệp.

khác; sự việc này không phải khác cũng không phải
không khác. Đại vương, hiện tại không phải có cũng
không phải không có quả báo của Sa-môn. Hỏi như
vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sự
việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng
không phải không khác. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy
như vậy; sự việc này là thật, sự việc này là khác; sự
việc này không phải khác cũng không phải không
khác.’44 Thế Tôn, cũng như một người hỏi về dưa thì
trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy.
Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả
lời bằng một vấn đề khác.45 Tôi [109a] bèn suy nghĩ
rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không
duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’
Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi,
bèn bỏ mà đi.”
Rồi nhà vua lại bạch Phật:
6. Ni-kiền Tử
“Một thời, tôi đến Ni-kiền Tử, hỏi rằng: ‘Đại đức,
như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp, cho

44
Chủ trương ngụy biện (vikhepaṃ vyākāsi) của Sañjaya
Belaṭṭhiputta, Hán và Pl. đại thể tương đồng, tham chiếu, D 2
(i.: atthi paro loko ti iti ce taṃ pucchasi, atthi paro loko ti iti ce
me assa, atthi paro loko ti iti te naṃ vyākareyyeṃ. evam pi me
T tathā ti pi me T, aññathā ti pi me T T ti pi me T T T ti pi me
T: “Nếu ngươi hỏi Ta, ‘Có thế giới khác hay không’, và nếu ta
nghĩ rằng ‘Có thế giới khác’, ta sẽ trả lời ngươi rằng ‘Có thế giới
khác.’ Nhưng, ta không nghĩ như vậy. Ta không nghĩ sự thật như
vậy. Ta không nghĩ một cách khác. Không nghĩ không phải như
vậy. Không nghĩ không phải không như vậy.”
45
Hán: dị luận 異論.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương, tôi là bậc Nhất thiết trí, là người thấy tất cả, biết thấu suốt không sót. Hoặc đi, hoặc đứng, hoặc nằm, hoặc ngồi, hoặc ngủ, hoặc thức, bất cứ lúc nào, trí thường hiện tiền.’ Thế Tôn, cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng một vấn đề khác.46 Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi. “Thế Tôn, hôm nay tôi đến đây để hỏi ý nghĩa như vầy: Như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp,… (cho đến), các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây Sa-môn hiện tại tu đạo, hiện tại có được quả báo không?” Phật nói với vua A-xà-thế: “Nay Ta trở lại hỏi Đại vương, xin tùy ý trả lời.

III. KẾT QUẢ THIẾT THỰC CỦA SA-MÔN 1. Thiết thực hiện tại a. Nô tì xuất gia

46
Xem cht. 45 trên. Trong bản Pl. (D.i. 157), Nigaṇṭha Nāṭaputta
trả lời bằng bốn phòng hộ (cātuyāmasaṃvarasaṃvutto: phòng hộ
bằng bốn luật nghi).

“Thế nào, Đại vương, có đồng bộc của Đại vương,
những người đồng bộc, sai sử, làm các công việc
trong và ngoài, đều thấy Đại vương vào ngày rằm,
lúc trăng tròn, tắm gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng
hưởng thụ dục lạc với các thể nữ, bèn suy nghĩ như
vầy: ‘Lạ thay, quả báo của hành vi47 đến như thế sao?
Vua A-xà-thế này vào ngày rằm, lúc trăng tròn, tắm
gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng hưởng thụ dục lạc
với các thể nữ. Ai có thể biết được đấy lại là quả báo
của hành vi?’ Người kia, một thời gian sau, cạo bỏ
râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, tu hành chân
chính.48 Thế nào, Đại vương, Đại vương từ xa thấy
người ấy đi đến, há có khởi lên ý nghĩ rằng: Đấy là nô
bộc của ta?”
Vua bạch Phật:
“Không, bạch Thế Tôn. Nếu thấy người ấy đến, tôi
phải đứng dậy nghinh đón, mời ngồi.”
Phật nói:
“Đó không phải là quả báo có được ngay trong hiện
tại của Sa-môn49 sao?”
Vua đáp: “Đúng như vậy, Thế Tôn, đó là quả báo có
được ngay trong hiện tại của Sa-môn vậy.”
b. Thần dân xuất gia
“Lại nữa, Đại vương, có người khách cư ngụ trong

47
Cf. Pl.: puññānaṃ gati puññānaṃ vipāko, thú hướng (hành) của
phước, kết quả (dị thục) của phước.
48
Hán: hành bình đẳng pháp 行平等法.
49
Hiện đắc Sa-môn báo 現得沙門報. Pl.: diṭṭheva dhamme
sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

cương giới của Đại vương, ăn thóc lúa mà Đại vương
ban cho.50 Người ấy thấy Đại vương vào ngày rằm
trăng tròn, tắm gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng các
thể nữ vui thú ngũ dục, bèn nghĩ thầm rằng: ‘Lạ thay,
quả báo hành vi của người kia [109b] đến như vậy
sao? Ai có thể biết đó là quả báo của hành vi?’ Một
thời gian sau, người ấy cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp
y, xuất gia tu đạo, tu hành chân chính. Thế nào, Đại
vương? Nếu Đại vương từ xa thấy người ấy đi đến, có
khởi lên ý nghĩ rằng; ‘Người ấy là khách dân của Ta,
ăn thóc lúa mà Ta ban cho’ hay không?”
Vua nói: “Không. Nếu tôi thấy người ấy từ xa đến, tôi
sẽ đứng dậy nghinh đón, chào hỏi, mời ngồi.”
“Thế nào, Đại vương, đó không phải quả báo có được
ngay trong hiện tại của Sa-môn chăng?”
Vua nói: “Đúng như vậy, hiện tại được quả báo của
Sa-môn vậy.”
2. Vi diệu Sa-môn quả
“Lại nữa, Đại vương, Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính
Giác xuất hiện ở đời, (…) vào trong pháp Ta,… (cho
đến), đắc51 tam minh, diệt trừ các tối tăm, phát sinh
ánh sáng đại trí, gọi là lậu tận trí chứng. Vì sao? Ấy là
do tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa sống một mình
nơi thanh vắng, không buông lung vậy. Thế nào, Đại
vương, đó không phải là quả báo có được ngay trong

50
D 2: assa puriso kassako gahapatiko karakāro rāsivaḍḍho, một
người kia, là nông phu, là gia chủ, là người tiến nạp (tô thuế), là
người tích tụ (kho lẫm cho vua).
51
Tóm tắt, nội dung chi tiết như trong T 1(20) kinh A-ma-trú.

hiện tại của Sa-môn sao?”
Vua đáp: “Thật vậy, Thế Tôn, đó thật là quả báo có
được ngay trong hiện tại của Sa-môn.”
III. A-XÀ-THẾ HỐI CẢI
Bấy giờ, vua A-xà-thế rời chỗ ngồi đứng dậy, đầu mặt
lễ chân Phật, bạch Phật rằng:
“Cúi mong Thế Tôn nhận sự hối hận của con. Con
vì cuồng, ngu si, tối tăm, không nhận thức. Cha con
là Bình-sa vương, vua nước Ma-kiệt-đà, cai trị đúng
theo pháp, không có thiên vạy. Nhưng con bị ngũ dục
mê hoặc, thật sự đã hại Phụ vương. Cúi mong Thế
Tôn rũ lòng thương xót, nhận sự sám hối của con.”
Phật bảo vua:
“Ngươi ngu si, không nhận thức. Nhưng đã tự mình
hối cải. Ngươi vì mê say ngũ dục mà hại Phụ vương.
Nay trong pháp Hiền Thánh mà biết hối cải, tức là tự
làm ích lợi cho mình. Ta vì thương tưởng ngươi, nhận
sự sám hối của ngươi.”
Bấy giờ, vua A-xà-thế sau khi lễ Phật, được Phật giảng
pháp cho nghe, được khai thị, giáo giới, làm cho ích
lợi, hoan hỷ. Sau khi nghe những điều Phật dạy, Vua
liền bạch Phật:
“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin
chấp nhận con là Ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ
nay về sau, suốt đời không giết, không trộm, không
tà dâm, không dối, không uống rượu. Cúi mong Thế
Tôn cùng đại chúng sáng ngày mai nhận lời thỉnh của
con.”
Bấy giờ, Thế Tôn im lặng nhận lời. Khi Vua thấy Phật

TRƯỜNG A HÀM – KINH SA-MÔN QUẢ

im lặng nhận lời, liền đứng dậy lễ Phật, đi quanh ba
vòng sau đó cáo lui.
Vua đi chưa bao lâu, Phật nói với các Tỳ-kheo rằng:
“Vua A-xà-thế này, tội lỗi đã vơi bớt, đã nhổ trọng
tội. Nếu A-xà-thế không giết cha, thì ngay tại chỗ này
đã được con mắt thanh tịnh thấy pháp. Nhưng vua A-
xà-thế nay đã hối lỗi, tội lỗi đã vơi bớt, [109c] đã nhổ
trọng tội.”
Bấy giờ, A-xà-thế, đang trên đường đi, gọi Kì-bà
Đồng tử bảo rằng:
“Lành thay, lành thay! Ngươi nay làm được nhiều
điều lợi ích cho ta. Ngươi trước đã tán thán Như Lai,
chỉ dẫn, khơi mở, sau đó đưa ta đến gặp Thế Tôn, nhờ
thế ta được khai ngộ. Ta rất cám ơn ngươi, trọn không
bao giờ quên.”
Rồi thì, vua trở về cung sửa soạn các món hào soạn,
các loại thức ăn. Sáng hôm sau, khi đã đến giờ, báo
đức Thánh biết đã đến giờ.
Bấy giờ, Thế Tôn khoác y cầm bát, cùng với chúng
đệ tử một ngàn hai trăm năm mươi vị, đi đến vương
cung, ngồi trên chỗ ngồi dọn sẵn. Rồi, vua tự tay châm
chước, cúng Phật và Tăng. Ăn xong, cất bát, dùng
nước rửa xong, vua đảnh lễ Phật, bạch rằng:
“Con nay ba lần xin sám hối. Con vì cuồng dại, ngu si,
tối tăm, không nhận thức. Cha con là Bình-sa vương,
vua nước Ma-kiệt-đà, cai trị đúng theo pháp, không
có thiên vạy. Nhưng con vì mê say ngũ dục, thật sự
đã hại Phụ vương. Cúi mong Thế Tôn rủ lòng thương
xót, nhận sự sám hối của con.”

Phật bảo vua:
“Ngươi ngu si, không nhận thức. Ngươi vì mê say ngũ
dục mà hại Phụ vương. Nay trong pháp Hiền Thánh
mà biết hối cải, tức là tự làm ích lợi cho mình. Ta vì
thương tưởng ngươi, nhận sự sám hối của ngươi.”
Rồi thì, sau khi đảnh lễ Phật, Vua dọn một chỗ ngồi
thấp ngồi trước Phật. Phật giảng pháp cho vua nghe,
khai thị, giáo giới, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ.
Sau khi nghe Phật dạy, Vua lại bạch Phật:
“Con nay ba lần xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y
Tăng. Cúi mong nhận con làm Ưu-bà-tắc trong Chính
pháp. Từ nay cho đến trọn đời, không giết, không
trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu.”
Bấy giờ, Thế Tôn sau khi giảng pháp cho vua nghe,
khai thị, giáo giới, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ,
bèn rời chỗ ngồi ra về.
Vua A-xà-thế và Kì-bà Đồng tử sau khi nghe những
điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

28. KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU
[109c23] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, trong vườn Kì-thọ
Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai
trăm năm mươi vị.

I. TƯỞNG SINH DIỆT
Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Thế Tôn khoác y cầm
bát vào thành Xá-vệ khất thực. Khi ấy, Thế Tôn nghĩ
rằng:
“Ngày hôm nay khất thực, thời gian còn sớm, Ta hãy
đến thăm khu rừng của Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu;1 đợi
đến giờ rồi hãy đi khất thực.” Rồi Ngài đi đến rừng
của Phạm-chí. Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu từ xa trông
thấy Phật đi đến, liền đứng dậy nghinh đón rằng:
“Hoan nghinh, Sa-môn Cù-đàm! Lâu nay không đến
[110a] đây. Nay vì duyên cớ gì lại khuất mình chiếu
cố? Xin mời ngồi phía trước đây.”
Thế Tôn ngồi xuống chỗ ấy, nói với Bố-tra-bà-lâu
rằng:
“Các ông tập họp tại đây, để làm gì? Để bàn chuyện gì?”
Phạm-chí bạch Phật:
“Thế Tôn, mấy ngày qua2 có nhiều Sa-môn, Bà-la-
1
Bố-tra-bà-lâu Phạm-chí 布吒婆樓梵志. D 9: Ngoại đạo xuất gia
Poṭṭhapāda ngụ cư trong khu vườn của hoàng hậu Mallika, trong
đại giảng đường luận nghị được bao quanh bởi cây tinduka, cùng với
giáo đoàn ngoại đạo gồm ba trăm người.
2
Hán: tạc nhật 昨 日. D 9 § 6: purimāni divasāni purimatarāni: vài
ngày trước đây.

môn tập họp tại giảng đường, bàn luận sự việc như
vậy.3 Những vấn đề chống trái nhau.
1. Tưởng đẳng khởi
“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Con người
phát sinh tưởng không do nhân gì, duyên gì. Tưởng
diệt, không do nhân duyên gì. Tưởng có đến, có đi.
Khi tưởng đến thì tưởng sinh. Khi tưởng đi thì tưởng
diệt.’4
“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Do mạng,
có tưởng sinh; do mạng, có tưởng diệt. Tưởng kia đi,
đến. Đến thì tưởng sinh. Đi thì tưởng diệt.’5
“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Các thuyết
nói trước đó không đúng sự thật. Có vị đại quỷ thần,
có uy lực lớn, mang tưởng đi; mang tưởng đến. Khi
vị ấy mang tưởng đi thì tưởng diệt. Khi vị ấy mang
tưởng đến thì tưởng sinh.’6

3
Hán: thuyết như thị sự 說如是事, không nói rõ nội dung. Pl. ibid.:
abhisaññānirodha, sự diệt tận của tăng thượng tưởng. Đoạn tiếp theo
nói rõ ý nghĩa này.
4
D 9 (178): ahetuapaccayā purisassa saññā upajjanti pi nirujjanti
pi. Yasmiṃ samaye uppajjanti saññī tasmiṃ samaye hoti, yasmiṃ
samaye nirujjanti, asaññī tasmiṃ samaye hotīti: các tưởng của con
người sinh khởi hay hủy diệt không do bởi nhân gì, duyên gì. Khi
chúng sinh khởi, lúc đó con người là có tưởng. Khi chúng diệt, lúc
đó con người là không có tưởng.
5
Pl.ibid.: saññā hi bho purussa attā, sā ca kho upeti pi apeti pi. yasmiṃ
samaye upeti (...), tưởng là tự ngã của con người. Tự ngã có đến,
có đi. Khi nó đến, tưởng sinh (...). Trong bản Hán: mạng (Pl.: jīva);
trong bản Pl.: attā (tự ngã). Phổ thông, jīva hay attā đều có nội hàm
là tự ngã.
6
Pl.ibid.: santi hi bho devatā mahaddhikā mahānubhāvā. tā puris-
sa saññāṃ upakaḍḍhanti pi apakaḍḍhanti pi. yasmiṃ samaye

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

“Tôi nhân đó có suy nghĩ, nghĩ rằng Sa-môn Cù-đàm
tất biết rõ ý nghĩa này, tất có thể biết rõ tưởng tri diệt
định.”7
2. Tưởng thứ đệ diệt
a. Nhân duyên tưởng diệt
Bấy giờ Thế Tôn nói với Phạm-chí rằng:
“Các luận thuyết ấy đều có chỗ sai lầm. Tức là nói
không do nhân, không do duyên mà có tưởng sinh;
không do nhân, không do duyên mà có tưởng diệt;
tưởng có đến, đi; đến thì tưởng sinh, đi thì tưởng diệt.
Hoặc nói nhân bởi mạng mà tưởng sinh, nhân bởi
mạng mà tưởng diệt; tưởng có đến, đi; đến thì tưởng
sinh, đi thì tưởng diệt. Hoặc nói, không hề có chuyện
đó, mà là có một vị đại quỷ thần mang tưởng đến và
mang tưởng đi; khi vị ấy mang đến thì tưởng sinh; khi
mang đi thì tưởng diệt. Những lời như vậy thảy đều
sai lầm. Vì sao? Này Phạm-chí, có nhân, có duyên để
tưởng sinh. Có nhân, có duyên để tưởng diệt.
b. Tưởng tứ thiền
“Nếu Như Lai xuất hiện ở đời; là bậc Chí chân, Đẳng
Chính Giác, mười hiệu đầy đủ. Có người ở trong Phật
pháp mà xuất gia tu đạo,… (cho đến), diệt năm triền
cái che lấp tâm, trừ khử dục, ác bất thiện pháp, có

upakaḍḍhanti saññī (...), có những thiên thần có đại thần thông, có
đại uy lực đưa vào và đưa ra tưởng của con người. Khi đưa vào thì
có tưởng (...).
7
Hán: tưởng tri diệt định 想知滅定; Cf. D 9 ibid.: bhagavā pakataññū
abhisaññānirodhassa: Thế Tôn là người thấu rõ sự diệt tận của tăng
thượng tưởng. Có thể có sự nhầm lẫn trong bản Hán.

tầm có tứ, hỷ lạc do định sinh, nhập sơ thiền. Trước
diệt tưởng về dục, rồi phát sinh tưởng về hỷ và lạc.
Phạm-chí, vì vậy biết có nhân duyên cho tưởng sinh,
có nhân duyên cho tưởng diệt.
“Diệt tầm, tứ, nội tâm tịch tĩnh, nhất tâm, không tầm,
không tứ, có hỷ và lạc do định sinh, nhập đệ nhị thiền.
Phạm-chí, kia tưởng của sơ thiền diệt, tưởng của nhị
thiền sinh, vì vậy nên biết có nhân duyên để tưởng
diệt; có nhân duyên để tưởng sinh.
“Dứt hỷ, an trú xả, chính niệm, [110b] chính tri, tự
biết thân lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc
có niệm, nhập đệ tam thiền. Phạm-chí, kia tưởng của
nhị thiền diệt, tưởng của tam thiền sinh. Vì vậy nên
biết có nhân duyên để tưởng diệt, có nhân duyên để
tưởng sinh.
“Dứt khổ, dứt lạc, ưu và hỷ từ trước đã diệt, xả, niệm
thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền. Phạm-chí, kia tưởng tam
thiền diệt, tưởng tứ thiền sinh. Vì vậy biết rằng có nhân
duyên để tưởng diệt; có nhân duyên để tưởng sinh.
c. Tưởng vô sắc
“Vượt qua8 thảy tưởng về sắc, diệt tưởng hữu đối,9
không niệm các tưởng sai biệt,10 nhập không vô biên
xứ. Này Phạm-chí, tưởng về hết thảy sắc diệt, tưởng
về không vô biên xứ sinh. Vì vậy biết rằng có nhân
duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

8
Hán: xả 捨.
9
Diệt nhuế 滅恚.
10
Bất niệm dị tưởng 不念異想.

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

“Vượt qua hết thảy không vô biên xứ, nhập thức vô
biên xứ. Này Phạm-chí, tưởng về không vô biên xứ
diệt, tưởng về thức vô biên xứ sinh. Vì vậy biết rằng
có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng
diệt.
“Vượt qua hết thảy thức vô biên xứ, nhập vô sở hữu
xứ. Này Phạm-chí, tưởng về thức vô biên xứ diệt,
tưởng về vô sở hữu sinh. Vì vậy biết rằng có nhân
duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.
“Vượt qua vô sở hữu xứ, nhập phi tưởng phi phi
tưởng xứ.11 Này Phạm-chí, tưởng về vô sở hữu xứ
diệt, tưởng về phi tưởng phi phi tưởng xứ sinh. Vì vậy
biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên
để tưởng diệt.
“Kia vượt qua phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập tưởng
thọ diệt định. Này Phạm-chí, tưởng về phi tưởng phi
phi tưởng xứ diệt; tưởng thọ diệt định sinh. Vì vậy
biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên
để tưởng diệt.
d. Tưởng tri diệt tận định
“Vị ấy khi đạt đến tưởng này rồi,12 suy nghĩ như vầy:
‘Có tư niệm13 là xấu, không tư niệm là tốt. Nếu khi
ta tư duy như vậy, thì tưởng vi diệu kia (không) diệt,

11
Bản Pl. chỉ nói đến nhập vô sở hữu xứ. Trên đó, không có nữa, vì
ở đó không còn tưởng. Xem thêm cht. 12 tiếp theo.
12
Pl., D 9: tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti: khi đã đạt đến
đỉnh cao của tưởng. Đỉnh cao của tưởng là vô sở hữu xứ
(ākiñcaññāyatanaṃ).
13
Hán: niệm 念. Pl. ibid.: cetayamānassa me pāpiyo, có tư duy là
xấu cho ta.

mà tưởng thô lại sinh.’14 Vị ấy lại suy nghĩ: ‘Nay ta
không nên niệm hành, không khởi tư duy.’15 Vị ấy
khi không niệm hành, không khởi tư duy, tưởng vi
diệu diệt, tưởng thô không sinh. Khi vị ấy không niệm
hành, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không sinh, liền
nhập định tưởng thọ diệt.16
“Thế nào, Phạm-chí, từ trước đến nay ông đã bao giờ
nghe nhân duyên của thứ tự diệt tưởng17 này chưa?”
Phạm-chí bạch Phật:
“Tôi tin là từ trước đến nay chưa bao giờ nghe đến
nhân duyên của thứ tự diệt tưởng này.”
Phạm-chí lại bạch Phật:
“Nay tôi có ý nghĩ như vầy, tức là: đây là có tưởng;
(tiếp theo) đây là không có tưởng. rồi lại có tưởng.18

14
Hán: bỉ tác thị niệm thời 彼作是念時 (…): có thể có sự nhầm lẫn
trong bản Hán; đề nghị bỏ bớt chữ bỉ để đoạn văn phù hợp với
nội dung đang đề cập. D 9 ibid.: ahañ ceva kho pana ceteyyaṃ
abhisaṃkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyaṃ, aññā ca oḷārukā
saññā uppajjeyyaṃ: “Nếu ta tư lự, tác ý, các tưởng này của ta diệt,
các tưởng thô khác sinh.” Sớ giải: các tưởng này của ta, là các tưởng
vô sở hữu xứ. Các tưởng thô khác, là các tưởng của hữu phần (aññā
ca oḷārikā bhavaṅgasaññā). Trong bản Hán, vi diệu tưởng, đối lại
với thô tưởng.
15
Pl.ibid: na ceva ceteyyaṃ na ceva abhisaṃkharyeyyaṃ, “ta không
tư duy, không tác ý.”.
16
Pl.ibid.: so nirodhaṃ phusati: vị ấy đạt đến trạng thái diệt tận (của
các tưởng). Sớ giải: khi hành như vậy, Tỳ-kheo nhập tưởng thọ diệt
tận định (saññāvedayitanirodhaṃ).
17
Thứ đệ diệt tưởng 次第滅想. Pl.: anupubbābhisaññānirodhasampa
jānasamapatti: sự chứng nhập (đẳng chí) qua các giai đoạn lần lượt
diệt tưởng.
18
Một cách hiểu thứ tự diệt tưởng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

Sau khi có tưởng19 như vậy rồi, vị ấy suy nghĩ như vầy:
có tư niệm là xấu, không niệm là tốt. Vị ấy khi suy nghĩ
như vậy, tưởng vi diệu của vị ấy không diệt, mà tưởng thô
lại sinh. Vị ấy lại suy nghĩ: Nay ta không nên niệm hành,
không khởi tư duy. Vị ấy khi [110c] không niệm hành,
không khởi tư duy, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không
sinh. Khi vị ấy không niệm hành, tưởng vi diệu diệt,
tưởng thô không sinh, liền nhập định tưởng thọ diệt.”20
Phật nói với Phạm-chí:
“Lành thay, lành thay, đó là theo thứ tự đạt diệt tưởng
định trong pháp của Hiền Thánh.”
3. Tưởng đỉnh điểm
Phạm-chí lại bạch Phật:
“Trong các tưởng này, tưởng nào là tối thượng bậc
nhất?”
Phật nói với Phạm-chí:
“Những gì được nói là có tưởng, và những gì được nói
là không có tưởng, ở khoảng trung gian đó mà có thể
thứ tự đạt được tưởng thọ diệt định, đó là tưởng tối
thượng bậc nhất.”21
Phạm-chí lại hỏi:
“Là một tưởng, hay nhiều tưởng?”22
19
Đây chỉ thứ tự diệt tưởng lên đến tưởng cao nhất là tưởng vô sở
hữu xứ.
20
Phạm chí lặp lại lời Phật. Nội dung đoạn này và đoạn trên giống
nhau, nhưng văn cú hơi khác.
21
Đoạn này trả lời một phần cho câu hỏi theo sau: tưởng đỉnh
điểm là một hay là nhiều. Đại ý đoạn này: đỉnh điểm của tưởng
có nhiều.

Phật nói:
“Có một tưởng. Không có nhiều tưởng.”23
Phạm-chí lại hỏi:
“Trước có tưởng sinh sau đó mới trí? Hay trước có trí
sinh sau đó mới tưởng? Hay tưởng và trí cùng sinh
một lượt?”
Phật nói:
“Trước có tưởng sinh, sau đó mới trí. Do tưởng mà
có trí.” 24
4. Tưởng và Ngã
Phạm-chí lại hỏi:
“Tưởng tức là ngã chăng?”25

22 D 9 (i. 185): ekaṃ yeva saññaggaṃ paññāpeti, udāhu puthu pi saññagge paññāpetīti: tưởng cực đỉnh là một, hay là nhiều? 23 D 9 ibid.: ekaṃ pi (…) phuthu pi saññagge paññāpemīti: Ta nói cực đỉnh của tưởng là một, cũng nói là nhiều. Trong bản Pāli, tiếp theo là giải thích thế nào gọi là tưởng cực đỉnh tức đỉnh cao của tưởng (saññagga), từ đó xác định có nhiều đỉnh của tưởng khác nhau. Trong bản Hán, ý nghĩa có nhiều đỉnh cao của tưởng được đề cập trong câu trả lời “tưởng nào là tối thượng?” 24 Pāli còn có thêm giải thích cho trả lời: idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī ti (…), “Do duyên cái này mà trí của tôi sinh. Do đó mà biết: tưởng sinh khởi trước rồi trí mới khởi sau.” Sớ giải: đối với Tỳ kheo nhập diệt định phải chăng tưởng khởi lên trước (saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjati)? Tưởng. Nếu tưởng là tĩnh lự (jhānasaññā), thì trí là quán (vipassanañāṇa); nếu tưởng là quán (vipassanasaññā) thì trí là đạo (maggañāṇa); nếu trí là đạo thì quán là quả (phalañāṇa). 25 Pl. D.2. ibid.: saññā purissa attā udāhu ñña saññā añño attā, “ tưởng là tự ngã của con người? Hay tưởng và tự ngã dị biệt?

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

Phật hỏi:
“Ngươi nói ngã của con người như thế nào?”
Phạm-chí nói:
“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói, sắc thân
với bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ sinh, được nuôi nấng
mà lớn, trang sức bằng y phục, nhưng là pháp vô
thường, biến hoại. Tôi nói, con người đó là ngã.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Ngươi nói, sắc thân với bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ
sinh, được nuôi nấng mà lớn, trang sức bằng y phục,
nhưng là pháp vô thường, biến hoại. Nói con người
đó là ngã. Này Phạm-chí, hãy gác qua tự ngã đó.26
Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con
người diệt.”27
Phạm-chí nói:
“Tôi không nói con người là ngã. Tôi nói, Dục giới
thiên là ngã.”28
Phật nói:
“Này Phạm-chí, hãy gác qua Dục giới thiên là tự ngã
đó. Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con

26
D 9 ibid.: Theo lý đó, tưởng và tự ngã dị biệt (aññāva saññā
bhavissati añño attā)
27
D 9 ibid.: atha imassa purisassa aññā va saññā uppajjanti, aññā
vā saññā nirujjhānti: thế thì, đối với con người này, những tưởng
này sinh, những tưởng khác diệt.
28
D 9 ibid.: manomayaṃ (...) attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃ
ahīnindriyan ti: tôi hiểu rằng ngã là (thân) do ý sinh, có đầy đủ các
chi và các căn. Thân do ý thành này bao gồm chư Thiên của Sắc
và Vô sắc, và một phần của Dục giới.

người diệt.”29
Phạm-chí nói:
“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói, Sắc giới
thiên là ngã.”30
Phật nói:
“Này Phạm-chí, hãy gác qua Sắc giới thiên là tự ngã
đó. Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con
người diệt.”
Phạm-chí nói:
“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói không vô
biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi
phi tưởng xứ, Vô sắc thiên, là ngã.”
Phật nói:
“Hãy gác qua không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô
sở hữu xứ,31 phi tưởng phi phi tưởng xứ, vô sắc thiên,
là ngã. Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của
con người diệt.”
Phạm-chí bạch Phật:
“Thế nào, thưa Cù-đàm, tôi có thể biết được tưởng của
con người sinh, tưởng của con người diệt không?”32
Phật nói:

29
Câu trả lời như trên, xem cht. 27.
30
Xem cht. 28..
31
Vô sở hữu xứ 無 所 有 處, trong bản dịch Hán; cũng trong bản Hán
này, những nơi khác và ngay trong câu trên, dịch là bất dụng xứ 不 用
處; xem đoạn trên, cht. 21.
32
D 9 (i. 187): saññā purisassa attā’ ti vā, aññā saññā añño attā’ ti vā:
tưởng của người là tự ngã, hay tưởng và tự ngã khác nhau?

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

“Ngươi muốn biết tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt, thật quá khó! Thật quá khó! Vì sao vậy? Vì do ngươi, y pháp khác mà có kiến giải khác, tập hành khác [111a], nhẫn khác, thọ khác.”33

II. KÝ THUYẾT VÀ VÔ KÝ
1. Mười bốn vô ký
Phạm-chí bạch Phật:
“Thật vậy, thưa Cù-đàm, tôi y theo pháp khác mà có
kiến giải khác, tập hành khác, nhẫn khác, thọ khác,
cho nên, muốn biết tưởng của con người sinh, tưởng
của con người diệt, thật quá khó! Thật quá khó! Vì
sao vậy? Ngã, thế gian là thường hằng: đây là thật,
ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là không thường hằng:
đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian vừa thường
vừa vô thường: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế
gian không phải thường không phải không thường:
đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là hữu biên:
đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là vô biên:
đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian vừa hữu biên
vừa vô biên: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian
không phải hữu biên không phải vô biên: đây là thật,
ngoài ra là dối. Thân tức là mạng: đây là thật, ngoài ra
là dối. Mạng khác thân khác: đây là thật, ngoài ra là
dối. Thân, mạng không phải khác không phải không

33
Dị kiến, dị tập, dị nhẫn, dị thọ, y dị pháp cố 異見異習異忍
異受依異法故. Pl., định cú: aññadiṭṭhena aññakhantikena añ-
ñarucikena aññatrāyogena aññatthācariyakena: bởi vì ngươi y
theo sở kiến khác, tín nhẫn khác, chấp nhận khác, học tập khác,
hành trì khác.

khác: đây là thật, ngoài ra là dối. Không mạng, không
thân: đây là thật, ngoài ra là dối. Như Lai tồn tại sau
khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối. Như Lai không
tồn tại sau khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối. Như
Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau
khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Thế gian là thường hằng,… (cho đến), Như Lai
không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi
chết: là những câu hỏi Ta không trả lời.”34
Phạm-chí bạch Phật:
“Cù Đàm, vì sao không trả lời, Ngã và thế gian là
thường hằng,…(cho đến), Như Lai không phải tồn tại
không phải không tồn tại sau khi chết?”
Phật nói:
“Vì chúng không phù hợp ý nghĩa,35 không phù hợp
pháp, không phải phạm hạnh, không phải vô dục,
không phải vô vi, không phải tịch diệt, không phải
chỉ tức, không phải chính giác, không phải Sa-môn,
không phải Niết-bàn. Vì vậy Ta không trả lời.”
Phạm-chí lại hỏi:
“Thế nào là phù hợp nghĩa, phù hợp pháp? Thế nào
là phạm hạnh sơ bản?36 Thế nào là vô vi?37 Thế nào là

34
Sở bất ký 所不記. Pl.: avyākataṃ.
35
Hán: bất dữ nghĩa hợp 不與義合. Pl., định cú: na h’ ethaṃ
atthasaṃhitaṃ: không phù hợp với mục đích (giải thoát). Đối
chiếu từ ngữ, xem các chú thích tiếp dưới.
36
Phạm hạnh sơ 梵 行 初, Pl.: ādibrahmacariyaka, căn bản phạm
hạnh, thuộc về những nguyên tắc căn bản hay nền tảng của đời

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

vô dục?38 Thế nào là tịch diệt?39 Thế nào là chỉ tức?40
Thế nào là chính giác?41 Thế nào là Sa-môn?42 Thế
nào là Nê-hoàn?43 Thế nào là vô ký?”44
Phật nói:
“Điều mà Ta trả lời là về Khổ đế, về Khổ tập, Khổ diệt,
Khổ xuất yếu đế. Vì sao vậy? Vì phù hợp nghĩa, phù hợp
pháp, là phạm hạnh sơ bản, là vô dục, vô vi, tịch diệt, chỉ
tức, chính giác, Sa-môn, Niết-bàn. Vì vậy Ta trả lời.”
Bấy giờ, Thế Tôn thuyết pháp cho Phạm-chí nghe
xong, chỉ bày, khuyến khích, làm cho ích lợi, hoan
hỷ, Ngài đứng dậy mà đi.
2. Phản ứng của các Phạm chí
Phật đi chưa bao lâu, sau đó các Phạm-chí khác nói
với Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu rằng:
“Tại sao ông nghe theo những lời của Sa-môn Cù-
đàm? Chấp nhận những lời của Cù-đàm rằng: ‘Ngã và

sống đạo đức.
37
Vô vi 無為, thông thường dịch từ Skt, asaṃskṛta hay Pāli:
saṃkhata; nhưng trong đoạn Pl. tương đương (D 9, i. 189):
nibbidā (yểm ly, nhàm tởm thế gian).
38
Vô dục 無欲, Pl.: virāga, ly tham, ly dục hay dứt trừ tham dục
hay dục nhiễm.
39
Tịch diệt 寂滅, Pl.: nirodha, diệt, hủy diệt, diệt tận, tiêu diệt.
40
Chỉ tức 止息, nghĩa đen: dừng nghỉ; Pl.: upasama: an tĩnh, tĩnh
chỉ, bình an, trầm lặng.
41
Chánh giác 正覺, Pl.: sambodha
42
Không đề cập trong đoạn Pl. tương đương.
43
Nê-hoàn 泥 洹, tức Niết-bàn; Pl.: nibbāna.
44
Vô ký 無 記, Pl.: avyākata, không được trả lời, không được giải
thích.

thế gian là thường hằng,… (cho đến), Như Lai không
phải tồn tại, không phải không tồn tại sau khi chết, là
những vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trả
lời.’ Tại sao ngươi ấn khả những lời như vậy? Chúng
ta không chấp nhận [111b] sở thuyết như vậy của Sa-
môn Cù-đàm.”45
Bố-tra-bà-lâu trả lời các Phạm-chí:
“Sa-môn Cù-đàm nói rằng: ‘Ngã và thế gian là thường
hằng,… (cho đến), Như Lai không phải tồn tại không
phải không tồn tại sau khi chết, là những vấn đề không
phù hợp nghĩa nên Ta không trả lời.’ Tôi cũng không
ấn khả lời ấy. Nhưng Sa-môn Cù-đàm kia y trên pháp,
trụ trên pháp,46 đúng pháp mà nói, đúng theo pháp mà
xuất ly; làm sao tôi có thể chống lại lời nói có trí tuệ
ấy? Pháp ngôn vi diệu như thế của Sa-môn Cù-đàm,
không thể chống trái được.”
Rồi, một lúc khác,47 Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu cùng với
Tượng Thủ Xá-lợi-phất48 đến chỗ Thế Tôn, chào hỏi
xong, ngồi xuống một bên. Tượng Thủ lễ Phật xong

45
Cf. D 9, i, 189: na kho pana mayaṃ kiñci samanassa gotamassa
ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ (...): chúng ta nhận thấy rõ rằng
đối với Sa-môn Gotama pháp (những vấn đề thường và vô thường
của ngã và thế giới, v.v..., ) không được thuyết minh một cách xác
quyết (một chiều, nhất hướng).
46
Hán: y pháp, trụ pháp 依法住法, Pl.: dhammaṭṭhita: pháp trụ,
dhammaniyāma: pháp quyết định (= pháp vị). Hai từ này thường
dùng đồng nghĩa với từ duyên khởi (paṭiccasamuppāda); nhưng
ở đây có nghĩa: lập cước trên pháp (tánh), tuân thủ pháp (tánh).
47
D 9, i. 190: atha kho dvīhatīhassa accayena, rồi hay, ba ngày sau.
48
Tượng Thủ Xá-lợi-phất 象首舍利弗, Pl.: Citta Hatthisāriputta,
tên Tỳ-kheo. Xuất gia, rồi hoàn tục, rồi xuất gia lại; cuối cùng
chứng A-la-hán. Trong kinh này, ông là Cư sĩ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

rồi ngồi xuống. Phạm-chí bạch Phật:
“Trước đây Phật đến tại chỗ tôi. Khi Ngài đi chưa lâu,
sau đó các Phạm-chí khác nói với tôi rằng: ‘Tại sao
ông nghe theo những lời của Sa-môn Cù-đàm? Chấp
nhận những lời của Cù-đàm rằng: ‘Ngã và thế gian là
thường hằng,… (cho đến), Như Lai không phải tồn
tại không phải không tồn tại sau khi chết, là những
vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trả lời.’
Tại sao ngươi ấn khả những lời như vậy? Chúng ta
không chấp nhận sở thuyết như vậy của Sa-môn Cù
Đàm.’Tôi trả lời các Phạm-chí: ‘Sa-môn Cù-đàm nói
rằng: ‘Ngã và thế gian là thường hằng,… (cho đến),
Như Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại
sau khi chết, là những vấn đề không phù hợp nghĩa
nên Ta không trả lời.’ Tôi cũng không ấn khả lời ấy.
Nhưng Sa-môn Cù-đàm kia y trên pháp, trụ trên pháp,
đúng pháp mà nói, đúng theo pháp mà xuất ly; làm sao
chúng ta có thể chống lại lời nói có trí tuệ ấy? Pháp
ngôn vi diệu như thế của Sa-môn Cù-đàm, không thể
chống trái được.’”
Phật nói với Phạm-chí:
“Các Phạm-chí nói: ‘Ông tại sao nghe những điều Sa-
môn Cù-đàm nói mà ấn khả?’ Lời ấy sai lầm. Vì sao
vậy? Pháp mà Ta nói, có trường hợp được ghi nhận
xác quyết, có trường hợp không được ghi nhận xác
quyết.49 Thế nào gọi là không ghi nhận xác quyết?

49
Hán: hữu quyết định ký, bất quyết định ký 有決定記不決定記.
D 9, ibid.: ekaṅsikā dhammā desitā (nhất hướng pháp thuyết),
anekaṅsikā dhammā desitā (phi nhất hướng pháp thuyết), có
những pháp được công bố một cách xác quyết (khẳng định), có

Ngã, thế gian thường hằng,… (cho đến), không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết. Ta cũng nói lời ấy, nhưng không ghi nhận xác ký. Sở dĩ như vậy, vì những lời ấy không phù hợp nghĩa, không phù hợp pháp, không phải là phạm hạnh sơ bản, không phải vô dục, không phải vô vi, không phải tịch diệt, không phải chỉ tức, không phải chính giác, không phải Sa-môn, không phải Niết-bàn. Vì vậy, này Phạm-chí, Ta tuy nói những lời ấy nhưng không ghi nhận xác quyết. Thế nào gọi là ghi nhận xác quyết? Ta ghi nhận Khổ đế, Khổ tập, Khổ diệt, Khổ xuất yếu đế. Vì sao vậy? Điều đó phù hợp nghĩa, phù hợp pháp, là phạm hạnh sơ thủ, vô dục, vô vi, tịch diệt, chỉ tức, chính giác, Sa-môn, [111c] Niết-bàn. Vì vậy, Ta nói được ghi nhận xác quyết. 3. Thực và hư dối “Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, chủ trương ở một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc.50 Ta nói với vị ấy rằng: ‘Các ông có thật chủ trương ở một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc chăng?’ Những vị ấy trả lời Ta rằng: ‘Thật vậy.’ Ta lại nói với họ rằng: ‘Các ông có thấy, biết một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc không?’ Họ trả lời: ‘Không thấy, không biết.’ Ta lại nói với họ: ‘Chư Thiên ở một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn

những pháp được công bố một cách không xác quyết (không
khẳng định).
50
Hán: nhất hướng lạc 一向樂. D 9 i. 193: ekantasukhī attā arogo
paraṃ maraṇnā hoti: Sau khi chết, tự ngã hoàn toàn sung sướng,
không bệnh.

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

lạc;51 các ông đã từng thấy chưa?’ Kia đáp: ‘Không
biết, không thấy.’ Ta lại hỏi: ‘Chư Thiên ở một nơi
thế gian kia, có bao giờ các ông từng cùng đứng ngồi
trò chuyện, tinh tấn tu định chưa?’ Đáp rằng: ‘Chưa.’
Ta lại hỏi: ‘Chư Thiên ở một nơi thế gian hoàn toàn
sung sướng kia, có bao giờ đến nói với các ông chưa,
rằng: ‘Việc làm của ngươi chất trực, ngươi sẽ sinh
lên cõi trời hoàn toàn sung sướng kia. Ta do việc làm
chất trực, nên được sinh lên kia cùng hưởng thọ dục
lạc?’ Kia đáp rằng:’Chưa.’ Ta lại hỏi: ‘Các ông có thể
ở nơi thân của mình, khởi tâm biến hóa thành thân tứ
đại khác, thân thể đầy đủ, các căn không khuyết, hay
không?’ Kia đáp: ‘Không thể.’ Thế nào, Phạm-chí,
những điều mà Sa-môn, Bà-la-môn kia nói có thành
thật chăng? Có thích ứng với pháp chăng?”
Phạm-chí bạch Phật:
“Đấy không phải là thành thật; không phải là lời nói
đúng pháp.”
Phật bảo Phạm-chí:
“Như có người nói: ‘Tôi đã giao thông với người nữ
xinh đẹp kia, khen ngợi dâm nữ kia.’ Người khác hỏi:
‘Ngươi có biết người nữ ấy không? Ở tại địa phương
nào: Đông, Tây, Nam, Bắc?’ Đáp: ‘Không biết.’ Lại
hỏi: ‘Ngươi có biết đất đai, thành ấp, chòm xóm mà
người nữ ấy cư ngụ không?’ Đáp: ‘Không biết.’ Lại
hỏi: ‘Ngươi có biết người kia là Sát-lị, hay Bà-la-môn,
hay Cư sỹ, hay Thủ-đà-la không?’ Đáp: ‘Không.’ Lại
hỏi: ‘Ngươi có biết người kia cao hay thấp, thô kệch
51
Pl., sđd. nt.: tā devatā ekanta-sukhaṃ lokaṃ upannā: Chư Thiên
kia sinh vào thế giới hoàn toàn sung sướng.

hay thanh lịch. Đen hay trắng, xấu hay đẹp không?’
Đáp: ‘Không.’ Thế nào, Phạm-chí, những điều mà
người này nói có thành thật chăng?’
Đáp: ‘Không.’
“Phạm-chí, Sa-môn, Bà-la-môn kia cũng vậy, không
có sự chân thật. Phạm-chí, cũng như có người dựng
thang nơi khoảng đất trống. Những người khác hỏi:
‘Dựng thang để làm gì?’ Đáp: ‘Tôi muốn leo lên nhà
trên.’ Thế nào, Phạm-chí, người dựng thang kia há
không phải là dối sao?”
Đáp: “Kia thật sự hư dối.”
Phật nói:
“Các [112a] Sa-môn, Bà-la-môn kia cũng vậy, hư dối,
không thật.”
4. Ô nhiễm và thanh tịnh
Phật bảo Bố-tra-bà-lâu:
“Thân ta,52 sắc gồm bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ sinh,
được nuôi lớn bằng bú mớm, trang sức bằng y phục,
vô thường hoại diệt; thân đó được cho là ngã. Ta nói
đó là ô nhiễm, là thanh tịnh, là được giải thoát.53 Ý

52 Đoạn này nói về 4 loại ngã chấp (Pl. phân biệt chỉ có 3, attapaṭilābha - ngã đắc): 1. thân tứ đại là ngã, (Pl.: oḷārika attapaṭilābha: thô ngã đắc); 2. thân Dục giới thiên và 3. Sắc giới thiên là ngã (Pl.: mano- maya attapaṭilābha: ý sở thành ngã đắc); 4. thân Vô sắc là ngã (Pl.: arūpo attapaṭilābha: vô sắc ngã đắc). 53 D 9, i. 195: oḷārikassa kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi, yathā paṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti,

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

của ngươi hoặc giả cho rằng pháp nhiễm ô không thể diệt, pháp thanh tịnh không thể sinh, luôn luôn tồn tại trong đau khổ.54 Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Vì, pháp nhiễm ô có thể bị diệt tận, pháp thanh tịnh có thể xuất sinh, an trú nơi lạc địa, hoan hỷ, ái lạc, chuyên niệm, nhất tâm, trí tuệ rộng lớn.55 Phạm-chí, Ta đối với Dục giới thiên, Sắc giới thiên, Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng thiên, nói là ô nhiễm, và cũng nói là thanh tịnh, cũng nói là được giải thoát. Ý ngươi có thể cho rằng pháp nhiễm ô không thể diệt, pháp thanh tịnh không thể sinh, luôn luôn tồn tại trong đau khổ. Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Vì, pháp nhiễm ô có thể bị diệt tận, pháp thanh tịnh có thể xuất sinh, an trú nơi lạc địa, hoan hỷ, ái lạc, chuyên niệm, nhất tâm, trí tuệ rộng lớn.” 56

III. TỰ THÂN VÀ GIỚI HỆ 1. Hiện thân khác giới hệ

paññāpāripūriṃ vepullatañ ca diṭṭhe va dhamma sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihararissathāti: Ta thuyết pháp để đoạn trừ tự ngã thô. Như thế mà thực hành, các pháp ô nhiễm sẽ bị đoạn trừ, các pháp thanh tịnh sẽ được tăng trưởng, và ngay trong đời này mà tự mình thắng tri và chứng ngộ trí tuệ viên mãn và quảng đại, thông đạt và an trú. 54 D 9 ibid.: siyā kho pane te vam assa: ‘saṃkilesā dhammā pahīyissanti (...), dukkho ca khi vihāro ti: Các ngươi có thể nghĩ rằng: các pháp nhiễm ô được diệt trừ (...) nhưng vẫn sống trong đau khổ. 55 Xem cht. 56. 56 D 9 ibid: saṃkilesikā c’ eva dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti (...) pāmujjaṃ c’ eva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañ ca sukho ca vihāro: khi các pháp nhiễm ô bị diệt trừ, pháp thanh tịnh được tăng trưởng (...), khoái lạc sẽ sinh, cùng với hỷ, khinh an, chánh niệm, chánh tri, và sống an lạc.

Bấy giờ Tượng Thủ Xá-lợi-phất bạch Phật rằng:
“Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục
giới, với bốn đại và các căn; khi ấy thân thuộc Dục
giới thiên, thân thuộc Sắc giới thiên, thân thuộc Không
vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng
phi phi tưởng xứ thiên, lúc ấy có đồng thời cùng hiện
hữu không?57
“Bạch Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân thuộc Dục
giới thiên, khi ấy thân người thuộc Dục giới với bốn
đại và các căn; khi ấy thân thuộc Sắc giới thiên, thân
thuộc Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu
xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên, có đồng thời
cùng hiện hữu không?
“Bạch Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân thuộc Sắc
giới thiên; khi ấy thân người thuộc Dục giới với bốn
đại và các căn, thân thuộc Dục giới thiên, thân thuộc
Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ,
Phi tưởng phi phi tưởng xứ có đồng thời cùng hiện
hữu không?
“Cũng vậy, cho đến, khi đang hiện hữu thân thuộc Phi
tưởng phi phi tưởng xứ; khi ấy thân người thuộc Dục
giới với bốn đại và các căn, thân thuộc Dục giới thiên,
thân thuộc Sắc giới thiên, thân thuộc Không vô biên
xứ, thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ thiên có đồng thời
cùng hiện hữu không?”

57
D 9 i. 199: yasmiṃ bhante samaye oḷāriko attapṭilābho hoti,
mogh’ assa tasmiṃ samaye manomayo attapṭilābho hoti, mogho
arūpo attapaṭilābho hoti: trong khi sở đắc ngã thô tồn tại, thì
có đồng thời tồn tại sở đắc ngã do ý sinh và sở đắc ngã vô sắc
không?

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

Phật nói với Tượng Thủ Xá-lợi-phất : “Khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên, thân Sắc giới thiên, thân Không vô biên xứ thiên, thân Thức vô biên xứ thiên, thân Vô sở hữu xứ thiên, thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. Cũng vậy,… (cho đến), nếu khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, không phải là thân Dục giới thiên, thân Sắc giới thiên, thân Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, [112b] Vô sở hữu xứ thiên. “Này Tượng Thủ, ví như sữa bò. Sữa biến thành tô. Tô biến thành lạc. Lạc biến thành sinh tô. Sinh tô biến thành thục tô. Thục tô biến thành đề hồ. Đề hồ là bậc nhất. Khi là sữa, thì chỉ được gọi là sữa mà không gọi là lạc, tô, đề hồ. Cũng vậy, lần lượt cho đến khi là đề hồ, thì khi ấy chỉ được gọi là đề hồ mà không gọi là lạc, tô. “Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên,… (cho đến), không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy chỉ có thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, cho đến, thân Vô sở hữu xứ thiên.

2. Tự thân đồng và dị thời
“Tượng Thủ, ý ngươi nghĩ sao? Nếu có người hỏi
ngươi: ‘Khi đang hiện hữu thân quá khứ; khi ấy thân vị
lai và thân hiện tại có cùng nhất thời hiện hữu không?
Khi đang hiện hữu thân vị lai, khi ấy thân quá khứ và
thân hiện tại có đồng thời hiện hữu không? Khi đang
hiện hữu thân hiện tại, khi ấy thân quá khứ và thân
vị lai có đồng thời hiện hữu không?’ Giả sử được hỏi
như vậy, ngươi sẽ trả lời như thế nào?”
Tượng Thủ đáp:
“Giả sử có người hỏi như vậy, con sẽ trả lời người ấy
rằng: ‘Khi đang hiện hữu thân quá khứ, khi ấy duy chỉ
là thân quá khứ, mà không phải là thân hiện tại và vị lai.
Khi đang hiện hữu thân vị lai, khi ấy duy chỉ là thân vị
lai. Chứ không phải là thân quá khứ và hiện tại. Khi đang
hiện hữu thân hiện tại, khi ấy chỉ là thân hiện tại, chứ
không phải là thân quá khứ và thân vị lai.’”
Phật nói:
“Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân
người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay
khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các
căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên, cho
đến, không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên.
Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu thân
Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy chỉ có
thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là
thân người Dục giới với bốn đại và các căn, cho đến,
thân Vô sở hữu xứ thiên.
“Lại nữa, Tượng Thủ, giả sử có người hỏi ngươi: ‘Có
phải ngươi trong quá khứ đã từng hiện hữu và đã diệt;

TRƯỜNG A HÀM – KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

vị lai sẽ sinh, và hiện tại đang tồn tại chăng?’ Nếu
được hỏi như vậy, ngươi sẽ trả lời như thế nào?”
Tượng Thủ bạch phật:
“Giả sử có người hỏi như vậy, con sẽ trả lời người
ấy rằng: ‘Trong quá khứ tôi đã từng hiện hữu; không
phải không hiện hữu. Trong vị lai, tôi sẽ sinh, chứ
không phải không có; trong hiện tại, tôi đang tồn tại.
Chứ không phải không có.”
Phật nói:
“Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân
người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay
khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các
căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên, cho
đến, không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên.
[112c] Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu
thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy
chỉ có thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không
phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn,
cho đến, thân Vô sở hữu xứ thiên.”

IV. BỐ-TRA-BÀ-LÂU XUẤT GIA
Bấy giờ, Tượng Thủ58 bạch Phật:
“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin
nhận con là Ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ nay đến

58
Đoạn này, Bản hán và Pāli trái ngược nhau. Trong bản Pāli,
Poṭṭhapāda (Bố-tra-bà-lâu) chỉ quy y làm Ưu-ba-tắc, còn
Cittahatthíāriputta (Tượng Thủ Xa-lị-phất) thì xuất gia, thọ cụ
túc và thành A-la-hán.

trọn đời, nguyện không giết, không trộm, không tà
dâm, không dối, không uống rượu.”
Khi ấy Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu bạch Phật:
“Con có thể ở trong Phật pháp xuất gia, thọ giới cụ túc
được không?”
Phật nói với Phạm-chí:
“Nếu có người dị học muốn được xuất gia thọ giới
trong Pháp của Ta, trước hết phải cần bốn tháng quán
sát, làm hài lòng đại chúng, sau đó mới được xuất gia
thọ giới. Tuy có quy định như vậy, nhưng cũng còn
nhận xét tùy người.”
Phạm-chí bạch Phật:
“Nếu có các người dị học muốn được xuất gia thọ giới
trong Phật Pháp, trước hết phải cần bốn tháng quán
sát, làm hài lòng đại chúng, sau đó mới được xuất gia
thọ giới. Như con nay, có thể ở trong Phật pháp qua
bốn tháng quan sát, khi đại chúng hài lòng, con mới
xin xuất gia thọ giới cụ túc.”
Phật nói với Phạm-chí:
“Ta đã có nói với ngươi trước rồi. Tuy có quy định
như vậy, nhưng cũng còn nhận xét tùy người.”
Bấy giờ Phạm-chí liền được xuất gia thọ giới cụ túc ở
trong Chính pháp. Như vậy không bao lâu, do tín tâm
kiên cố, tịnh tu phạm hạnh, ở ngay trong đời này mà
tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, điều cần làm đã làm
xong, không còn tái sinh nữa; tức thành A-la-hán.
Bấy giờ, Bố-tra-bà-lâu sau khi nghe những điều Phật
dạy hoan hỷ phụng hành.

29. KINH LỘ GIÀ
[112c21] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở Câu-tát-la, cùng với đại chúng Tỳ-
kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị, du hành nhân
gian, đi đến thôn Bà-la-môn Sa-la-bà-đề,1 dừng nghỉ
ở phía Bắc khu rừng Thi-xá-bà.2

I. THAM ÁC THUYẾT PHÁP
1. Bà-la-môn Lộ-già
Khi ấy, có Bà-la-môn tên là Lộ-già3 trú ở trong rừng
Sa-la.4 Thôn ấy giàu có, an vui, nhân dân đông đúc.
Vua Ba-tư-nặc phong thôn nầy cho Bà-la-môn để làm
phạm phần. Vị Bà-la-môn này, bảy đời cha mẹ trở
lại đây chân chính, không bị người khác khinh chê,
phúng tụng thông suốt ba bộ dị điển, có khả năng phân
biệt hết các loại kinh sách, lại giỏi về tướng pháp đại
nhân bói xem kiết hung, nghi lễ tế tự, nghe Sa-môn
Cù-đàm là con dòng họ Thích xuất gia [113a] thành
đạo đang ở nước Câu-tát-la, du hành nhân gian, đến
lại rừng Thi-xá-bà, có đại danh xưng lưu truyền thiên
hạ, là Như Lai, Chí chân, Đẳng Chính Giác,... đầy
đủ mười hiệu, ở trong chúng chư Thiên, người đời,

* 佛說長阿含第三分露遮經第十
1
Để bản Bà-la-bầ-đè 婆羅婆提. Theo âm Pāli tương đương, sửa lại
là Sa-la-bà-đề. Pl.: Sālavatika
2
Xem T 1(23) kinh Cứu-la-đàn-đầu.
3
Lộ-già 露 遮, Pl.: Lohicca.
4
Để bản Bà-la 婆羅林. Sửa lại, đọc là Sa-la. Vì làng Sa-la-bà-đề
(Pl. Sālavatika) được nói là có cây sa-la bao quanh, theo sớ giải
Pāli, so kira vuya samanantato sālapantuyā parikkhito.

Ma hoặc Ma thiên, Sa-môn, Bà-la-môn, tự thân tác
chứng, rồi thuyết pháp cho người khác; pháp ấy có
khoảng đầu khoảng giữa, khoảng cuối đều thiện xảo,
nghĩa và vị đầy đủ, phạm hạnh thanh tịnh. “Với vị
Chân nhân như vậy, nên đến thăm hỏi. Nay ta phải
đến để tương kiến.” 5
Khi ấy, Bà-la-môn liền ra khỏi thôn, đến rừng Thi-xá-
bà, tới chỗ Thế Tôn, thăm hỏi rồi, ngồi một bên. Phật
vì ông thuyết pháp, khai thị, giáo giới, làm cho lợi ích,
hoan hỷ. Bà-la-môn nghe pháp rồi, bạch Phật: “Cúi
xin Thế Tôn và chư đại chúng ngày mai nhận lời thỉnh
mời của con!” Bấy giờ, Thế Tôn im lặng thọ thỉnh.6
Bà-la-môn kia thấy Phật im lặng, biết là đã chấp thuận,
liền từ chỗ ngồi đứng dậy, vòng quanh Phật rồi lui.
Ông đi khỏi Phật không xa, bèn khởi ác kiến: “Các
Sa-môn, Bà-la-môn biết nhiều thiện pháp, có nhiều
điều được chứng thành. Nhưng không nên nói cho
người khác, mà chỉ nên tự biết an nghỉ.7 Chẳng khác
nào một người đã phá ngục cũ rồi, lại tạo ngục mới.
Đó chỉ là pháp tham, ác bất thiện.”8
Khi ấy, Bà-la-môn về đến rừng Sa-la rồi, ngay trong
đêm ấy bày biện đủ loại thức ăn thức uống ngon lành.
Đến giờ, bảo người thợ cạo:

5
Chi tiết, xem kinh 22 “Chủng Đức”.
6
Trong bản Pl., Lohicca không tự thân thỉnh Phật, mà sai người thợ
cạo thỉnh, sau đó lại sai đi báo tin đã đến giờ ăn.
7
Trong bản Pl., đây là chủ trương của Lohicca trước khi gặp Phật.
Quan điểm này sau đó được người thợ cạo thuật lại với Phật.
8
Pl.: pāpakaṃ lobhadhammaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LỘ GIÀ

“Ngươi mang lời ta đến rừng Thi-xá-bà bạch với
Sa-môn Cù-đàm: ‘Ngày giờ đã đến, nên biết đúng
thời.”9
2. Người thợ hớt tóc
Người thợ hớt tóc vâng lời ra đi, đến chỗ Phật, lạy chân
Thế Tôn, bạch: “Thời giờ đã đến, nên biết đúng thời.”
Bấy giờ, Thế Tôn liền khoác y, cầm bát, cùng các đệ
tử, một ngàn hai trăm năm mươi vị, đến rừng Sa-la.
Người thợ cạo theo hầu Thế Tôn, để trần vai phải, quì
thẳng chấp tay bạch Phật:
“Bà-la-môn Lộ-già kia khi đi cách Phật chưa xa, khởi
sinh ác kiến rằng: ‘Có các Sa-môn, Bà-la-môn biết
nhiều thiện pháp, chứng đắc nhiều điều, nhưng không
nên nói cho người khác, mà chỉ tự mình biết an nghỉ.
Cũng như một người phá ngục cũ, rồi lại tạo ngục
mới. Đó chỉ là pháp tham, ác bất thiện.’ Cúi xin Thế
Tôn trừ ác kiến ấy!”
Phật bảo người thợ cạo:
“Đây là việc nhỏ, dễ khai hóa thôi.”

II. TỰ LỢI LỢI THA
1. Ba hạng Thầy
Bấy giờ, Thế Tôn đến nhà Bà-la-môn, ngồi lên chỗ
ngồi dọn sẵn. Khi ấy, Bà-la-môn với đủ các loại ngon
ngọt, tự tay phục dịch, cúng Phật và Tăng. Ăn xong,
cất bát, và sau khi dùng nước rửa, [113b] dọn một chỗ

9 Thế đầu sư 剃頭 師; Pl., : Rosikaṃ nahāpitaṃ, người thợ hớt tóc tên Rosika.

ngồi thấp ngồi trước Phật. Phật bảo Lộ-già:
“Hôm qua, ông đi khỏi Ta chẳng xa, phát sinh ác kiến
rằng: ‘Các Sa-môn, Bà-la-môn biết nhiều thiện pháp,
chứng đắc nhiều điều, nhưng không nên nói cho người
khác,... (cho đến), chỉ là pháp tham, ác bất thiện.’ Có
thật nói như vậy chăng?”
Lộ-già đáp:
“Vâng! Thật có việc đó.”
Phật bảo Lộ-già:
“Ngươi chớ sinh ác kiến như thế nữa. Vì sao? Đời có
ba hạng Thầy đáng bị chỉ trích.10 Những gì là ba?
1.“Hạng Thầy thứ nhất, cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y,
xuất gia tu đạo, để rằng ngay trong hiện tại này mà có
thể trừ các phiền não, lại có thể tăng trưởng được pháp
thượng nhân. Nhưng vị ấy ở trong hiện tại này mà
không thể trừ các phiền não, không chứng đắc pháp
thượng nhân; đạo nghiệp của mình chưa thành mà lại
thuyết pháp cho đệ tử. Các đệ tử ấy không cung kính
phụng thờ, nhưng vẫn nương tựa, cùng sống chung
với nhau. Nầy Lộ-già, các đệ tử ấy nói với Thầy rằng:
‘Nay Thầy cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia
tu đạo, ở trong đời này đáng lẽ đã có thể trừ được

10 Hán: khả dĩ tự giới; dịch sát: có thể tự răn mình. Ở đây căn cứ theo nội dung được nói trong đoạn tiếp mà dịch như vậy Cf. Pl.: tayo satthāro ye loke codanārahā, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā, “Có ba loại Thầy, mà trong đời họ đáng bị chỉ trích. Ai chỉ trích những hạng Thầy như vậy, sự chỉ trích ấy là chân thật, hợp pháp, vô tội.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH LỘ GIÀ

các phiền não, được pháp thượng nhân. Nhưng nay ở
trong hiện này mà Thầy không thể trừ các phiền não,
không chứng đắc pháp thượng nhân; đạo nghiệp của
mình chưa thành tựu mà lại nói pháp cho đệ tử, khiến
các đệ tử chẳng cung kính, thờ phụng, cúng dường,
mà chỉ cùng sống chung, nương tựa nhau thôi.’”
Phật nói :
“Này Lộ-già, cũng như có người đã phá bỏ ngục tù cũ,
rồi lại xây ngục tù mới.11 Như thế gọi là pháp tham, ô
trược, xấu xa. Đó là hạng Thầy thứ nhất đáng bị chỉ
trích. Chỉ trích như vậy là giới Hiền Thánh, luật giới,
nghi giới, thời giới.”12
2. Phật lại nói với Lộ-già:
“Hạng Thầy thứ hai, cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y,
xuất gia tu đạo, để rằng ngay trong đời hiện tại này có
thể trừ các thứ phiền não, lại có thể tăng trưởng được
pháp thượng nhân. Nhưng vị ấy ở trong hiện tại này
mà không thể trừ các phiền não; tuy có chứng đắc một
ít pháp thượng nhân, nhưng đạo nghiệp của mình chưa
thành tựu mà lại thuyết pháp cho đệ tử. Các đệ tử ấy
không cung kính phụng thờ, nhưng lại chỉ nương tựa,
cùng sống chung với nhau mà thôi. Nầy Lộ-già, các
đệ tử ấy nói với Thầy rằng: ‘Thầy đã cạo bỏ râu tóc,
mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo, đáng lẽ ở trong hiện
tại này đã có thể trừ được các phiền não, được pháp

11
D 12: purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ
kareyya, cởi dây trói cũ lại buộc dây trói mới; ví dụ cho hạng
thầy thứ ba.
12
Hiền Thánh giới, luật giới, nghi giới, thời giới 賢 聖 戒 律 戒 儀
戒 時 戒, ý nghĩa không rõ. Ở dây, dựa theo ý của bản Pāli. Xem
cht. 10 trên.

thượng nhân. Nay ở trong hiện tại này Thầy lại không
thể trừ các phiền não; tuy đã có chứng đắc một ít pháp
thượng nhân, nhưng đạo nghiệp của mình chưa thành
tựu, mà lại nói pháp cho để tử, khiến các đệ tử chẳng
cung kính, thờ phụng, cúng dường, mà chỉ cùng sống
chung, nương tựa nhau mà thôi.’”
Phật [113c] nói:
“Này Lộ-già, giống như có người đi theo sau người
khác, đưa tay xoa lưng kẻ ấy;13 đây gọi là pháp tham,
ô trược, xấu xa. Đó là hạng Thầy thứ hai đáng bị chỉ
trích. Chỉ trích như vậy là giới Hiền Thánh, luật giới,
nghi giới, thời giới.”
3.Lại bảo Lộ-già:
“Hạng Thầy thứ ba là, cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp
y, xuất gia tu đạo, ở trong hiện tại này, đáng lẽ có
thể trừ phiền não, lại có thể tăng trưởng được pháp
thượng nhân; nhưng ở trong hiện tại này lại không
thể trừ các thứ phiền não; tuy có chứng đắc một ít
pháp thượng nhân, nhưng việc lợi mình chưa thành
tựu, mà lại nói pháp cho đệ tử. Các đệ tử ấy không
cung kính phụng thờ, mà chỉ là nương tựa, cùng
sống chung vậy thôi. Này Lộ-già, các đệ tử kia nói
với Thầy rằng: ‘Thầy nay đã cạo bỏ râu tóc, mặc ba
pháp y, xuất gia tu đạo, ở trong hiện tại này đáng
lẽ có thể trừ được các thứ phiền não, được ít nhiều
pháp thượng nhân; nhưng nay ở trong hiện tại này

13
D 12: osakkantiyā vā ussakkeyya, parammukhiṃ vā āliṅgeyya,
(tán tỉnh cô gái né mặt mình, hay ôm hôn cô gái muốn né mặt
mình – Thích Minh Châu dịch); ví dụ cho hạng thầy thứ nhất.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LỘ GIÀ

đã chẳng thể trừ các phiền não, tuy được ít nhiều
pháp thượng nhân, nhưng việc lợi mình chưa thành
tựu mà lại nói pháp cho đệ tử. Các đệ tử không cung
kính phụng thờ, mà chỉ nương tựa, cùng sống chung
thôi.’”
Phật nói:
“Lộ-già, cũng như có người bỏ lúa má của mình, đi
cày ruộng người khác.14 Đó gọi là pháp tham ô trược,
xấu xa. Đó là hạng Thầy thứ ba đáng bị chỉ trích. Chỉ
trích như vậy là giới Hiền Thánh, luật giới, nghi giới,
thời giới.
2. Đệ nhất Tôn Sư
“Nầy Lộ-già, có một vị Tôn Sư bậc nhất15 chẳng ở
thế gian, chẳng thể khuynh động.16 Một vị đó là ai?
Khi Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác xuất hiện
ở đời,...(cho đến),17 chứng đắc ba minh, diệt trừ vô
minh, sinh trí tuệ minh, trừ bỏ các tối tăm, phát sinh
ánh sáng đại pháp; gọi là lậu tận trí chứng. Vì sao?
Vì đây là do tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa một
mình ở chỗ thanh vắng mà sở đắc. Này Lộ-già, đó là

14
D 12: sakaṃ khettaṃ ohāya paraṃ khettaṃ niddāyitabbaṃ ma-
ññeyya, bỏ ruộng của mình mà đi nhổ cỏ ruộng người khác; ví dụ
cho hạng thầy thứ hai.
15
Hán: hữu nhất Thế tôn 有一世尊, có thể là “đệ nhất Tôn (sư)”
bị chép nhầm.
16
Hán: bất tạo thế gian, bất khả khuynh động 不在世間不可傾
動. Nghĩa không rõ. Pl.: atthi (…) satthā yo loke na codanāraho,
trong đời, có vị Đạo sư không thể bị chỉ trích.
17
Chi tiết, xem T 1(20) kinh A-ma-trú.

có một đức Tôn Sư bậc nhất18 chẳng ở thế gian, chẳng
thể khuynh động.
“Lộ-già, có bốn quả Sa-môn. Những gì là bốn? Đó là
quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả
A-la-hán.
3. Ngăn thuyết pháp
1.“Lộ-già, ý ngươi nghĩ sao? Có người nghe pháp,
có thể chứng đắc bốn quả Sa-môn nầy; nếu có người
ngăn lại nói: ‘Chớ nói pháp cho người này.’ Giả sử
nghe theo lời ấy thì người nghe pháp có chứng đắc
quả chăng?
Đáp: “Không được.”
Phật lại hỏi:
“Nếu không chứng đắc quả, nhưng có thể sinh thiên
chăng?
Đáp: “Không thể.”
Lại hỏi:
“Ngăn người khác nói pháp, khiến người không chứng
đắc quả, khiến người chẳng được sinh thiên; đó là
thiện tâm chăng? hay là bất thiện tâm?”
Đáp: “Bất thiện tâm.”
Lại hỏi:
“Người có tâm bất thiện, sinh về cõi lành hay sinh cõi
dữ?”
Đáp: “Sinh cõi [114a] dữ.”
18
Hán: đệ nhất Thế Tôn 第一世尊, có thể chép nhầm. Xen cht.
12 trên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH LỘ GIÀ

2.Phật nói:
“Lộ-già, cũng như có người nói với vua Ba-tư-nặc:
‘Tất cả tài vật thuộc trong lãnh thổ mà Đại vương sở
hữu, thảy đều do Đại vương tự mình sử dụng, chớ ban
phát cho người khác.’ Lộ-già, ý ngươi nghĩ sao, nếu
nghe theo lời người kia thì có cắt đứt sự cung cấp cho
người khác chăng?”
Đáp: “Sẽ cắt đứt.”
Lại hỏi:
“Cắt đứt sự cung cấp cho người là tâm thiện hay là
tâm bất thiện?”
Đáp: “Tâm bất thiện.”
Lại hỏi:
“Người có tâm bất thiện sẽ sinh vào cõi lành hay đọa
vào đường dữ?”
Đáp: “Đọa vào đường dữ.”
Phật nói:
“Lộ-già, người kia cũng vậy. Có người nghe pháp, có
thể chứng đắc bốn quả Sa-môn, nhưng nếu có người
khác nói: ‘Chớ nên nói pháp cho nó.’ Nếu nghe theo
lời nói ấy, thì người kia có thể nghe pháp để chứng
đắc quả chăng?”
Đáp: “Không được.”
Lại hỏi:
“Nếu không chứng đắc quả, nhưng có được sinh thiên
chăng?”
Đáp: “Không được.”

Lại hỏi:
“Ngăn người khác nói pháp, khiến người không chứng
đắc đạo quả, chẳng được sinh thiên, thì người ấy có
tâm thiện, hay là tâm bất thiện?”
Đáp: “Bất thiện.”
Lại hỏi:
“Người có tâm bất thiện sẽ sinh cõi lành chăng? Sẽ
đọa vào đường dữ chăng?”
Đáp: “Đọa vào đường dữ.”
3.“Lộ-già, nếu có người nói với ngươi rằng: ‘Trong
thôn Sa-la-bà-đề này, tất cả những tài vật được phong
tặng kia, này Ông Lộ-già, hãy nên tự mình dùng, chớ
có cấp phát cho người khác. Có tài vật thì nên tự mình
dùng, sao lại cấp phát cho người? Ý ngươi nghĩ sao,
Lộ-già, nếu nghe lời khuyên của người ấy, có phải là
cắt đứt sự cung cấp cho các người khác chăng?”
Đáp: “Sẽ cắt đứt.”
Lại hỏi:
“Khiến người cắt đứt sự cung cấp cho người khác là
tâm thiện hay tâm bất thiện?”
Đáp: “Bất thiện.”
Lại hỏi:
“Người có tâm bất thiện được sinh cõi lành hay đọa
đường dữ?”
Đáp rằng: “Đọa đường dữ.”
Phật nói:
“Lộ-già, người kia cũng vậy. Có người nghe pháp,

TRƯỜNG A HÀM – KINH LỘ GIÀ

đáng lẽ chứng đắc bốn quả Sa-môn. Nhưng nếu có
người khác nói: ‘Chớ có nói.’ Nếu nghe lời ấy, thì
người kia có thể nghe pháp, chứng đắc quả chăng?”
Đáp: “Không thể.”
Lại hỏi:
“Nếu không đắc quả, nhưng có được sinh thiên
chăng?”
Đáp: “Không được.”
Lại hỏi:
“Ngăn người khác nói pháp, khiến người không đắc
quả, không được sinh thiên, là tâm thiện hay tâm bất
thiện?”
Đáp: “Bất thiện.”
Lại hỏi:
“Người có tâm bất thiện sinh cõi thiện hay đọa ác
đạo?”
Đáp: “Đọa ác đạo.”
Bấy giờ, Bà-la-môn Lộ-già bạch Phật:
“Con quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin nhận
con ở trong Chính pháp làm Ưu-bà-tắc! Từ nay về
sau, trọn đời, không giết, không trộm, không tà dâm,
không dối, không uống rượu.”
Phật nói pháp này rồi; Bà-la-môn Lộ-già nghe những
điều Phật thuyết, hoan hỷ phụng hành.19

19 Bản Hán, hết quyển 17.

TRƯỜNG A-HÀM PHẦN IV

30. KINH THẾ KÝ

30. KINH THẾ KÝ
Phẩm 1: CHÂU DIÊM PHÙ ĐỀ
[114b08] Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở trong hang Câu-lị,1 rừng Kì Thọ,
vườn Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một
ngàn hai trăm năm mươi vị.
Bấy giờ, số đông Tỳ-kheo, sau bữa ăn, tập trung trên
giảng đường cùng bàn luận rằng:
“Chư Hiền, thật chưa từng có, nay đây trời đất này do
đâu mà tan hoại? Do đâu mà hình thành? Quốc độ mà
chúng sinh ở là như thế nào?”
Khi ấy, Thế Tôn ở chỗ thanh vắng, bằng thiên nhĩ
nghe suốt, nghe các Tỳ-kheo, sau bữa ăn, tập trung tại
giảng đường, bàn luận như thế. Rồi thì, Thế Tôn rời
tĩnh thất, đi đến giảng đường, và ngồi xuống. Tuy đã
biết nhưng Thế Tôn vẫn hỏi các Tỳ-kheo:
“Vừa rồi các ngươi đang bàn luận về vấn đề gì?”
Các Tỳ-kheo bạch Phật:
“Sau bữa ăn, chúng con tập trung tại pháp giảng
đường bàn luận rằng: ‘Chư Hiền, thật chưa từng có,
nay đây trời đất này do đâu mà tan hoại? Do đâu mà
hình thành? Quốc độ mà chúng sinh ở là như thế nào?’
Chúng con tập trung tại giảng đường bàn luận vấn đề
như thế.”

1
Câu-lị quật 俱利窟, tên một am cốc trong vườn Cấp cô độc; T
1(1) kinh Đại Bản, dịch là Hoa lâm khốt 華林窟. Pl.: Karerikuṭikā.
Trong bản Hán, Kuṭikā, am cốc nhỏ, được hiểu là hang động (Pl.:
guhā)

Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Lành thay! Lành thay! Phàm người xuất gia nên
hành hai pháp: một là sự im lặng của Hiền Thánh, hai
là giảng luận pháp ngữ. Các ngươi tập trung tại giảng
đường cũng nên hành sự im lặng của Hiền Thánh hoặc
giảng luận Chính pháp. Này các Tỳ-kheo, các ngươi
muốn nghe Như Lai nói về việc thành, hoại của trời
đất và quốc độ mà chúng sinh ở chăng?”
Khi ấy, các Tỳ-kheo bạch Phật:
“Kính vâng, bạch Thế Tôn! Nay thật là phải thời.
Chúng con mong ước được nghe. Thế Tôn nói xong,
chúng con sẽ phụng trì!”
Phật nói:
“Này các Tỳ-kheo! Hãy lắng nghe! Hãy lắng nghe!
Hãy suy nghĩ chín chắn. Ta sẽ nói cho các ngươi
nghe.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Như trong chỗ mà một mặt trời, mặt trăng vận hành
khắp quanh bốn thiên hạ,2 tỏa ánh sáng chiếu; có một
ngàn thế giới như vậy. Trong ngàn thế giới có một
ngàn mặt trời, mặt trăng; có một ngàn núi chúa Tu-di,3
có bốn ngàn thiên hạ, bốn ngàn đại thiên hạ, bốn ngàn
biển, bốn ngàn biển lớn, bốn ngàn rồng, bốn ngàn
rồng lớn, bốn ngàn chim cánh vàng,4 bốn ngàn chim

2
Tứ thiên hạ, hay tứ châu thiên hạ 四州天下, chỉ bốn đại lục nằm
chung quanh núi Tu-di. Pl.: cattaro dīpā.
3
Tu-di sơn vương 須彌山王; Pl.: Sumeru-pabbata-rājā.
4
Kim sí điểu 金翅鳥, Pl.: garuḷā hay garuḍā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

cánh vàng lớn, [114] bốn ngàn đường dữ,5 bốn ngàn đường dữ lớn, bốn ngàn vị vua, bốn ngàn vị vua lớn, bảy ngàn cây lớn, tám ngàn địa ngục lớn,6 mười ngàn núi lớn, ngàn Diêm-la vương,7 ngàn Tứ thiên vương,8 ngàn trời Đao-lị,9 ngàn trời Diệm-ma,1 ngàn trời Đâu- suất,11 ngàn trời Hóa tự tại,12 ngàn trời Tha hóa tự tại,13 ngàn trời Phạm.14 Đó là Tiểu thiên thế giới.15 Như một Tiểu thiên thế giới, ngàn tiểu thiên thế giới như thế là một Trung thiên thế giới.16 “Như một Trung thiên thế giới, một ngàn Trung thiên thế giới như vậy là một Tam thiên Đại thiên thế giới.17

5
Ác đạo 惡 道, chỉ các định hướng tái sinh xấu ở địa ngục, ngạ quỷ,
súc sinh. Pl.: duggati.
6
Trong bản, đại nê-lê 大泥梨; Pl.: mahāniraya hay mahāniraka.
7
Diêm-la vương 閻羅王, gọi tắt là Diêm vương, vua địa ngục. Pl.: Yama.
8
Tứ thiên vương thiên 四天王天, tầng thấp nhất trong 6 tầng trời Dục
giới. Pl.: Cātumahārājikā Devā hay Cātummahārājikā Devā..
9
Đao-lị thiên 忉 利天, dịch là Tam Thập Tam thiên 三十三天, cõi của
33 vị trời. Tầng thứ 2, Dục giới thiên. Pl.: Tāvatiṃsa
10
Diệm-ma thiên 焰 摩 天, tầng thứ ba trong Dục giới. Pl.: Yāmā devā.
11
Đâu-suất thiên 兜率天, tầng thứ tư trong 6 tầng trời Dục giới. Pl.:
Tusitā devā.
12
Hóa Tự Tại thiên 化 自 在 天, hay Hóa Lạc thiên 化 樂 天, tầng
thứ 5 trong 6 tầng Dục giới thiên. Pl.: Nimmānaratī devā. Skt.
Nirmāṇarati.
13
Tha Hóa Tự Tại 他化自在天, tầng thứ 6 trong 6 tầng Dục giới thiên.
Pl.: Para-nimmita-vasa-vattino.
14
Phạm thiên 梵天, Brahma-devā.
15
Tiểu thiên thế giới 小千世界, ngàn thế giới số nhỏ. Pl.: sahassadhā
lokadhātu.
16
Trung thiên thế giới 中千世界; ngàn thế giới số trung. Pl.: dvisahassī
majjhimikā lokadhātu hay sahassa majjhimakā lokadhātu.
17
Tam thiên thế giới 三千大千世界, ba ngàn thế giới số lớn. Pāli:
ti-sahassī mahāsahassī lokadhātu.

Phạm vi thế giới thành hoại như thế là nơi chúng sinh
cư trú, gọi là một cõi Phật.”18
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Cõi đất nầy dày mười sáu vạn tám ngàn do-tuần, 19biên
giới vô hạn. Đất nương trên nước. Nước sâu ba ngàn ba
mươi do-tuần, biên giới vô hạn. Nước ở trên gió; gió
dày sáu ngàn bốn mươi do-tuần, biên giới vô hạn.
“Này các Tỳ-kheo, nước của biển lớn ấy sâu tám
vạn bốn ngàn do-tuần, biên giới vô hạn. Núi chúa
Tu-di, phần chìm xuống biển là tám vạn bốn ngàn
do-tuần; phần trên mặt nước cao tám vạn bốn ngàn
do-tuần; chân núi sát đất, phần lớn là phần đất cứng
chắc. Núi ấy thẳng đứng, không có lồi lõm, sinh
các loại cây; cây tỏa ra các mùi hương, thơm khắp
núi rừng, là nơi mà phần nhiều các Hiền Thánh,
các trời Đại thần diệu. Móng chân núi toàn là cát
vàng ròng. Bốn phía núi có bốn mô đất rắn doi ra,
cao bảy trăm do-tuần, nhiều màu đan xen, được
tạo thành bởi bảy báu. Bốn mô đất thoai thoải, uốn
cong sát mặt biển.
“Núi chúa Tu-di có đường cấp20 bằng bảy báu; đường
cấp ở dưới núi rộng sáu mươi do-tuần; sát hai bên
đường có bảy lớp tường báu, bảy lớp lan can,21 bảy

18
Phật-sát 佛 剎, quốc độ Phật. Pl.: Buddhakhetta.
19
Do-tuần 由旬, đơn vị đo đường dài. Skt. = Pl.: yojana; 1 yojana =
4 hay 8 krośa (câu-lô-xá), khoảng 7 hay 8 dặm Anh.
20
Câu xá 11 (tr. 59b26): Núi Tô-mê-lô (Skt. Sumeru) có bốn tầng
bậc (Skt. pariṣaṇḍāś catasro, Hán: tầng cấp 層 級).
21
Hán: lan thuẫn 闌楯, lan can, với thanh gỗ ngang để vịn tay gọi là

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

lớp lưới giăng, bảy lớp hàng cây. Tường vàng thì cửa bạc, tường bạc thì cửa vàng. Tường thủy tinh thì cửa lưu ly, tường lưu ly thì cửa thủy tinh. Tường xích châu thì cửa mã não; tường mã não thì cửa xích châu. Tường xa cừ thì cửa các báu. Còn lan can thì, thanh ngang vàng thì cây dọc bạc, thanh ngang bạc thì cây dọc vàng. Thanh ngang thủy tinh thì cây dọc lưu ly, thanh ngang lưu ly thì cây dọc thủy tinh. Thanh ngang xích châu thì cây dọc mã não, thanh ngang mã não thì cây dọc xích châu. Thanh ngang xa cừ thì cây dọc các báu. Trên lan can ấy, có lưới báu. Ở dưới lưới vàng ấy có treo linh bạc. Dưới lưới bạc, treo linh vàng. Dưới lưới lưu ly treo linh thủy tinh. Dưới lưới thủy tinh treo linh lưu ly. Dưới lưới xích châu treo linh mã não. Dưới lưới mã não treo linh xích châu. Dưới lưới xa cừ treo linh các báu. Còn cây vàng [115a] thì rễ vàng, nhánh vàng, lá, hoa, quả bạc. Còn cây bạc thì rễ bạc, cành bạc, lá hoa quả vàng. Còn cây thủy tinh thì rễ, nhánh thủy tinh; hoa, lá, lưu ly. Còn cây lưu ly thì rễ, nhánh lưu ly; hoa, lá thủy tinh. Còn cây xích châu thì rễ, nhánh xích châu; hoa, lá mã não. Còn cây mã não thì rễ nhánh mã não; hoa, lá xích châu. Còn cây xa cừ thì rễ, nhánh xa cừ; hoa lá các báu. “Về bảy lớp tường ấy, tường có bốn cửa; cửa có lan can. Trên bảy lớp tường đều có lầu, gác, đài, quán;22 bao bọc chung quanh là vườn cảnh,23 ao tắm, mọc

lan; thanh gỗ đứng gọi là thuẫn; Pl., Skt. vedikā.
22
Hán: quán 觀, chỉ nhà dựng trên đài cao. Đây chỉ chung các loại
nhà sàn, nhà tầng kiểu Ấn Độ.
23
Hán: viên quán 園觀, chỉ công viên; thường để dịch từ uyyāna (Pl.=Skt.
udyāna): lạc viên, công viên, nơi mọi người đến giải trí.

các loài hoa lá báu. Cây báu sắp thành hàng. Hoa quả
tốt tươi. Gió hương tỏa bốn phía làm vui lòng người.
Chim le le, nhạn, uyên ương, các loại chim kì lạ, có
hàng ngàn giống loại không kể xiết, cùng hòa âm kêu
hót. Lại nữa, đường cấp24 ở giữa núi chúa Tu-di rộng
bốn mươi do-tuần, sát hai bên đường có bảy lớp tường
báu, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây
báu... cho đến vô số các loài chim cùng nhau ca hót,
cũng như đường cấp ở dưới núi. Còn đường cấp ở trên
rộng hai mươi do-tuần, sát hai bên đường có bảy lớp
tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây
báu... (cho đến), vô số các loài chim, cùng nhau ca
hót, cũng như đường cấp ở giữa.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Đường cấp ở dưới có quỉ thần tên là Già-lâu-la Túc25
ở. Đường cấp ở giữa có quỉ thần tên là Trì Man26 ở.
Đường cấp ở trên có quỉ thần tên là Hỷ Lạc27 ở. Bốn
doi đất cao bốn vạn hai ngàn do-tuần. Ở đó có cung
điện, chỗ ở của Tứ Thiên vương; có bảy hàng thành,
bảy hàng lan can, bảy hàng lưới, bảy hàng cây báu,
các linh báu... (cho đến), vô số các loài chim cùng
nhau ca hót, cũng lại như thế.
“Trên đỉnh núi Tu-di có cung trời Tam thập tam,28 có
24
Hán; cấp giai đạo 級階道, đường đi có thềm cấp.
25
Già-lâu-la Túc 伽樓羅足, nghĩa đen: chân của Già-lâu la. Câu xá
11 (tr. 59c2): có thần Dược-xoa tên là, Kiên Thủ 堅 手 (bàn tay
cứng; Skt. Karoṭapāṇi) .
26
Trì Man 持 鬘; Câu xá 11 (tr. 59c3; Skt. Mālādhara).
27
Hỷ lạc 喜 樂; Câu xá 11 (tr. 59c3): Hằng kiêu 恆 憍 (Skt.
Sadāmatta).
28
Tam thập tam thiên 三十三天, tức Đao-lị thiên 忉利天 (Pl.:

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bảy vòng thành, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây báu... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót, cũng lại như thế. “Vượt lên trời Tam thập tam một do-tuần, lại có cung trời Diệm-ma; qua khỏi cung trời Diệm-ma một do- tuần, lại có cung trời Đâu-suất; qua khỏi cung trời Đâu-suất một do-tuần, lại có cung trời Hóa tự tại; qua khỏi cung trời Hóa tự tại một do-tuần, lại có cung trời Tha hóa tự tại; qua khỏi trời Tha hóa tự tại một do- tuần, lại có cung trời Phạm-gia-di.29 “Khoảng giữa trời Tha hóa tự tại và trời Phạm-gia-di có cung điện Ma thiên,30 cao rộng sáu ngàn do-tuần, có bảy lớp tường cung, bảy lớp lan can, [115b] bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót cũng lại như thế. Qua khỏi cung trời Phạm-gia-di một do-tuần, lại có cung trời Quang âm;31 qua khỏi cung trời Quang âm một do- tuần lại có cung trời Biến tịnh;32 qua khỏi cung trời Biến tịnh một do-tuần, lại có cung trời Quả thật;33

Tāvatiṃsa). Cf. Câu xá 11 (tr. 59c19).
29
Phạm-gia-di 梵加夷, Skt.= Pl.: Brahmakāyika, tầng thấp nhất trong
3 tầng sơ thiền. Câu-xá 11 (tr. 61a23): Phạm chúng thiên 梵眾 天.
30
Ma thiên 魔天, trong trời Tha hóa tự tại (Pl.: Paranimmitavasa-
vatta) có một số chư Thiên gọi là Ma thiên (Pl.: devaputtamāra).
Đại trí độ 56 (tr. 458b9); Sớ giải MA i. 33: so kuhiṃ vasavati pa-
ranimmitavasavattidevaloke? (Thiên ma Ba-tuần, Pāpiman) ở đâu?
Nó ở trong cõi trời Tha hóa tự tại.
31
Quang âm thiên 光音天. Câu-xá 8 (tr. 41a18): Cực Quang tịnh
thiên 極光淨天. Skt. Ābhāsvarā, Pl.: Ābhassara.
32
Biến tịnh thiên 遍淨天, tầng thứ ba thuộc Sắc giới tam thiền thiên.
Skt. Śubhākṛtsnā; Pl.: Subha-kiṇṇā.

qua khỏi cung trời Quả thật một do-tuần, lại có cung trời Vô tưởng;34 qua khỏi cung trời Vô tưởng một do- tuần, lại có cung trời Vô tạo;35 qua khỏi cung trời Vô tạo một do-tuần, lại có cung trời Vô nhiệt;36 qua khỏi cung trời Vô nhiệt một do-tuần, lại có cung trời Thiện hiện;37 qua khỏi cung trời Thiện hiện một do-tuần, lại có cung trời Đại Thiện hiện;38 qua khỏi cung trời Đại Thiện hiện một do-tuần, lại có cung trời Sắc cứu cánh;39 qua khỏi trời Sắc cứu cánh, trên có trời Không Vô biên xứ,40 trời Thức vô biên xứ,41 trời Vô sở hữu xứ,42 trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ,43 ngang đây gọi

33
Quả thật thiên 果實天. Câu-xá 8 (tr. 41a20): Quảng quả thiên 廣果
天, tầng thứ ba thuộc Sắc giới tứ thiền thiên. Skt. Bṛhatphalā; Pl.:
Vehapphalā devā.
34
Vô tưởng thiên 無想天, một hạng chư Thiên đặc biệt trong Quảng
quả thiên, hay được xếp bên trên Quảng quả thiên. Pl.: Asaññā-
sattā devā.
35
Vô tạo thiên 無 造 天; Câu-xá 8 (tr. 41a20): Vô phiền thiên 無煩天;
Pl.: Avihā devā; Skt. Abṛha; tầng thứ tư thuộc Sắc giới tứ thiền; một
trong 5 Tịnh cư thiên (Skt. Śuddhāvāsika; Pl.: Suddhāvāsa)
36
Vô nhiệt thiên 無熱天, tầng thứ tư, Sắc giới tứ thiền, một trong 5
Tịnh cư thiên. Skt., Pl.: Atapā.
37
Thiện hiện thiên 善現天, tầng thứ 6 Sắc giới tứ thiền, một trong 5
Tịnh cư; 天. Skt. Sudṛśa, Pl.: Sudassī devā.
38
Đại thiện hiện 大善現; Câu-xá 8 (tr. 41a21): Thiện kiến thiên
善 見 天, tầng thứ 7 Sắc giới tứ thiền, một trong 5 Tịnh cư. Skt.
Sudarśanā, Pl.: Sudassanā.
39
Sắc cứu cánh 色究竟, phiên âm A-ca-nị-trá thiên 阿迦尼吒天,
tầng cao nhất của Sắc giới. Skt. Akaniṣṭhā; Pl.: Akaniṭṭāa.
40
Không xứ trí thiên 空處智天; Câu-xá 8 (tr. 41a28): Không
vô biên xứ thiên 空無邊處 天. Skt. Ākāśanantāyatana, Pl.:
Ākāsānañcāyatanūpagā devā.
41
Thức xứ trí thiên 識處智天, Câu-xá ibid.: Thức vô biên xứ thiên
識無邊處天. Skt. Vijñāṇāntāyatana; Pl.: Viññāṇañcāyatanūpagā.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

là giới hạn của chúng sinh, thế giới chúng sinh, tất cả
chúng sinh sinh, lão, bệnh, tử, thọ ấm, thọ hữu ngang
đây, không vượt qua.
Phật bảo các Tỳ-kheo: Phía Bắc núi Tu-di có một
thiên hạ tên là Uất-đan-viết.44 Lãnh thổ vuông vức,
ngang rộng một vạn do-tuần; mặt người cũng vuông,
giống như hình đất.
“Phía Đông núi Tu-di có một thiên hạ tên là Phất-vu-
đãi;45 lãnh thổ tròn trịa, ngang rộng chín ngàn do-tuần.
Mặt người cũng tròn, giống như hình đất.
“Phía Tây núi Tu-di có thiên hạ tên là Câu-da-ni,46
địa hình như nửa mặt trăng, ngang rộng tám ngàn do-
tuần; mặt người cũng vậy, giống như hình đất.
“Phía Nam núi Tu-di có thiên hạ tên là Diêm-phù-
đề,47 đất đai thì phía Nam hẹp, phía Bắc rộng, ngang
rộng bảy ngàn do-tuần, mặt người cũng vậy, giống
như hình đất.

42
Vô Sở Hữu Trí thiên 無所有智天; Câu-xá ibid.: Vô Sở Hữu Xứ thiên
無所有處天. Skt. Ākiñcanayayātana; Pl.: Ākiñcaññāyatanūpagā.
43
Hữu tưởng vô tưởng xứ trí 有想無想處智, Câu-xá ibid.:
Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên 非 想 非 非 想 處 天. Skt.
Naivasaṃjñāsaṃjñāyatana; Pl.: Nevasaññāsaññāyatanūpagā.
44
Uất-đan-viết (việt) 鬱單曰(越); Câu-xá 11: (tr. 58a6) Bắc Câu-lô
châu 北俱(拘)盧州. Skt., Pl.: Uttara-kuru.
45
Phất-vu-đãi 沸予逮, hoặc Đông-Tì-đề-ha 東毗提訶, Câu-xá ibid.:
Đông Thắng thân châu 東勝身州. Skt. Pūrva-videha; Pl.: Pubba-
videha.
46
Câu-da-ni 俱耶尼, hoặc Cù-đà-ni-da 瞿 陀 尼 耶, Câu-xá ibid.: Tây
Ngưu hoá châu 西牛貨州. Skt., Pl.: Godānīya.
47
Diêm-phù-đề 閻浮提, Câu-xá ibid: Nam Thiệm-bộ châu 南贍部
州. Skt. Jambudvīpa, Pl.: Jambudīpa.

“Mặt Bắc núi Tu-di có ánh sáng được tạo thành do bởi vàng chiếu sáng phương Bắc. Mặt Đông núi Tu-di có ánh sáng tạo thành bởi bạc chiếu sáng phương Đông. Mặt Tây núi Tu-di có ánh sáng tạo thành bởi thủy tinh chiếu sáng phương Tây. Mặt Nam núi Tu-di có ánh sáng tạo thành bởi lưu ly chiếu sáng phương Nam. “Ở Uất-đan-viết có một đại thọ chúa tên gọi là Am- bà-la,48 vòng thân bảy do-tuần, cao một trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần. Cõi Phất- vu-đãi có một đại thọ, tên là Gia-lam-phù,49 vòng thân bảy do-tuần, cao một trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần. Cõi Câu-da-ni có một đại thọ, tên là Cân-đề,50 vòng thân bảy do-tuần, cao một trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do- tuần; dưới cây ấy, có tảng Thạch ngưu tràng,51 cao một do-tuần. Cõi Diêm-phù-đề [115c] có một đại thọ tên là Diêm-phù,52 vòng thân bảy do-tuần, cao trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần.

48
Am-bà-la 菴婆羅. Skt. āmra. T 23: cây Ngân Hành 銀莖. Phiên
Phạn ngữ 9 (T 2130): cây a-ma-la 菴摩羅樹, hoặc am-bà-la 菴婆
羅, dịch là thố quả 酢果 (trái chua).
49
Gia-lam-phù 加藍浮. T 25: ca-đàm-bà 迦曇婆. T 23: điều hành 條
莖. Skt. Wogihara: kādamba, một loại cây mà hoa của nó có thể
dùng nấu rượu; tên khoa học: Nauclea Cadamba.
50
Cân-đề 斤提. T 25: chấn-đầu-ca 鎮頭迦. T 23: cân hành 斤莖. Nhất
thiết kinh âm nghĩa 25 (T2128): quả chấn-đầu-ca 鎮頭迦果, hình
trạng như trái thị 柿子. Phiên phạn ngữ 10 (T 2130): chấn-đầu-ca,
dịch là cây thị 柿樹. Skt. tinduka, cây thị, tên khoa học: Diospyros
embryoperis.
51
Thạch ngưu tràng 石牛幢. T 25: dưới gốc cây có một con trâu đá
石牛. T 23: trên cây có một con trâu đá.
52
Diêm-phù 閻浮.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Điểu vương cánh vàng và Long vương có cây tên
là Câu-lị-thiểm-bà-la,53 vòng thân bảy do-tuần, cao
trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi
do-tuần. A-tu-la-vương có cây tên là Thiện-trú,54
vòng thân bảy do-tuần, cao trăm do-tuần, cành lá
tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần. Trời Đao-lị có
cây tên là Trú-độ,55 vòng thân bảy do-tuần, cao
trăm do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi
do-tuần.
“Bên núi Tu-di có núi tên là Già-đà-la,56 cao bốn vạn
hai ngàn do-tuần, ngang dọc bốn vạn hai ngàn do-
tuần, hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, do bảy báu
tạo thành; núi nầy cách núi Tu-di tám vạn bốn ngàn
do-tuần, khoảng giữa mọc toàn hoa ưu-bát-la, hoa bát-
đầu-ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lị,57 lau, tùng,
trúc mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi thơm
53
Câu-lợi(lị)-thiểm-bà-la 俱利晱婆羅. T 25: câu-tra-xa-ma-lị 拘吒
賒摩利. T 23: câu-lị-thiễm 駒利睒. Skt. Kūṭaśālmali, một loại cây
gòn huyền thoại trong Diêm-ma giới, rất cao, có gai rất nhọn để
chích tội nhân.
54
Thiện trú 善晝. T 25: tu-chất-đa-la-ba-tra-la 修質多囉波吒羅. T
23: thiện trú quá độ 善晝過度.
55
Trú độ (đạc) 晝度. T 25: ba-lị-dạ-đa-ra-cù-tỉ-đà-ra 波利夜多囉瞿比陀
囉. T 24: thiên du 天遊. Câu-xá 11 (tr. 59c18): Viên sinh thọ 圓生樹;
Skt. pārijātaka (hoặc pāriyātra); Pl.: pāricchattaka.
56
Già-đà-la 伽陀羅, đoạn dưới nói là Khư-đà-la. T 25: Khư-đề- la-ca
佉提羅迦. T 24: Khư-đề-la 佉提. Skt. Khadiraka. Pl.: Karavīka.
Câu-xá-luận tụng sớ 11 (T1822): Kiệt-địa-lạc-ca 羯地洛迦, tên
loại cây ở Ấn-Độ. Phương Nam Trung Quốc cũng có, gọi là cây
Thiềm 檐木.
57
Ưu-bát-la 優缽羅, Skt. utpala, Pl.: uppala; bát-đầu ma 缽頭
摩, Skt. padma, Pl.: paduma; câu-vật-đầu 拘物頭, Skt. kumuda;
phân-đà-lị 分陀利, Skt., Pl.: puṇḍarīkā.

lan khắp. Cách núi Khư-đà-la58 không xa, có núi tên là Y-sa-đà-la,59 cao hai vạn một nghìn do-tuần, ngang dọc hai vạn một nghìn do-tuần, hai bên rất rộng nhiều màu đan xen, bảy báu tạo thành; cách núi Khư-đà- la bốn vạn hai nghìn do-tuần, khoảng giữa mọc toàn hoa ưu-bát-la, hoa bát-dầu-ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lị; lau, tùng, trúc mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi thơm lan khắp. Cách núi Y-sa-đà-la không xa, có núi tên là Thọ-cự-đà-la,60 cao một vạn hai ngàn do-tuần, ngang dọc một vạn hai ngàn do- tuần, hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, bảy báu tạo thành; cách núi Y-sa-đà-la hai vạn một ngàn do-tuần, khoảng giữa mọc thuần bốn loài hoa tạp; lau, tùng, trúc cũng mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi thơm lan khắp. Cách núi Thọ-cự-đà-la không xa, có núi tên là Thiện kiến,61 cao sáu ngàn do-tuần, ngang dọc sáu ngàn do-tuần, hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, bảy báu tạo thành, cách núi Thọ-cự-đà-la một vạn hai ngàn do-tuần, khoảng giữa mọc toàn bốn loại tạp hoa; lau, tùng, trúc cũng mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi hương xông khắp. “Cách núi Thiện Kiến không xa, có núi tên là Mã Thực,62 cao ba ngàn do-tuần, ngang dọc ba ngàn do-

58
Khư-đà-la 佉陀羅, ở trên nói là Già-đà-la.
59
Y-sa-đà-la 伊娑陀羅, Huyền Tráng: Y-sa-đà-la 伊沙馱羅 Skt.
Īṣādhara, Pl.: Īsadhara.
60
Thọ-cự-đà-la 樹巨陀羅. T 25: Du-kiền-đà-la 遊揵陀羅. Câu-xá 11
(T1558): Dũ-kiện-đạt-la 踰健達羅. Skt., Pl.: Yugandhara.
61
Thiện Kiến 善見; Huyền Tráng: Tô-đạt-lê-xá-na 蘇達梨舍那.
Skt. Sudarśana, Pl.: Sudassana.
62
Mã Thực 馬食. T 15: Mã bán đầu 馬半頭. Huyền Tráng: A-thấp-

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

tuần, hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, bảy báu
tạo thành; cách núi Thiện Kiến sáu ngàn do-tuần, ở
khoảng giữa mọc toàn bốn loại tạp hoa; lau, tùng, trúc
[116a] cũng mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi
thơm lan khắp.
“ Cách núi Mã Thực không xa, có núi tên là Ni-dân-
đà-la,63 cao một ngàn hai trăm do-tuần, ngang dọc
một ngàn hai trăm do-tuần, cao một ngàn hai trăm
do-tuần, ngang dọc một ngàn hai trăm do-tuần, bảy
báu tạo thành. Cách núi Mã Thực ba ngàn do-tuần, ở
khoảng giữa mọc toàn bốn loại tạp hoa; lau, tùng, trúc
cũng mọc trong đó, tỏa ra các loại hương, mùi thơm
lan khắp.
“Cách núi Ni-dân-đà-la không xa, có núi tên là Điều
Phục,64 cao sáu trăm do-tuần, ngang dọc sáu trăm do-
tuần, hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, bảy báu
tạo thành. Cách núi Ni-dân-đà-la một ngàn hai trăm
do-tuần, khoảng giữa mọc toàn bốn loại tạp hoa; lau,
tùng, trúc cũng mọc trong đó, tỏa ra các loại hương,
mùi thơm lan khắp.
“Cách núi Điều Phục không xa, có núi tên là Kim
cang vi,65 cao ba trăm do-tuần, ngang dọc ba trăm do-
tuần; hai bên rất rộng, nhiều màu đan xen, bảy báu tạo

phược-kiết-noa 阿濕縛羯駑. Skt. Aśvakarṇa, Assakaṇṇa.
63
Ni-dân-đà-la 尼民陀羅; Câu-xá: Ni-dân-đạt-la 尼民達羅. Skt.
Nimindhara, Pl.: Nemindhara.
64
Điều Phục 調伏. T 25: Tì-đà-da-ca毘那耶迦. Câu-xá: Tì-na-đát-
ca 毗那怛迦; Skt., Pl.: Vinataka.
65
Kim cang vi 金 剛 圍, đoạn dưới ghi là Đại kim cang. T 25:
Chước-ca-la 斫迦羅. Huyền Tráng: Thiết luân vi 鐵 輪 圍. Skt.
Cakravāa; Pl.: Cakkavāḷa.

thành. Cách núi Điều Phục sáu trăm do-tuần, khoảng
giữa mọc toàn bốn loại tạp hoa; lau, tùng, trúc cũng
mọc trong đó, tỏa ra các loại hương mùi thơm lan
khắp.
“Cách núi Đại kim cang66 không xa, có biển lớn, bờ
phía Bắc của biển lớn có cây đại thọ vương tên là
Diêm-phù,67 vòng thân bảy do-tuần, cao một trăm
do-tuần, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-tuần,
khoảng đất trống hai bên lại có khu rừng tên là Am-
bà-la,68 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng
tên là Diêm-bà,69 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có
khu rừng tên là Sa-la,70 ngang dọc năm mươi do-tuần;
lại có khu rừng tên là Đa-la,71 ngang dọc năm mươi
do-tuần; lại có khu rừng tên là Na-đa-la,72 ngang dọc
năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Vị Nam,73
ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là
Vị Nữ,74 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có rừng
tên là Nam Nữ,75 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại
có khu rừng tên là Tán-na,76 ngang dọc năm mươi do-
tuần; lại có khu rừng tên là Chiên-đàn,77 ngang dọc

66
Đoạn trên nói là Kim Cang Vi.
67
Đại thọ vương Diêm-phù 大樹王閻浮, Câu-xá: Thiệm-bộ lâm
thọ 贍部林樹. Skt., Pl.: Jambu.
68
Am-bà-la-lâm 菴婆羅林.
69
Diêm-bà 閻婆.
70
Sa-la 娑 羅, các bản khác: Bà-la 婆羅.
71
Đa-la 多 羅.
72
Na-đa-la 那多羅.
73
Vị nam 為男 (?)
74
Vị nữ 為女(?)
75
Nam Nữ, Skt. Naranarī-vana? Cf. Wogihara: Laṅkā.
76
Tán-na 散 那.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Khư-châu- la,78 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Ba-nại-bà-la,79 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Tì-la,80 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Hương Nại,81 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Lê,82 [116b] ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là An-thạch-lưu,83 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Cam,84 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Ha-lê-lặc,85 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Tì-hê-lặc,86 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là A-ma-lặc,87 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là A-ma-lê,88 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Nại,89 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Cam Giá,90 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Vi,91 ngang

77
Chiên-đàn 旃 檀.
78
Khư-châu-la 佉 詶 羅.
79
Ba-nại-bà-la 波 奈 婆 羅.
80
Tì-la 毗 羅.
81
Hương Nại 香 奈.
82
Lê 梨.
83
An-thạch-lưu 安 石 留.
84
Cam 甘.
85
Ha-lê-lặc 呵 梨 勒.
86
Tỳ-hê-lặc 毗 醯 勒 .
87
A-ma-lặc 阿 摩 勒.
88
Am-ma-lê 阿 摩 犁.
89
Nại 奈.
90
Cam Giá 甘 蔗.
91
Vi 葦.

dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Trúc,92 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Xá-la,93 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Xá-la-diệp,94 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Mộc Qua,95 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên Đại Mộc qua,96 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Giải Thoát hoa,97 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Chiêm-bà,98 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Bà-la-la,99 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Tu-ma-na,100 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Bà-sư,101 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên Đa- la-lê,102 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Già-da,103 ngang dọc năm mươi do-tuần; lại có khu rừng tên là Bồ Đào,104 ngang dọc năm mươi do- tuần. “Qua khỏi đó thì đất trống. Trong khoảng đất trống ấy lại có ao hoa, ngang dọc năm mươi do-tuần. Lại có

92
Trúc 竹.
93
Xá-la 舍 羅.
94
Để bản: Xá-la-nghiệp 舍 羅 業; TNM: diệp葉.
95
Mộc Qua 木 瓜.
96
Đại mộc qua 大 木 瓜.
97
Giải thoát hoa 解 脫 花.
98
Chiêm-bà 瞻 婆.
99
Bà-la-la 婆 羅 羅.
100
Tu-ma-na 修 摩 那 .
101
Bà-sư 婆 師.
102
Đa-la-lê 多 羅 梨.
103
Già-da 伽 耶.
104
Bồ-đào 莆 萄; Tống-Nguyên: 蒲 桃; Minh: 蒲 萄.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ao hoa bát-đầu-ma, ao hoa câu-vật-đầu, ao hoa phân-
đà-lị; rắn độc105 đầy trong đó. Mỗi ao ngang dọc năm
mươi do-tuần.
“Qua khỏi đó, đất trống. Trong khoảng đất trống ấy
có biển lớn tên là Uất-thiền-na.106 Dưới biển nầy có
con đường của Chuyển luân thánh vương, rộng mười
hai do-tuần; sát hai bên đường có bảy lớp tường, bảy
lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây. Các trang
hoàng chung quanh đều do bảy báu tạo thành. Khi
Chuyển luân thánh vương ra đời trên cõi Diêm-phù đề
thì nước tự nhiên rút đi, đường ấy hiện ra.
“Cách biển không xa, có núi tên là Uất-thiền. Núi ấy
xinh đẹp, cây cối um tùm, hoa trái xum xuê, các mùi
thơm phức, và đủ các loại cầm thú.
“Cách núi Uất-thiền không xa có núi tên là [116c]
Kim bích.107 Trong núi có tám vạn cái hang. Tám vạn
tượng vương sống ở trong hang ấy. Thân chúng thuần
trắng; đầu có nhiều màu; miệng có sáu ngà, giữa các
răng có trám vàng.
“Qua khỏi núi Kim Bích rồi, có núi tên là Tuyết Sơn,108
ngang dọc năm trăm do-tuần, sâu năm trăm do-tuần,
phía Đông và Tây nhập vào biển. Ở giữa núi Tuyết có
núi Báu, cao hai mươi do-tuần.
“Doi đất núi Tuyết trồi lên một trăm do-tuần, trên đỉnh
105
Độc xà 毒蛇, tên một loại hoa?
106
Uất-thiền-na 鬱 禪 那. Phiên Phạn ngữ: dịch là đại thắng大勝.
Skt. Ujjayanī, Ujjanaka?
107
Kim Bích 金 壁. T 25: Kim Hiếp金脇.
108
Tuyết Sơn 雪 山; Skt. Himavat, Pl.: Himavā hay Himavanta, tức
Himalaya.

núi ấy có ao A-nậu-đạt,109 ngang dọc năm mươi do-
tuần; nước ao trong mát, lóng sạch không cáu bẩn; có
bảy bậc bờ thềm, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới giăng,
bảy lớp hàng cây, nhiều loại màu sắc khác lạ, do bảy
báu tạo thành. Lan can thì, trụ vàng, tay nắm bạc; trụ
bạc, tay nắm vàng; trụ lưu ly, tay nắm thủy tinh; trụ
thủy tinh, tay nắm lưu ly; trụ xích châu, tay nắm mã
não; trụ mã não, tay nắm xích châu; trụ xa cừ, tay nắm
bằng các báu. Lưới vàng, linh bạc; lưới bạc, linh vàng;
lưới lưu ly, linh thủy tinh; lưới thủy tinh, linh lưu ly;
lưới xa cừ, linh bằng bảy báu. Cây đa-la110 vàng, gốc
vàng, nhánh vàng, lá bạc, quả bạc; cây đa la bạc, gốc
bạc, nhánh bạc, lá vàng quả vàng; cây thủy tinh, gốc
nhánh thủy tinh, hoa, quả lưu ly; cây xích châu, gốc
nhánh xích châu, lá mã não, hoa quả mã não; cây xa
cừ, gốc nhánh xa cừ, hoa quả bằng các báu.
Bên cạnh ao A-nậu-đạt có vườn cảnh, ao tắm, các hoa
tích tụ, các loại cây lá hoa quả đều tốt tươi; các loại
hương thơm, lan tỏa bốn phương, các loài chim lạ
cùng cất tiếng hót họa nhau buồn bã. Dưới đáy ao
A-nậu-đạt cát vàng đầy ắp, bốn phía ao đều có thềm
bậc; bậc vàng, thềm bạc, bậc bạc, thềm vàng; bậc lưu
ly, thềm thủy tinh, bậc thủy tinh, thềm lưu ly; bậc
xích châu, thềm mã não, bậc mã não, thềm xích châu;
bậc xa cừ, thềm bằng các báu, bao bọc chung quanh
đều có lan can, có bốn loài hoa: xanh vàng đỏ trắng,
nhiều màu đan xen; hoa như bánh xe, rễ như ổ trục
xe; rễ hoa ra nhựa màu trắng như sữa, vị ngọt như
109
A-nậu-đạt 阿耨達; Câu-xá: Vô nhiệt trì 無熱池 Skt. Anavatapta,
Pl.: ATtatta.
110
Đa-la thọ 多 羅 樹.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

mật. Phía Đông ao A-nậu-đạt có sông Hằng-già,111 từ miệng trâu112 chảy ra, dẫn theo năm trăm con sông, chảy vào biển Đông. Phía Nam ao A-nậu-đạt, có sông Tân-đầu,113 từ miệng sư tử114 chảy ra, dẫn theo năm trăm dòng sông chảy vào biển Nam. Phía Tây ao A- nậu-đạt có sông Bà-xoa,115 từ miệng ngựa116 chảy ra, dẫn theo năm trăm dòng sông nhập vào biển Tây. Phía Bắc ao A-nậu đạt có sông Tư-đà,117 từ miệng voi118 chảy ra, dẫn theo năm trăm dòng sông chảy vào biển Bắc. Trong cung A-nậu-đạt [117a] có nhà Năm cột,119 Long vương A-nậu-đạt120 thường ở trong đó.” Phật nói: “Vì sao gọi là A-nậu-đạt? A-nậu-đạt nghĩa là gì? Các Long vương ở Diêm-phù-đề nầy có đủ ba hoạn nạn, chỉ có A-nậu-đạt không có ba hoạn nạn. Những gì là ba? Một là, toàn thể Long vương ở Diêm-phù-đề đều bị gió nóng, cát nóng chạm vào thân, thiêu đốt da thịt và thiêu đốt xương tủy làm cho khổ não; chỉ có Long vương A-nậu-đạt không có hoạn này. Hai là, toàn thể Long cung ở Diêm-phù-đề bị gió dữ thổi mạnh, thổi vào trong cung, làm mất y báu phục sức, thân rồng

111
Hằng-già 恆 伽; Huyền Tráng: Căng-già 殑 伽. Skt. Gaṅgā
112
Ngưu khẩu 牛口.
113
Tân-đầu 新 頭; Huyền Tráng: Tín-độ 信 度. Skt. Sindhu
114
Sư tử khẩu 師子口.
115
Bà-xoa 婆叉; Huyền Tráng: Phược-sô 縛芻. Skt. Vakṣu
116
Mã khẩu 馬口.
117
Tư-đà 斯 陀; Huyền Tráng: Tỉ-đa 徙 多. Sītā.
118
Tượng khẩu 象口.
119
Ngũ trụ đường 五柱堂.
120
A-nậu-đạt long vương 阿 耨 達 王.

lộ ra, làm cho khổ não; chỉ có Long vương A-nậu-
đạt không có hoạn nạn như thế. Ba là toàn thể Long
vương ở Diêm-phù-đề, khi ở trong cung vui chơi đều
bị chim lớn Cánh vàng bay vào cung dắt đi, hoặc mới
nghĩ cách muốn bắt rồng để ăn thịt; các rồng sợ hãi,
thường ôm lòng lo sầu; chỉ có Long vương A-nậu-đạt
không bị hoạn này; nếu chim Cánh vàng khởi niệm
muốn ở thì liền mạng chung, cho nên gọi là A-nậu-
đạt.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Bên phải núi Tuyết có thành tên là Tì-xá-li,121 phía
Bắc của thành ấy có bảy núi Đen.122 phía Bắc của bảy
núi Đen có núi Hương,123 núi ấy thường có tiếng âm
nhạc, ca xướng, kỹ nhạc. Núi có hai hang,124 một hang
tên là Họa125 hang thứ hai tên là Thiện Họa,126 do bảy
báu trời tạo thành, mềm mại thơm sạch, giống như áo
trời. Diệu Âm Càn-thát-bà127 vương cùng năm trăm
Càn-thát-bà ở trong hang Trú đó. Phía Bắc hang Thiện
Trú có Thọ vương lớn ta-la, tên là Thiện Trụ,128 có bốn

121
Tỳ-xa-li 毗 舍 離; Skt. Vaiśāli, Pl.: Vesāli.
122
Hắc sơn 黑 山. Skt. Kīṭādri, núi con kiến; Chân Đế: Nghị sơn 蟻 山.
123
Hương sơn 香山; Câu-xá: Hương Túy sơn 香醉山. Skt.
Gandhamādana.
124
Truyền thuyết Pl., trong núi Gandhamādana có ba hang: Suvaṭṭa-
gūha (hang vàng), Maṭi-gūha (hang ngọc), Rajata-gūha (hang
bạc).
125
Để bản: Trú 晝 (hang Ban ngày), nhưng T 25: Tạp sắc 雜色 (Skt.
Citra?), vậy nên sửa lại là Họa.
126
Để bản: Thiện Trú 善 晝. T 25: Thiện tạp sắc 善雜色. Skt. Sucitra?
127
Diệu Âm Càn-thát-bà vương 妙 音 乾 闥 婆 王, thủ lãnh thần âm
nhạc.
128
Thiện trụ ta-la thọ vương 善 住 娑 羅 樹 王.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ngàn thọ vương vây quanh bốn phía. Dưới Thiện trụ thọ vương có Tượng vương, cũng tên là Thiện Trụ,129 ở dưới cây nầy, thân thể toàn trắng, bảy chỗ đầy đặn,130 có thể bay đi; đầu nó màu đỏ, lông có nhiều màu; sáu ngà đều thon, giữa được trám vàng, có tám ngàn voi vây quanh tùy tùng. Dưới tám ngàn Thọ vương ấy, có tám ngàn voi, cũng lại như thế. “Phía Bắc thọ vương Thiện Trụ có ao tắm lớn, tên là Ma-đà-diên;131 ngang dọc năm mươi do-tuần; có tám ngàn ao tắm bao bọc chung quanh, nước ao trong mát, không có cáu bẩn, được bao quanh các bờ lũy đắp bằng bảy báu. Ao có bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây đều do bảy báu tạo thành: tay nắm vàng thì trụ bạc, tay nắm bạc thì trụ vàng; tay nắm thủy tinh thì trụ lưu ly, tay nắm lưu ly thì trụ thủy tinh; tay nắm xích châu thì trụ mã não, tay nắm [117b] mã não thì trụ xích châu; tay nắm xa cừ thì trụ bằng các báu; dưới lưới vàng treo linh bạc, dưới lưới bạc treo linh vàng; lưới thủy tinh treo linh lưu ly, lưới lưu ly treo linh thủy tinh; lưới xích châu treo linh mã não, lưới mã não treo linh xích châu; lưới xa cừ treo linh các báu. Cây vàng thì rễ vàng, nhánh vàng, lá hoa quả bạc; cây bạc thì rễ bạc, nhánh bạc, lá hoa quả vàng; cây thủy tinh thì rễ, nhánh thủy tinh, hoa quả lưu ly; cây lưu ly thì rễ, nhánh lưu ly, hoa quả thủy tinh; cây xích châu

129
Thiện trụ tượng vương 善 住 象 王.
130
Thất xứ bình trụ 七 處 平 住. Bảy chỗ: lòng 2 bàn chân, 2 bàn
tay, 2 vai và chỏm đầu.
131
Ma-đà-diên 摩 陀 延. T 25: Mạn-đà-cát-ni trì 曼陀吉尼池.
Phiên phạn ngữ 9 (T2130): Ma-đà trì hay Ma-đà-diên, dịch là
Túy trì 醉也, ao Say. Skt. Madanīya?

thì rễ, nhánh xích châu, hoa quả mã não; cây mã não thì rễ, nhánh mã não, hoa quả xích châu cây xa cừ thì rễ nhánh xa cừ, hoa, quả các báu. “Lại nữa, dưới đáy ao ấy, cát vàng rải khắp, bọc chung quanh ao có đường thềm cấp bằng bảy báu; thềm vàng cấp bạc, thềm bạc cấp vàng; thềm thủy tinh cấp lưu ly, thềm lưu ly cấp thủy tinh; thềm xích châu, cấp mã não, thềm mã não, cấp xích châu; thềm xa cừ, cấp các báu. Sát hai bên thềm có lan can báu. Lại trong ao ấy, sinh bốn loài hoa: xanh, vàng, đỏ, trắng, nhiều màu đan xen; hoa như bánh xe, rễ như ổ trục xe. Rễ hoa ra nhựa, màu trắng như sữa, vị ngọt như mật. Vòng quanh bốn phía ao có vườn cảnh, rừng, ao tắm, mọc đủ các loại hoa; cây cối xanh tươi, hoa quả dồi dào, vô số các loài chim cùng nhau ca hót, cũng giống như trước. Tượng vương Thiện Trụ khi nghĩ muốn dạo chơi vào ao tắm thì liền nghĩ đến tám ngàn voi khác. Khi ấy tám ngàn voi lại tự nghĩ: “Tượng vương Thiện Trụ đang nghĩ đến chúng ta, chúng ta nên đến chỗ Tượng vương.” Khi ấy, bầy voi liền đi đến đứng trước Tượng vương. “Bấy giờ, Tượng vương Thiện Trụ theo tám ngàn voi đến ao Ma-đà-diên. Trong bầy voi ấy, có con cầm lọng che tượng vương, có con cầm quạt báu quạt tượng vương; trong đó có con tấu xướng kỹ nhạc đi trước mở đường. Khi ấy, Tượng vương Thiện Trụ vào ao tắm rửa, tấu xướng kỹ nhạc, cùng nhau vui chơi; có con rửa vòi cho Tượng vương, có con rửa miệng, gội đầu; rửa ngà, rửa tai, rửa bụng, kì lưng, rửa đuôi, rửa chân; trong đó có con nhổ gốc hoa rửa sạch dâng voi ăn, có con lấy bốn loại hoa rải trên voi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Bấy giờ, Tượng vương Thiện Trụ tắm rửa, ăn uống,
cùng nhau vui chơi xong, liền lên bờ, đi đến đứng ở
cây Thiện Trụ. Tám [117c] ngàn con voi, sau đó, mới
vào ao tắm rửa, ăn uống, cùng nhau vui chơi, xong rồi
trở ra, đến chỗ Tượng vương.
“Khi ấy, Tượng vương theo tám ngàn voi tùy tùng sau
trước, đến chỗ Thọ vương Thiện Trụ; trong đó có con
cầm lọng che Tượng vương; có con cầm quạt, quạt
Tượng vương; trong đó có con tấu xướng kỹ nhạc đi
trước mở đường. Khi Tượng vương Thiện Trụ đến
chỗ thọ vương rồi, ngồi nằm đi đứng tùy ý, tám ngàn
voi khác ở dưới các cây, tự do ngồi nằm đi đứng tùy
ý. Trong rừng cây ấy, có cây chu vi tám tầm, có cây
chu vi chín tầm, cho đến mười tầm, mười lăm tầm, chỉ
có Thọ vương Ta-la của Tượng vương Thiện Trụ chu
vi mười sáu tầm. Khi cành lá của tám ngàn cây ta-la
rơi rụng thì có luồng gió mát thổi bay xa ra ngoài khu
rừng. Lại khi tám ngàn voi đại tiểu tiện thì các quỉ dạ
xoa hốt bỏ ngoài rừng.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Tượng vương Thiện Trụ có đại thần lực, công đức
như thế; tuy là loài súc sinh mà hưởng phước như
vậy.”

Phẩm 2: UẤT-ĐAN-VIẾT*
[117c15] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Cõi Uất-đan-viết có nhiều núi. Bên cạnh các núi ấy,
có các vườn cảnh, ao tắm, mọc nhiều loài hoa, cây cối
mát mẻ, hoa quả dồi dào, vô số các loài chim cùng
nhau hót. Lại trong các núi ấy có nhiều dòng nước;
nước ấy xuôi dòng ra biển, không chảy xiết; các loại
hoa phủ trên mặt nước, chảy bình lặng êm ả. Sát hai
bên bờ, có nhiều cây cối, cành nhánh mềm mại, hoa
quả xum xuê. Đất mọc cỏ mềm xoay về bên phải, màu
như đuôi công,1 mùi thơm như bà-sư,2 mềm như áo
trời. Đất ở đó mềm; dùng chân đạp đất, đất lún bốn
tấc, giở chân lên, trở lại như cũ, mặt đất bằng như bàn
tay, không có cao thấp.
“Này các Tỳ-kheo, cõi Uất-đan-viết kia bốn phía có
bốn ao A-nậu-đạt; mỗi ao ngang dọc một trăm do-
tuần. Nước ao lắng trong, không có cáu bẩn. Có hào
cùng bậc thềm bằng bảy báu chung quanh,... (cho
đến), vô số các loài chim cùng nhau cất tiếng hót
buồn bã,3 giống như sự trang trí của ao Ma-đà-diên
không khác. Bốn ao lớn ấy, rộng mười do-tuần, nước
sông xuôi dòng ra biển êm đềm, không có chảy xiết;
các loại hoa phủ trên mặt nước, chảy từ từ êm ả. Sát
hai bên bờ sông có nhiều cây cối, cành nhánh mềm
mại, hoa quả dồi dào. Đất mọc cỏ mềm, xoay về phía
phải, màu như đuôi công, hương [118a] như bà-sư,

* 佛說長阿含第四分世記經鬱單曰品第二
1
Khổng thúy sắc 孔 翠 色
2
Bà-sư, tức bà-sư-ca 婆師迦; Skt. vāsikā, một loại hoa lài.
3
Bi minh 悲鳴.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

mềm mại như áo trời. Đất đó mềm mại, dùng chân đạp đất, đất lún bốn tấc, giở chân lên, trở lại như cũ. Đất bằng như bàn tay, không có cao thấp. Lại đất đai kia không có ngòi rãnh, khe suối, hầm hố, gai gốc, gốc cây, cũng không có muỗi mòng, rắn, rết, ong, bò cạp, cọp, beo, thú dữ. Đất thuần châu báu, không có đất cát; âm dương điều độ, bốn mùa thuận hòa, chẳng lạnh chẳng nóng, không có các sự bực bội khó chịu. Đất đai thấm ướt, bụi dơ không dậy, như dầu bôi trên đất, không có bụi bay. Trăm thứ cây cỏ thường mọc, không có mùa Đông rét mướt, mùa Hạ nóng bức. Cây cối tốt tươi; hoa trái xum xuê. Đất mọc cỏ mềm, xoay về phía phải, màu như lông công, hương như bà-sư, mềm như áo trời. Đất ở đó mềm mại; dùng chân đạp đất, đất lún bốn tấc, giở chân lên lại, trở lại như cũ. Đất bằng như bàn tay, không có chỗ cao, chỗ thấp. “Cõi ấy thường có lúa thơm tự nhiên, chẳng gieo trồng mà tự mọc, không có vỏ trấu, như đóa hoa trắng, giống như thức ăn trời Đao-lị, đầy đủ các vị. Cõi ấy luôn có nồi, vạc tự nhiên; có ngọc ma-ni tên là Diệm Quang4 được đặt dưới nồi nấu. Khi cơm chín thì ánh sáng tắt, chẳng cần lửa củi, không nhọc sức người. Cõi ấy có cây tên là Khúc Cung,5 lá cây dày đặc chồng lên nhau theo thứ lớp, trời mưa không dột. Đàn ông, đàn bà cư ngụ dưới cây đó. Lại có cây Hương6 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành. Khi quả ấy chín, vỏ nó tự nứt, tự nhiên xuất ra các loại hương. Hoặc có cây cao sáu

4
Diệm-quang 焰 光. T 23: Diệm vị 焰味.
5
Khúc-cung 曲 躬. T 25: cây tên là An Trú 安住.
6
Hương thọ 香 樹.

mươi dặm, hoặc năm mươi dặm, bốn mươi dặm; cây nhỏ nhất cao năm dặm, hoa quả đầy cành. Khi quả ấy chín, vỏ nó tự nứt, tự nhiên hương tỏa. “Lại có cây Y7 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; khi quả ấy chín vỏ tự nứt ra, tuôn ra các loại y phục; hoặc có cây cao sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi, nhỏ nhất là năm dặm, hoa quả đầy cành, tuôn ra các loại y phục. Lại có cây Trang Nghiêm,8 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; khi quả ấy chín, vỏ tự nứt ra, tuôn ra các thứ đồ trang nghiêm thân thể; hoặc có cây cao sáu mươi dặm, năm mươi dặm, đều đầy cành hoa quả, tuôn ra đủ các đồ trang nghiêm thân thể. Lại có cây Hoa Man9 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; khi quả ấy chín, vỏ tự nứt ra, xuất ra các loại tràng hoa; hoặc có cây cao sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi dặm, cây nhỏ nhất cao năm dặm, hoa quả cũng đầy cành, xuất ra các loại tràng hoa. Lại có cây Khí,10 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành. Khi quả ấy chín [118b] vỏ tự nứt ra, xuất ra các khí cụ; hoặc có cây sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi cây nhỏ nhất cao năm dặm, hoa quả đều đầy cành, xuất ra các loại khí cụ. Lại có cây Quả11 cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; khi quả ấy chín, vỏ tự nứt ra, xuất ra các loại quả; hoặc có cây cao sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi, cây nhỏ nhất cao năm dặm, hoa quả đều đầy

7
Y thọ 衣 樹.
8
Trang nghiêm thọ 莊 嚴 樹.
9
Hoa Man thọ 花 鬘 樹.
10
Khí thọ 器 樹.
11
Quả thọ 果 樹.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

cành, xuất ra các loại quả. Lại có cây Nhạc Khí12 cao
bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; quả ấy khi chín, vỏ
tự nứt ra, xuất ra các loại nhạc khí, hoặc có cây cao
sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi, cây nhỏ nhất
cao năm dặm, đều đầy cành hoa quả, xuất ra các loại
nhạc khí.
“Cõi ấy có ao tên là Thiện Kiến,13 ngang dọc một trăm
do-tuần, nước ao trong vắt, không có cáu bẩn. Các bên
ao được xây lát bằng hào bảy báu. Bốn mặt quanh ao
có bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây…
(cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót, cũng
giống như trước.
“Phía Bắc ao Thiện Kiến có cây tên là Am-bà-la,14
vòng thân bảy dặm, cao một trăm dặm, cành lá tỏa
ra bốn phía năm mươi dặm. Phía Đông của ao Thiện
Kiến phát xuất sông Thiện Đạo,15 rộng một do-tuần,
nước sông chảy chậm, không có dòng xoáy, có nhiều
loại hoa phủ trên mặt nước; sát hai bên bờ cây cối
tốt tươi, cành nhánh mềm mại, hoa quả đầy cành; đất
mọc cỏ mềm, xoay về phía phải, màu như lông công,
hương như bà-sư, mềm như áo trời; đất ở đó mềm
mại, khi đạp chân xuống, đất lún bốn tấc, giở chân
lên, trở lại như cũ; đất bằng như bàn tay, không có
cao thấp.
“Lại nữa, trong sông ấy, có thuyền báu. Nhân dân ở
nơi ấy khi muốn vào sông tắm rửa vui chơi, cởi y phục

12
Nhạc Khí thọ 樂 器 樹.
13
Thiện Kiến trì 善 見 池. T 25: Thiện Hiện trì 善現池.
14
Am-bà-la thọ 菴 婆 羅 樹.
15
Thiện Đạo hà 善 道 河. T 25: sông Dị nhập đạo 易入道.

để trên bờ. Lên thuyền ra giữa dòng; nô đùa vui vẻ xong, lên bờ gặp y phục thì mặc, lên trước mặc trước, lên sau mặc sau, chẳng tầm lại y phục cũ. Sau đó, đi đến cây Hương. Cây cong mình xuống; những người ấy lấy các loại tạp hương để xoa trên mình. Rồi đến cây Y. Cây cong mình xuống; những người ấy lấy các loại y phục, tùy ý mặc vào. Tiếp đến, đi đến cây Trang Nghiêm, cây cong mình xuống, những người ấy lấy các thứ trang nghiêm để tự trang sức. Xong, đến cây Hoa Man; cây cong mình xuống, những người ấy lấy các thứ tràng hoa, để đội trên đầu. Rồi đến cây Khí, cây cong mình xuống; những người ấy lấy các loại khí vật báu; lấy khí vật báu xong, tiếp theo, đến cây Quả, cây cong mình xuống, những người ấy [118c] hái các quả đẹp, hoặc có người ăn nuốt, có người ngậm, có người vắt nước uống. Kế tiếp, đến cây Nhạc Khí; cây cong mình xuống, những người ấy lấy các loại nhạc khí, chơi đàn, đánh trống, và dùng âm thanh vi diệu hòa với tiếng đàn mà đi đến khu vườn, tùy ý vui chơi, hoặc một ngày, hai ngày cho đến bảy ngày, sau đó lại đi, không có chỗ nhất định. “Phía Nam ao Thiện Kiến, phát xuất sông Diệu Thể16 Phía tây ao Thiện Kiến, phát xuất sông Diệu Vị.17 Phía Bắc ao Thiện Kiến, phát xuất sông Quang Ảnh,18 cũng giống như trên. Phía Đông ao Thiện Kiến có khu vườn tên là Thiện Kiến,19 ngang dọc một trăm do-tuần;

16
Diệu Thể hà 妙 體 河. T 25: Thiện Thể 善體.
17
Diệu Vị hà 妙 味 河. T25: Như sa 如車.
18
Quang Ảnh hà 光 影 河. T 25: Uy chủ 威主.
19
Thiện Kiến viên lâm 善見園林. T 25: vườn hoa Thiện Hiện 善
現苑.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

vòng quanh bốn bên khu vườn có bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, nhiều màu đan xen bảy báu tạo thành. Bốn phía vườn ấy có bốn cửa lớn, lan can bao quanh, đều do bảy báu tạo thành; trong vườn sạch sẽ, không có gai gốc, đất đai bằng phẳng, không có ngòi rãnh khe suối, hầm hố, đồi gò, cũng không có muỗi mòng, ruồi, rệp, rận, rắn rết, ong, bò cạp, hổ báo, ác thú; đất toàn các báu, không có cát, âm dương điều độ, bốn mùa thuận hòa, chẳng lạnh chẳng nóng, không có các hoạn nạn; đất đai nhuận thấm, không có bụi bặm, như có dầu xoa đất, đi bụi không bốc lên, hằng trăm loài cỏ thường mọc, không có Đông rét Hạ bức; cây cối tươi tốt, hoa quả đầy cành; đất mọc cỏ mềm, xoay về phía phải, màu như lông công, hương như bà-sư, mềm như áo trời; đất đai mềm mại, khi đạp chân xuống, đất lún bốn tấc, giở chân lên, đất lại như cũ. “Vườn ấy thường mọc lúa thơm tự nhiên, không có vỏ trấu, trắng như đóa hoa, đầy đủ các vị, như cơm trời Đao-lị. Vườn ấy thường có nồi chõ tự nhiên; có ngọc ma ni, tên là Diệm Quang đặt dưới nồi chõ; khi cơm chín, ánh sáng tắt, chẳng cần lửa củi, chẳng nhọc công người. Vườn ấy có cây tên là Khúc Cung, lá chồng lên nhau theo thứ lớp, trời mưa không dột. Các nam nữ ấy cư ngụ ở đó. Lại có cây Hương, cao bảy mươi dặm, hoa quả đầy cành; khi quả ấy chín, vỏ tự nứt ra, xuất ra các loại hương, có cây cao sáu mươi dặm, năm mươi, bốn mươi, cho đến cao năm dặm, hoa quả đầy cành, xuất ra các loài hương,... (cho đến), cây Khí, cũng giống như trên. “Nhân dân ở cõi ấy đến vườn ấy vui chơi giải trí, một

ngày, hai ngày,... (cho đến), bảy ngày. Vườn Thiện
Kiến ấy không người bảo vệ, tùy ý dạo chơi, sau đó
lại đi.
“Phía Nam ao Thiện Kiến có khu vườn tên là Đại
Thiện kiến, phía Tây ao Thiện Kiến [119a] có khu
vườn tên là Ngu Lạc;20 phía Bắc ao Thiện Kiến có khu
vườn tên là Đẳng Hoa,21 cũng giống như thế.
“Ở cõi ấy, vào nửa đêm, cuối đêm, Long vương A-
nậu-đạt thường thường vào lúc thích hợp khởi mây
lành cùng khắp thế giới rồi mưa nước ngọt xuống,
giống như khi vắt sữa bò; nước đủ tám vị, thấm nhuận
khắp nơi; nước không đọng lại, đất không bùn lầy.
Giống như thợ làm tràng hoa dùng nước rưới hoa,
khiến không khô héo, thấm ướt tốt tươi. Khi ấy, ở cõi
đó vào lúc gần sáng không có mây che, bầu trời trong
vắt; biển nổi gió mát, trong lành hiu hiu, chạm nhẹ
vào người, toàn thân sảng khoái.
“Cõi ấy trù mật, nhân dân sung túc. Nếu khi cần ăn
thì dùng gạo thơm tự nhiên bỏ vào trong chõ, dùng
ngọc Diệm Quang để ở dưới chõ; cơm tự nhiên chín,
ánh sáng ngọc tự tắt. Các người đi đến, tự do ăn cơm.
Người ăn không đứng dậy thì cơm không hết; người
ăn đứng dậy thì cơm cũng hết. Cơm ấy tinh khiết như
đóa hoa trắng, đầy đủ mùi vị như cơm cõi trời Đao-lị.
Người ăn cơm đó không có các bệnh, khí lực dồi dào,
nhan sắc tươi vui, không có gầy còm.
“Lại ở cõi ấy, thân thể con người như nhau, hình mạo
giống nhau, không thể phân biệt. Dáng người trẻ

20
Ngu Lạc 娛 樂. T 25: Thiện Hoa 善華.
21
Đẳng Hoa 等 花. T 25: Hỷ Lạc喜樂.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trung, như người khoảng hai mươi tuổi ở Diêm-phù- đề. Người cõi ấy, răng họ bằng đều, trắng sạch, kín sát không hở; tóc màu xanh biếc, không có cáu bẩn; tóc xõa xuống bằng tám ngón tay, ngang vai thì dừng, không dài không ngắn. Người ở cõi đó, nếu khi khởi tâm dục thì nhìn chăm chăm nữ nhân rồi bỏ đi. Người nữ ấy liền theo sau vào trong vườn. Nếu nữ nhân và người nam kia là cha, mẹ hoặc liên hệ trong cốt nhục, không phải là người đáng hành dục thì cây không cong xuống che lại, và họ tự chia tay. Nếu chẳng phải cha, mẹ, và nhiều liên hệ đến cốt nhục, đúng là đối tượng hành dâm thì cây cong xuống che phủ thân họ, tùy ý hưởng lạc, một ngày, hai ngày... hoặc đến bảy ngày, khi ấy mới thôi. Người nữ ấy mang thai; bảy hoặc tám ngày thì sinh. Sinh ra con trai hay con gái, cũng mang đặt ở ngã tư đường, đầu trục lộ giao thông, bỏ đó rồi đi. Các người đi đường, đi ngang qua bên nó, đưa ngón tay cho nó mút, ngón tay chảy ra sữa ngọt, nuôi lớn thân bé. Qua bảy ngày rồi, bé ấy trưởng thành, bằng với người lớn; nam thì theo nhóm nam, nữ thì theo nhóm nữ. “Người cõi ấy khi mạng chung, không ai khóc lóc, trang nghiêm tử thi, đặt ở ngã tư đường, bỏ đó rồi đi. Có loài chim tên là Ưu-úy-thiền-già22 gắp [119b] tử thi ấy để ở phương khác. “Lại nữa, người ở cõi ấy khi đại tiểu tiện, đất liền nẻ

22
Ưu-úy thiền-già 憂畏禪伽. T 25: Ưu-thiền-già-ma 優禪伽摩,
phụ chú: Hán nói là Cao hành 高行. T 24: Ưu-thừa-già-ma 憂承
伽摩, phụ chú, nghĩa là Cao Thệ 高逝. T 23: Uất-giá欝遮. Skt.
uccaṅgama?

ra; đại tiểu tiện rồi, đất khép trở lại. Nhân dân cõi ấy không lệ thuộc sự tham luyến, cũng không cất chứa, thọ mạng có hạn định; chết rồi sinh lên trời. Vì sao người cõi ấy thọ mạng luôn có hạn định? Đời trước người cõi ấy tu mười hành vi thiện, khi thân hoại mạng chung sinh vào cõi Uất-đan-viết, thọ mạng ngàn tuổi, chẳng hơn chẳng kém. Vì thế, người cõi ấy thọ mạng như nhau. “Lại nữa, người sát sinh đọa vào đường dữ; người không sát sinh sinh vào nẻo lành. Kẻ trộm cắp, tà dâm, hai lưỡi, ác khẩu, nói dối, ỷ ngữ, tham lam, ganh ghét, tà kiến đều đọa vào đường dữ. Người không trộm cắp, không tà dâm, không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối, không ỷ ngữ, không tham lam, không ganh ghét, không tà kiến thì khi thân hoại mạng chung sinh cõi Uất-đan-viết, thọ mạng ngàn năm, chẳng hơn chẳng kém. Vì vậy, người ở cõi kia thọ mạng bằng nhau. Lại nữa, tham lam keo kiệt chẳng thường bố thí thì chết đọa đường dữ; tâm thoáng không keo thường hành bố thí sinh chốn thiện. Có người bố thí cho Sa- môn, Bà-la-môn và bố thí cho người bần cùng, ăn xin, bệnh ghẻ, khốn khổ, cho họ y phục, thức ăn uống, xe cộ, tràng hoa, hương thơm, giường chõng, phòng xá; lại tạo lập tháp miếu, đèn đuốc cúng dường, thì người ấy khi mạng chung sinh vào cõi Uất-đan-viết, thọ mạng ngàn tuổi, chẳng hơn chẳng kém, vì vậy, người cõi kia thọ mạng bằng nhau. “Vì sao gọi người Uất-đan-viết là hơn hết? Vì nhân dân cõi ấy chẳng thọ thập thiện nhưng toàn bộ hành vi của họ tự nhiên hợp với thập thiện, khi thân hoại mạng chung, sinh vào cõi lành. Vì vậy, người ở đó

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

được khen là Uất-đan-viết hơn hết. Uất-đan-viết, ý nghĩa như thế nào? Đối với ba cõi kia, cõi nầy là tối thắng, tối thượng cho nên gọi là Uất-đan-viết.23

23 Do từ uttara: trên hết.

Phẩm 3: CHUYỂN LUÂN THÁNH VƯƠNG*
Phật nói với các Tỳ-kheo:
“Thế gian có Chuyển luân thánh vương,1 thành tựu
bảy báu, có bốn thần đức.
“Những gì là bảy báu mà Chuyển luân thánh vương
thành tựu?2 Một, báu Bánh xe vàng; hai, báu Voi
trắng; ba, báu Ngựa xanh; bốn, báu Thần châu;
năm, báu Ngọc nữ; sáu, báu Cư sỹ; bảy, báu Chủ
binh.
“Chuyển luân thánh vương thành tựu báu Bánh xe
vàng như thế nào?
[119c] “Nếu Chuyển luân thánh vương hiện trong cõi
đất Diêm-phù-đề; khi ấy, vua Quán Đảnh thuộc dòng

* 佛說長阿含第四分世記經轉輪聖王品第三 1 Chuyển luân thánh vương 轉輪聖王; Skt. Cakravarti(-rājan); Pl.: (rāja) cakkavattin. Hán, các phiên âm: Chước-ca-la-phạt-lạt-để 斫迦羅伐剌 底, Chước-ca-la-phạt-lạt-để 斫迦羅伐辣底, Chước-ca-ra- bạt-để 斫迦 羅跋底, Già-ca-la-bạt-đế 遮迦羅跋帝; dịch nghĩa: Chuyển luân vương 轉輪王, Chuyển luân thánh đế 轉 輪 聖 帝, Phi hành luân đế 飛 行 輪 帝, Phi hành hoàng đế 飛 行 皇 帝. Các tư liệu khác liên quan Chuyển luân vương, Hán: T 26, quyển 13, 15; Tăng nhất A-hàm quyển 13, 33; Phật bản hành tập kinh 1-15; Hiền ngu kinh quyển, 13; Đại tỳ bà sa quyển 150, 183; Đại trí độ quyển 4, 24, 82. Tài liệu Pl.: các kinh thuộc Dīgha-Nikāya: Mahāsudassana, Mahāpadāna, Cakkacattisīhanāda, Ambaiha, và thuộc Majjhima- Nikāya: Bālapaṇḍita. 2 Thành tựu thất bảo 成就七寶, Pl.: sattaratanasamannāgato: kim luân bảo 金輪寶, bạch tượng bảo 白象寶, cám mã bảo 紺馬寶, thần châu bảo 神珠寶, ngọc nữ bảo 玉女寶, cư sĩ bảo 居士寶, chủ binh bảo 主兵寶. Tham chiếu Pl. (D. iii. 59): tass’imāni sat- ta ratanāni ahesuṃ, seyyathīdaṃ cakkaratanaṃ, hatthirataaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇaïyakaratanam eva sattamaṃ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Sát-lị,3 vào ngày rằm trăng tròn, tắm gội bằng nước thơm, rồi lên điện cao, cùng với thể nữ hưởng thụ hoan lạc. Bảo vật là bánh xe trời bằng vàng4 bỗng nhiên xuất hiện trước mặt. Bánh xe có nghìn căm, với màu sắc sáng chói, được làm bằng vàng trời, do thợ trời chế tạo, không phải người đời làm được. Đường kính bánh xe là bốn trượng. Khi nhìn thấy bánh xe, Chuyển luân thánh vương thầm nghĩ: Ta từng nghe từ các bậc tiên túc, kì cựu nói rằng: ‘Nếu vua Sát-lị Quán Đảnh, vào ngày rằm lúc trăng đầy, tắm gội bằng nước thơm, lên ngồi trên Pháp điện, với thể nữ vây quanh. Bánh xe vàng tự nhiên xuất hiện trước mặt. Bánh xe có nghìn căm, với màu sắc sáng chói, được làm bằng vàng trời, do thợ trời chế tạo, không phải người đời làm được. Đường kính bánh xe là bốn trượng. Bấy giờ được gọi là Chuyển luân thánh vương.’ Nay bánh xe này xuất hiện, há không phải là điều ấy chăng? Ta nay hãy thử bảo vật là bánh xe này. “Rồi Chuyển luân vương bèn triệu tập bốn binh chủng, hướng về bảo vật bánh xe vàng, bày vai phải, quỳ gối phải xuống đất, lấy tay phải sờ bánh xe vàng mà nói rằng: ‘Ngươi hãy nhắm hướng Đông, đúng như pháp mà chuyển, chớ có trái qui tắc thông thường.’ Bánh xe liền chuyển về phương Đông. Khi ấy Chuyển luân vương liền dẫn bốn binh chủng đi theo sau. Phía trước bảo vật bánh xe vàng có bốn vị thần dẫn đường. Bánh xe ngừng chỗ nào, vua đình giá chỗ đó. Bấy

3
Nguyên Hán: Sát-lị (lợi) thủy nhiểu đầu chủng 剎利水澆頭 , vua
Sát-lợi được truyền ngôi bằng phép quán đỉnh (rưới nước lên
đầu). Pl.: khattiya-abhiseka-rāja.
4
Thiên luân bảo 天輪 , Pl.: dibba-cakka-ratana.

giờ các tiểu quốc vương thấy đại vương đến, lấy bát vàng đựng đầy thóc bạc; bát bạc đựng đầy thóc vàng; đi đến chỗ đại vương, cúi đầu bạch rằng: ‘Lành thay, Đại vương! Nay, ở phương Đông này, đất đai phong phú, vui tươi, có nhiều trân bảo, nhân dân đông đúc, tâm chí nhân ái, hòa thuận, từ hiếu, trung thuận. Cúi nguyện Thánh vương hãy ở đây mà trị chính. Chúng tôi sẽ gần gũi hầu hạ, cung cấp những thứ cần dùng.’ Khi ấy, Chuyển luân vương nói với các tiểu vương: ‘Thôi, thôi! Này Chư Hiền, các người như vậy là đã cúng dường ta rồi. Nhưng hãy theo đúng pháp mà cai trị giáo hóa, chớ để thiên lệch; không để quốc nội có hành vi phi pháp. Tự mình không sát sinh; khuyên bảo người khác không sát sinh, trộm cướp, tà dâm, hai lưỡi, ác khẩu, nói dối, ỷ ngữ, tham lam, tật đố, tà kiến. Đó gọi là sự cai trị của ta vậy.’ “Các Tiểu vương sau khi nghe lời dạy, liền đi theo đại vương, tuần hành các nước. Cho đến tận cùng bờ biển5 phía Đông. “Sao đó, lần lượt đi về phương Nam, phương Tây, phương Bắc. Bất cứ chỗ nào mà bánh xe lăn đến, các quốc vương ở đó đều dâng hiến quốc thổ; cũng như các tiểu vương ở phương Đông vậy. “Tất cả đất đai có trong Diêm-phù-đề này, màu mỡ, phong phú, sản xuất nhiều trân bảo, những nơi có rừng, có nước trong sạch, bánh xe [120a] đều lăn khắp; ấn định biên giới, vẽ bản đồ,6 Đông Tây mười hai do-

5
Hải biểu 海 表; Pl.: sāgara-pariyanta.
6
Phong họa đồ độ 封畫圖 度; T 24 (tr. 318a): qui độ vi giới phận 規
度為界分.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

tuần, Nam Bắc mười do-tuần. Vào ban đêm, các thần
ở trong đó xây dựng thành quách. Thành có bảy lớp,
với bảy lớp lan can,7 bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây,
những trang hoàng chung quanh, đều được làm bằng
bảy báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng họa
nhau mà hót. Thành được xây xong, bánh xe vàng lại
xuất hiện trong thành, qui định địa giới Đông Tây bốn
do-tuần, Nam Bắc hai do-tuần. Vào ban đêm, các thần
ở trong đó xây dựng cung điện. Tường cung có bảy
lớp, được làm bằng bảy báu,… (cho đến), vô số các
loài chim cùng họa nhau mà hót, như đã kể trên.
“Cung điện được dựng xong, khi ấy bảo vật bánh xe
vàng trụ giữa hư không, ngay phía trước cung điện,
hoàn toàn không chuyển động. Chuyển luân vương
phấn khởi nói: ‘Nay bảo vật bánh xe vàng này thật
sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân
thánh vương.’
“Đó là sự thành tựu bánh xe vàng.
“Voi trắng được thành tựu8 như thế nào? Chuyển luân
thánh vương, vào buổi sáng sớm, ngồi trên chính
điện. Tự nhiên voi trắng bỗng xuất hiện trước mặt.
Lông của nó thuần trắng, bảy chỗ bằng phẳng,9 có
khả năng phi hành. Đầu của có nhiều màu; sáu ngà

7
Hán: lan thuẫn 欄楯, tức câu lan 勾欄, hay lan can 欄杆. Pl.:
vedikā.
8
Bạch tượng bảo thành tựu 白象寶成就; Pl.: (seta-)hatthi-
ratanasamannāgata.
9
Thất xứ bình trụ 七處平住, cũng nói là thất xứ bình mãn 七處平
滿, chỉ thịt nơi hai bàn tay, hai bàn chân, hai vai và cổ đầy đặn, gồ lên
cao. Skt. saptotsada; Pl.: sattussada.

thon dài được cẩn bằng vàng ròng. Thấy thế vua liền
nghĩ thầm: ‘Con voi này khôn. Nếu khéo huấn luyện,
có thể cỡi.’ Bèn cho huấn luyện thử; đầy đủ các kỹ
năng. Khi ấy, Chuyển luân vương muốn thử voi, bèn
cỡi lên nó, vào buổi sáng sớm, xuất thành, đi quanh
khắp bốn biển. Cho đến giờ ăn trưa thì trở về. Chuyển
luân vương phấn khởi nói: ‘Bảo vật voi trắng này thật
sự là một điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển
luân thánh vương.’
“Đó là sự thành tựu báu voi.
“Thế nào là sự thành tựu Ngựa xanh10 của Chuyển
luân vương? Khi ấy, Chuyển luân thánh vương, vào
buổi sáng sớm, ngồi tại chính điện, tự nhiên bảo vật
là ngựa bỗng xuất hiện trước mặt. Màu nó xanh thẩm,
bờm và đuôi đỏ.11 Thấy thế, vua liền nghĩ thầm: ‘Con
ngựa này khôn. Nếu khéo huấn luyện, có thể cỡi.’
Bèn cho huấn luyện thử; đầy đủ các kỹ năng. Khi ấy,
Chuyển luân vương muốn thử ngựa, bèn cỡi lên nó,
vào buổi sáng sớm, xuất thành, đi quanh khắp bốn
biển. Cho đến giờ ăn trưa thì trở về. Chuyển luân
vương phấn khởi nói: ‘Bảo vật ngựa xanh này thật sự
là một điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân
thánh vương.’
“Đó là sự thành tựu ngựa xanh.
“Báu Thần châu được thành tựu12 như thế nào?

10
Cám     mã     bảo     thành      tựu 紺馬寶成就;    Pl.:(nīla-)
assaratanasamannāgata. Cám 紺, hay cám thanh 紺青, màu xanh
thẩm, xanh pha đỏ. Pl., Skt.: nīla.
11
Chu tông vĩ 朱騣尾; các bản TNM: châu mao vĩ 珠毛尾: đuôi có
lông (màu) hạt châu.
12
Thần châu bảo thành tựu 神珠寶成就; Pl.: maṇiratanasamannāgata.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Chuyển luân thánh vương, vào buổi sáng sớm, ngồi trên chính điện. Tự nhiên thần châu bỗng xuất hiện trước mặt. Màu chất13 trong suốt, không có tỳ vết. Sau khi thấy, vua tự nghĩ: ‘Châu này thật tuyệt vời. Nếu có ánh sáng, nó có thể [120b] rọi cung nội.’ Rồi Chuyển luân thánh vương muốn thử hạt châu này, bèn triệu tập bốn binh chủng. Đặt bảo châu trên cây phướn cao. Trong lúc đêm tối, cầm cây phướn xuất thành. Ánh sáng của hạt châu này rọi đến một do-tuần. Những người ở trong thành đều thức dậy làm việc, cho rằng bây giờ là ban ngày. Chuyển luân vương khi ấy phấn khởi nói: ‘Nay thần châu này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ “Đó là sự thành tựu báu thần châu. “Báu Ngọc nữ được thành tựu14 như thế nào? Khi ấy, báu Ngọc nữ bỗng nhiên xuất hiện, nhan sắc thung dung, diện mạo đoan chính; không dài, không vắn; không thô, không nhỏ; không trắng, không đen; không cương, không nhu; mùa đông thì thân ấm, mùa hè thì thân mát. Từ các lỗ chân lông khắp mình phát ra mùi hương chiên-đàn; miệng phát ra mùi hương của hoa ưu-bát-la; nói năng dịu dàng; cử động khoan thai; đứng dậy trước (vua) nhưng ngồi xuống sau (vua), không mất nghi tắc. Chuyển luân thánh vương sau khi thấy, tâm không mê đắm, không chút mơ tưởng, huống hồ gần gũi. Chuyển luân vương sau khi thấy, phấn khởi mà nói: ‘Báu ngọc nữ này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’

13
Chất sắc 質色; các bản TNM: kì sắc 其色.
14
Ngọc nữ bảo thành tựu 玉女寶成就; Pl.: itthiratanasamannāgata.

“Đó là sự thành tựu báu Ngọc nữ. “Báu Cư sỹ được thành tựu15 như thế nào? Khi ấy, người đàn ông Cư sỹ16 bỗng nhiên tự xuất hiện; kho báu tự nhiên, tài sản vô lượng. Cư sỹ do phước báu đời trước có cặp mắt có thể nhìn thấu suốt các hầm mỏ17 dưới lòng đất; biết rõ hết thảy có chủ hay vô chủ. Kho nào có chủ, ông có thể giữ gìn hộ. Kho nào vô chủ, ông lấy lên cho vua tiêu dùng. Rồi thì, báu Cư sỹ đi đến tâu vua: ‘Đại vương, cần cung cấp thứ gì, xin đừng lo lắng. Tôi tự mình có thể giải quyết.’ “Khi ấy, Chuyển luân thánh vương muốn thử báu Cư sỹ, bèn ra lệnh sửa soạn thuyền để du ngoạn thủy, bảo Cư sỹ rằng: ‘Ta cần bảo vật vàng, ngươi hãy đưa nhanh đến cho.’ Báu Cư sỹ tâu rằng: ‘Đại vương đợi một chút; cần phải lên bờ đã.’ Vua lại hối thúc: ‘Ta nay đang cần dùng. Ngươi hãy mang đến liền cho ta.’ Khi báu Cư sỹ bị vua ra nghiêm lệnh, bèn quỳ mọp trên thuyền, dùng tay mặt thọc xuống nước. Khi ông rút tay lên thì một cái bình báu từ trong nước cũng lên theo. Giống như con sâu leo cây. Báu Cư sỹ kia cũng vậy. Khi rút bàn tay lên khỏi nước thì bình báu cũng lên theo, để đầy cả thuyền. Rồi ông tâu vua: ‘Vừa rồi Vua cần bảo vật để dùng. Mà cần bao nhiêu?’ Chuyển luân thánh vương khi ấy nói với Cư sỹ: ‘Thôi, thôi! Ta không cần dùng gì. Vừa rồi, ta chỉ muốn thử mà thôi. Ngươi nay như thế là đã cúng dường ta rồi.’ Cư

15
Cư sỹ bảo thành tựu 居 士 寶 成 就 ; Pl.: gahapatiratanasama-
nnāgata.
16
Cư sỹ trượng phu 居士丈夫; Skt. gṛhapati(puruṣa). P.:
gahapait(purisa).
17
Phục tạng 伏 藏; Pl.: ākara.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

sỹ nghe vua nói như vậy, liền đem bảo vật trả lại trong nước. Khi ấy, Chuyển luân thánh vương phấn khởi nói rằng: ‘Báu Cư sỹ này thật sự là [120c] điềm lành của ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ “Đó là sự thành tựu báu Cư sỹ. “Báu Chủ binh được thành tựu18 như thế nào? Khi ấy, báu Chủ binh bỗng nhiên xuất hiện, đủ trí mưu, hùng mãnh, sách lược sáng suốt, quyết đoán; đi ngay đến chỗ vua, tâu rằng: ‘Đại vương, cần chinh phạt chỗ nào, xin đừng lo. Tôi có thể đảm trách.’ Rồi Chuyển luân thánh vương muốn thử báu Chủ binh, bèn tập hợp bốn binh chủng, bảo rằng: ‘Ngươi nay hãy điều binh. Chưa tập họp thì tập họp lại. Đã tập họp thì giải tán. Chưa nghiêm, hãy làm cho nghiêm. Đã nghiêm, hãy cởi mở. Chưa đi, hãy khiến đi. Đã đi, hãy khiến dừng.’ Báu Chủ binh nghe vua nói xong, bèn điều động bốn binh chủng, Chưa tập họp thì tập họp lại. Đã tập họp thì giải tán. Chưa nghiêm, làm cho nghiêm. Đã nghiêm, thì cởi mở. Chưa đi, thì khiến đi. Đã đi, thì khiến dừng. Khi ấy Chuyển luân thánh vương phấn khởi nói rằng: ‘Báu Chủ binh này thật sự là điềm lành của ta. Ta nay thật sự là Chuyển luân thánh vương.’ “Đó là sự thành tựu báu Chủ binh. “Thế nào là bốn thần đức?19 Một là không ai bì kịp về tuổi thọ, không yểu số. Hai, không ai bì kịp về thân thể cường tráng, không bệnh hoạn. Ba, không ai bì

18
Chủ binh bảo thành tựu 主 兵 寶 成 就;
Pl.: pariṇāyakaratanasamannāgata.
19
Tứ thần đức 四神德; Pl.: catu-iddhisamannāgata, thành tựu bốn
năng lực (phồn vinh) siêu tự nhiên.

kịp về nhan mạo đoan chính. Bốn, không ai bì kịp về
sự giàu có, kho tàng châu báu đầy dẫy.
“Đó là Chuyển luân thánh vương thành tựu bảy báu
và bốn thần đức.
“Vào một lúc, rất lâu về sau, Chuyển luân thánh
vương ra lệnh ngự giá xuất du ở hậu viên, bèn bảo
người đánh xe: ‘Ngươi hãy đánh xe đi cho khéo. Ta
muốn quan sát rõ nhân dân trong quốc thổ có an lạc,
không tai họa gì chăng.’
“Bấy giờ nhân dân trong nước đứng dọc các con
đường, nói với người đánh xe rằng: ‘Ông cho xe đi
chậm lại. Chúng tôi muốn nhìn ngắm rõ uy nhan của
Thánh vương.’
“Chuyển luân thánh vương thương yêu chăm sóc nhân
dân như cha yêu con. Quốc dân mến mộ vua cũng như
con trông lên cha. Có những gì trân quý đều đem cống
vua, tâu rằng: ‘Xin nguyện hạ cố thọ nhận, tùy ý sử
dụng.’ Khi ấy vua trả lời: ‘Thôi đủ rồi, các người! Ta
tự mình có đủ tài bảo. Các người hãy tự thọ dụng của
mình.’
“Khi Chuyển luân thánh vương cai trị Diêm-phù-đề
này, cõi đất ấy bằng phẳng, không có gai gốc, hầm
hố, gò nỗng; cũng không có muỗi mòng, ruồi nhặng,
ong, bò cạp, rắn rết, sâu độc, đá cát, sạn sỏi; tất cả lặn
mất. Vàng, bạc, báu ngọc hiện lên mặt đất. Bốn mùa
điều hòa, không nóng, không lạnh. Đất ấy mềm mại,
không có bụi bẩn. Như đất được bôi dầu, sạch sẽ, trơn
láng, không có bụi bẩn. Khi Chuyển luân thánh vương
cai trị ở đời, cõi đất cũng như vậy. Từ đất tuôn ra các
dòng suối, trong sạch, không bao giờ cạn, sinh loại cỏ
mềm mại, mùa đông vẫn xanh tươi. Cây cối sầm uất,

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

hoa trái xum xuê. Đất sinh [121a] cỏ mềm, màu như đuôi lông công, mùi hương hoa bà-sư,20 mềm mại như lụa trời. Khi đạp chân xuống đất; đất lõm xuống bốn tấc. Khi giở chân lên, đất trở lại như cũ, không có chỗ khuyết rỗng. Có loại lúa tẻ mọc tự nhiên,21 không có vỏ trấu, đủ các mùi vị. Bấy giờ có cây hương, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, trái tự nhiên nứt, tỏa ra mùi hương tự nhiên; hương thơm sực nức. Lại có cây vải, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, vỏ nó tự nứt ra, cho ra các loại vải khác nhau. Lại có cây trang sức, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, vỏ nó tự nứt ra, cho ra các đồ trang sức khác nhau. Lại có cây tràng hoa, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, vỏ nó tự nứt ra, cho ra các loại tràng hoa khác nhau. Lại có cây dụng cụ, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, vỏ nó tự nứt ra, cho ra các thứ dụng cụ khác nhau. Lại có cây nhạc cụ, hoa trái xum xuê. Khi trái chín, vỏ nó tự nứt ra, cho ra các loại nhạc cụ khác nhau. “Khi Chuyển luân thánh vương cai trị ở đời, Long vương A-nậu-đạt, vào lúc giữa đêm và cuối đêm, nổi lên đám mây lớn dày đặc, giăng bủa khắp cả thế giới, trút xuống cơn mưa lớn. Như trong khoảng thời gian vắt sữa bò; mưa xuống thứ nước có tám vị, thấm ướt khắp nơi. Đất không đọng nước, cũng không bùn sình,22 thấm nhuần, đẫm ướt, sinh trưởng các loại cỏ cây. Cũng như thợ kết hoa, rưới nước tràng hoa, khiến

20
Bà-sư hay bà-sư-ca 婆師迦; Pl.: vassika hay vessika (Skt.
vārṣika), hoa mùa mưa hay mùa hè (hạ sinh hoa 夏生花)
21
Tự nhiên canh mễ 自然粳米; Pl.: akaṭṭhapāko sāli , loại lúa
thơm mọc, vàng chín tự nhiên, không cần cày cấy. Xem T 1(5)
kinh Tiểu duyên.

hoa tươi thắm, không để héo úa. Những cơn mưa phải
thời thấm nhuần cũng như vậy.
“Lại nữa, bấy giờ vào lúc giữa đêm và cuối đêm, bầu
trời trong sáng, tịnh không chút mây, từ biển nổi cơn
gió mát, trong sạch mát dịu, chạm đến thân thể khiến
sinh khoan khoái.
“Khi Thánh vương cai trị, trong cõi Diêm-phù-đề này
ngũ cốc dồi dào, nhân dân đông đúc, tài bảo phong
phú, không thiếu thốn thứ gì.
“Đương thời, Chuyển luân thánh vương trị nước đúng
theo pháp, không có dua vạy, tu mười hành vi thiện.
Lúc bấy giờ, nhân dân cũng tu chính kiến, đủ mười
hành vi thiện.
“Một thời gian lâu, rất lâu về sau, vua nhuốm bệnh
nặng mà mạng chung. Cũng như một người do sung
sướng mà ăn hơi nhiều, thân thể có hơi không thích
hợp,23 cho nên mạng chung, sinh lên cõi trời. Khi ấy,
báu Ngọc nữ, báu Cư sỹ, báu Chủ binh, cùng nhân
dân trong nước tấu các kỹ nhạc, làm lễ táng thân vua.
Rồi báu Ngọc nữ, báu Cư sỹ, báu Chủ binh và sĩ dân
trong nước, tắm gội thân thể vua bằng nước thơm,
quấn quanh bằng năm trăm tấm lụa kiếp-bối; theo thứ
lớp mà quấn. Rồi khiêng thi thể vua đặt vào quan tài
bằng vàng, rưới lên dầu thơm, bọc bên ngoài cỗ quách

22
Hán: Nê-hoàn 泥 洹; cùng tự dạng với Nê-hoàn 泥 洹, không
nhầm với phiên âm khác của Niết-bàn.
23
Thời do như lạc nhân, thực như tiểu quá, thân tiểu bất thích 時
猶如樂人食如小過身小不適 ; nghĩa không rõ ràng. Cf. T 24 (tr.
375a29): “Như có một người mà thân thể mảnh khảnh, yếu ớt,
khi ăn nhiều thức ăn ngon, nếu có vận động chút xíu gì, chỉ thấy
hơi mệt. Nhưng giây lát thì tiêu hóa hết.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bằng sắt; rồi lại dùng một cỗ quách bằng gỗ bao ngoài bằng lớp vải. [121b] Chất các củi thơm, phủ lên nhiều lớp vải. Sau đó thì hỏa táng.24 Ở ngã tư đường dựng tháp bảy báu, dọc ngang một do-tuần, xen kẽ nhiều màu sắc được tạo thành bởi bảy báu. Ở bốn mặt tháp, mỗi mặt có một cửa, bao quanh bằng lan can được làm bằng bảy báu. Khoảng đất trống chung quanh bốn mặt tháp dọc ngang năm do-tuần. Có bảy lớp tường bao quanh vườn, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây. Tường bằng vàng, cửa bằng bạc; tường bằng bạc, cửa bằng vàng. Tường lưu ly, cửa thủy tinh; tường thủy tinh, cửa lưu ly. Tường xích châu, cửa mã não; tường mã não, cửa xích châu. Tường xa cừ, cửa bằng các loại báu. “Về lan can, thanh ngang bằng vàng, thanh đứng bằng bạc; thanh đứng bằng bạc, thanh ngang bằng vàng. Thanh ngang thủy tinh, thanh đứng lưu ly; thanh đứng lưu ly, thanh ngang thủy tinh. Thanh ngang xích châu, thanh đứng mã não; thanh ngang mã não, thanh đứng xích châu. Thanh ngang bằng xa cừ, thanh đứng bằng các thứ báu khác. “Dưới lớp lưới bằng vàng treo linh bằng bạc, lưới bạc treo linh vàng. Dưới lưới lưu ly treo linh thủy tinh, dưới lưới thủy tinh treo linh lưu ly. Dưới lưới xích châu treo linh mã não, dưới lưới mã não treo linh xích châu. Dưới lưới xa cừ treo linh bằng các thứ báu khác. “Cây bằng vàng thì lá, hoa, trái bằng bạc. Cây bạc thì lá, hoa, trái vàng. Cây lưu ly, hoa lá thủy tinh; cây

24 Hán: xà (đồ)-duy 闍維; Pl.: jhāpeti, hỏa táng, ta quen gọi là trà-tì 荼-毗.

thủy tinh, hoa lá lưu ly. Cây xích châu, hoa lá mã não;
cây mã não, hoa lá xích châu. Cây xa cừ, hoa lá bằng
các thứ báu khác.
“Bốn vách tường của vườn lại có bốn cửa, bao quanh
bằng lan can. Trên tường đều có lầu các, đài báu. Bốn
mặt tường có các vườn cây, suối, hồ tắm, sinh nhiều
loại hoa khác nhau; cây cối sầm uất, hoa trái xum xuê,
các loại hương thơm sực nức. Nhiều giống chim lạ ca
hót điệu buồn. Khi tháp được dựng xong, báu Ngọc
nữ, báu Cư sỹ, báu điển binh, và sĩ dân cả nước đều
đến cúng dường tháp này. Họ bố thí cho những người
nghèo khốn, cần ăn thì cho ăn; cần mặc thì cho mặc.
Voi, ngựa, xe cộ, các thứ cần dùng đều được chu cấp,
tùy ý mà cho.
“Công đức oai thần của Chuyển luân thánh vương, sự
tích là như vậy.”25

25 Bản Hán, hết quyển 18.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Phẩm 4: ĐỊA NGỤC
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Bên ngoài của bốn châu thiên hạ này, có tám ng-
hìn thiên hạ bao quanh [121c] ngoài. Lại có biển lớn
bao quanh tám nghìn thiên hạ. Kế đó có núi Đại Kim
Cang1 bao bọc biển lớn. Bên ngoài núi Đại Kim Cang
này lại có núi Đại Kim Cang thứ hai. Giữa hai núi này
là một cảnh giới mờ mịt, tối tăm; mặt trời, mặt trăng,
các vị thần, trời dù có uy lực cũng không thể dùng ánh
sáng soi chiếu đến đó được.
“Ở nơi này có tám địa ngục lớn,2 mỗi địa ngục lớn có
mười sáu địa ngục nhỏ. Địa ngục lớn thứ nhất gọi là
Tưởng.3 Thứ hai là địa ngục Hắc Thằng.4 Thứ ba là
địa ngục Đôi Áp.5 Thứ tư là địa ngục Khiếu Hoán.6
Thứ năm là địa ngục Đại Khiếu Hoán.7 Thứ sáu là địa
ngục Thiêu Chích.8 Thứ bảy là địa ngục Đại Thiêu

* 第四分世記經地獄品第四
1
Xem cht. 65, 66 phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
2
Địa ngục 地 獄, Skt. naraka, hay niraya, Câu-xá, âm: nại-lạc-ca 奈
落 迦, hoặc nơi khác âm: nê-lê 泥 梨. Pl.: niraya. Thứ tự trong bản
Hán này ngược với thứ tự trong Câu xá 1, và trong các tài liệu Pl..
3
Tưởng 想; Câu-xá: Đẳng Hoạt 等 活; Skt., Pl.: Saṃjīva. Bản Hán
đọc Skt. lā Saṃjñī(va), hoặc Pl.: Saññnī(va)
4
Hắc Thằng 黑 繩; Skt. Kālasūtra, Pl.: Kālasutta.
5
Đôi Áp 堆 壓; Câu-xá: Chúng Hợp 眾 合; Skt. Saṃghāta, Pl. đồng.
Bản Hán đọc Skt. lā Saṃkata.
6
Khiếu Hoán 叫 喚; Câu-xá: Hào khiếu 號 叫; Skt. Raurava, Pl.:
Jālaroruva.
7
Đại Khiếu Hoán 大 叫 喚; Câu-xá: Đại khiếu 大 叫; Skt.
Mahāraurava; Pl.: Dhūmaroruva.
8
Thiêu Chích 燒 炙; Câu-xá: Viêm nhiệt 炎 熱; Skt. Tapana, Pl. đồng.

Chích.9 Thứ tám là địa ngục Vô Gián.10
“Trong địa ngục Tưởng có mười sáu ngục nhỏ;11 mỗi
địa ngục nhỏ ngang dọc năm trăm do-tuần. Ngục nhỏ
thứ nhất là Hắc Sa, hai là Phất Thỉ, ba là Ngũ Bách
Đinh, bốn là Cơ, năm là Khát, sáu là một Đồng Phủ,
bảy là Đa Đồng Phủ, tám là Thạch Ma, chín là Nùng
Huyết, mười là Lượng Hỏa, mười một là Hôi Hà,
mười hai là Thiết Hoàn, mười ba là Cân Phủ, mười
bốn là Sài Lang, mười lăm là Kiếm Thọ, mười sáu là
Hàn Băng.
“Vì sao gọi là địa ngục Tưởng?12 Vì chúng sinh ở
trong đó, trên tay của chúng mọc móng sắt; móng này
vừa dài vừa bén. Chúng thù hận nhau, luôn có ý tưởng

9
Đại Thiêu Chích 大 燒 炙; Câu-xá: Cực nhiệt 極 熱; Skt. Pratāpana;
Pl.: Patāpana.
10
Vô gián 無 間; Câu-xá, phiên âm: A-tì-chỉ 阿 毗 旨; Skt. Avīci, Pl.:
Mahāvici.
11
Thập lục tiểu ngục 十 六 小 獄; Câu-xá: thập lục tăng 十 六 增. Danh
sách theo bản Hán: Hắc sa 黑 沙 (cát đen), Phất (Phí) thỉ 沸 屎 (phân
sôi), Ngũ bách đinh (năm trăm đinh) 五 百 釘, Cơ (đói) 飢, Khát 渴,
Đồng phủ 銅 釜 (nồi đồng), Đa đồng phủ 多 銅 釜 (nhiều nồi đồng),
Thạch ma 石 磨 (mài bằng đá), Nùng huyết 膿 血 (máu mũ), Lượng
hỏa 量 火 (đống lửa), Hôi hà 灰 河 (sông tro), Thiết hoàn 鐵 丸 (hòn
sắt), Cân phủ 釿 斧 (búa rìu), Sài lang 豺 狼 (chó sói), Kiếm thọ 劍
樹 (rừng cây bằng gươm), Hàn băng 寒 冰 (băng lạnh). Câu xá luận
11 (Kośa-kārikā iii 59): ngoài 4 cửa ngục lớn, mỗi cửa có 4 ngục nhỏ,
danh sách, Huyền Tráng: Đường ôi 煻 煨 (Skt. Kukūla), Thi phẩn
屍 糞 (Skt. Kuṇapa), Phong nhẫn 鋒 刃 (Skt. Kṣura), Liệt hà (Skt.
Vaitaraṇī). Trong đó, Phong nhẫn có ba: Đao nhẫn lộ 刀 刃 路 (Skt.
Kṣuramārga, hay Kṣuradhārāmārga), Kiếm diệp lâm 劍 葉 林 (Skt.
Asipattravana) Kiếm thích lâm 劍 刺 林 (Skt. Ayahśalmalīvana).
12
Tưởng địa ngục 想地獄. T 23: Tưởng nê-lê 想泥犁. T 24, T 25:
Hoạt Đại địa ngục 活大地獄.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

độc hại, dùng móng tay cào cấu lẫn nhau, chạm tay vào chỗ nào là chỗ đó thịt rớt xuống, tưởng là đã chết; có cơn gió lạnh thổi đến, da thịt sinh ra trở lại, giây lát chúng sống lại, đứng dậy, tự mình có ý tưởng rằng: ‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh khác nói: ‘Ta có ý tưởng ngươi đang sống.’ Vì sự tưởng này cho nên gọi là địa ngục Tưởng.13 “Lại nữa, chúng sinh ở trong địa ngục Tưởng này, lúc nào cũng nghĩ đến sự độc hại, phá hại lẫn nhau. Tay chúng cầm một loại đao kiếm tự nhiên,14 vừa nhọn vừa bén, đâm chém lẫn nhau, lóc da xẻ thịt, bằm nát thân thể rớt xuống đất, và họ tưởng mình đã chết, nhưng bỗng một cơn gió lạnh thổi đến, da thịt sinh ra lại, làm cho họ sống lại đứng dậy, tự nghĩ và nói: ‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh khác nói: ‘Ta cũng nghĩ là ngươi đã sống lại.’ Vì lý do đó nên gọi là địa ngục Tưởng. “Lại nữa, những chúng sinh ở trong địa ngục Tưởng đó, lúc nào cũng ôm trong lòng ý tưởng độc hại; chúng quấy phá lẫn nhau. Tay chúng cầm một loại đao kiếm tự nhiên, vừa nhọn vừa bén, đâm chém lẫn nhau, lóc da xẻ thịt, thân thể rã rời dưới đất, tưởng là đã chết, nhưng một cơn gió lạnh thổi đến, da thịt sinh ra lại, giây lát sống lại, đứng dậy, tự có ý tưởng rằng: ‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh khác nói: ‘Ta có ý tưởng ngươi đang sống.’ Vì lý do đó nên gọi là địa ngục Tưởng. “Lại nữa, địa ngục Tưởng là nơi mà những chúng sinh lúc nào cũng ôm lòng độc hại, quấy phá lẫn nhau. Tay

13
Định nghĩa của Câu xá 11: Đẳng hoạt (Saṃjīva), chúng sinh trong
đó bị hành hạ cho đến chết, sau đó có ngọn gió mát thổi qua, chúng
sống lại để tiếp tục chịu hình phạt.
14
Tự nhiên đao kiếm 自然刀劍. T 23: tự nhiên tiểu đao 自然小刀.

chúng cầm một loại đao kiếm, vừa nhọn vừa bén, đâm
chém lẫn nhau, lóc da xẻ thịt, và tưởng là đã chết,
nhưng bỗng một cơn gió lạnh thổi đến, da thịt sinh
ra lại, giây lát sống lại đứng dậy, tự có ý tưởng rằng:
‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh khác nói: ‘Ta có ý
tưởng ngươi đang sống.’ Vì lý do đó nên gọi là địa
ngục Tưởng.
“Lại nữa, địa ngục Tưởng là nơi mà những chúng sinh
lúc nào cũng ôm ý tưởng độc hại, quấy phá lẫn nhau.
Tay chúng cầm một loại dao bóng dầu,15 vừa nhọn
vừa bén, đâm chém lẫn nhau, lóc da xẻ thịt, tưởng
là đã chết, nhưng bỗng một cơn gió lạnh thổi đến,
[122a] da thịt sinh ra lại, giây lát sống lại, đứng dậy,
tự có ý tưởng rằng: ‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh
khác nói: ‘Ta có ý tưởng ngươi đang sống.’ Vì lý do
đó nên gọi là địa ngục Tưởng.
“Lại nữa, địa ngục Tưởng là nơi mà những chúng sinh
lúc nào cũng ôm ý tưởng độc hại, quấy phá lẫn nhau.
Tay chúng cầm một loại dao nhỏ, vừa nhọn vừa bén,
đâm chém lẫn nhau, lóc da xẻ thịt, tưởng là đã chết,
nhưng bỗng một cơn gió lạnh thổi đến, da thịt sinh
ra lại, giây lát sống lại, đứng dậy, tự mình có ý tưởng
rằng: ‘Ta nay đã sống lại.’ Chúng sinh khác nói: ‘Ta
có ý tưởng ngươi đang sống.’ Vì lý do đó nên gọi là
địa ngục Tưởng.
“Những chúng sinh ở trong đó, sau khi chịu khổ lâu,
ra khỏi địa ngục Tưởng, hoảng hốt chạy càn để tự cứu
mình. Nhưng vì tội quá khứ lôi kéo, nên bất ngờ lại
15
Du ảnh đao 油 影刀 (?).Các loại đao kể trong T 25: thiết đao tử
鐵刀子, bán thiết đao tử 半鐵刀子

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

đến địa ngục Hắc Sa.16 Bấy giờ, có một cơn gió nóng
dữ dội bốc lên, thổi cát đen nóng dính vào thân nó,
khiến toàn thân đều đen, giống như đám mây đen. Cát
nóng đốt da, hết thịt, vào tận xương. Sau đó, trong
thân tội nhân có một ngọn lửa đen bộc phát, đốt cháy
quanh thân rồi vào bên trong, chịu các khổ não, bị
thiêu nướng, cháy nám. Vì nhân duyên tội, nên chịu
khổ báo này. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội
nhân không chết được.
“Sau một thời gian, chịu khổ khá lâu ở trong đó,
nó ra khỏi địa ngục Hắc Sa, hoảng hốt chạy càn,
để tự cứu mình. Nhưng vì tội quá khứ lôi kéo,
nên bất ngờ lại đến địa ngục Phất Thỉ.17 Trong địa
ngục này có những hòn sắt là phân sôi tự nhiên
đầy dẫy trước mặt, đuổi bức tội nhân phải ôm hòn
sắt nóng, đốt cháy thân và tay, đến đầu và mặt tội
nhân; không đâu là không bị đốt cháy; lại khiến
cho tội nhân bốc hòn sắt bỏ vào miệng, đốt cháy
cả môi, lưỡi, từ yết hầu đến bụng, từ trên đến dưới
đều bị cháy tiêu hết. Có một loài trùng mỏ sắt ăn
da thịt, tận cả xương tủy, đau đớn nhức nhối, lo sợ
vô cùng. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội
nhân không chết được.
“Sau một thời gian, chịu khổ lâu ở trong địa ngục Phất
Thỉ,18 tội nhân ra khỏi địa ngục này, hoảng hốt chạy
16
Hắc Sa địa ngục 黑 沙 地 獄. T 23: Hắc giới 黑界. T 24, T 25: Hắc
vân sa tiểu địa ngục 黑雲沙小地獄.
17
Phất Thỉ địa ngục 沸屎地獄. T 24: Nhiệt phẩn thỉ nê tiểu địa ngục熱
糞屎泥小地獄.
18
Thiết Đính 鐵 釘, đinh sắt; trên kia nói là Ngũ bách đinh. T 23: Ngũ bách
đinh 五百釘. T 24: Ngũ xoa tiểu địa ngục 五叉小地獄.

càn, để tự cứu mình, không ngờ lại đến địa ngục Thiết
Đinh. Sau khi đã vào đó, ngục tốt đánh tội nhân cho
té xuống, nằm mọp trên sắt nóng, căng thẳng thân thể
nó ra, dùng đinh đóng tay, đóng chân, đóng vào tim.
Toàn thân bị đóng hết thảy năm trăm cái đinh. Nó đau
đớn nhức nhối, kêu la rên xiết. Nhưng vì tội chưa hết,
nên khiến cho tội nhân không chết được.
“Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa
ngục Thiết Đinh, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình,
không ngờ lại đến địa ngục Đói.19 Ngục tốt đến hỏi:
‘Các người đến đây muốn điều gì?’ Tội nhân đáp: ‘Tôi
đói quá.’ Tức thì ngục tốt bắt tội nhân quăng lên bàn
sắt nóng, căng thân thể ra, dùng móc câu cạy miệng
cho há ra, rồi lấy hòn sắt nóng bỏ vào trong miệng,
đốt cháy môi lưỡi, từ [122b] cổ họng cho đến bụng,
chạy tuốt xuống dưới, không chỗ nào không đốt cháy,
đau rát nhức nhối, khóc la rên xiết. Nhưng vì tội chưa
hết, nên khiến cho tội nhân không chết được.
“Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa
ngục Đói, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, không
ngờ lại đến địa ngục Khát.20 Ngục tốt liền hỏi: ‘Các
ngươi đến đây, muốn cầu điều gì?’ Tội nhân đáp: ‘Tôi
khát quá.’ Ngục tốt liền bắt tội nhân quăng lên bàn sắt
nóng, căng thân thể ra rồi dùng móc câu cạy miệng
tội nhân ra, lấy nước đồng sôi rót vào trong miệng
đốt cháy môi, lưỡi, từ cổ cho đến bụng, suốt từ trên
xuống dưới, không chỗ nào không đốt cháy, đau rát
19
Cơ ngạ địa ngục 飢餓地獄. T 24, T 25: cũng vậy. T 23: từ địa ngục
Ngũ bách đinh chạy ra, lại vào địa ngục Xa thiếp 車怗.
20
Khát địa ngục 渴地獄. T 23: Ẩm 飲. T 24, T 25: Tiều khát địa ngục
燋渴地獄.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

nhức nhối, khóc la rên xiết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Khát, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, không ngờ lại đến địa ngục một Đồng Phúc.21 Ngục tốt trợn mắt giận dữ, nắm chân tội nhân ném vào trong vạc đồng, theo nước sôi sùng sục, trồi lên hụp xuống, từ đáy đến miệng, rồi từ miệng cho đến đáy, hoặc ở giữa vạc, cả thân thể bị nấu nhừ. Cũng như nấu đậu, hạt đậu tùy theo nước sôi, trào lên lộn xuống, các hạt đậu cả trong ngoài đều được nấu nhừ. Tội nhân trồi lên sụp xuống trong vạc dầu sôi cũng như vậy. Kêu gào bi thảm, hàng vạn độc hại cùng đến; nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục một Đồng Phúc, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng bị tội đời trước lôi kéo, bất ngờ lại rơi vào địa ngục Đa Đồng Phúc. Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Ngục tốt trợn mắt giận dữ, nắm chân tội nhân ném vào trong vạc đồng, theo nước sôi sùng sục, trồi lên hụp xuống, từ đáy đến miệng, rồi từ miệng cho đến đáy, hoặc ở giữa vạc, cả thân thể bị nấu nhừ. Cũng như nấu đậu, hạt đậu tùy theo nước sôi, trào lên lộn xuống, các hạt đậu cả trong ngoài đều được nấu nhừ. Tội nhân trồi lên sụp xuống trong vạc dầu sôi cũng như vậy, tùy theo nước sôi mà trồi lên sụp xuống, từ miệng vạc cho đến đáy vạc, rồi từ đáy cho đến miệng, hoặc tay chân nổi lên, hoặc lưng bụng

21
Đồng Phúc 銅 鍑; trên kia dịch là Đồng phủ, cùng nghĩa. T 23: Nhất
đồng phủ 一銅釜. Tiếp theo là Đa Đồng Phủ多銅釜. T 24, không
thấy địa ngục tương đương.

nổi lên, hoặc đầu mặt nổi lên. Ngục tốt dùng lưỡi câu móc để trong vạc đồng khác. Nó kêu khóc thảm thiết, đau đớn nhức nhối. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Đa Đồng Phúc, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng bị tội đời trước lôi kéo, không ngờ lại rơi vào địa ngục Thạch Ma.22 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Ngục tốt thịnh nộ, bắt tội nhân quăng lên tảng đá nóng, căng tay chân ra, dùng đá tảng nóng lớn đè trên thân tội nhân, mài tới mài lui làm cho xương nát vụn, máu [122c] mủ chảy ra, đau đớn nhức nhối, khóc la thảm thiết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Thạch Ma, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng bị tội đời trước lôi kéo, không ngờ lại rơi vào địa ngục Nùng Huyết.23 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Trong địa ngục này tự nhiên có máu mủ nóng sôi sục trào vọt. Tội nhân ở trong đó chạy Đông, chạy Tây, bị máu mủ sôi nóng luộc chín toàn thân, đầu, mặt, tay, chân, tất cả đều nát nhừ. Tội nhân còn phải ăn máu mủ nóng, miệng, môi đều bị bỏng, từ cổ cho đến bụng, suốt trên xuống dưới không chỗ nào không nát nhừ, đau đớn nhức nhối, không thể chịu nổi. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được.

22
Thạch Ma địa ngục 石磨地獄. T 23: từ Đa Đồng Phủ chạy vào
địa ngục Ma 磨. T 24, 25 không có tương đương.
23
Nùng Huyết địa ngục 膿血地獄. T 23, T 24, T 25: cũng vậy.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Nùng Huyết, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng bị tội đời trước lôi kéo, không ngờ lại rơi vào địa ngục Lượng Hỏa.24 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Trong địa ngục này có một đống lửa lớn, tự nhiên xuất hiện trước mặt, lửa cháy hừng hực. Ngục tốt hung dữ, bắt tội nhân tay cầm cái đấu bằng sắt, để đong đống lửa ấy. Khi họ đong lửa, thì lửa đốt cháy tay chân và cả toàn thân, họ đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian, chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Lượng Hỏa, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng bị tội đời trước lôi kéo, không ngờ lại rơi vào địa ngục Hôi Hà.25 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần, sâu năm trăm do-tuần. Tro sôi sùng sục, độc khí xông lên phừng phực, các dòng xoáy vỗ nhau, âm vang thật đáng sợ, từ đáy lên bên trên có gai sắt dọc ngang với mũi nhọn dài tám tấc. Bên bờ sông lại có một loại dao kiếm dài, có cả ngục tốt, sài lang. Hai bên bờ sông mọc những đao kiếm dài, nhánh, lá, hoa, 24 Lượng Hỏa địa ngục 量火地獄. T 23: từ ngục Nùng Huyết chạy vào địa ngục Cao Tuấn 高峻. Từ Cao Tuấn chạy vào Chước Bản 斫 板. Từ Chước Bản chạy vào Hộc 斛. T 25: từ Nùng Huyết chạy vào Nhất Đồng Phủ 一銅釜, sau đó lại vào Đa Đồng Phủ 多銅釜, tiếp theo chạy vào Cai Điệp 磑疊. Từ Cai Điệp, chạy vào Hộc Lượng 斛 量. T 24: từ Nùng Huyết ra, chạy vào lần lượt: Nhất Đồng Phủ, Đa Đồng Phủ, Thiết Cai 鐵磑, Hàm Lượng 凾量. 25 Hôi Hà địa ngục 灰河地獄. T 23: từ địa ngục Hộc chạy vào Kiếm Thọ Diệp 劍樹葉; tiếp theo chạy vào địa ngục Nạo Lạo Hà 撓撈河. T 24: sau Hàm Lượng đến Kê Tiểu địa ngục 雞小地獄, rồi chạy vào Hôi Hà. T 25: từ Hộc Lương chạy vào Kê rồi vào Hôi Hà.

trái đều là đao kiếm, vừa nhọn vừa bén, cỡ tám tấc, đứng bên là những ngục tốt, Sài Lang. Trên bờ sông có rừng mà cây là gươm với cành, lá, hoa, trái đều là đao kiếm, mũi nhọn tám tấc. Tội nhân vào trong sông, tùy theo lượn sóng lên xuống, mà trồi lên hụp xuống. Toàn thân đều bị gai sắt đâm thủng từ trong ra ngoài, da thịt nát bét, máu mủ dầm dề, đau đớn muôn chiều, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Hôi Hà, lên được trên bờ, nhưng ở trên bờ lại có nhiều gươm dáo sắc bén đâm thủng toàn thân, tay chân bị thương tổn. Bấy giờ quỷ sứ hỏi tội nhân: ‘Các ngươi đến đây muốn cầu điều chi? Tội nhân đáp: ‘Chúng tôi đói quá.’ Ngục tốt liền bắt tội nhân quăng lên sắt nóng, căng thân thể ra rồi dùng móc câu cạy miệng tội nhân ra, lấy nước đồng sôi rót vào, cháy bỏng môi, lưỡi, từ cổ đến bụng, suốt [123a] trên xuống dưới, không chỗ nào không rục. Lại có loài lang sói răng nanh vừa dài vừa bén đến cắn tội nhân, ăn thịt khi tội nhân đang sống. Rồi thì, tội nhân bị sông tro đun nấu, bị gai nhọn đâm thủng, bị rót nước đồng sôi vào miệng, và bị sài lang ăn thịt xong, thì lại leo lên rừng kiếm; khi leo lên rừng kiếm thì bị đao kiếm chỉa xuống; khi tuột xuống rừng kiếm thì bị đao kiếm chỉa lên, khi tay nắm thì cụt tay, chân dẫm lên thì cụt chân; mũi nhọn đâm thủng toàn thân từ trong ra ngoài, da thịt rơi xuống, máu mủ đầm đìa, chỉ còn xương trắng, gân cốt liên kết với nhau. Bấy giờ, trên cây kiếm có một loại quạ mỏ sắt đến mổ nát đầu và xương để ăn não của tội nhân. Nó đau đớn nhức nhối kêu la thảm

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thiết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được, lại bị trở lại địa ngục Hôi Hà. Tội nhân này theo lượn sóng lên xuống, mà trồi lên sụp xuống, gươm giáo đâm thủng toàn thân trong ngoài, da thịt tan nát, máu mủ đầm đìa, chỉ còn xương trắng trôi nổi bên ngoài. Bấy giờ, có một cơn gió lạnh thổi đến làm cho da thịt phục hồi, giây lát nó đứng dậy đi, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình, nhưng vì tội quá khứ lôi kéo, tội nhân lại không ngờ sa vào địa ngục Thiết Hoàn.26 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do- tuần. Khi tội nhân vào đây, thì tự nhiên có những hòn sắt nóng hiện ra trước mặt. Ngục quỷ cưỡng bức tội nhân nắm bắt, tay chân rã rời, toàn thân lửa đốt, đau đớn kêu la thảm, muôn vàn khổ độc dồn đến chết. Nhưng vì tội chưa hết, nên khiến cho tội nhân không chết được. “Sau một thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Thiết Hoàn, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa ngục Cân Phủ.27 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Khi tội nhân vào địa ngục này, ngục tốt hung dữ, bắt tội nhân để trên bàn sắt nóng, dùng búa rìu bằng sắt nóng chặt thân thể, tay, chân, cắt tai, xẻo mũi, làm cho đau đớn nhức nhối, kêu la thảm thiết; nhưng vì tội chưa hết, nên họ không chết được.

26
Thiết Hoàn địa ngục 鐵丸地獄. T 23: từ Nạo Lạo hà (Hôi Hà) chạy
ra lại vào Lang Dã Can 狼野干. Tiếp theo là Hàn Băng 寒氷. T 24:
từ Hôi Hà chạy vào Chước Triệt 斫截, rồi vào Kiếm Diệp 劍葉, lạ
vào Sài Lang 狐狼. và sau đó, Hàn Băng. T 25: từ Hôi Hà lần lượt
chạy vào Chước Bản 斫板, Đao Diệp Lâm 刀葉林, Hồ Lang 狐狼,
cuối cùng là Hàn Băng.
27
Cân Phủ địa ngục 釿斧地獄.

“Sau một thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Cân Phủ, hoảng hốt chạy càn, để tự cứu mình; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân không ngờ lại sa vào địa ngục Sài Lang.28 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Khi tội nhân vào địa ngục này, thì có bầy lang sói tranh nhau cắn xé tội nhân, làm cho da thịt nhầy nhụa, xương gãy, thịt rơi, máu chảy đầm đìa, làm đau đớn muôn vàn, kêu la thảm thiết; nhưng vì tội cũ chưa hết, nên họ không chết được. “Sau một thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Sài Lang, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa ngục Kiếm Thọ.29 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Khi tội nhân vào địa ngục này, thì có một cơn gió mãnh liệt [123b] nổi lên, thổi lá cây bằng gươm dao rớt trên thân thể tội nhân, hễ chạm vào tay thì cụt tay, dính vào chân thì cụt chân, thân thể, đầu mặt không đâu là không bị thương hoại. Có một loại quạ mỏ sắt, đứng trên đầu mổ đôi mắt tội nhân, làm cho đau đớn muôn vàn, kêu la thảm thiết; nhưng vì tội cũ chưa hết, nên không chết được. “Sau một thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục Kiếm Thọ, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa ngục Hàn Băng.30 Địa ngục này ngang dọc năm trăm do-tuần. Khi tội nhân vào địa ngục này, thì có một cơn gió lạnh buốt, thổi đến làm cho thân thể bị lạnh cóng, máu huyết đông đặc, da thịt nứt nẻ,

28
Sài Lang địa ngục 豺狼地獄.
29
Kiếm Thọ địa ngục 劍樹地獄.
30
Hàn Băng địa ngục 寒冰地獄.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

rớt ra từng mảnh, làm họ đau đớn vô cùng, kêu la
thảm thiết. Sau đó thì mạng chung.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Địa ngục lớn Hắc Thằng31 có mười sáu địa ngục
nhỏ bao bọc chung quanh, mỗi địa ngục ngang dọc
năm trăm do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục Hắc Thằng?
Vì ở đó các ngục tốt bắt tội nhân quăng lên bàn sắt
nóng, căng thân hình ra rồi dùng sợi dây sắt kéo ra
cho thẳng, rồi dùng búa bằng sắt nóng xẻ theo đường
sợi dây, xẻ tội nhân kia thành trăm nghìn đoạn. Giống
như thợ mộc dùng dây kẻ vào cây rồi dùng búa bén
theo đường mực mà bổ ra thành trăm nghìn đoạn, thì
cách hành hạ tội nhân ở đây cũng như vậy, đau đớn
vô cùng, không thể diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ
chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì thế
nên gọi là địa ngục Hắc Thằng.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Hắc Thằng bắt tội nhân
quăng lên bàn sắt nóng, căng thân hình ra, dùng dây
sắt nóng kéo ra cho thẳng, dùng cưa để cưa tội nhân.
Giống như người thợ mộc dùng dây mực kẻ trên thân
cây, rồi dùng cưa để cưa cây, thì cách hành hạ tội
nhân ở đây cũng như vậy, đau đớn vô cùng, không
thể diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì thế gọi là địa ngục Hắc
Thằng.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Hắc Thằng bắt tội nhân
quăng lên bàn sắt nóng, căng thân thể ra, dùng dây
sắt nóng để trên thân tội nhân, làm cho da thịt bị thiêu
đốt, tiêu xương chảy tủy đau đớn vô cùng, không thể

31 T 23: Hắc nhĩ nê-lê 黑耳泥犁. T 24, T 25: Hắc Thằng.

diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì thế gọi là địa ngục Hắc
Thằng.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Hắc Thằng dùng vô
số dây sắt nóng treo ngang, rồi bắt tội nhân đi giữa
những sợi dây này, lúc đó lại có cơn gió lốc nổi lên,
thổi những sợi dây sắt nóng quấn vào thân, đốt cháy
da thịt, tiêu xương chảy tủy đau đớn vô cùng, không
thể diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì thế gọi là địa ngục Hắc
Thằng.
“Lại nữa, ngục tốt ở trong địa ngục Hắc Thằng buộc
tội nhân mặc áo bằng dây sắt nóng, [123c] đốt cháy
da thịt, tiêu xương chảy tủy đau đớn vô cùng, không
thể diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì thế gọi là địa ngục Hắc
Thằng.
“Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục
Hắc Thằng, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ;
nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại
sa vào địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn
Băng. Sau đó thì tội nhân mạng chung.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Địa ngục lớn Đôi Áp32 có mười sáu địa ngục nhỏ
bao bọc chung quanh; mỗi ngục nhỏ ngang dọc năm
trăm do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục Đôi Áp? Vì trong
ngục đó có núi đá lớn, từng cặp đối nhau. Khi tội nhân

32 T 23: Tăng-càn nê-lê 僧乾泥犁. T 24, T 25: Chúng Hiệp 眾合.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

vào giữa thì hai hòn núi tự nhiên khép lại, ép thân thể tội nhân, xương thịt nát vụn, xong rồi trở lại vị trí cũ, giống như hai thanh củi cọ vào nhau, khi cọ xong dang ra, thì cách trị tội nhân của địa ngục này cũng như vậy, đau đớn vô cùng, không thể diễn tả hết được. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đôi Áp. “Lại nữa, ở địa ngục Đôi Áp, có voi sắt lớn, toàn thân bốc lửa, vừa kêu rống, vừa chạy đến dày xéo thân thể tội nhân, dẫm đi dẫm lại, làm cho thân thể bị nghiền nát, máu mủ tuôn chảy, đau đớn muôn vàn, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đôi Áp. “Lại nữa, các ngục tốt ở địa ngục Đôi Áp, bắt tội nhân đặt lên bàn đá mài, rồi lấy đá mài mà mài, làm cho xương thịt vụn nát, máu mủ chảy dầm dề, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đôi Áp. “Lại nữa, các ngục tốt ở địa ngục Đôi Áp, bắt tội nhân nằm trên tảng đá lớn, rồi lấy một tảng đá khác đè lên, làm cho xương thịt vụn nát, máu mủ chảy đầm đìa, đau đớn nhức nhối, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đôi Áp. “Lại nữa, các ngục tốt ở địa ngục Đôi Áp, bắt tội nhân nằm trong các cối sắt, rồi dùng chày sắt để giã tội nhân, từ đầu đến chân, làm cho xương thịt vụn nát, máu mủ chảy đầm đìa, đau đớn nhức nhối, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết

được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đôi Áp.
“Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục
Đôi Áp, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng
vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào
địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn Băng, rồi
sau đó thì tội nhân mạng chung.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Địa ngục lớn Khiếu Hoán33 có mười sáu địa ngục
nhỏ bao [124a] quanh; mỗi ngục nhỏ ngang dọc năm
trăm do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục Khiếu Hoán?
Vì các ngục tốt trong ngục này bắt tội nhân bỏ vào
trong vạc lớn, với nước nóng sôi sục, nấu nhừ tội
nhân, khiến chúng kêu la gào thét, đau đớn nhức nhối,
muôn vàn độc hại. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục
Khiếu Hoán.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Khiếu Hoán bắt tội
nhân bỏ vào trong vò sắt lớn, dùng nước nóng sôi
sục, nấu nhừ tội nhân, khiến chúng đau đớn vô cùng,
kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội
nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục
Khiếu hoán.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Khiếu Hoán bắt tội nhân
bỏ vào trong nồi sắt lớn, dùng nước nóng sôi sục, nấu
nhừ tội nhân, khiến họ đau đớn vô cùng, kêu la thảm
thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể
chết được. Vì thế nên gọi là địa ngục Khiếu Hoán.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Khiếu Hoán bắt tội nhân

33 T 23: Lâu-lạp nê-lê 樓獵泥犁. T 24, T 25: Khiếu Hoán.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ném vào trong nồi nhỏ, dùng nước nóng sôi sục, nấu
nhừ tội nhân, khiến chúng đau đớn vô cùng, kêu la
thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân
không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Khiếu
Hoán.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Khiếu Hoán bắt tội nhân
bỏ lên trên cái nồi hầm, hầm đi hầm lại, khiến cho kêu
gào, la thét, đau đớn vô cùng. Nhưng vì tội cũ chưa
hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi
là địa ngục Khiếu Hoán.
“Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục
này, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì
bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân không ngờ lại sa vào
địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn Băng, và
sau đó thì tội nhân mạng chung.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Địa ngục Đại Khiếu Hoán34 lớn có mười sáu địa ngục
nhỏ bao quanh; mỗi ngục nhỏ ngang dọc năm trăm
do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục Đại Khiếu Hoán? Vì
các ngục tốt trong ngục này bắt tội nhân bỏ vào trong
nồi sắt lớn, dùng nước nóng sôi sục, nấu nhừ tội nhân,
khiến chúng kêu la gào thét, khóc lóc thảm thiết, đau
đớn vô cùng. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân
không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại
Khiếu Hoán.
“Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Đại Khiếu Hoán bắt tội
nhân bỏ vào trong vò sắt lớn, dùng nước sôi sùng sục,
nấu nhừ tội nhân, khiến họ đau đớn vô cùng. Nhưng

34 Đại Khiếu Hoán, các bản đồng.

vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Khiếu Hoán. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Đại Khiếu Hoán bắt tội nhân bỏ vào trong vạc sắt, dùng nước sôi sùng sục, nấu nhừ tội nhân, khiến chúng đau đớn vô cùng. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Khiếu Hoán. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Đại Khiếu Hoán bắt tội nhân bỏ vào trong nồi nhỏ, dùng nước sôi sùng sục, nấu nhừ tội nhân, khiến chúng đau đớn vô cùng. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục [124b] Đại Khiếu Hoán. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục Đại Khiếu Hoán, bắt tội nhân ném lên trên chảo lớn, rồi trở qua trở lại tội nhân, khiến kêu la gào thét, kêu la lớn, đau đớn vô cùng. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Khiếu Hoán. “Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục này, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn Băng, rồi sau đó thì tội nhân mạng chung.” Phật bảo các Tỳ-kheo: “Địa ngục lớn Thiêu Chích,35 có mười sáu địa ngục nhỏ bao bọc chung quanh. Vì sao gọi là địa ngục lớn Thiêu Chích? Vì các ngục tốt trong địa ngục đó bắt tội nhân vào trong thành sắt. Thành này bốc cháy, cả trong lẫn ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, da

35 T 24, T 25: Nhiệt não 熱惱.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy gọi là địa ngục Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trong nhà sắt, rồi cho nhà này bốc cháy, trong ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trên lầu sắt, rồi cho lầu bốc cháy, trong ngoài đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trong lò gốm sắt lớn, rồi cho lò này cháy, trong ngoài đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trong nồi hầm lớn, rồi cho nồi này bốc cháy, trong ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Thiêu Chích. “Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục này, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân [124c] bất ngờ lại sa vào địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn

Băng, và sau đó thì tội nhân mạng chung.” Phật bảo các Tỳ-kheo: “Địa ngục Đại Thiêu Chích có mười sáu địa ngục nhỏ bao bọc chung quanh; mỗi ngục nhỏ ngang dọc năm trăm do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục Đại Thiêu Chích? Vì các ngục tốt trong địa ngục này, bắt tội nhân vào trong thành sắt, rồi cho thành này bốc cháy, cả trong lẫn ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, thiêu nướng nhiều lần, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trong nhà sắt, rồi cho nhà này bốc cháy, trong ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, thiêu nướng nhiều lần, da thịt tiêu tan, khiến họ đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Thiêu nướng lớn. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trên lầu sắt, rồi cho lầu bốc cháy, trong ngoài đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, thiêu nướng nhiều lần, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Thiêu Chích. “Lại nữa, ngục tốt ở địa ngục này, bắt tội nhân bỏ vào trong lò gốm sắt lớn, rồi cho lò này bốc cháy, trong ngoài đều đỏ rực, thiêu nướng tội nhân, thiêu nướng nhiều lần, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Thiêu Chích. “Lại nữa, ở địa ngục này, thiêu nướng nhiều lần, tự nhiên có hầm lửa lớn, lửa cháy phừng phừng, hai bên bờ hầm có núi lửa lớn. Các ngục tốt ở đây bắt tội nhân ghim vào trên chỉa sắt, rồi dựng đứng trong lửa đỏ, làm cho thân thể bị thiêu nướng, thiêu nướng nhiều lần, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Đại Thiêu Chích. “Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục này, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn Băng, và sau đó thì tội nhân mạng chung.” Phật bảo các Tỳ-kheo: “Địa ngục lớn Vô Gián,36 có mười sáu địa ngục nhỏ bao bọc chung quanh, mỗi địa ngục ngang dọc năm trăm do-tuần. Vì sao gọi là địa ngục lớn Vô Gián? Vì [125a] các ngục tốt trong địa ngục này, bắt tội nhân lột da từ đầu đến chân, rồi dùng da ấy cột thân tội nhân vào bánh xe lửa, rồi cho xe lửa chạy đi chạy lại trên nền sắt nóng, làm cho thân thể nát tan, da thịt rời ra từng mảnh, khiến đau đớn vô cùng kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Vô Gián. “Lại nữa, ở địa ngục này, có thành sắt lớn,37 bốn mặt thành lửa cháy dữ dội, ngọn lửa từ Đông lan sang Tây,

36
T 23: A-tif-ma-ha 阿鼻摩訶. T 24: A-ti-chí 阿毘至. T 25: A-tì-
chi 阿毘脂.
37
Đại thiết vi thành 大鐵圍城.

ngọn lửa từ Tây lan sang Đông, ngọn lửa từ Nam lan đến Bắc, ngọn lửa từ Bắc lan đến Nam, ngọn lửa từ trên lan xuống dưới, ngọn lửa từ dưới lan lên trên, lửa cháy vòng quanh, không có một chỗ nào trống. Tội nhân ở trong đây cứ chạy Đông chạy Tây, toàn thân bị thiêu nướng, da thịt cháy nám, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Vô Gián. “Lại nữa, ở địa ngục Vô Gián này có thành bằng sắt, lửa cháy hừng hực, tội nhân bị lửa đốt thân, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, kêu la thảm thiết. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Vô Gián. “Lại nữa, tội nhân ở địa ngục Vô Gián này, sau thời gian chịu khổ lâu thì cửa mở, tội nhân liền chạy về hướng cửa mở, trong khi chạy thì các bộ phận của thân đều bốc lửa, cũng như chàng lực sĩ tay cầm bó đuốc lớn bằng cỏ, chạy ngược gió, lửa ấy cháy phừng phực, khi tội nhân chạy lửa cũng bộc phát như vậy. Khi chạy đến gần cửa, tự nhiên cửa khép lại. Tội nhân bò càng, nằm phục trên nền sắt nóng, toàn thân bị thiêu nướng, da thịt tiêu tan, đau đớn vô cùng, như muôn thứ độc cùng kéo đến một lúc. Nhưng vì tội cũ chưa hết, nên tội nhân không thể chết được. Vì vậy nên gọi là địa ngục Vô Gián. “Lại nữa, tội nhân ở địa ngục Vô gián này, những gì mà mắt thấy, chỉ thấy toàn là màu ác; những gì tai nghe, toàn là âm thinh ác; những gì mũi ngửi, toàn là mùi thối ác; những gì thân xúc chạm, toàn là những sự đau đớn; những gì ý nhớ, chỉ nghĩ điều ác. Lại nữa,

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

tội nhân ở nơi đây, trong khoảnh khắc búng tay, không
có một giây phút nào là không khổ. Vì vậy nên gọi là
địa ngục Vô Gián.
“Sau thời gian chịu khổ lâu, tội nhân ra khỏi địa ngục
này, hoảng hốt chạy càn, mong cầu cứu hộ; nhưng vì
bị tội quá khứ lôi kéo, tội nhân bất ngờ lại sa vào địa
ngục Hắc Sa,… (cho đến), địa ngục Hàn Băng lạnh,
và sau đó thì tội nhân mạng chung.”
Bấy giờ, đức Thế Tôn liền nói bài kệ:
Thân làm nghiệp bất thiện,
Miệng, ý cũng bất thiện,
[125b] Đều vào địa ngục Tưởng,
Sợ hãi, lông dựng đứng.
Ý ác đối cha mẹ,
Phật, và hàng Thanh văn,
Thì vào ngục Hắc Thằng,
Khổ đau không thể tả.
Chỉ tạo ba nghiệp ác,
Không tu ba hạnh lành,
Thì vào ngục Đôi Áp,
Khổ đau nào tả được.
Ôm lòng sân độc hại,
Sát sinh máu nhơ tay,
Tạo linh tinh hạnh ác,
Vào địa ngục Khiếu Hoán.
Thường tạo những tà kiến,
Bị lưới ái phủ kín;
Tạo hạnh thấp hèn này,
Vào ngục Đại Khiếu Hoán.
Thường làm việc thiêu nướng,
Thiêu nướng các chúng sinh;
Sẽ vào ngục Thiêu Chích,

Bị thiêu nướng luôn luôn.
Từ bỏ nghiệp thiện quả,
Quả thiện, đạo thanh tịnh;
Làm các hành tệ ác,
Vào ngục Đại Thiêu Chích.
Tạo tác tội cực nặng,
Tất sinh nghiệp đường dữ;
Vào địa ngục Vô Gián,
Chịu tội không thể tả.
Ngục Tưởng và Hắc Thằng,
Đôi Áp, hai Khiếu Hoán;
Thiêu chích Đại Thiêu Chích,
Vô Gián là thứ tám.
Tám địa ngục lớn này,
Hoàn toàn rực màu lửa;
Tai họa do ác xưa,
Có mười sáu ngục nhỏ.
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Giữa hai ngọn núi Đại Kim Cang kia có cơn gió lớn
trỗi lên, tên là Tăng-khư.38 Nếu như ngọn gió này thổi
đến bốn châu thiên hạ, và tám mươi nghìn thiên hạ
khác, thì gió sẽ thổi đại địa này và các danh sơn cùng
chúa Tu-di bay khỏi mặt đất từ mười dặm cho đến
trăm dặm, tung lên bay liệng giữa trời; tất cả thảy đều
vỡ vụn. Giống như tráng sĩ tay nắm một nắm trấu nhẹ
tung lên giữa hư không. Dưới ngọn gió lớn kia, giả sử
thổi vào thiên hạ này, cũng giống như vậy. Vì có hai
ngọn núi Đại Kim Cang ngăn chận ngọn gió ấy, nên

38 Tăng-khư 增 佉, trên kia âm là tăng-già 僧 伽. T 24, T 25: gió tên Nhiệt não 熱惱.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

gió không đến được. Này Tỳ-kheo, nên biết, hai ngọn núi Đại Kim Cang này có rất nhiều lợi ích, và cũng do nghiệp báo của chúng sinh chiêu cảm nên. “Lại nữa, gió ở khoảng giữa hai núi này nóng hừng hực; nếu như gió này thổi đến bốn châu thiên hạ, thì những chúng sinh trong đó, và những núi non, biển cả, sông ngòi, cây cối, rừng rậm đều sẽ bị [125c] cháy khô. Cũng như giữa cơn nắng mùa hè, cắt một nắm cỏ non để ngay dưới mặt trời, cỏ liền khô héo, thì ngọn gió kia cũng như vậy; nếu ngọn gió đó thổi đến thế giới này, thì sức nóng đó sẽ thiêu rụi tất cả. Vì có hai ngọn núi Kim Cang này ngăn chặn được ngọn gió đó, nên không thể đến đây được. Các Tỳ-kheo, nên biết, ngọn núi Kim Cang này có rất nhiều lợi ích, và cũng do nghiệp báo của chúng sinh chiêu cảm nên vậy. “Lại nữa, gió giữa hai núi này hôi thối, bất tịnh, tanh tưởi nồng nặc; nếu như ngọn gió này thổi đến bốn châu thiên hạ này, thì sẽ xông lên làm cho chúng sinh bị mù lòa. Nhưng vì có hai núi Đại Kim Cang này ngăn chặn nên ngọn gió ấy không thể đến được. Tỳ-kheo, nên biết, núi Kim Cang này có rất nhiều lợi ích, và cũng do nghiệp báo của chúng sinh chiêu cảm nên vậy. “Lại nữa, giữa hai núi này lại có mười địa ngục:39 một

39 Mười địa ngục: Hậu vân 厚 雲, Vô vân 無 雲, Ha ha 呵 蚵, Nại hiệp 奈 合, Dương minh 羊 鳴, Tu-càn-đề 須 乾 提, Ưu-bát-la 優 鱚 羅, Câu-vật-đầu 拘 物 頭, Phân-đà-lị 分 陀 利, Bát-đầu-ma 鱚 頭 摩. So sánh tám ngục lạnh, Câu xá 1 tám địa ngục lạnh: Át-bộ-đà 頞部陀 (Skt. Arbuda), Ni-lạt-bộ-đà 尼剌部陀 (Niratbuda), An-tích- tra 頞析吒(Aṭaṭa) , Hoắc-hoắc-bà 臛臛婆 (Hahava), Hổ-hổ-bà 虎 虎婆 (Huhuva), Ốn-bát-la 嗢缽羅 (Utpala), Bát-đặc-ma 缽特摩 (Padma). Xem các cht. tiếp theo. Danh sách T 23: A-phù 阿浮,

là Hậu Vân, hai là Vô Vân, ba là Ha-ha, bốn là Nại Hà, năm là Dương Minh, sáu là Tu-càn-đề, bảy là Ưu- bát-la, tám là Câu-vật-đầu, chín là Phân-đà-lợi, mười là Bát-đầu-ma. Vì sao gọi là địa ngục Hậu Vân?40 Vì tội nhân trong ngục này tự nhiên sinh ra thân thể như đám mây dày, cho nên gọi là Hậu Vân. Vì sao gọi là Vô Vân? Vì chúng sinh chịu tội trong ngục này, tự nhiên thân thể sinh ra như một cục thịt nên gọi là Vô Vân.41 Vì sao gọi là Ha-ha? Vì chúng sinh chịu tội trong ngục này, thường thì thân thể đau đớn, rồi rên la ‘ối ối!’, nên gọi là Ha-ha. Vì sao gọi là Nại Hà? Vì chúng sinh chịu tội trong ngục này, thường thân thể đau khổ vô cùng, không có nơi nương tựa, nên thốt lên ‘Sao bây giờ!’, nên gọi là Nại Hà! Vì sao gọi là Dương Minh? Vì chúng sinh chịu tội trong ngục này, thường thân thể, đau đớn vô cùng, muốn thốt lên lời nhưng lưỡi không cử động được, chỉ giống như dê kêu, nên gọi là Dương Minh. Vì sao gọi là Tu-càn- đề?42 Vì trong ngục này chỉ toàn là màu đen, cũng như màu hoa Tu-càn-đề, nên gọi là Tu-càn-đề. Vì sao gọi là Ưu-bát-la? Vì trong ngục này chỉ toàn là màu

Ni-la-phù 尼羅浮, A-ha-phủ 阿呵不, A-ba-phù 阿波浮, A-la-lưu
阿羅留, Ưu-bát 優鉢, Tu-kiền 修揵, Liên hoa 蓮花, Câu-văn 拘文,
Phân-đà-lị分陀利. T 24: Át-phù-đà頞浮陀, Nê-la-phù-đà泥羅浮陀,
A-hô阿 呼, Hô-hô-bà 呼呼婆, A-tra-tra 阿吒吒, Tảo-kiền-đề-ca 搔
揵提迦, Ưu-bát-la 優鉢羅, Ba-đầu-ma 波頭摩, Bôn-trà-lê 奔茶梨,
Câu-vật-đà拘牟陀.
40
Hậu Vân: mây dày; Skt. arbuda (Pl.: abbuda) ở đây được đọc là
ambuda (mây)
41
Vô Vân: không mây; Skt. nirambuda, thay vì nirarbuda; xem
cht. 19.
42
Tu-càn-đề 須 乾 提, Skt., Pl.: sugandha (hoặc sugandhi).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

xanh, như màu hoa Ưu-bát-la, nên gọi là Ưu-bát-la.
Vì sao gọi là Câu-vật-đầu? Vì trong ngục này toàn là
màu hồng, như màu hoa Câu-vật-đầu, nên gọi là Câu-
vật-đầu. Vì sao gọi là Phân-đà-lợi? Vì trong ngục này
toàn là màu trắng, như màu hoa Phân-đà-lợi, nên gọi
là Phân-đà-lợi. Vì sao gọi là Bát-đầu-ma? Vì trong
ngục này toàn là màu đỏ, cũng như màu hoa Bát-đầu-
ma, nên gọi là Bát-đầu-ma.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Ví dụ43 như có một cái thùng có sáu mươi bốn hộc,
mỗi hộc đựng đầy [126a] hạt mè, và có một người
cứ một trăm năm lấy đi một hạt, như vậy cho đến
hết. Thời gian này vẫn chưa bằng thời gian chịu tội
trong địa ngục Hậu Vân. Chúng sinh hai mươi tuổi ở
địa ngục Hậu Vân bằng một tuổi ở địa ngục Vô Vân;
chúng sinh hai mươi tuổi ở địa ngục Vô Vân bằng
chúng sinh một tuổi ở địa ngục Ha-ha; chúng sinh
hai mươi tuổi ở địa ngục Ha-ha, bằng chúng sinh một
tuổi ở địa ngục Nại Hà; chúng sinh hai mươi tuổi ở
địa ngục Nại Hà, bằng chúng sinh một tuổi ở địa ngục
Dương Minh; chúng sinh hai mươi tuổi ở địa ngục
Dương Minh bằng một tuổi ở ngục Tu-càn-đề; chúng
sinh hai mươi tuổi ở địa ngục Tu-càn-đề, bằng một
tuổi ở địa ngục Ưu-bát-la; chúng sinh hai mươi tuổi
ở địa ngục Ưu-bát-la, bằng một tuổi ở địa ngục Câu-

43
Câu xá 11:: Lượng một vāha mè (Huyền Tráng: ma-bà-ha) của
nước Magadha là 20 khār (Huyền Tráng: khư-lê) đựng đầy mè.
Cứ một trăm năm lấy đi một hạt mè. Cho đến khi vāha mè hết
nhưng tuổi thọ ở ngục lạnh Arbuda chưa hết. Hai mươi lần tuổi
thọ của Arbuda bằng một lần tuổi Nirbuda.

vật-đầu; chúng sinh hai mươi tuổi ở địa ngục Câu-
vật-đầu, bằng một tuổi ở địa ngục Phân-đà-lợi; chúng
sinh hai mươi tuổi ở địa ngục Phân-đà-lợi, bằng một
tuổi ở địa ngục Bát-đầu-ma; chúng sinh hai mươi tuổi
ở địa ngục Bát-đầu-ma, thì gọi là một trung kiếp; hai
mươi trung kiếp thì gọi là một đại kiếp.
“Trong địa ngục Bát-đầu-ma lửa cháy hừng hực, dù
tội nhân chỉ còn cách ngọn lửa khoảng trăm do-tuần
cũng đã bị lửa thiêu nướng; nếu cách tội nhân sáu
mươi do-tuần, thì hai tai bị điếc, không còn nghe gì
cả; nếu cách năm mươi do-tuần, thì đôi mắt bị mù lòa,
không còn thấy gì cả. Tỳ-kheo Cù-ba-lê44 dùng tâm
độc ác, hủy báng Tôn giả Xá-lợi-phất và Mục-kiền-
liên, nên sau khi mạng chung phải đọa vào địa ngục
Bát-đầu-ma này.”
Bấy giờ, vị Phạm Vương45 liền nói bài kệ:
Phàm con người ở đời,
Búa rìu từ cửa miệng;
Sở dĩ giết chết mình,
Là do lời nói độc.
Người đáng chê thì khen,
Người đáng khen thì chê;
Miệng làm theo nghiệp ác.
Thân phải chịu tội ấy.

44 Cù-ba-lê 瞿波梨, Pl.: Kokālika (hoặc Kokāliya). T 99(1193), tr. 323b13: Cù-ca-lê Tỳ kheo 瞿迦梨比丘. Pāli, S. i. 149, A. v. 171. 45 Tài liệu Pl., Kokālika là đệ tử của Tudu. Tỳ-kheo Tudu chứng quả A- na-hàm rồi tái sinh lên thiên giới là vị Pacceka Brahamā (Phạm thiên độc hành). Chính Tudu khuyên Kokālika sám hối vì đã nói xấu hai vị Đại tôn giả. Nhưng Kokālika không chịu, dù phải đọa địa ngục.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Mánh lới cướp của cải,
Tội ấy cũng còn nhẹ;
Nếu hủy báng Thánh Hiền,
Thì tội ấy rất nặng.
Vô Vân, tuổi trăm nghìn,
Hậu Vân, tuổi bốn mốt;
Hủy Thánh mắc tội này,
Do tâm, miệng làm ác.
Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Vị Phạm Thiên đã nói bài kệ như vậy, đó là lời nói
chân chính, được đức Phật ấn khả. Vì sao? Vì nay Ta
là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, cũng nói ý
nghĩa như vậy.
[126b] Phàm con người ở đời,
Búa rìu từ cửa miệng;
Sở dĩ giết chết mình,
Là do lời nói độc.
Người đáng chê thì khen,
Người đáng khen thì chê;
Miệng làm theo nghiệp ác.
Thân phải chịu tội ấy.
Mánh lới cướp của cải,
Tội ấy cũng còn nhẹ;
Nếu hủy báng Thánh hiền,
Thì tội ấy rất nặng.
Vô Vân, tuổi trăm nghìn,
Hậu Vân, tuổi bốn mốt;
Hủy Thánh mắc tội này,
Do tâm, miệng làm ác.
Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

“Về phía Nam cõi Diêm-phù-đề, trong núi Đại Kim Cang có cung điện của vua Diêm-la, chỗ vua cai trị ngang dọc sáu nghìn do-tuần. Thành này có bảy lớp, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, và vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Tại chỗ vua Diêm-la cai trị, ngày đêm ba thời đều có vạc đồng lớn, tự nhiên xuất hiện trước mặt. Nếu vạc đồng đã xuất hiện ở trong cung thì nhà vua cảm thấy sợ hãi, liền bỏ ra ngoài cung; nếu vạc đồng xuất hiện ngoài cung thì vua cảm thấy sợ hãi, liền bỏ vào trong cung. Có ngục tốt to lớn bắt vua Diêm-la nằm trên bàn sắt nóng, dùng móc sắt cạy miệng cho há ra rồi rót nước đồng sôi vào, làm cháy bỏng môi, lưỡi từ cổ đến bụng, thông suốt xuống dưới, không chỗ nào không chín nhừ. Sau khi chịu tội xong, nhà vua cùng thể nữ vui đùa. Các vị đại thần ở đây lại cũng cùng hưởng phúc báo như vậy.” Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: “Có ba vị sứ giả.46 Những gì là ba? Một là già, hai là bệnh, ba là chết. Nếu có chúng sinh nào thân làm ác, miệng nói lời ác, ý nghĩ điều ác, thì sau khi qua đời bị đọa vào địa ngục. Lúc này, ngục tốt dẫn tội nhân đến chỗ vua Diêm-la. Đến nơi rồi, thưa rằng: ‘Đây là người Thiên sứ cho đòi. Vậy xin Đại vương hỏi cung hắn.’ Vua Diêm-la hỏi người bị tội: ‘Ngươi không thấy sứ giả thứ nhất sao?’ Người bị tội đáp: ‘Tôi không thấy.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Khi nhà ngươi còn ở trong loài người, có thấy người nào già nua, đầu bạc, răng rụng, mắt lờ, da thịt nhăn nheo, lưng còm chống gậy, rên

46 Xem kinh Thiên sứ T 26(64).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

rỉ mà đi, hay thân thể run rẩy, vì khí lực hao mòn; ngươi có thấy người này không?’ Người bị tội đáp: ‘Có thấy.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Tại sao ngươi không tự nghĩ rằng mình cũng sẽ như vậy?’ Người kia đáp: ‘Vì lúc đó tôi buông lung, không tự hay biết được.’ Vua Diêm-la nói: ‘Ngươi [126c] buông lung không tu tập thân, miệng và ý, bỏ ác mà làm lành. Nay Ta sẽ cho ngươi biết cái khổ của sự buông lung.’ Vua lại nói tiếp: ‘Nay ngươi phải chịu tội, không phải là lỗi của cha mẹ, không phải là lỗi của anh em, cũng không phải là lỗi của Thiên đế, cũng không phải là lỗi của tổ tiên, cũng không phải là lỗi của hàng tri thức, đầy tớ, sứ giả; cũng không phải là lỗi của Sa-môn, Bà-la- môn. Chính ngươi làm ác, nên chính ngươi phải chịu tội.’ “Bấy giờ, vua Diêm-la cho hỏi tội nhân về vị Thiên sứ thứ nhất xong, lại hỏi về Thiên sứ thứ hai: ‘Thế nào, nhà ngươi có thấy vị Thiên sứ thứ hai không?’ Đáp rằng: ‘Không thấy.’ Vua lại hỏi: ‘Khi nhà ngươi còn ở trong loài người, ngươi có thấy kẻ bị bệnh tật, khốn đốn, nằm lăn lóc trên giường, thân thể lăn lộn trên phân dãi hôi thối, không thể đứng dậy được; cần phải có người đút cơm cho; đau nhức từng lóng xương, nước mắt chảy, rên rỉ, không thể nói năng được; ngươi có thấy người như thế chăng?’ Tội nhân đáp: ‘Có thấy.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Tại sao nhà ngươi không tự nghĩ: rồi đây ta cũng sẽ bị tai hoạn như vậy?’ Tội nhân đáp: ‘Vì khi ấy buông lung tôi không tự hay biết được.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Vì chính ngươi buông lung, nên không thể tu tập thân, miệng và ý, không bỏ việc ác mà làm điều lành. Nay ta sẽ cho ngươi biết thế nào là cái khổ của sự buông lung.’ Vua lại nói: ‘Nay

ngươi phải chịu tội, không phải là lỗi của cha mẹ, không phải là lỗi của anh em, cũng không phải là lỗi của Thiên đế, cũng không phải là lỗi của tổ tiên, cũng không phải là lỗi của hàng tri thức, đầy tớ, sứ giả, cũng không phải là lỗi của Sa-môn, Bà-la-môn. Chính ngươi làm ác, nên chính ngươi phải chịu tội.’ “Khi vua Diêm-la hỏi người bị tội về Thiên sứ thứ hai xong, bấy giờ lại hỏi về Thiên sứ thứ ba: ‘Thế nào, nhà ngươi không thấy vị Thiên sứ thứ ba chứ?’ Đáp: ‘Không thấy.’ Vua Diêm-la hỏi tiếp: ‘Khi còn làm người, ngươi có thấy người chết, thân hư hoại, mạng chung, các giác quan đều bị diệt hẳn, thân thể ngay đơ cũng như cây khô, vứt bỏ ngoài gò mả để cho cầm thú ăn thịt, hoặc để trong quan tài, hoặc dùng lửa thiêu đốt chăng?’ Tội nhân đáp: ‘Có thấy.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Tại sao nhà ngươi không tự nghĩ: rồi đây ta cũng sẽ bị chết như người đó không khác gì?’ Người bị tội đáp: ‘Vì khi ấy buông lung tôi không tự hay biết được.’ Vua Diêm-la nói tiếp: ‘Vì chính ngươi buông lung, nên không thể tu tập thân, miệng và ý, không cải đổi việc ác mà thực hành điều thiện. Nay ta sẽ cho ngươi biết thế nào là cái khổ của sự buông lung.’ Vua lại nói: ‘Nay ngươi phải chịu tội, không phải là lỗi của cha mẹ, không phải là lỗi của anh em, cũng không phải là lỗi của Thiên đế, cũng không phải là lỗi của tổ tiên, cũng không phải là lỗi của hàng tri thức, đầy tớ, sứ giả, cũng không phải là lỗi của Sa-môn, Bà-la-môn. Chính ngươi làm ác, nên chính ngươi phải chịu tội.’ Bấy giờ, vua Diêm-la hỏi về Thiên sứ thứ ba xong, [127a] bèn giao lại cho ngục tốt. Khi đó ngục tốt liền dẫn đến địa ngục lớn. Địa ngục lớn này ngang

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

dọc một trăm do-tuần, sâu một trăm do-tuần.”
Bấy giờ đức Thế Tôn liền nói bài kệ:
Bốn hướng có bốn cửa,
Ngõ ngách đều như nhau;
Dùng sắt làm tường ngục,
Trên che võng lưới sắt.
Dùng sắt làm nền ngục,
Tự nhiên lửa bốc cháy;
Ngang dọc trăm do-tuần,
Đứng yên không lay động.
Lửa đen phừng phực cháy,
Dữ dội khó mà nhìn;
Có mười sáu ngục nhỏ,
Lửa cháy do ác hành.
Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Khi ấy vua Diêm-la tự nghĩ: ‘Chúng sinh ở thế gian,
vì mê lầm không ý thức, nên thân làm ác, miệng nói
lời ác, ý nghĩ điều ác. Do đó sau khi lâm chung, ít có
ai không chịu khổ này. Nếu như những chúng sinh ở
thế gian, sửa đổi điều ác, sửa thân, miệng, ý để thực
hành theo điều lành, thì sau khi lâm chung sẽ được
an vui như hàng chư Thiên vậy. Sau khi ta lâm chung
được sinh vào trong cõi người, nếu gặp được đức Như
Lai, thì sẽ ở trong Chính pháp, cạo bỏ râu tóc, mặc ba
pháp y, xuất gia tu đạo, đem lòng tin trong sạch để tu
hành Phạm hạnh thanh tịnh. Những điều cần làm đã
làm xong, đã đoạn trừ sinh tử, tự mình tác chứng ngay
trong hiện tại, không còn tái sinh.’”
Bấy giờ, đức Thế Tôn đọc bài kệ:
Tuy là thấy Thiên sứ,

Nhưng vẫn còn buông lung;
Người ấy thường âu lo
Sinh vào nơi ti tiện.
Nếu người có trí tuệ,
Khi gặp thấy Thiên sứ,
Gần gũi pháp Hiền Thánh,
Mà không còn buông lung.
Thấy thụ sinh mà sợ,
Do sinh, già, bệnh, chết.
Không thụ sinh, giải thoát,
Hết sinh, già, bệnh, chết.
Người đó được an ổn.
Hiện tại chứng vô vi,
Đã vượt qua lo sợ,
Chắc chắn nhập Niết-bàn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Phẩm 5: LONG ĐIỂU
Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Có bốn loại rồng. Những gì là bốn? Một, sinh ra từ
trứng; hai, sinh ra từ bào thai; ba, sinh ra từ nơi ẩm
thấp; bốn, sinh ra từ hóa sinh. Đó là bốn loại rồng.
[127b] “Có bốn loại Kim-sí điểu.1 Những gì là bốn?
Một, sinh ra bởi trứng; hai, sinh ra bởi bào thai; ba,
sinh ra bởi ẩm thấp; bốn, sinh ra bởi hóa sinh. Đó là
bốn loại Kim-sí điểu.
“Ở dưới đáy nước đại dương có cung điện của vua
rồng Sa-kiệt,2 ngang dọc là tám vạn do-tuần. Tường
cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy
thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau
ca hót líu lo, lại cũng như vậy.
“Giữa hai ngọn núi chúa Tu-di cùng núi Khư-đà-la3
có hai cung điện của vua rồng Nan-đà và Bạt-nan-đà.4
Mỗi cung điện ngang dọc sáu mươi do-tuần. Tường
cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy
thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim ca hót líu lo,
lại cũng như vậy.

1
Kim sí điểu 金翅鳥, chim cánh vàng; Pl.: garuḍa
2
Sa-kiệt Long vương 娑竭龍王, T 24, T 25: Sa-già-la Long vương
娑伽羅龍王. Skt. Sāgara- nāgarājan.
3
Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
4
Nan-đà 難陀, Skt., Pl.: Nanda; Bà-nan-đà 婆難陀, Skt., Pl.:
Upananda. Hai anh em Long vương. T 23: Nan-đa Hòa-nan-đà
Long vương 難頭和難龍王. T 25: Nan-đà và Ưu-ba-nan-đà 難
陀優波難陀.

“Phía Bắc bờ đại dương có một cây lớn tên là Cứu-la- thiểm-ma.5 Loại cây này cả vua rồng và Kim-sí điểu cũng có, gốc cây to bảy do-tuần, cao trăm do-tuần, tàn cây phủ chung quanh năm mươi do-tuần. Phía Đông của cây lớn này có cung điện của loài vua rồng sinh ra từ trứng, và cung điện của loài Kim-sí điểu sinh ra từ trứng. Mỗi cung điện ngang dọc là sáu nghìn do-tuần, tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim ca hót líu lo, lại cũng như vậy. “Phía Nam của cây lớn này có cung điện của loài vua rồng sinh ra bởi thai, và cung điện của loài Kim-sí điểu sinh ra bởi thai. Mỗi cung điện ngang dọc là sáu ng- hìn do-tuần; tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim ca hót líu lo, lại cũng như vậy. “Phía Tây của cây lớn này có cung điện của loài vua rồng sinh ra bởi ẩm thấp, và cung điện của loài Kim- sí điểu sinh ra bởi ẩm thấp. Mỗi cung điện ngang dọc sáu nghìn do-tuần; tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim ca hót líu lo, lại cũng như vậy. “Phía Bắc của cây lớn này có cung điện của loài vua rồng sinh bởi hóa sinh, và cung điện của loài Kim-sí

5
Cứu-la-thiểm-ma 究 羅 晱 摩. T 23: Cú-lê-thiểm 句梨睒. T 24, T
25: Cư-tra-xa-ma-li 居吒奢摩離, với phụ chú: nước Tùy gọi là
Lộc tụ 鹿聚. Skt. Kuṭajamallī.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

điểu sinh bởi hóa sinh. Mỗi cung điện ngang dọc là sáu nghìn do-tuần; tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, chung quanh trang hoàng bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim ca hót líu lo, lại cũng như vậy. “Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra từ trứng, nếu muốn bắt loài rồng để ăn, thì từ nhánh phía Đông của cây Cứu-la-diêm-ma-la [127c] bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng hai trăm do-tuần, mới bắt loài rồng cũng sinh ra từ trứng để ăn một cách tùy ý tự tại. Nhưng không thể bắt loài rồng được sinh ra bởi thai, bởi ẩm thấp, từ hóa sinh được. “Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra bởi thai, nếu muốn bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn, thì từ nhánh phía Đông cây này bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng hai trăm do- tuần, mới bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn một cách tùy ý tự tại. Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra bởi thai muốn ăn loài rồng sinh ra bởi thai, thì từ nhánh phía Nam của cây này bay xuống, và dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng bốn trăm do-tuần, mới bắt loài rồng cũng sinh ra bởi thai để ăn một cách tùy ý tự tại. Nhưng không thể bắt loài rồng sinh ra bởi ẩm thấp, từ hóa sinh được. “Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra bởi ẩm thấp, nếu muốn bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn, thì từ nhánh phía Đông bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng hai trăm do-tuần, mới bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn một cách tùy ý tự tại. Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra bởi ẩm thấp,

nếu muốn bắt loài rồng sinh ra bởi thai để ăn, thì từ nhánh phía Nam cây này bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng bốn trăm do-tuần, thì bắt loài rồng cũng sinh ra từ trứng để ăn một cách tùy ý tự tại. Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra bởi ẩm thấp muốn ăn loài rồng sinh ra bởi ẩm thấp, thì từ nhánh phía Tây của cây này bay xuống, và dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng tám trăm do-tuần, thì bắt loài rồng cũng sinh ra bởi thai để ăn một cách tùy ý tự tại. Nhưng không thể bắt loài rồng sinh bởi hóa sinh được. “Khi nào loài Kim-sí điểu sinh bởi hóa sinh, nếu muốn bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn, thì từ nhánh phía Đông bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng hai trăm do-tuần, thì bắt loài rồng sinh ra từ trứng để ăn một cách tùy ý tự tại. Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra từ biến hóa, nếu muốn bắt loài rồng sinh ra bởi thai để ăn, thì từ nhánh phía Nam cây này bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng bốn trăm do-tuần, thì bắt loài rồng sinh ra bởi thai để ăn một cách tùy ý tự tại. Khi nào loài Kim-sí điểu sinh ra từ biến hóa muốn ăn loài rồng sinh ra bởi ẩm thấp, thì từ nhánh phía Tây của cây này bay xuống, và dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng tám trăm do-tuần, thì bắt loài rồng sinh ra bởi ẩm thấp để ăn. Khi nào Kim-sí điểu sinh ra từ biến hóa, nếu muốn ăn loài rồng sinh ra từ biến hóa, thì từ nhánh phía Bắc cây này bay xuống, dùng đôi cánh quạt nước đại dương; khi nước rẽ ra hai bên rộng một nghìn sáu trăm do-tuần, thì bắt loài rồng sinh ra từ

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

biến hóa để ăn một cách tùy ý tự tại. Đó là loài rồng
bị loài Kim-sí điểu ăn thịt.
“Tuy nhiên có những loại rồng lớn mà loài Kim-sí
điểu không thể ăn thịt được. Đó là:6 Vua rồng Sa-kiệt-
la, Nan-đà, Bạt-nan-đà, Y-na-bà-la, [128a] Đề-đầu-
lại-tra, Thiện Kiến, A-lô, Ca-câu-la, Ca-tì-la, A-bà-
la,Ca-nậu-đạt, Thiện Trú, Ưu-diệm- già-bà-đầu,
Đức-xoa-ca. Đó là các loài vua rồng lớn không bị loài
Kim-sí điểu bắt ăn thịt.”
Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Nếu có chúng sinh nào thọ trì giới rồng,7 tâm ý nghĩ
đến loài rồng, đầy đủ pháp của rồng, thì sẽ sinh về
trong loài rồng. Nếu có chúng sinh nào trì giới Kim-
sí điểu, tâm ý nghĩ đến loài Kim-sí điểu, đầy đủ pháp

6
Danh sách các đại long: Sa(Ta)-kiệt-la 娑竭羅 (Skt., Pl.: Sāgara-
nāgarājan), Nan-đà 難 陀 (Nanda-nāgarājan), Bạt-nan-đà 跋難
陀 (Upananda), Y-na-ba-la 伊那婆羅 (Airāvaṇa), Đề-đầu-lại-tra
提頭賴吒 (Skt. Dhataraṣṭha; Pl.: Dhataraṭṭha), Thiện Kiến 善
見 (Skt. Sudarśana), A-lô 阿盧 (?), Già-câu-la 伽拘羅 (?), Già-
tì-la 伽毗羅 (Kapila?), A-ba-la 阿波羅 (Abala), Già-nậu 伽耨
(?), Cù-già-nậu 瞿伽耨 (?), A-nậu-đạt 阿耨 (Anavatapta), Thiện
Trụ 善住 (Skt. (Supratiṣṭhita)), Ưu-thiểm-già-bà-đầu 優晱伽婆
頭 ( ?), Đắc-xoa-già 得叉 伽 (Skt. Takṣaka ). T 23: Sa-kiệt-la 娑
竭, A-nậu-đạt 阿耨達, Nan-đầu Hòa-nan 難頭和難, Thiện Kiến
善見, Đề-đầu-lại-tra 提頭賴, Y-ra-mạc 伊羅募, Thiện Trụ 善住,
Ca-cú 迦句, A-vu-lâu 阿于樓, Uất-chiên-đàn-bát 欝旃鉢, Kiền-
ha-cụ-đàm 揵呵具曇, Lam-ba 監波. T 24, T 25: Ma-đa-xa-ca
摩多車迦 , Đức-xoa-ca 德叉迦 , Yế-lặc-noa-kiều-đa đa-ma-già
羯勒拏橋多摩伽, Xí-bà-đà-phất- tri-lê-gia 熾婆陀弗知梨迦,
Thương-cư-ba-đà-ca 商居波陀迦, Cam-bà-la 甘婆羅, A-thấp-
ba 阿濕婆多羅.
7
Long giới 龍戒, Pl.: nāga-vata.

của Kim-sí điểu, thì sẽ sinh về trong loài Kim-sí điểu. Hoặc có chúng sinh trì giới của thỏ, tâm ý nghĩ về loài thỏ, cắt;8 đầy đủ pháp của thỏ, thì sẽ sinh vào loài thỏ, cắt. Hoặc có chúng sinh trì giới của chó, hoặc trì giới của trâu, hoặc trì giới của nai, hoặc trì giới câm, hoặc trì giới Ma-ni-bà-đà,9 hoặc trì giới lửa, hoặc trì giới mặt trăng, hoặc trì giới mặt trời, hoặc trì giới nước, hoặc trì giới cúng dường lửa, hoặc trì pháp khổ hạnh ô uế.10 Những người ấy nghĩ rằng: ‘Ta trì pháp câm này, pháp Ma-ni-bà-đà, pháp lửa, pháp mặt trăng, mặt trời, pháp nước, pháp cúng dường lửa, các pháp khổ hạnh; ta trì công đức này là để sinh lên cõi Trời.’ Đây là những thứ tà kiến.” Phật dạy: “Ta nói những người tà kiến này chắc chắn sẽ đi vào hai nơi: Hoặc sinh vào địa ngục, hay sinh vào hàng súc sinh. Nếu có Sa-môn, Bà-la-môn nào có những lý luận như vầy, những quan điểm như vầy: ‘Ngã và thế gian là thường hằng, đây là thật, ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian là không thường hằng, đây là thật, ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian vừa thường vừa là không thường, đây là thật ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian chẳng phải thường cũng chẳng phải không thường, đây là thật ngoài ra đều hư dối’; ‘Ngã và thế gian là hữu biên, đây là thật ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian là vô biên, đây là thật ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian

8
Thố kiêu giới 兔 梟 戒
9
Ma-ni-bà-đà 摩 尼 婆 陀; T 23: Ma-ni-việt thiên 摩尼越天.        Pl.:
Maṇibhadda, tên một dạ-xoa (Yakkha), S. 208.
10
Khổ hành uế ô pháp 苦 行 穢 汙 法; Pl.: tapajigucchādhamma.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

vừa hữu biên vừa vô biên, đây là thật ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘Ngã và thế gian chẳng phải hữu biên cũng chẳng phải vô biên, đây là thật ngoài ra đều hư dối’; ‘Thân tức mạng, đây là thật ngoài ra đều hư dối’ hoặc ‘thân khác mạng khác, đây là thật ngoài ra đều hư dối’, hoặc ‘chẳng phải có mạng chẳng phải không mạng, đây là chắc thật ngoài ra đều là hư dối’; hoặc ‘không mạng không thân, đây là thật ngoài ra đều là hư dối.’ “Hoặc có người nói: ‘Sau khi chết còn tồn tại,11 đây là thật ngoài ra đều là hư dối.’ Có người nói: ‘Sau khi chết không tồn tại, đây là thật ngoài ra đều là hư dối.’ Hoặc có người nói: ‘Sau khi chết vừa tồn tại vừa không tồn tại, đây là thật ngoài ra đều hư dối.’ Lại có người nói: ‘Sau khi chết chẳng phải tồn tại chẳng phải không tồn tại, đây là thật ngoài ra đều hư dối.’ “Nếu [128b] Sa-môn, Bà-la-môn nào có những lý luận như vầy, những kiến giải như vầy: ‘Thế gian là thường, đây là lời nói chắc thật ngoài ra đều hư dối’, những người ấy hành với12 kiến chấp về ngã, kiến chấp về thân, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Ngã và thế gian là thường.’ Những ai chủ trương là không thường, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp

11
Hán: hữu như thị tha tử 有如是他死. Có lẽ chính xác của câu này
được đọc tương đương là: tathā paraṃ maraṇā hoti, thay vì đọc là:
tathāgato paraṃ maraṇā hoti: Như Lai tồn tại sau khi chết; paraṃ
maraṇā, thay vì hiểu: sau khi chết, ở đây hiểu “tha tử”: cái chết khác”.
Trên đây, dịch y theo nghĩa được chấp nhận.
12
Bản Cao-ly: hành ư 行 於; các bản TNM: ư hành 於 行, đối với
(các) hành (mà có những kiến chấp).

về thân, kiến chấp về thế gian cho nên nói rằng: ‘Ngã và thế gian là không thường.’ Những ai chủ trương là vừa thường vừa không thường, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thân, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Thế gian vừa thường vừa vô thường.’ Những ai chủ trương rằng chẳng phải thường cũng chẳng phải vô thường, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, có kiến chấp về mạng, có kiến chấp về thân, có kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường.’ “Những ai chủ trương thế gian là hữu biên, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thân, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Mạng là hữu biên; thân là hữu biên; thế gian là hữu biên.’ Từ lúc mới thụ thai cho đến khi bị vứt bỏ nơi gò mả, thì những gì thuộc về thân bốn đại đều chuyển di như vậy tối đa cho đến bảy đời. Khi các hành thân, mạng đã hết thì ngã nhập vào thanh tịnh tụ,13 cho nên nói rằng: ‘Ngã là có biên.’ Những người chủ trương ngã và thế gian là vô biên, những người này hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thân, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Mạng là vô biên, thân là vô biên, thế gian là vô biên.’ Từ lúc mới thụ thai cho đến khi bị vứt bỏ nơi gò mả, những gì thuộc về thân bốn đại đều chuyển di như vậy tối đa cho đến bảy đời. Khi các hành thân, mạng

13
Thanh tịnh tụ 清 淨 聚; Pl.: suddha-rāsi (?). T 23: bảy lần qua lại
sinh tử, rồi đắc Đạo. T 24: thất tẩu thất hành thành tựu mạng cập
nhập mạng tụ 七走七行成就命及入命聚.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

đã hết thì ngã nhập thanh tịnh tụ, cho nên nói rằng: ‘Ngã và thế gian là vô biên.’ Những ai chủ trương thế gian này vừa hữu biên vừa vô biên, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thân, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Mạng vừa hữu biên vừa vô biên.’ Từ lúc mới thụ thai cho đến khi bị vứt bỏ nơi gò mả, những gì thuộc về thân bốn đại đều chuyển di như vậy tối đa cho đến bảy đời. Khi các hành thân, mạng đã hết thì ngã nhập thanh tịnh tụ, cho nên nói rằng: ‘Ngã vừa hữu biên vừa vô biên.’ Những ai chủ trương ngã và thế gian là không phải hữu biên không phải vô biên, những người ấy hành với kiến chấp về ngã, kiến chấp về mạng, kiến chấp về thân, kiến chấp về thế gian, cho nên nói rằng: ‘Mạng và thân chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên.’ Từ lúc mới thụ thai cho đến khi bị vứt bỏ nơi gò mả, những gì thuộc về thân bốn đại đều chuyển di như vậy tối đa cho đến bảy đời. Khi các hành thân, mạng đã hết thì ngã nhập thanh tịnh tụ, cho nên nói rằng: ‘Ngã chẳng phải hữu biên chẳng phải là vô biên.’ “Những người chủ trương mạng tức là thân, thì thấy có mạng nơi thân này, và cũng thấy có mạng nơi thân khác, cho nên nói rằng: ‘Mạng tức là thân.’ Những người chủ trương mạng khác với thân, là dở nơi thân này thi thấy có mạng nhưng ở nơi thân khác thì không thấy có mạng, cho nên nói rằng: ‘Mạng khác với thân.’ Những ai chủ trương mạng chẳng phải có, chẳng phải không, thì nơi thân này không thấy có mạng, nơi thân khác lại thấy có mạng, cho nên nói rằng: ‘Chẳng phải có, chẳng phải không.’ Những ai chủ trương không

có thân, mạng, thì ở nơi thân này họ không thấy có
mạng, cho nên nói rằng: ‘Không có mạng, không có
thân.’
“Có người bảo ‘Có tồn tại sau khi chết, vì thấy hiện
tại có thân mạng, và đời sau cũng có thân mạng tồn
tại,14 cho nên họ bảo rằng: ‘Có tồn tại sau khi chết.’
Có người bảo ‘Không tồn tại sau khi chết’, vì người
này bảo đời hiện tại có mạng, nhưng đời sau không
có mạng, cho nên nói rằng: ‘Không tồn tại sau khi
chết.’ Có người bảo ‘Vừa tồn tại vừa không tồn tại sau
khi chết’, vì người ấy bảo đời hiện tại mạng bị đoạn
diệt, đời sau mạng tồn tại, cho nên nói rằng: ‘Vừa
có mạng15 của đời khác như vậy, không có mạng của
đời khác như vậy.’ Có người bảo ‘Chẳng phải tồn tại
chẳng phải không tồn tại sau khi chết’, vì người ấy
bảo thân, mạng hiện tại bị đoạn diệt; thân, mạng đời
sau bị đoạn diệt, cho nên bảo rằng: ‘Chẳng phải tồn
tại chẳng phải không tồn tại sau khi chết.’”
Bấy giờ, đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo:
“Lâu xa về thời quá khứ có vị vua tên là Kính Diện.16
Một hôm nhà vua tập họp những người mù lại một
chỗ và hỏi: ‘Này những người mù từ khi mới sinh,
các ngươi có biết con voi không?’ Họ đáp: ‘Tâu đại
vương, chúng tôi không biết!’ Nhà vua lại hỏi: ‘Các

14
Hán: du hành 遊 行, thường được hiểu là an trú, sống, tồn tại hay
lưu ngụ.
15
Trong bản Hán: mạng 命; có lẽ tử 死 nhưng chép nhầm. Xem
cht. 211.
16
Kính Diện 鏡面; T 23: Bất Hiện Diện 不現面. Pl.: Ādāsamukha,
J. ii. 297-310.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ngươi có muốn biết hình loại con voi ra sao không?’
Họ đáp: ‘Muốn biết.’ Bấy giờ nhà vua ra lệnh cho
người hầu dắt con voi đến, và bảo những người mù
này dùng tay của mình sờ thử. Trong đó có người sờ
trúng vòi voi, thì vua nói rằng đấy là con voi; có người
sờ trúng ngà voi, có người sờ trúng tai voi, có người
sờ trúng đầu voi, có người sờ trúng lưng voi, có người
sờ trúng bụng voi, có người sờ trúng bắp đùi voi, có
người sờ trúng cái chân voi, có người sờ trúng bàn
chân voi, có người sờ trúng đuôi voi, thì vua cứ theo
chỗ sờ được của họ mà bảo: ‘Đó là con voi.’
“Rồi vua Kính Diện liền ra lệnh dắt voi lui, và hỏi
những người mù: ‘Voi giống như cái gì?’ Trong
những người mù này, người sờ trúng vòi thì bảo voi
giống như cái càng xe bị cong; người sờ trúng ngà
thì bảo voi giống như cái chày; người sờ trúng tai thì
bảo voi giống như cái nia; người sờ trúng đầu thì bảo
voi giống như cái vạc; người sờ trúng lưng thì bảo
voi giống như gò đất; người sờ trúng bụng thì bảo voi
giống như bức tường; người sờ trúng bắp đùi thì bảo
voi giống như gốc cây; người sờ trúng cái chân thì
bảo voi giống như trụ cột; người sờ trúng bàn chân
thì bảo voi giống như cái cối; người sờ trúng đuôi thì
bảo voi giống như cây chổi. Họ tranh cãi nhau về việc
đúng sai, người này bảo như vậy, người kia bảo không
phải như vậy, [129a] vân, vân và vân, vân không dứt,
đưa đến việc đấu tranh nhau.
“Lúc ấy nhà vua thấy vậy, hoan hỷ cười to. Rồi thì,
vua Kính Diện nói bài tụng:
Những người mù tụ tập,
Tranh cãi tại nơi này,

Thân voi vốn một thể,
Tưởng khác, sinh thị phi.”
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Các dị học ngoại đạo lại cũng như vậy; không biết
Khổ đế, không biết Tập đế, Diệt đế, và Đạo đế, sinh
ra những kiến giải khác nhau, tranh chấp thị phi với
nhau. Họ tự cho mình là đúng, nên đưa đến mọi việc
tranh tụng. Nếu có Sa-môn, Bà-la-môn nào có thể biết
như thật về Khổ Thánh đế, khổ Tập Thánh đế, Khổ
diệt Thánh đế, và Khổ xuất yếu Thánh đế, những vị
ấy sẽ tự tư duy, và khéo cùng nhau hòa hợp, cùng một
lãnh thọ, cùng một Thầy học, như nước với sữa, thì
pháp Phật mới rực rỡ, sống an lạc lâu dài.”
Bấy giờ đức Thế Tôn nói bài kệ:
Nếu người không biết khổ,
Không biết chỗ khổ sinh;
Lại cũng không biết khổ,
Sẽ diệt tận ở đâu;
Lại cũng không thể biết,
Con đường diệt khổ tập;
Thì mất tâm giải thoát,
Tuệ giải thoát cũng mất.
Không thể biết gốc khổ,
Nguồn sinh, già, bệnh, chết.
Nếu biết thật về khổ,
Biết nhân sinh ra khổ;
Cũng biết rõ khổ kia,
Sẽ diệt tận nơi nào;
Lại hay khéo phân biệt,
Con đường diệt khổ tập;

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Thì được tâm giải thoát,
Tuệ giải thoát cũng vậy.
Người này chấm dứt được,
Cội gốc của khổ ấm;
Hết sinh, già, bệnh, chết,
Nguồn gốc của thủ, hữu.”17
Này các Tỳ-kheo, cho nên các ngươi nên siêng cầu
phương tiện tư duy về Khổ Thánh đế, Khổ tập Thánh
đế, Khổ diệt Thánh đế, và Khổ xuất yếu Thánh đế.18

17
Thọ hữu 受有, tức thủ (Pl.: upādāna) và hữu (bhava).
18
Bản Hán, hết quyển 19.

Phẩm 6: A-TU-LA1
[129b2] Phật bảo các Tỳ kheo:
“Trong đáy nước biển lớn ở phía Bắc của núi Tu-di, có
một thành của La-ha A-tu-la,2 bề ngang rộng khoảng
tám vạn do-tuần, thành của nó có bảy lớp, bảy lớp lan
can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang điểm chung
quanh đều bằng bảy thứ báu tạo thành. Chiều cao của
thành là ba nghìn do-tuần, rộng hai nghìn do-tuần.
Cửa thành của nó cao một nghìn do-tuần, rộng cũng
một nghìn do-tuần. Thành vàng thì cửa bạc, thành bạc
thì cửa vàng,… (cho đến), vô số các loài chim cùng
nhau ríu rít, cũng lại như trên.3
Tiểu thành, chỗ ngự trị của vị vua A-tu-la này ở ngay
trong thành lớn có tên là Luân-thâu-ma-bạt-tra,4 dọc
ngang sáu vạn do-tuần. Thành của nó gồm bảy lớp,
bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang
điểm chung quang bằng bảy thứ báu tạo thành. Thành
cao ba nghìn do-tuần, rộng hai nghìn do-tuần. Cửa
thành của nó cao hai nghìn do-tuần, rộng một nghìn

* 第四分世記經阿須倫品第六
1
Hán: A-tu-luân 阿須倫, đây đọc theo phiên âm thông dụng: A-tu-
la 阿 修 羅. Pl. = Skt. Asura
2
La-ha A-tu-luân 羅呵阿須倫; có lẽ Pl.: Rāhu-asura, A-tu-la gây
nguyệt thực. T 23: A-tu-la La-hô 羅呼 (Rāhu) ở phía Bắc của Sa-
đa-thi-lị. A-tu-luân tên là Sao-đa-thi-lị 抄多尸利 (Sapta-śrī?) ở
sâu 40 vạn dặm dưới núi Tu-di. T 24: phía Đông Tu-di có A-tu-la
vương là Tì-ma-chất-đa-la 鞞摩質多羅阿修羅王.(Pl.: Vepacitti/
Vemacitra)
3
Như các mẫu mô tả trong phẩm 1.
4
Luân-thâu-ma-bạt-đà 輪輸摩跋陀. T 24: Thiết-ma-bà-đế 設摩
婆帝.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

do-tuần. Thành vàng thì cửa bạc, thành bạc thì cửa
vàng,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ríu
rít, cũng lại như trên.
“Ở trong thành này, xây dựng riêng nhà hội nghị
có tên là Thất-thi-lị-sa,5 bảy lớp tường hào, bảy lớp
lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang điểm
chung quanh bằng bảy thứ báu tạo thành. Nền nhà
hội nghị hoàn toàn dùng bằng xa cừ; cột nhà, xà nhà
hoàn toàn đều dùng bảy báu. Chu vi những trụ cột ở
chính giữa một nghìn do-tuần, cao một vạn do-tuần.
Ở dưới những trụ cột này có tòa Chính pháp,6 dọc
ngang bảy trăm do-tuần, đều dùng bảy báu chạm trổ
mà thành. Nhà này có bốn cửa, được bao quanh bằng
bảy lớp đình thềm lan can,7 bảy lớp lan can, bảy lớp
lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng
bảy báu,… (cho đến), các loài chim cùng nhau ríu rít,
cũng lại như đã kể.
“Ở phía Bắc nhà hội nghị này có cung điện A-tu-la,
dọc ngang một vạn do-tuần. Cung điện có bảy lớp
tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng
cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy báu,… (cho
đến), vô số các loài chim cùng nhau ríu rít, cũng như
đã kể.

5
Thất Thi-lị (lợi)-sa 七尸利沙. T 24: Thất Đầu 七頭. Skt. Sapta-
śīrṣa. Cf. T 1(1) kinh Đại bản: Phật Câu-lưu-tôn ngồi dưới cây
thi-lị-sa (Pl. sirīsa) mà thành Chánh giác. Cf. Pl. D.23 (Sớ giải
Pāli) trên trời Tứ thiên vương có cây sirīsa (thi-lị-sa). Nhất thiết
kinh âm nghĩa 8 (T 2128): Thi-lị-sa , dịch là cát tường 吉祥, tức
cây hợp hôn 合昏樹.
6
Chánh pháp tòa 正法座. T 24: một cột báu 一寶柱.
7
Lan thuẫn giai đình 欄楯階亭.

“Phía Đông nhà hội nghị này có một khu rừng vườn
tên là Sa-la,8 dọc ngang một vạn do-tuần. Vườn có
bảy lớp tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp
hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy báu,…
(cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ríu rít, cũng
lại như đã kể.
“Phía Nam nhà hội nghị này có một khu vườn rừng
tên là Cực Diệu,9 dọc ngang một vạn do-tuần như
vườn Sa-la.
“Phía Tây nhà hội nghị có một khu vườn rừng tên là
Thiểm-ma,10 dọc [129c] ngang một vạn do-tuần cũng
như vườn rừng Sa-la.
“Phía Bắc nhà hội nghị này có một khu vườn rừng,
tên là Nhạc lâm,11 bề ngang một vạn do-tuần cũng như
vườn rừng Sa-la.
“Giữa hai khu vườn Sa-la và Cực diệu có cây Trú độ,12
vây bên dưới là bảy do-tuần cao thì một trăm do-tuần,
cành lá vươn ra bốn phía cỡ năm mươi do-tuần, cây
có bảy lớp bờ tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy
báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ríu

8
Sa-la viên lâm 娑羅園林. Skt. Sālavana.
9
Cực diệu viên lâm 極妙園林. Cf. T 24: rừng Nan-đà-na 難陀那林
(phía Nam), Skt. Nandana-vana.
10
Thiểm-ma 晱 摩. T 25: Xa-ma-lê lâm 奢摩梨林 (phía Nam).
11
Nhạc lâm 樂 林. Cf. T 24: rừng Câu-Tì-đà-la 俱毘陀羅, ở phía
Tây; Skt. Kovidāra.
12
Trú độ thọ 晝度樹; Pl.: pāricchattaka; Skt. pārijataka. Cf. T 24:
khoảng giữa rừng Nan-đà-na (phía Nam) và Câu-tì-đà-la (phía Tây)
có cây lớn tên Tô-chất-đát-la-ba-tra-la 蘇質怛邏波吒羅; Skt. Su-
citrapatra?

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

rít, cũng lại như đã kể. Lại nữa, giữa hai khu vườn Thiểm-ma và Nhạc-lâm này có ao Bạt-nan-đà,13 nước của nó trong mát, không có cáu bẩn, hào báu bảy lớp, chung quanh cạnh thềm là bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu. Ở trong ao này sinh ra bốn loài hoa, lá hoa bề ngang rộng một do-tuần, hương thơm bay phảng phất cũng một do- tuần; rễ như ổ trục xe, nhựa của nó lưu xuất ra có màu trắng như sữa, vị ngọt như mật, và vô số các loài chim cùng nhau hót líu lo. Hơn nữa, bên cạnh ao này có bảy lớp đình thềm, bảy lớp tường cửa, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau hót líu lo, cũng lại như vậy. “Cung điện thần hạ của vua A-tu-la, dọc ngang một vạn do-tuần, rồi chín nghìn, tám nghìn, và cho đến cung điện nhỏ nhất là một nghìn do-tuần. Cung điện có bảy lớp tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau hót líu lo, cũng lại như vậy. “Cung điện của Tiểu A-tu-la, dọc ngang một nghìn do-tuần, rồi chín trăm, tám trăm, và cho đến cung điện cực nhỏ là một trăm do-tuần. Cung điện có bảy lớp tường, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau hót líu lo, cũng

13 Bạt-nan-đà 跋難陀. T 24: khoảng giữa rừng Sa-la và Xa-ma-lê có ao lớn tên là Nan-đà 難陀; Skt. Nandā.

lại như vậy.
“Phía Bắc nhà hội nghị có bảy đường cấp báu dẫn vào
trong cung điện; lại có đường cấp dẫn đến vườn Sa-
la; có đường cấp dẫn đến vườn Cực Diệu; có đường
dẫn đến vườn Thiểm-ma; có đường cấp dẫn đến vườn
Nhạc Lâm; có đường cấp dẫn đến cây Trú Độ; có
đường cấp dẫn đến ao Bạt-nan-đà; có đường cấp dẫn
đến cung điện Đại Thần; có đường cấp dẫn đến cung
điện của Tiểu A-tu-la.
“Nếu khi nào vua A-tu-la muốn đến vườn Sa-la để
ngoạn cảnh, chỉ cần nghĩ đến vua A-tu-la Tì-ma-chất-
đa,14 [130a] khi ấy vua A-tu-la Tì-ma-chất-đa lại tự
nghĩ rằng: ‘Vua La-ha A-tu-la đang nghĩ đến ta.’ Liền
tự sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào xe báu, cùng vô
số người hầu kẻ hạ vây quanh theo sau, đến trước vua
La-ha A-tu-la, đứng một bên.
“Lại khi Vua A-tu-la lại nghĩ đến vua Ba-la-ha A-tu-
la,15 thì vua Ba-la-ha A-tu-la nghĩ rằng: ‘Nay vua đang
nghĩ đến ta.’ Liền tự sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào
xe báu, cùng với vô số kẻ hầu người hạ vây quanh
theo sau đến đứng một bên trước vua La-ha.
“Khi vua A-tu-la lại nghĩ đến vua A-tu-la Thiểm-ma,16
thì vua A-tu-la Thiểm-ma lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay

14
Tì-ma-chất-đa A-tu-la 毗摩質多阿須倫. T 24, T 25: Tì-ma-chất-
đa-la 鞞摩質多囉 có cung thành ở phía Đông Tu-di. Pl.: Vepacitti
Asura, Skt. Vemacitra.
15
Ba-la-ha A-tu-la 波 羅 呵 阿 須 倫; Pl.: Pahārāda Asura, một trong
ba thủ lãnh của Asura. T 23: Ba-đà-ha 波陀呵.
16
Thiểm-ma A-tu-la 晱 摩 阿 須 倫; Pl.: Sambara Asura.; St.
Śambara.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Vua đang nghĩ đến ta.’ Liền tự sửa soạn trang bị đóng ngựa vào xe báu, cùng vô số kẻ hầu người hạ vây quanh theo sau, đến đứng một bên trước vua La-ha. “Khi vua lại nghĩ đến Đại thần của vua A-tu-la, thì Đại thần của A-tu-la lại nghĩ rằng: ‘Nay Vua đang nghĩ đến ta.’ Liền tự sửa soạn trang bị đóng ngựa vào xe báu, cùng vô số kẻ hầu người hạ vây quanh theo sau, đến đứng một bên trước vua La-ha. Lúc này, vua lại nghĩ đến Tiểu A-tu-la, thì Tiểu A-tu-la lại nghĩ rằng: ‘Nay Vua đang nghĩ đến ta.’ Liền tự sửa soạn trang bị cùng mọi người đến đứng một bên trước vua La-ha. “Lúc này, vua La-ha mình mặc áo báu, đóng ngựa vào xe báu, cùng với vô số mọi người vây quanh trước sau đến trong rừng Sa-la, tự nhiên có gió thổi cửa tự mở, tự nhiên gió thổi đất sạch, tự nhiên gió thổi hoa rụng xuống đất, ngập đến đầu gối. Sau khi vua La-ha vào vườn này rồi, cùng nhau vui đùa từ một ngày, hai ngày,… (cho đến), bảy ngày. Sau khi vua đùa xong, liền trở về lại cung điện mình. Sau đó việc ngoạn cảnh đối với vườn Cực Diệu, vườn Thiểm-ma, vườn Nhạc Lâm, cũng lại như vậy. Lúc này, vua La-ha luôn luôn có năm Đại A-tu-la hầu cận và bảo vệ hai bên: một tên là Đề Trì, hai tên là Hùng Lực, ba tên là Võ Di, bốn tên là Đầu Thủ, năm tên là Tồi Phục.17 Năm Đại A-tu-la này luôn luôn hầu cận bảo vệ hai bên. Cung điện của vua La-ha này ở dưới nước biển lớn. Nước

17
Ngũ đại A-tu-la 五 大 阿 須 倫: Đề Trì 提 持, Hùng Lực 雄 力, Võ
Di 武 夷, Đầu Thủ 頭 首, Tồi Phục 摧 伏. T 24, T 25: Tùy Hỷ 隨
喜, Thường Hữu 常有, Thường Túy 常醉, Mâu-chân-lân-đà 牟
真隣陀, Tì-ha-đa-la 鞞呵多羅.

biển ở trên được duy trì bởi bốn thứ gió: một là trụ phong, hai là trì phong, ba là bất động, bốn là kiên cố;18 chúng giữ cho nước biển lớn, treo ngược giữa hư không, giống như mây nổi, cách cung điện A-tu-la một vạn do-tuần, không bao giờ bị rớt. Oai thần, công đức, và phước báo của vua A-tu-la là như vậy.”

18
Tứ phong 四 風: trụ phong 住 風, trì phong 持 風, bất động 不 動
風, kiên cố 堅 固 風. T 23, bốn loại gió 四品風: bất khả hoại 不
可壞風, kiên trụ 堅住風, trì 持風, thượng phong 上風. T 24, T
25: trụ 住, an trú 安住, bất trụy 不墮, lao cố 牢固.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Phẩm 7: TỨ THIÊN VƯƠNG1
[130b02] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Cách phía Đông Tu-di sơn vương một nghìn do-tuần
có thành của Đề-đầu-lại-tra Thiên vương2 tên là Hiền
Thượng,3 dọc ngang sáu nghìn do-tuần. Thành này có
bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng
cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,…
(cho đến), có vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu
lo, cũng lại như đã kể.
“Cách phía Nam Tu-di sơn vương một nghìn do-tuần
có thành của Tì-lâu-lặc Thiên vương4 tên là Thiện
Kiến,5 dọc ngang sáu nghìn do-tuần. Thành này có
bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng
cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,…
(cho đến), có vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu
lo, cũng lại như vậy.
“Cách phía Tây Tu-di sơn vương một nghìn do-tuần
có thành Tỳ-lâu-bà-xoa6 Thiên vương, tên là Chu-la
Thiện kiến,7 dọc ngang sáu nghìn do-tuần. Thành có

* 佛說長阿含第四分世記經四天王品第七
1
Tứ thiên vương 四天王. Pl.: Cātummmahārājikā.
2
Đề-đầu-lại-tra 提頭賴吒, Hán dịch: Trì Quốc. Pl.: Dhataraṭṭha
3
Hiền Thượng 賢上. Skt. Bhadrottama?
4
Tì-lâu-lặc 毗樓勒. T 24, T 25: Tì-lâu-lặc-ca 毘樓勒迦. Hán dịch:
Tăng Trưởng 增 長; Pl.: Virūḷhaka.
5
Thiện Kiến 善 見; T 24, T 25: Thiện hiện 善現. Pl.: Sudassana, Skt.
Sudarśana.
6
Tỳ-lâu-bà (bác)-xoa 毗 樓 婆 (博) 叉. Hán dịch: Quảng Mục 廣 目.
Pl.: Virūpakkha.
7
Chu (châu)-la Thiện kiến 周 羅 善 見. T 24, T 25: Thiện quán 善觀.
Pl.: Cūla- Sudassana. Skt. Cūla-sudarśna.

bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng
cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,…
(cho đến), có vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu
lo, cũng lại như vậy.
“Cách phía Bắc Tu-di sơn vương một nghìn do-tuần
có thành của Tì-sa-môn8 Thiên vương. Vua có ba
thành:9 một tên là Khả Úy, hai là Thiên Kính, ba là
Chúng Qui; mỗi thành dọc ngang sáu nghìn do-tuần.
Thành này có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy
thứ báu,… (cho đến), có vô số các loài chim cùng
nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy.
“Phía Bắc thành Chúng Qui có vườn rừng, tên là Già-
tì-diên-đầu,10 dọc ngang bốn nghìn do-tuần, tường của
vườn có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy
lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ
báu,… (cho đến), có vô số các loài chim cùng nhau ca
hót líu lo, cũng lại như vậy.
Ở quãng giữa vườn và thành có ao tên là Na-lân-ni11
rộng bốn mươi do-tuần. Nước của nó lắng trong không
bợn nhơ. Ven hồ được lát bằng mương nước được làm

8
Tì-sa-môn 毗 沙 門, Hán dịch: Đa Văn 多 聞. Pl.: Vessavaṇa.
9
Ba thành: Khả úy 可 畏, Thiên kính 天 敬, Chúng quy 眾 歸. T 23:
Sa-ma 沙摩, Ba-ca-la-viêt 波迦羅曰, A-ni-bàn 阿尼槃. T 24, T
25: Tỳ-xá-la-bà 毘舍羅婆, Già-bà-bạt-đế 伽婆鉢帝, A-trà-bàn-
đa 阿荼槃多.
10
Già-tì-diên-đầu 伽 毗 延 頭. T 23: Ca-tỉ-diên 迦比延 (tên núi). T
24, T 25: Ca-tì-diên-đa 迦毘延多 (tên vườn).
11
Na-lân-ni 那 鄰 尼. T 23: Na-lị 那利. T 24: Na-trỉ-ni 那稚尼. T
25: Na-trì-ni 那墀尼.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bằng bảy báu; bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy
lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ
báu; hoa sen xanh, vàng, đỏ, trắng, lẫn lộn màu sắc ở
trong đó, ánh sáng phản chiếu cả nửa do-tuần, hương
thơm phảng phất nghe khắp cả nửa do-tuần. Vả lại rễ
của nó lớn như ổ trục xe. Nhựa của nó lưu xuất ra màu
trắng như sữa, và có vị ngọt như mật,… (cho đến), có
vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, lại cũng
như vậy.
“Trừ cung điện mặt trời, mặt trăng ra, cung điện của
các Tứ thiên vương, rộng độ bốn mươi do-tuần. Tường
cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
[130c] bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh
bằng bảy thứ báu,… (cho đến), có vô số các loài chim
cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy.
“Các cung điện này rộng bốn mươi do-tuần, hai mươi
do-tuần, và nhỏ nhất bề ngang rộng năm do-tuần. Từ
thành Chúng Qui có đường cấp báu dẫn đến thành
Hiền Thượng; lại có đường cấp dẫn đến thành Thiện
Kiến; lại có đường cấp dẫn đến thành Châu-la Thiện
Kiến; lại có đường cấp dẫn đến thành Khả Úy, thành
Thiên Kính; lại có đường cấp dẫn đến vườn Già-tỳ-
diên-đầu; lại có đường cấp dẫn đến ao Na-lân-ni, lại
có đường cấp dẫn đến cung điện Đại Thần của Tứ
thiên vương.
“Khi Tì-sa-môn Thiên vương muốn đến ngoạn cảnh
tại vườn Già-tì-diên-đầu, thì lập tức nghĩ đến Đề-đầu-
lại Thiên vương; Đề-đầu-lại Thiên vương lại nghĩ
rằng: ‘Hiện tại Tì-sa-môn Thiên vương đang nghĩ đến
ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào

xe báu, cùng với vô số thần Càn-thát-bà12 vây quanh trước sau, đến đứng một bên trước Tì-sa-môn Thiên vương. Khi vua Tì-sa-môn nghĩ đến Tì-lâu-lặc Thiên vương, thì Tì-lâu-lặc Thiên vương lại tự nghĩ rằng: ‘Nay vua Tì-sa-môn đang nghĩ đến ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị đóng ngựa vào xe báu, cùng với vô số thần Cứu-bàn-trà13 vây quanh trước sau, đến đứng một bên trước Tì-sa-môn Thiên vương. Khi vua Tì- sa-môn nghĩ đến Tì-lâu-bà-xoa, thì Tì-lâu-bà-xoa lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện tại Tì-sa-môn Thiên vương đang nghĩ đến ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào xe báu, cùng với vô số Long thần vây quanh trước sau, đến đứng một bên trước vua Tì-sa-môn. Khi vua Tì-sa-môn nghĩ đến Đại thần của Tứ thiên vương, thì Đại thần của Tứ thiên vương lại tự nghĩ rằng: ‘Nay vua Tì-sa-môn đang nghĩ đến ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào xe báu, cùng dẫn theo với vô số chư Thiên, đến đứng một bên trước Tì-sa-môn Thiên vương. “Lúc này, Tì-sa-môn Thiên vương liền sửa soạn trang bị, mặc y báu, đóng ngựa vào xe báu, cùng với vô số trăm nghìn thiên thần đến vườn Tỳ-diên-đầu, tự nhiên có gió thổi cửa tự mở, tự nhiên có gió thổi sạch đất, tự nhiên có gió thổi hoa rụng khắp mặt đất, ngập đến đầu gối. Nhà vua ở trong vườn này cùng nhau vui đùa, từ một ngày, hai ngày,… (cho đến), bảy ngày; sau khi

12
Càn-đạp-hòa 乾 沓 和.
13
Cứu-(cưu)-bàn-trà 究(鳩)盤荼, các thần thuộc hạ của Tì-lâu-lặc.
Pl.: Kumbaṇḍha.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ngoạn cảnh xong trở về cung điện của mình. Vua Tì-
sa-môn luôn luôn có năm vị đại quỷ thần14 hầu cận
bảo vệ hai bên: một là Ban-xà-lâu, hai là Đàn-đà-la,
ba là Hê-ma-bạt-đề, bốn là Đề-kệ-la, năm là Tu-dật-
lộ-ma, năm vị quỷ thần này luôn luôn theo hầu bảo
vệ. Oai thần, công đức, phước báo của vua Tì-sa-môn
là như vậy.”

14
Ngũ đại quỷ thần 五大鬼神 (Pl.: Pañca mahāyakkhā): Bàn-xà-lâu
盤闍樓, Đàn-đà-la 檀陀羅 (Daṇḍadhāra), Hê-ma-bạt-đà 醯摩跋
陀 (Skt. Hemaparvata), Đề-kệ-la 提偈羅, Tu-dật-lộ-ma 修逸路摩
(Skt. Suciloma). T 24: Ngũ Trượng 五丈, Khoáng Dã 曠野, Kim
Sơn 金山, Trường Thân 長身, Châm Mao 針毛.

Phẩm 8: ĐAO-LỊ THIÊN1
[131a4] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Trên đỉnh Tu-di sơn vương có thành của trời Tam
thập tam. Thành dọc ngang rộng tám vạn do-tuần; có
bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp
hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ
báu. Thành cao một trăm do-tuần, phần trên rộng sáu
mươi do-tuần. Cửa thành cao sáu mươi do-tuần, rộng
ba mươi do-tuần. Cách nhau năm trăm do-tuần là có
một cái cửa; tại mỗi cửa này có năm trăm quỷ thần
giữ gìn bảo vệ trời Tam thập tam. Thành bằng vàng
thì cửa bằng bạc, thành bạc thì cửa vàng,… (cho đến),
vô số các loài chim cùng nhau ca hót bi thương, cũng
lại như vậy.
“Trong thành lớn này lại có thành nhỏ, dọc ngang
rộng sáu vạn do-tuần. Thành có bảy lớp với bảy lớp
lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng
chung quanh bằng bảy thứ báu. Thành cao một trăm
do-tuần, rộng sáu mươi do-tuần. Cửa thành cách
nhau năm trăm do-tuần, cao sáu mươi do-tuần, rộng
ba mươi do-tuần; tại mỗi cửa thành có năm trăm quỷ
thần thị vệ tại bên cửa, để giữ gìn trời Tam thập tam.
Thành bằng vàng thì cửa bằng bạc, thành bằng bạc
thì cửa bằng vàng; thành bằng thủy tinh thì cửa bằng
lưu ly, thành bằng lưu ly thì cửa bằng thủy tinh; thành
bằng xích châu thì cửa bằng mã não, thành bằng mã
não thì cửa bằng xích châu; thành bằng xa cừ thì cửa

* 佛說長阿含第四分世記經忉利天品第八
1
Đao-lị thiên 忉利天, Hán dịch: Tam thập tam thiên. Pl.: Tāvatiṃsa,
Skt. Trāyastiṃsa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bằng các thứ báu khác. “Về lan can này: nếu lan can bằng vàng thì tam cấp bằng bạc, lan can bằng bạc thì tam cấp bằng vàng; lan can bằng thủy tinh thì tam cấp bằng lưu ly, lan can bằng lưu ly thì tam cấp bằng thủy tinh; lan can bằng xích châu thì tam cấp bằng mã não, lan can bằng mã não thì tam cấp bằng xích châu; lan can bằng xa cừ thì tam cấp bằng các thứ báu khác. Trên những lan can này có lưới báu; dưới lưới vàng thì treo linh bạc, dưới lưới bạc thì treo linh vàng; lưới bằng lưu ly thì treo linh bằng thủy tinh, lưới bằng thủy tinh thì treo linh bằng lưu ly; lưới bằng xích châu thì treo linh bằng mã não, lưới bằng mã não thì treo linh bằng xích châu; lưới bằng xa cừ thì treo linh bằng các thứ báu khác. Về cây vàng: nếu rễ vàng, cành vàng thì lá hoa bằng bạc ròng. Về cây bạc: nếu rễ bạc, cành bạc thì lá hoa bằng vàng ròng. Về cây thủy tinh: nếu rễ, cành bằng thủy tinh thì lá, hoa bằng lưu ly. Về cây lưu ly: nếu rễ, cành bằng lưu ly thì lá hoa bằng thủy tinh. Về cây xích châu: nếu rễ, cành bằng xích châu thì lá hoa bằng mã não. Về cây mã não: nếu rễ, cành bằng mã não thì lá hoa bằng xích châu. Về cây xa cừ: nếu rễ, cành bằng xa cừ thì lá hoa bằng các thứ báu khác. “Về bảy lớp thành này: thành có bốn [131b] cửa, cửa có lan can. Trên bảy lớp thành đều có đền đài, lầu các bao bọc chung quanh, có vườn rừng ao tắm, sinh ra các loài hoa quí nhiều màu sắc xen lẫn nhau, cây báu thành hàng, hoa trái tốt tươi đầy dẫy, hương thơm bay phảng phất khắp nơi làm đẹp lòng mọi người. Có chim le le, chim nhạn, uyên ương, cùng các loài chim kì lạ, vô số hàng nghìn loại, cùng nhau ca hót.

“Khoảng giữa bên ngoài thành nhỏ này có cung điện của Long vương Y-la-bát,2 dọc ngang rộng sáu nghìn do-tuần. Vách tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,… (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. “Trong thành Thiện Kiến3 này có Thiện pháp đường,4 dọc ngang một trăm do-tuần; có bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung qua- nh bằng bảy thứ báu. Nền nhà hoàn toàn bằng vàng ròng, trên mặt phủ lưu ly. Chu vi những cây cột trong nhà này là mười do-tuần, cao một trăm do-tuần, dưới những trụ cột của ngôi nhà này là nơi đặt ngự tòa của Thiên đế,5 bề ngang rộng độ một do-tuần, có nhiều màu sắc xen lẫn nhau được tạo thành bởi bảy thứ báu. Ngự tòa này êm ái, mềm mại như lụa trời, và bên tả bên hữu, giáp hai bên tòa, có mười sáu chỗ ngồi. “Pháp đường này có bốn cửa; chung quanh là lan can bằng bảy thứ báu. Đường cấp của ngôi nhà này dọc ngang năm trăm do-tuần, có bảy lớp cửa ngoài, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các

2
Y-la-bát long vương 伊羅鉢龍王. T 24: Y-la-bát-na đại long tượng
vương 伊羅鉢那大龍象王. Pl.: Erakapatta.
3
Thiện Kiến thành 善 見 城. T 23: Tu-đà-diên 須陀延. Pl.: Sudassana-
devanagara; Skt. Sudarśana.
4
Thiện pháp đường 善 法 唐. T 23: Tham nghị điện xá 參議殿舍. Pl.:
Sudhammā-sālā, Skt. Sudharmā devasabhā.
5
Thiên đế 天 帝, tức Thiên đế Thích 天 帝 釋, hay Thích Đề-hoàn
Nhân 釋 提 桓 因, chúa tể các thiên thần trời Đao lị (Pl.: Tāvatiṃsa).
Pl.: Sakka devānam Inda.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. “Phía Bắc ngôi nhà Thiện Kiến6 có cung điện Đế Thích, dọc ngang một nghìn do-tuần; tường vách cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. “Phía Đông ngôi nhà Thiện Kiến có vườn rừng tên là Thô Sáp,7 ngang rộng độ một nghìn do-tuần; tường vách cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Trong vườn Thô Sáp có hai ụ đá do vàng trời trang sức, một gọi là Hiền, hai gọi là Thiện Hiền,8 bề ngang mỗi ụ rộng năm mươi do-tuần, đá này mềm mại, độ mềm mại của nó như vải trời. “Phía Nam cung điện Thiện Kiến có khu vườn tên là Họa Lạc,9 ngang rộng một nghìn do-tuần; vách tường của khu vườn có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng

6
Có lẽ là Thiện pháp đường (P. Sudhamma-sāla) nhưng bị chép
nhầm.
7
Thô Sáp viên lâm 麤 澀 園 林; một trong bốn công viên trên trời Đao-
lị. T 23: Thô Kiên 麤堅. T 24, T 25: vườn Ba-lũ-sa 波婁沙苑Câu-xá,
bốn khu vườn trên Đao-lị: Chúng Xa 眾 車 (Skt. Caitraratha), Thô
Ác 麤 惡 (Skt. Pāruṣyaka), Tạp Lâm 雜 林 (Skt. Miśraka; Pl. Mis-
saka), Hỷ Lâm 喜 林 (Nandana).
8
Hiền 賢, Skt. Bhadra; Thiện Hiền 善 賢, Skt. Subhadra.
9
Họa Lạc 畫 樂, Hán dịch từ Skt. Caitrarata, thay vì Skt. Caitraratha
mà Huyền Tráng dịch là Chúng Xa. Xem cht. 282. T 24, T 25: Tạp
sắc xa 雜色車.

bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau
ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Trong vườn này [131c]
có hai ụ đá bằng bảy thứ báu, một là Họa, hai là Thiện
họa,10 bề ngang mỗi ụ rộng độ năm mươi do-tuần, ụ đá
này mềm mại, độ mềm mại của nó như thiên y.
“Phía Tây ngôi nhà Thiện Kiến có khu vườn tên là
Tạp,11 ngang rộng một nghìn do-tuần, bờ tường của
khu vườn có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp lưới,
bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy
thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca
hót líu lo, cũng lại như vậy.
Trong khu vườn này có hai ụ đá, một là Thiện Kiến,
hai là Thuận Thiện Kiến,12 do vàng trời trang sức và
do bảy báu tạo thành, bề ngang mỗi ụ rộng độ năm
mươi do-tuần, ụ đá này mềm mại, và độ mềm mại của
nó như thiên y.
“Phía Bắc ngôi nhà Thiện Kiến có khu vườn tên là
Đại Hỷ,13 ngang rộng một nghìn do-tuần, bờ tường
của khu vườn có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp
võng lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung qua-
nh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim
cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Trong vườn
này có hai ụ đá, một gọi là Hỷ, hai gọi là Đại Hỷ, do
10
Họa 畫, Skt. Caitra? Thiện Họa 善 畫, Skt. Sucaitra? T 24, T 25:
Tạp sắc 雜色, và Thiện tạp sắc 善雜色.
11
Tạp 雜, tức Tạp lâm; xem cht. 6. T 23: Hội loạn viên 憒亂園. T 24,
T 25: vườn Tạp loạn 雜亂.
12
Thiện Kiến 善見 và Thuận Thiện Kiến 順善見 T 24, T 25: Thiện
Hiện 善現 và Tiểu Thiện Hiện 小善現. T 23: Nan 難陀 và Hòa-nan
和難.
13
Đại Hỷ 大喜, tức Hỷ Lâm; xem cht. 282.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

xa cừ trang sức, ngang rộng năm mươi do-tuần, ụ đá
này mềm mại, độ mềm mại của nó như thiên y.
“Ở quãng giữa vườn Thô Sáp và vườn Họa Lạc có ao
Nan-đà,14 ngang rộng một trăm do-tuần; nước của nó
lắng trong, không có một chút bợn nhơ, chung quanh
bên cạnh thềm là bảy lớp hào báu, bảy lớp lan can,
bảy lớp lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung
quanh bằng bảy thứ báu. Bốn phía hồ này có bốn bậc
thang, chung quanh lan can làm bằng bảy báu,… (cho
đến), có vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo,
lại cũng như vậy.
“Lại nữa trong ao này lại sinh ra bốn loại hoa xanh,
vàng, đỏ, trắng, hồng, xanh nhạt, nhiều màu xen lẫn
nhau; bóng rợp của một lá hoa này che một do-tuần;
hương thơm phảng phất khắp một do-tuần; rễ của nó
như ổ trục xe, nhựa của nó lưu xuất ra có màu trắng
như sữa, vị ngọt như mật. Bốn phía ao này lại có
những khu vườn.
“Giữa hai khu vườn Tạp và khu vườn Đại Hỷ có cây
tên là Trú Độ,15 chu vi độ bảy do-tuần, cao một trăm
do-tuần, cành lá bao trùm ra bốn phía độ năm mươi
do-tuần, ngoài cây có ngôi đình trống, bề ngang rộng
năm trăm do-tuần, bờ tường của cung điện có bảy lớp,
bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy lớp hàng cây,
trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho

14
Nan-đà trì 難 陀 池. Đoạn dưới, dịch nghĩa là Đại hỷ. Pl.: Nandā-
pokkharaṇī.
15
Trú độ 晝度; Pl.: Pāricchattaka, Skt. Pārijātaka. T 23: Trú quá
độ 晝過度. T 24, 25: Ba-lị-da-đát-la-câu-tì-đà-la 波利夜怛邏
俱毗陀羅.

đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại [132a] như vậy. “Ngoài ra các cung điện khác của Đao-lị thiên, ngang rộng một nghìn do-tuần, tường cung điện có bảy lớp với bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Những cung điện này ngang rộng từ chín trăm, tám trăm cho đến nhỏ nhất là một trăm do-tuần, bờ tường cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. Những cung điện nhỏ, ngang rộng từ một trăm do-tuần, chín mươi, tám mươi, cho đến cực nhỏ là mười hai do- tuần, bờ tường của cung điện có bảy lớp, bảy lớp lan can, bảy lớp võng lưới, bảy lớp hàng cây, trang hoàng chung quanh bằng bảy thứ báu,... (cho đến), vô số các loài chim cùng nhau ca hót líu lo, cũng lại như vậy. “Phía Bắc ngôi nhà Thiện Kiến có hai đường cấp dẫn đến cung điện Đế Thích. Phía Đông ngôi nhà Thiện Kiến có hai đường cấp dẫn đến khu vườn Thô Sáp; lại có hai đường cấp dẫn đến vườn Họa Lạc; lại có đường cấp dẫn đến trong khu vườn Tạp; lại có đường cấp dẫn đến khu vườn Đại Hỷ; lại có đường cấp dẫn đến ao Đại Hỷ;16 lại có đường cấp dẫn đến cây Trú Độ; lại có đường cấp dẫn đến cung điện Tam thập tam thiên;

16 Trên kia, âm là Nan-đà.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

lại có đường cấp dẫn đến cung điện Chư Thiên; lại có đường cấp dẫn đến cung điện Y-la-bát Long vương. “Nếu khi Thiên đế Thích muốn du ngoạn đến trong vườn Thô Sáp, liền nghĩ đến vị Đại thần của trời Tam thập tam, tức thì Đại thần Tam thập tam thiên nghĩ rằng: ‘Hiện nay Đế Thích đang nghĩ đến ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị, đóng ngựa vào xe báu, cùng với vô số mọi người vây quanh trước sau đến đứng một bên trước Đế Thích. Khi Đế Thích nghĩ đến Chư Thiên khác, thì chư Thiên nghĩ rằng: ‘Hiện nay Đế Thích đang nghĩ đến ta.’ Liền tự mình sửa soạn trang bị, cùng với vô số chúng Chư Thiên theo nhau đến đứng một bên trước Đế Thích. Khi Đế Thích nghĩ đến Y-la-bát Long vương, thì Y-la-bát Long vương lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay Đế Thích đang nghĩ đến ta.’ Long vương liền tự biến hóa thân hình ra ba mươi ba cái đầu, mỗi cái đầu có sáu cái răng, mỗi cái răng có bảy hồ tắm, mỗi hồ tắm có bảy hoa sen lớn, mỗi hoa sen có một trăm lá, mỗi lá hoa có bảy ngọc nữ, ca nhạc, múa xướng, đánh trống, khảy đàn, vỗ nhịp ở trên đó. Sau khi vị Long vương biến hóa như vậy rồi, đi đến đứng một bên trước Đế Thích. “Lúc này, Thích Đề-hoàn Nhân mặc vào thân mình những đồ trang sức quý báu cùng anh lạc, ngồi trên đầu thứ nhất của Y-la-bát Long vương, kế đó, hai bên mỗi đầu còn có mười sáu vị thiên vương ở trên đỉnh đầu Long vương này, theo thứ tự mà ngồi. Bấy giờ, Thiên đế Thích cùng với vô số quyến thuộc Chư Thiên vây quanh đến vườn Thô Sáp, tự nhiên có gió thổi cửa tự động mở, tự nhiên có gió thổi khiến cho đất sạch; [132b] tự nhiên có gió thổi làm những đóa hoa rơi

khắp mặt đất, và tích tụ hoa rụng lại ngập đến cả đầu gối. Lúc này Thiên đế Thích ngồi trên hai ụ đá Hiền và Thiện Hiền theo ý thích, còn Ba mươi ba vị thiên vương mỗi người tự theo thứ tự mà ngồi. Lại nữa, có những Chư Thiên không được phép theo hầu để đến tham quan viên quán này, không được vào vườn để vui đùa ngũ dục. Vì sao? Vì công đức mà họ vốn thực hành không đồng. Lại có những Chư Thiên thấy được khu vườn mà không vào được, và không được cùng nhau vui đùa ngũ dục. Vì sao? Vì công đức mà họ vốn thực hành không đồng. Lại có những Chư Thiên thấy được, vào được, nhưng không được cùng nhau vui đùa ngũ dục. Vì sao? Vì công đức mà họ vốn thực hành không đồng. Lại có những Chư Thiên vào được, thấy được, và vui đùa ngũ dục được. Vì sao? Vì công đức mà họ vốn thực hành đồng nhau. “Sau thời gian du hí trong vườn, Chư Thiên đã tự vui ngũ dục, từ một ngày, hai ngày, cho đến bảy ngày, họ đã cùng nhau vui đùa xong, và mỗi người tự trở về cung điện. Khi Thiên đế Thích ngoạn du vườn Họa Lạc, vườn Tạp, vườn Đại Hỷ cũng lại như vậy. “Vì sao gọi là vườn Thô Sáp? Vì lúc vào trong vườn này, thì thân thể trở nên thô nhám.17 Vì sao gọi là vườn Họa Lạc? Vì lúc vào vườn này, thì thân thể tự nhiên có những sắc màu như vẽ18 dùng để vui đùa. Vì sao gọi là vườn Tạp? Vì thường những ngày mùng tám, ngày mười bốn, ngày mười lăm của mỗi tháng, ngoại

17
Thô Sáp 麤 澀, Skt. pāruṣya. Xem cht. 7.
18
Caitrarati, tên vườn theo bản Hán (Xem cht. 282), do ghép citra,
hình dung từ, có màu sắc sặc sỡ; và rati, danh từ, sự vui thích.
Những giải thích này gần với từ Pl.: Cittalatā-vana hơn.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trừ người nữ A-tu-la, các thể nữ được thả tự do để cùng các Thiên tử ở trong vườn này cùng du hí hỗn tạp19 với nhau, cho nên gọi là vườn Tạp. Vì sao gọi là vườn Đại Hỷ? Vì lúc vào vườn này, thì có thể vui đùa một cách hoan hỷ, cho nên gọi là Đại hỷ.20 Vì sao gọi là nhà Thiện Pháp? Vì ở trên ngôi nhà này mà tư duy về pháp vi diệu,21 nhận lãnh cái vui thanh tịnh, cho nên gọi là nhà Thiện Pháp. Vì sao gọi là cây Trú Độ? Vì cây này có vị thần tên là Mạn-đà22 thường thường tấu nhạc để tự vui đùa, cho nên gọi là Trú Độ. Lại nữa, cành nhánh của cây lớn này vươn ra bốn phía, hoa lá rậm rạp tốt tươi như đám mây báu lớn, cho nên gọi là Trú Độ.23 “Hai bên tả hữu của Thích Đề-hoàn Nhân thường có mười đại Thiên tử24 theo sau để hầu hạ và bảo vệ đó là: một tên là Nhân-đà-la, hai tên là Cù-di, ba tên là Tì-lâu, bốn tên là Tì-lâu-bà-đề, năm tên là Đà-la, sáu tên là Bà-la, bảy tên là Kì-bà, tám tên là Linh-hê-nậu,

19
Tên vườn Miśraka (Xem cht. 282) do hình dung từ miśra, được pha
trộn.
20
Tên vườn Nandanavana (Xem cht.282) do hình dung từ nandana,
làm cho vui vẻ.
21
Hán: diệu pháp 妙 法, Skt. sudharma, Pl.: sudhamma.
22
Mạn-đà 漫 陀.
23
Định nghĩa này gần với từ Pl.: Pāricchattaka, hơn là Skt. Pārijātaka hay
Pāriyātra. Do động từ Pl.: pari-cchādeti: che phủ khắp.
24
Thập tử 十 大 天 子, Nhân-đà-la 因 陀 羅, Cù-di 瞿 夷, Tỳ-lâu 毗 樓, Tỳ-
lâu-bà-đề 毗 樓 婆 提, Đà-la 陀 羅, Bà-la 婆 羅, Kì-bà 耆 婆, Linh-hê-nậu
靈 醯 嵬, Vật-la 物 羅, Nan-đầu 難 頭. T 23: Căn 根, Câu-giới 具戒, Tỉ-
lưu 比流, Tỉ-lưu-tàng 比流藏, A-lưu 阿流, ba-lưu 波流, Lị-hằng 利桓,
Lâu-hán 樓漢, Câu-hòa-nan 拘和難, Nan 難. T 24, 25: Nhân-đà-la-ca
因陀羅迦, Cù-ba-ca 瞿波迦,Tần-đầu-ca 頻頭迦, Tần-đầu-bà-ca 頻頭
婆迦, A-câu-tra-ca 阿俱吒迦, Tra-đo-đa-ca 吒都多迦, Thì-bà-ca 時婆
迦, Hồ-lô-kì-na 胡盧祇那, Nan-trà-ca 難茶迦, Hồ-lô-bà-ca 胡盧婆迦.

chín tên là Vật-la, mười tên là Nan-đầu. Thích Đề- hoàn Nhân có thần lực lớn và oai đức như vậy. Các loại hoa mọc trong nước mà người Diêm-phù-đề quí như: Ưu-bát-la, bát-đầu-ma, câu-vật-đầu, phân-đà- lị, tu-càn-đầu, [132c] hương thơm của chúng thanh khiết nhẹ nhàng. Cũng vậy, các loại hoa mọc ra trên đất liền; đó là: Giải thoát hoa, chiêm-bặc-hoa, bà-la-đà-hoa, tu- mạn-châu-na hoa,25 bà-sư hoa, đồng nữ hoa. Giống như những hoa sinh ra ở nước, ở đất liền, thì những hoa sinh ra ở Câu-da-ni, Uất-đan-viết, Phất-vu-đãi, Long cung, Kim sí điểu cung cũng lại như vậy. Những hoa sinh ra ở trong thủy cung của A-tu-la: Hoa ưu-bát-la, hoa bát-đầu- ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lợi, hương thơm của chúng nhẹ nhàng thanh khiết. Những hoa sinh ra nơi đất liền: hoa thù-hảo, hoa tần-phù, hoa đại tần-phù, hoa già- già-lợi, hoa đại già-già-lợi, hoa mạn-đà-la, hoa đại mạn- đà-la. Những hoa sinh ra ở nước, ở đất liền này được Tứ thiên vương, Tam thập tam thiên, Diệm-ma thiên, Đâu- suất thiên, Hóa tự tại thiên, Tha hóa tự tại thiên yêu quý cũng lại như vậy. “Cõi Trời có mười loại pháp; đó là: một, bay đi không hạn số; hai, bay đến không hạn số; ba, đi vô ngại; bốn, đến vô ngại; năm, thân Trời không có da, xương, gân, mạch, máu, thịt; sáu, thân không có việc đại, tiểu tiện bất tịnh; bảy, thân không mệt nhọc; tám, thiên nữ không sinh đẻ; chín, mắt Trời không nháy; mười, thân tùy thuộc vào màu sắc của ý mình, như thích xanh thì hiện xanh, thích vàng thì vàng, đỏ, trắng và các màu khác tùy theo ý mình mà hiện. Đó là mười pháp của Chư Thiên.

25 Có lẽ bản Hán chép dư chữ châu.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Con người có bảy màu sắc, đó là: Có người màu lửa, có người màu xanh, có người màu vàng, có người màu đỏ, có người màu đen, có người màu trắng. Chư Thiên, A-tu-la cũng có bảy màu sắc như vậy. “Các Tỳ-kheo, ánh sáng của con đom đóm không bằng đèn, nến; ánh sáng của đèn, nến không bằng bó đuốc; ánh sáng của bó đuốc không bằng đống lửa; ánh sáng của đống lửa không bằng ánh sáng của sắc thân, y phục, anh lạc, thành quách, cung điện của Tứ thiên vương; ánh sáng của sắc thân, y phục, anh lạc, thành quách, cung điện của Tứ thiên vương không bằng ánh sáng của Tam thập tam thiên; ánh sáng của Tam thập tam thiên không bằng ánh sáng của Diệm-ma thiên; ánh sáng của Diệm- ma thiên không bằng ánh sáng của Đâu-suất thiên, ánh sáng của Đâu-suất thiên không bằng ánh sáng của Hóa tự tại thiên; ánh sáng của Hóa tự tại thiên không bằng ánh sáng của Tha Hóa tự tại thiên; ánh sáng của Tha Hóa tự tại thiên không bằng ánh sáng của sắc thân, y phục, cung điện Phạm-ca-di thiên; ánh sáng của sắc thân, y phục, cung điện Phạm-ca-di thiên không bằng ánh sáng của Quang âm thiên; ánh sáng của Quang âm thiên không bằng ánh sáng của Biến tịnh thiên; ánh sáng của Biến tịnh thiên không bằng ánh sáng của Quả thật thiên; [133a] ánh sáng của Quả thật thiên không bằng ánh sáng của Vô tưởng thiên; ánh sáng của Vô tưởng thiên không bằng ánh sáng của Vô phiền thiên; ánh sáng của Vô phiền thiên không bằng ánh sáng của Vô nhiệt thiên; ánh sáng của Vô nhiệt thiên không bằng ánh sáng của Thiện kiến thiên; ánh sáng của Thiện kiến thiên không bằng ánh sáng của Thiện hiện thiên; ánh sáng của Thiện hiện thiên không bằng ánh sáng của Sắc

cứu cánh thiên; ánh sáng của Sắc cứu cánh thiên không bằng ánh sáng của Tha hóa tự tại thiên; ánh sáng của Tha hóa tự tại thiên không bằng ánh sáng của Phật. Từ ánh sáng của con đom đóm đến ánh sáng của Phật, mà kết hợp những thứ ánh sáng như vậy lại, thì cũng không bằng ánh sáng của Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, và Đạo đế. Cho nên, các Tỳ-kheo, muốn tầm cầu ánh sáng, thì phải cầu ánh sáng của Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, và Đạo đế. Các ngươi nên như vậy mà tu hành. “Thân người ở cõi Diêm-phù-đề cao ba khủy tay rưỡi; y (phục) dài bảy khủy tay, rộng ba khủy tay rưỡi.26 Thân người ở Cù-da-ni, Phất-vu-đãi cũng cao ba khủy tay; y (phục) dài bảy khủy tay, rộng ba khủy tay rưỡi. Thân người Uất-đan-viết cao bảy khủy tay; y dài mười bốn khủy tay, rộng bảy khủy tay. Thân A-tu-la cao một do-tuần; y dài hai do-tuần, rộng một do-tuần, y dày sáu lạng. Thân của Tứ thiên vương cao nửa do-tuần; y dài một do-tuần, rộng nửa do-tuần, y dày nửa lạng. Thân của Đao-lị thiên cao một do-tuần; y dài hai do-tuần, rộng một do-tuần, y dày sáu lạng. Thân của Diệm-ma thiên cao hai do-tuần; y dài bốn do-tuần, rộng hai do-tuần, y dày ba lạng. Thân của Đâu-suất thiên cao bốn do-tuần; y dài tám do-tuần, rộng bốn do-tuần, y dày một lạng rưỡi. Hóa tự tại thiên cao tám do-tuần; y dài mười sáu do-tuần, rộng tám do-tuần, y dày một lạng. Thân của Tha hóa tự tại thiên cao mười sáu do-tuần; y dài ba mươi hai do-tuần, rộng mười sáu do-tuần, y dày nửa lạng. Từ chư thiên trở lên, mỗi nơi tùy theo thân hình của họ mà mặc y phục. “Tuổi thọ của người Diêm-phù-đề là một trăm năm, ít

26 Kích thước trung bình khăn quấn của người Ấn Độ.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ai vượt qua khỏi; mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của người Câu-da-ni là hai trăm năm, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của người Phất-vu- đãi là ba trăm năm, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của người Uất-đan-viết là một nghìn năm, không có tăng hay giảm. Tuổi thọ của ngạ quỷ là bảy vạn năm, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của loài rồng, và Kim-sí điểu là một kiếp, hoặc có giảm đi. Tuổi thọ của A-tu-la là một nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Tứ thiên vương là năm trăm năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Đao-lị thiên là một nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. [133b] Tuổi thọ của Diệm-ma thiên là hai nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Đâu-suất thiên là bốn nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Hóa tự tại thiên là tám nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Tha hóa tự tại thiên là sáu nghìn năm của cõi trời, ít ai vượt qua khỏi, mà phần nhiều là dưới. Tuổi thọ của Phạm-ca-di thiên là một kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Quang âm thiên là hai kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Biến tịnh thiên là ba kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Quả thật thiên là bốn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Vô tưởng thiên là năm trăm kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Vô tạo thiên là một nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Vô nhiệt thiên là hai nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Thiện kiến thiên là ba nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Đại Thiện kiến thiên là

bốn nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Sắc cứu cánh thiên là năm nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Không vô biên xứ thiên là một vạn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Thức vô biên xứ thiên là hai vạn một nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Vô sở hữu xứ thiên là bốn vạn hai nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Tuổi thọ của Phi tưởng phi phi tưởng thiên là tám vạn bốn nghìn kiếp, hoặc có giảm bớt. Trong giới hạn ấy, được gọi là chúng sinh; trong giới hạn ấy được gọi là tuổi thọ; trong giới hạn ấy được gọi là thế giới; trong giới hạn ấy là sự luân chuyển của tập hợp uẩn, xứ, giới, qua lại trong các cõi, sinh, già, bệnh, chết.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Tất cả chúng sinh do bốn loại thức ăn mà tồn tại. Một là đoàn thực có thô có tế.27 Hai là xúc thực. Ba là ý tư thực. Bốn là thức thực. Những loại thức ăn này chúng sinh ăn không giống nhau. Như người cõi Diêm-phù-đề dùng các loại cơm, bột, cá thịt, gọi là loại đoàn thực.28 Y phục, tắm giặt, được gọi là tế hoạt thực.29 Người Câu-da- ni, Phất-vu-đãi cũng ăn các loại cơm, bột, cá thịt được gọi là đoàn thực; y phục, tắm giặt là tế hoạt thực. Người Uất-đan-viết thì chỉ ăn lúa gạo chín tự nhiên, đầy đủ vị trời lấy làm đoàn thực; cũng lấy y phục, tắm giặt làm tế

27
Hán: đoàn tế hoạt thực 摶 細 滑 食. Pl.: kabaḷikāro āhāro olāriko vā
sukhumo. Xem T 1(9) kinh Chúng tập.
28
Chỉ thực phẩm vật chất: thức ăn được nắn thành viên, do tục ăn bốc
của người Ấn.
29
Tham chiếu, Câu xá 10: đoạn thực 段 食 (Skt. kavaḍīkāra āhāra; Pl.:
kabaḷikāro āhāro) có hai loại: thô (Skt. audārika, Pl.: olāriko) và tế
(Skt. sūkṣuma, Pl.: sukhumo): (…) như thức ăn Chư Thiên được gọi
là tế, vì không phải bài tiết.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

hoạt thực. Loài rồng, Kim-sí điểu, thì ăn các con giải, con đà, con cá, con ba-ba lấy làm đoàn thực, và tắm gội, y phục làm tế hoạt thực. A-tu-la thì ăn đoàn thực sạch30 lấy làm đoàn thực, và lấy tắm giặt, y phục làm tế hoạt thực. Tứ thiên vương, Đao-lị thiên, Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa tự tại thiên, Tha hóa tự tại thiên ăn loại đoàn thực sạch lấy làm đoàn thực, và tắm giặt, y phục làm tế hoạt thực. Chư Thiên từ đây trở lên dùng hỷ lạc thiền định làm thức ăn. [133c] “Những chúng sinh nào dùng xúc thực? Những chúng sinh, sinh ra từ trứng dùng xúc thực. “Những chúng sinh nào dùng ý tư thực? Có chúng sinh nhờ vào ý tư thực mà được tồn tại, tăng trưởng các căn, tuổi thọ không dứt, đó là ý tư thực. “Những chúng sinh nào dùng thức thực? Những chúng sinh ở địa ngục và cõi Vô sắc thiên, những loại chúng sinh này dùng thức thực. “Người cõi Diêm-phù-đề dùng các thứ vàng bạc, đồ quý báu, lúa gạo, lụa là, nô bộc để mưu sinh buôn bán mà tự nuôi sống. Người Câu-da-ni dùng bò, dê, châu báu để trao đổi mà nuôi sống. Người Phất-vu- đãi dùng thóc, vải, châu ngọc31 để trao đổi mà tự nuôi sống. Người Uất-đan-viết tuy không dùng cách trao đổi nhưng cũng mưu sinh để tự nuôi sống. “Người cõi Diêm-phù-đề có sự mai mối hôn nhân, con trai lấy vợ, con gái lấy chồng. Người Câu-da-ni,

30
Tịnh đoàn thực 淨 摶 食.
31
Hán: châu ky 珠 璣, chỉ chung cho các kim loại quý làm vật
ngang giá.

và người Phất-vu-đãi, cũng có mai mối hôn nhân, con trai lấy vợ, con gái lấy chồng. Người Uất-đan-viết, thì không có vấn đề hôn nhân, không có sự lấy chồng, lấy vợ của con trai và con gái. Loài rồng và Kim-sí điểu cùng A-tu-la, thì cũng có hôn nhân, có giá thú giữa con trai và con gái. Tứ thiên vương, Đao-lị thiên,… (cho đến), Tha hóa tự tại thiên cũng có hôn nhân, và có giá thú giữa người nam và người nữ. Chư Thiên từ đây trở lên không còn có nam và nữ. “Người cõi Diêm-phù-đề, vì giữa nam và nữ giao hội nhau, thân và thân xúc chạm nhau, nên sinh ra âm dương. Những người Câu-da-ni, người Phất-vu-đãi, người Uất-đan-viết cũng dùng thân với thân xúc chạm nhau nên cũng sinh ra âm dương. Các loài rồng, Kim- sí điểu cũng dùng thân với thân xúc chạm nhau nên cũng sinh ra âm dương. Loài A-tu-la thì thân với thân gần gũi nhau phát sinh khí mà trở thành âm dương. Tứ thiên vương, Đao-lị thiên thì cũng lại như vậy. Diệm- ma thiên, thì gần gũi nhau mà thành âm dương. Đâu- suất thiên thì cầm tay nhau mà thành âm dương. Hóa tự tại thiên thì nhìn kỹ nhau mà thành âm dương. Tha hóa tự tại thiên thì láy mắt nhìn nhau mà thành âm dương. Chư Thiên từ đây trở lên thì không còn dâm dục nữa. “Nếu có chúng sinh nào, với thân làm ác, miệng nói lời ác, ý nghĩ điều ác, thì sau khi thân hoại mạng chung, sau đó thức người đời diệt mất; thức nê lê bắt đầu sinh ra. Nhân thức nên có danh sắc. Nhân danh sắc nên có sáu xứ. Hoặc có chúng sinh với thân làm ác, miệng nói lời ác, ý nghĩ điều ác, thì sau khi thân hoại mạng chung, bị đọa vào trong loài súc sinh; sau đó thức người đời bị diệt; thức súc sinh bắt đầu sinh ra; nhân

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thức nên có danh sắc; nhân danh sắc nên có sáu xứ. Hoặc có chúng sinh với thân làm ác, miệng nói lời ác, ý nghĩ điều ác, thì sau khi thân hoại mạng chung, sẽ đọa vào trong ngạ quỷ; sau đó thức người đời bị diệt, thức ngạ quỷ bắt đầu sinh ra; nhân thức nên có danh sắc; nhân danh sắc nên có sáu xứ. Hoặc có chúng sinh với thân làm thiện, miệng nói những lời thiện, ý nghĩ điều thiện, thì sau khi thân hoại mạng chung, sẽ được sinh vào trong cõi người; sau đó thức đời trước diệt, thức loài người bắt đầu sinh ra; nhân thức nên có danh sắc; nhân danh sắc nên có sáu xứ. [134a] “Hoặc có chúng sinh với thân làm thiện, miệng nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện, thì sau khi thân hoại mạng chung, sẽ sinh về cõi Tứ thiên vương; sau đó thức đời trước diệt; thức loài trời Tứ thiên vương bắt đầu sinh ra; nhân thức nên có danh sắc; nhân danh sắc nên có sáu xứ. “Lúc bắt đầu sinh ở cõi Trời, hình dạng cũng giống hệt như con nít chừng hai, ba tuổi của cõi người này, tự nhiên hóa hiện, ngồi trên đầu gối Trời. Vị Trời ấy liền nói: ‘Đây là con ta.’ Do quả báo của hành vi, nên tự nhiên mà có nhận thức; liền tự nghĩ rằng: ‘Ta do đã làm những gì, mà nay ta sinh ra nơi này?’ Rồi tự nhớ lại: ‘Đời trước ta ở nhân gian, thân làm việc thiện, miệng nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện. Vì đã làm những việc này nên nay được sinh về cõi Trời. Giả như ở đây ta mạng chung, mà sinh vào cõi nhân gian trở lại, thì phải thanh tịnh thân, khẩu, ý, và siêng năng gấp đôi trong việc tu tập các hành lành.’ Sau khi sinh ra chưa lâu, hài nhi tự biết đói, lúc ấy tự nhiên trước mặt hài nhi này có đồ để đựng quý, trong đó

đựng thức ăn thanh tịnh của cõi Trời, tự nhiên có, đủ cả trăm mùi vị. Nếu phước báo nhiều thì thức ăn màu trắng. Nếu phước báo mà vừa thì thức ăn có màu xanh. Còn nếu phước báo ít thì thức ăn có màu đỏ. Đứa trẻ này dùng tay lấy thức ăn đưa vào miệng, thức ăn tự nhiên tiêu mất, như váng sữa được chế vào trong lửa. Khi đứa trẻ ăn xong, mới tự cảm thấy khát, thì tự nhiên có đồ đựng quý, đựng đầy nước cam lồ. Nếu là người có nhiều phước báo thì nước này có màu trắng; nếu người này phước báo vừa vừa thì nước này có màu xanh; nếu là ngưới có phước báo ít thì nước này có màu đỏ. Đứa trẻ này lấy nước uống; nước tự động tiêu mất như váng sữa được chế vào lửa vậy. “Đứa trẻ này sau khi ăn uống xong, thì thân thể cao lớn cũng như các Chư Thiên khác, liền vào trong hồ nước mà tự mình thưởng thức sự tắm gội rửa ráy. Khi đã tự mình thưởng thức xong thì ra khỏi hồ tắm, đến dưới cây Hương. Cây Hương sẽ cong xuống; nó dùng tay lấy các loại hương tự thoa vào thân mình. Sau đó lại đến cây Y kiếp-bối. Cây cong xuống, nó lấy các loại y mặc vào thân mình. Tiếp đến nơi cây Trang Nghiêm. Cây cong xuống, nó lấy các thứ đồ trang sức, để tự trang điểm thân. Tiếp đến cây Hoa Man,32 cây nghiêng xuống một bên, lấy tràng hoa đội lên đầu. Tiếp đến cây Khí, cây nghiêng xuống một bên, để lấy các thứ đồ vật báu. Tiếp đến cây Quả, cây nghiêng xuống một bên, hái trái tự nhiên, hoặc ăn hay ngậm, hoặc lọc nước mà uống. Tiếp đến cây Nhạc Khí, cây nghiêng xuống một bên, lấy nhạc khí Trời, khảy lên

32 Man Thọ 鬘 樹; xem “Phẩm Uất-đan-viết.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

âm thanh trong trẻo vi diệu hòa cùng lời ca. Khi đứa trẻ cõi Trời hướng đến các khu vườn, thì thấy vô số thiên nữ đang khảy đàn đánh trống ca hát nói cười với nhau. Bấy giờ đứa trẻ cõi Trời dạo chơi thấy những cảnh như vậy, bèn sinh lòng đắm nhiễm, nhìn Đông mà quên Tây, nhìn Tây mà quên Đông. Lúc mà đứa trẻ này mới sinh, tự biết mà tự nghĩ rằng: ‘Do hành vi gì mà nay ta được sinh ra nơi này?’ [134b] Khi đang dạo chơi xem cảnh nơi kia, thì lại quên hết ý nghĩ này. Thế rồi, liền có thể nữ theo hầu. “Hoặc có chúng sinh với thân làm thiện, miệng nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện, thì sau khi thân hoại mạng chung sẽ sinh về cõi Đao-lị thiên; sau đó thức đời trước diệt; thức kia bắt đầu sinh ra; nhân thức này nên có danh sắc, nhân danh sắc nên có sáu xứ. Kẻ mới bắt đầu sinh của cõi Trời kia, giống như đứa trẻ hai hay ba tuổi ở cõi Diêm-phù-đề, tự nhiên biến hiện ra ở trên đầu gối của Trời, và vị Trời ấy nói: ‘Đây là con trai của ta. Đây là con gái của ta.’ Cũng lại như đã kể trên. “Hoặc có chúng sinh với thân, miệng, ý đều thiện, thì sau khi thân hoại mạng chung sẽ sinh về cõi Diệm-ma thiên; kẻ mới bắt đầu sinh của cõi trời kia, giống như đứa trẻ ba, bốn tuổi ở cõi Diêm-phù-đề này. “Hoặc có chúng sinh với thân, miệng ý đều thiện, sau khi thân hoại mạng chung sẽ sinh về cõi Đâu-suất thiên; kẻ mới sinh ở cõi Trời này, giống như đứa trẻ bốn, năm tuổi ở thế gian này. “Hoặc có chúng sinh với thân, miệng, ý đều thiện, sau khi thân hoại mạng chung sẽ sinh về cõi Hóa tự tại thiên; kẻ mới sinh ở cõi Trời này, giống như đứa trẻ năm, sáu tuổi ở thế gian này.

“Hoặc có chúng sinh với thân, miệng, ý đều thiện, sau khi thân hoại mạng chung sẽ sinh về cõi Tha hóa tự tại thiên; kẻ mới sinh ở cõi Trời này, giống như đứa trẻ sáu, bảy tuổi ở thế gian này, cũng lại như vậy.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Mỗi nửa tháng có ba ngày trai,33 đó là: ngày mồng tám, ngày mười bốn, và ngày mười lăm.34 Đó là ba ngày trai. Vì sao trong mỗi nửa tháng lấy ngày mùng tám làm ngày trai? Vì vào ngày mồng tám của mỗi nửa tháng là ngày Tứ thiên vương thường bảo sứ giả rằng: ‘Các ngươi nên đi khảo sát thế gian, xem xét mọi người, có biết hiếu thuận với cha mẹ, có kính thuận với Sa-môn, Bà-la-môn, có tôn kính các bậc trưởng lão, có trai giới, bố thí, có cứu giúp người cùng thiếu hay không?’ Sau khi sứ giả nghe những lời dạy này rồi, liền đi khảo sát khắp trong thiên hạ, để biết có người hiếu thuận với cha mẹ, tôn kính Sa-môn, Bà-la-môn, kính trọng các bậc trưởng lão, trì giới giữ trai, bố thí cho người cùng thiếu. Sau khi xem xét đầy đủ rồi, thấy có những người bất hiếu với cha mẹ, bất kính sư trưởng, không tu trai giới, không cứu giúp người cùng thiếu, về thưa với nhà vua rằng: ‘Tâu Thiên vương, ở thế gian những người hiếu thuận với cha mẹ, kính trọng sư trưởng, tịnh tu trai giới, giúp đỡ những người cùng thiếu thì rất ít! rất ít!’ Sau khi Tứ thiên vương nghe xong, sầu lo không vui, đáp rằng:

33
Trai 齋, thường dịch âm là Bố-tát 布薩 (Skt. upavasatha hay
upoṣaḍha, Pl.: uposatha).
34
Tính theo tháng 15 ngày. Nếu tính theo tháng 30 ngày thì có tất
cả 6 ngày.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

‘Than ôi! nếu người thế gian, có nhiều kẻ ác, bất hiếu với cha mẹ, không kính trọng sư trưởng, không tu tập trai giới, không giúp đỡ người cùng thiếu, thì chúng chư Thiên sẽ tổn giảm, và chúng A-tu la sẽ tăng thêm.’ Trường hợp nếu sứ giả thấy ở thế gian mà có người hiếu kính mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ người nghèo, thì trở về bạch với [134c] Thiên vương rằng: ‘Ở thế gian có người hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ người cùng thiếu.’ Tứ thiên vương sau khi nghe xong rất là hoan hỷ, xướng lên rằng: ‘Lành thay! Ta đã nghe những lời tốt lành, rằng thế gian nếu có những người có thể hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ những người nghèo thiếu, thì chúng chư Thiên sẽ tăng thêm, và chúng A- tu-la sẽ giảm bớt.’ “Vì sao lấy ngày mười bốn làm ngày trai? Vì ngày mười bốn là ngày mà Tứ Thiên vương bảo Thái tử rằng: ‘Ngươi nên đi khảo sát khắp thiên hạ, xem xét mọi người, để biết có người hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ người nghèo thiếu hay không?’ Sau khi vâng lời dạy của vua xong, Thái tử liền đi khảo sát thiên hạ, xem xét mọi người, có biết hiếu thuận mẹ cha, tôn trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ người nghèo thiếu hay không. Khi đã quán sát tất cả rồi, nhận thấy thế gian có người không hiếu thuận mẹ cha, không kính sư trưởng, không tu trai giới, không giúp đỡ người nghèo thiếu, trở về thưa vua rằng: ‘Tâu Thiên vương, ở thế gian người hiếu thuận với cha mẹ, tôn kính sư trưởng, tu hành trai giới thanh tịnh, giúp đỡ những người nghèo

thiếu thì rất ít! rất ít!’ Tứ Thiên vương nghe xong, sầu lo không vui, bảo rằng: ‘Than ôi! Nếu thế gian có nhiều kẻ ác, không hiếu thuận mẹ cha, không tôn trọng sư trưởng, không tu tập trai giới, không giúp đỡ những người nghèo thiếu, thì chúng Chư Thiên sẽ giảm bớt, chúng A-tu-la sẽ tăng thêm.’ Nếu Thái tử nhận thấy thế gian có người hiếu thuận mẹ cha, tôn kính sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ những người nghèo thiếu, thì liền trở về thưa vua rằng: ‘Tâu Thiên vương, ở thế gian có người hiếu thuận với mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ những người nghèo thiếu.’ Tứ Thiên vương nghe xong, lòng rất vui mừng, xướng lên rằng: ‘Lành thay! Ta nghe được những lời tốt lành, là ở thế gian nếu có những người hiếu thuận với mẹ cha, tôn trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ những người nghèo thiếu, thì chúng chư Thiên sẽ tăng thêm, chúng A-tu-la sẽ giảm bớt.’ Cho nên ngày mười bốn là ngày trai. “Vì sao lấy ngày mười lăm làm ngày trai? Vì ngày mười lăm là ngày Tứ Thiên vương đích thân tự đi khảo sát thiên hạ, xem xét mọi người ở trong thế gian, có hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ những người nghèo thiếu hay không? Nếu nhận thấy người thế gian phần nhiều bất hiếu với mẹ cha, không tôn trọng sư trưởng, không siêng trai giới, không giúp đỡ kẻ nghèo thiếu, Tứ Thiên vương đến điện Thiện pháp tâu với Đế Thích: ‘Đại vương biết cho, chúng sinh ở thế gian [135a] phần nhiều bất hiếu với mẹ cha, không kính trọng sư trưởng, không tu trai giới, không giúp đỡ kẻ nghèo thiếu!’ Sau khi Đế Thích và Chư Thiên Đao-lị nghe xong lòng buồn lo không vui nói rằng: ‘Than ôi! Nếu chúng sinh ở

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thế gian phần nhiều là ác, không hiếu thuận mẹ cha,
không tôn kính sư trưởng, không tu trai giới, không
giúp kẻ cùng thiếu, thì chúng chư Thiên sẽ giảm bớt,
chúng A-tu-la sẽ tăng lên.’ Nếu Tứ Thiên vương nhận
thấy thế gian có người hiếu thuận với mẹ cha, tôn
kính sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp đỡ kẻ nghèo
thiếu, thì trở về điện Thiện pháp tâu với Đế Thích:
‘Người thế gian có kẻ hiếu thuận với mẹ cha, tôn kính
sư trưởng, siêng tu trai giới, giúp kẻ nghèo thiếu.’ Sau
khi Đế Thích và Chư Thiên Đao-lị nghe xong lòng
rất là hoan hỷ, xướng lên rằng: ‘Lành thay! Nếu ở thế
gian mà có kẻ hiếu thuận mẹ cha, tôn kính sư trưởng,
siêng tu trai giới, giúp kẻ nghèo thiếu, thì chúng Chư
Thiên sẽ tăng, chúng A-tu-la sẽ giảm.’ Cho nên lấy
ngày mười lăm là ngày trai giới. Vì lý do trên nên có
ba ngày trai. Bấy giờ, Đế Thích muốn cho Chư Thiên
càng thêm hoan hỷ hơn, liền nói bài kệ:
Thường lấy ngày mồng tám,
Mười bốn, rằm mỗi tháng,
Cải hóa, tu trai giới,
Người này đồng với ta.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Đế Thích nói bài kệ này, không phải là khéo thọ,
không phải là khéo nói; nhưng Ta cũng không ấn khả.
Vì sao? Vì Đế Thích chưa dứt hết dâm dục, sân hận, si
mê, chưa thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ
não. Ta bảo người này chưa lìa khỏi gốc khổ. Tỳ-kheo
nào của Ta, nếu lậu hoặc đã hết, đắc A-la-hán, những
gì cần làm đã làm xong, đã trút bỏ gánh nặng, đã được
tự lợi, đã sạch hết kết sử các hữu, chân chính giải
thoát, thì Tỳ-kheo đó mới đáng nói bài kệ này:

Thường lấy ngày mồng tám,
Mười bốn, rằm mỗi tháng,
Vâng lời tu trai giới,
Người này đồng với ta.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tỳ-kheo kia nói bài kệ này mới gọi là khéo thọ, mới
gọi là khéo nói, được Ta ấn khả. Vì sao? Vì Tỳ-kheo
kia đã dứt sạch dâm dục, sân hận, si mê, đã thoát khỏi
sinh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ não. Ta bảo người kia
đã lìa khỏi gốc khổ.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tất cả chỗ ở như nhà cửa của mọi người đều có quỷ
thần,35 không có chỗ nào là không có cả. Tất cả mọi
đường sá, mọi ngã tư, hàng thịt, chợ búa, cùng bãi tha
ma đều có quỷ thần, không có chỗ nào là không có cả.
Phàm [135b] các loài quỷ thần đều tùy thuộc vào chỗ
nương náu mà có tên. Như nếu nương vào người thì
gọi là người; nương vào thôn thì gọi là thôn; nương
vào thành thì gọi là thành; nương vào nước thì gọi là
nước; nương vào đất thì gọi là đất; nương vào núi thì
gọi là núi, nương vào sông thì gọi là sông.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tất cả mọi loại cây cối dù là cực nhỏ như trục xe
cũng đều có quỷ thần nương tựa, không có chỗ nào là

35 Quỷ thần 鬼神. Pl.=Skt. bhūta. Về từ nguyên, từ này chỉ cho tất cả những gì tồn tại, như trong các đại chủng (mahābhūta). Thứ đến, chỉ tất cả những gì có mầm sống, như cây cỏ, trong từ bhūta-gama mà Hán thường dịch là “quỷ thần thôn.” Diễn thêm nữa, nó chỉ các loài chúng sinh, và hạn hẹp hơn, chỉ các loại quỷ thần, các loại u linh.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

không có. Tất cả mọi người nam, người nữ khi mới bắt đầu sinh ra đều có quỷ thần theo bên ủng hộ; nếu khi nào họ chết thì quỷ thần giữ gìn họ, thu nhiếp tinh khí của họ, nên người này sẽ chết ngay.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Giả như có Phạm-chí ngoại đạo hỏi rằng: ‘Chư hiền, nếu như tất cả nam nữ khi bắt đầu sinh ra đều có quỷ thần theo bên giữ gìn, ủng hộ; khi người kia sắp chết, quỷ thần giữ gìn ủng hộ kia sẽ thu nhiếp tinh khí họ, thì người này chết. Nhưng tại sao người hiện nay lại có người bị quỷ thần quấy nhiễu, có người không bị quỷ thần quấy nhiễu?’ Nếu có người hỏi câu này, thì các ngươi nên trả lời cho họ rằng: ‘Người thế gian hành động phi pháp, tà kiến điên đảo, tạo ra mười nghiệp ác, những người như vậy, trong trăm hay nghìn mới có một thần theo bảo hộ thôi. Giống như đàn bò, đàn dê, trong trăm hay nghìn con cũng chỉ có một người chăn giữ. Ở đây cũng như vậy, vì hành động phi pháp, tà kiến điên đảo, tạo ra mười nghiệp ác, nên những người như vậy, trong trăm hay ng- hìn người mới có một thần bảo hộ thôi. Nếu có người nào tu hành pháp thiện, chính kiến, chính tín, chính hạnh, đầy đủ mười nghiệp thiện, chỉ một người như vậy, thì cũng có trăm nghìn thần bảo hộ rồi. Giống như quốc vương, Đại thần của quốc vương có trăm nghìn người hộ vệ một người. Ở đây cũng như vậy, người tu hành pháp thiện, đầy đủ mười nghiệp thiện, như một người có trăm nghìn thần hộ vệ. Vì nhân duyên này cho nên, người thế gian có người bị quỷ thần quấy nhiễu, có người không bị quỷ thần quấy nhiễu. “Người cõi Diêm-phù-đề có ba điều hơn người Câu- da-ni, đó là: một, dõng mãnh, nhớ dai, có khả năng tạo

nghiệp hành; hai, dõng mãnh, nhớ dai, siêng tu phạm
hạnh; ba, vì dõng mãnh, nhớ dai, nên Phật ra đời ở
cõi này. Do có ba điều này nên hơn người Câu-da-ni.
Người Câu-da-ni có ba điều hơn người Diêm-phù-đề,
đó là: một, nhiều bò; hai, nhiều dê; ba, nhiều châu ngọc.
Do có ba điều này nên hơn người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề có ba điều hơn người Phất-vu-
đãi, đó là: một, dõng mãnh, nhớ dai, [135c] có khả
năng tạo ra nghiệp hành; hai, dõng mãnh, nhớ dai,
thường tu phạm hạnh; ba, dõng mãnh, nhớ dai, Phật
ra đời ở cõi này. Vì ba điều này nên hơn Phất-vu-đãi.
Người Phất-vu-đãi có ba điều hơn người Diêm-phù-
đề, đó là: một, cõi này rất rộng; hai, cõi này rất lớn;
ba, đất đai cõi này rất vi diệu. Vì ba điều này nên hơn
người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề có ba điều hơn người Uất-đan-
viết, đó là: một, mạnh mẽ, nhớ dai, có khả năng tạo ra
hành nghiệp; hai, mạnh mẽ, nhớ dai, thường tu hành
phạm hạnh; ba, mạnh mẽ, nhớ dai, Phật ra đời ở cõi
này. Đó là ba điều hơn người Uất-đan-viết. Người
Uất-đan-viết có ba điều hơn người Diêm-phù-đề, đó
là: một, không bị ràng buộc lệ thuộc; hai, không có
vật sở hữu của ngã; ba, tuổi thọ cố định là nghìn năm.
Vì ba điều này nên hơn người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề cũng với ba điều trên mà hơn
đường ngạ quỷ. Đường ngạ quỷ có ba điều hơn Diêm-
phù-đề, đó là: một, sống lâu; hai, thân to lớn; ba,
người khác làm mà mình chịu. Vì ba điều này nên
hơn Diêm-phù-đề.”
“Người Diêm-phù-đề cũng vì ba điều trên nên hơn
loài rồng, kim sí điểu. Loài rồng, Kim-sí điểu lại có

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ba điều hơn người Diêm-phù-đề, đó là: một, sống lâu;
hai, thân to lớn; ba, cung điện. Vì ba điều này nên hơn
người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề vì ba điều trên nên hơn A-tu-la.
A-tu-la lại có ba điều hơn người Diêm-phù-đề, đó là:
một, cung điện cao, rộng; hai, cung điện trang ng-
hiêm; ba, cung điện thanh tịnh. Vì ba điều này nên
hơn người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề vì ba điều trên mà hơn Tứ thiên
vương. Tứ thiên vương lại có ba điều hơn người Diêm-
phù-đề, đó là: một, sống lâu; hai, đoan chính; ba, an vui
nhiều; vì ba điều này nên hơn người Diêm-phù-đề.
“Người Diêm-phù-đề cũng vì ba điều trên mà hơn
Đao-lị thiên, Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa-tự-
tại thiên, Tha-hóa-tự-tại thiên. Các hàng Chư Thiên
này lại có ba điều hơn người Diêm-phù-đề, đó là: một,
sống lâu; hai, đoan chính; ba, an vui nhiều.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Chúng sinh cõi Dục có mười hai loại, đó là: 1. Địa
ngục, 2. Súc sinh, 3. Ngạ quỷ, 4. Người, 5. A-tu-la, 6.
Tứ thiên vương, 7. Đao-lị thiên, [136a] 8. Diệm-ma
thiên, 9. Đâu-suất thiên, 10. Hóa tự tại thiên, 11. Tha-
hóa-tự-tại thiên, 12. Ma thiên.36
36
T 23, 12 hạng ở Dục giới: 1. nê-lê 泥犁, 2. cầm thú 禽獸, 3. tiết-lệ
薛荔, 4. người thế gian 世間人. 5. A-tu-luân 阿須倫. 6 Tứ thiên
vương 四天王, 7. Đao-lị 忉利天, Diệm thiên 焰天, 9. Đâu-suất 兜
率天, 10 Vô cống cao 無貢高天, 11 Tha hóa tự chuyển 他化自轉
天, 12. Ma thiên 魔天. T 24, 25: địa ngục 地獄, súc sinh 畜生, ngạ
quỷ 餓鬼. người 人. A-tu-la 阿修羅, Tứ thiên vương 四天王天, Tam
thập tam 三十三天, Dạ-ma 夜摩天, Đâu-suất-đà 兜率陀天, Hóa
lạc 化樂天, Tha hóa tự tại 他化自在天, Ma thân thiên 魔身天等.

“Chúng sinh cõi Sắc có hai mươi hai loại, đó là: 1. Phạm thân thiên, 2. Phạm phụ thiên, 3. Phạm chúng thiên, 4. Đại Phạm Thiên, 5. Quang thiên, 6. Thiểu quang thiên, 7. Vô lượng quang thiên, 8. Quang âm thiên, 9. Tịnh thiên, 10. Thiểu tịnh thiên, 11. Vô lượng tịnh thiên, 12. Biến tịnh thiên, 13. Nghiêm sức thiên, 14. Tiểu nghiêm sức thiên, 15. Vô lượng nghiêm sức thiên, 16. Nghiêm sức quả thật thiên, 17. Vô tưởng thiên, 18. Vô phiền thiên, 19. Vô nhiệt thiên, 20. Thiện kiến thiên, 21. Đại thiện kiến thiên, 22. A ca nị trá thiên.37

37 T 23, Sắc giới, 18 tầng: 1. Phạm-da-di 梵加夷天, Phạm-bất-số-lâu 梵 不數樓天, Phạm-ba-lị-sa 梵波利沙天, Đại Phạm 大梵天, A-duy-tỉ 阿維比天, Ba-lị-đáp 波利答天, A-ba-la-na 阿波羅那天, Ba-lị-đa-thủ 波利多首天, A-ba-la 阿波羅天, Ma-thủ-la 摩首天, A-phi-ba-la 阿披 波羅天, Duy-a 維阿天, Ba-lị-đa-uy 波利多維天, A-ba-ma-duy-ha 阿 波摩維呵天, Duy-ha 維呵天, Duy-a-bát 維阿鉢天 , A-đáp-hòa 阿答 和天, Thiện kiến 善見天, Sắc thiên 色天, A-ca-ni-tra 阿迦尼吒天. T 24, 25, Sắc giới có 22 tầng: Phạm thân 梵身天, Phạm phụ 梵輔天, Phạm chúng 梵眾天, Đại Phạm 大梵天, Quang thiên 光天, Thiểu quang 少光天, Vô lượng quang 無量光天, Quang âm 光音天, Biến tịnh 淨天, Thiểu tịnh 少淨天, Vô lượng tịnh 無量淨天, Biến tịnh 遍淨 天. Quảng thiên 廣天, Thiểu quảng 少廣天, Vô lượng quảng 無量廣天, Quảng quả 廣果天, Vô tưởng 無想天, Vô phiền 無煩天, Vô não 無惱 天, Thiện kiến 善見天, Thiện hiện 善現天. A-ca-nị-tra 阿迦膩吒天 . Danh sách 18 tầng trời thuộc Sắc giới, theo Câu-xá 8: I. Sơ thiền có 3: 1. Phạm chúng thiên 梵眾天, 2. Phạm phụ thiên 梵輔天, 3. Đại Phạm thiên.大梵天. II. Nhị thiền có 3: 1. Thiểu quang thiên少光天, 2. Vô lượng quang thiên 無量光天, 3. Cực quang tịnh thiên 極光淨天. III. Tam thiền có 3: 1. Thiểu tịnh thiên少淨天, 2. Vô lượng tịnh thiên無 量淨天, 3. Biến tịnh thiên 遍淨天. IV. Tứ thiền có 8: 1. Vô vân thiên 無雲天, 2. Phước sinh thiên 福生天, 3. Quang quả thiên廣果天, 4. Vô phiền thiên 無煩天, 5. Vô nhiệt thiên 無熱天, 6. Thiên hiện thiên 善現天, 7. Thiện kiến thiên 善見天, 8. Sắc cứu cánh thiên色究竟 天. Giữa tầng 3 và bốn của Tứ thiền, có một tầng cho chúng sinh Vô tưởng, gọi là Vô tưởng thiên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Chúng sinh cõi Vô sắc có bốn loại, đó là: 1. Không vô biên thiên, 2. Thức vô biên thiên, 3. Vô sở hữu xứ thiên, 4. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên.”38 Phật bảo Tỳ-kheo: “Có bốn loại đại thiên thần, đó là: 1. Địa thần, 2. Thủy thần, 3. Phong thần, 4. Hỏa thần. Xưa kia Địa thần nảy sinh ra nhận thức sai lầm rằng: ‘Trong đất không có nước, lửa, và gió.’Lúc đó Ta biết rõ tâm niệm của Thần đất này, liền đến bảo rằng: “Ngươi đang nảy sinh ra ý nghĩ rằng: ‘Trong đất không có nước, lửa và gió phải không?’ Địa thần đáp: ‘Trong đất quả thực không có nước, lửa và gió.’ Lúc ấy Ta bảo rằng: ‘Ngươi chớ nảy sinh ý niệm này là trong đất không có nước, lửa và gió. Vì sao? Vì trong đất có nước, lửa và gió, chỉ vì yếu tố đất nhiều nên lấy đất mà gọi tên.’” Phật bảo Tỳ-kheo: “Lúc ấy Ta vì Địa thần mà lần lượt nói pháp để dứt trừ nhận thức sai lầm này, và chỉ bày, khuyến khích, làm cho lợi ích, làm cho hoan hỷ; nói về thí, về giới, về sinh thiên; nói dục là bất tịnh, là ô nhiễm, là tai họa; xuất yếu là trên hết, và trình bày khai mở phạm hạnh thanh tịnh. Lúc ấy Ta biết rõ tâm niệm Địa thần đã thanh tịnh, nhu nhuyến, không còn năm ấm cái, dễ dàng khai hóa. Như pháp thường của chư Phật, Ta chỉ bày giảng rộng về Khổ thánh đế, Khổ tập đế, Khổ

38
T 23, bốn Vô sắc giới thiên: Hư không trí 虛空智天, Thức trí 識
智天, A-kiệt-nhiên 阿竭然天, Vô tư tương diệc hữu tư tưởng 無
思想亦有思想天. T 24, 25: Không vô biên 空無邊天, Thức vô
biên 識無邊天, Vô sở hữu 無所有天, Phi tưởng phi phi tưởng 非
想非非想天.

diệt đế, và Khổ xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Địa thần liền ngay tại chỗ xa lìa trần cấu, được mắt pháp thanh tịnh. Ví như áo trắng sạch sẽ dễ được nhuộm màu, Địa thần cũng như vậy, lòng tin đã thanh tịnh, nên được mắt pháp, không còn hồ nghi, thấy pháp quyết định, không còn rơi vào đường dữ, không [136b] hướng theo đạo khác, thành tựu được pháp vô úy, mà bạch với Ta rằng: ‘Nay con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, suốt đời không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, cho phép con được làm Ưu-bà-di ở trong Chính pháp.’” Phật bảo Tỳ-kheo: “Xưa kia, Thủy thần nảy sinh ác kiến, nói rằng: ‘Trong nước không có đất, lửa và gió.’ Lúc ấy Địa thần biết rõ tâm niệm Thủy thần sinh ra nhận thức này, nên đến nói với Thủy thần rằng: ‘Thật sự Ngươi có sinh ra kiến giải này, là trong nước không có đất, lửa và gió phải không?’ Đáp rằng: ‘Có thật như vậy.’ Địa thần nói: ‘Ngươi chớ sinh ra kiến giải này, là trong nước không có đất, lửa và gió. Vì sao? Vì trong nước có đất, lửa và gió, nhưng chỉ vì yếu tố nước nhiều quá, nên dùng yếu tố nước để gọi tên.’ Bấy giờ, Địa thần liền vì y mà nói pháp, dứt trừ kiến giải sai lầm này, và chỉ bày, khuyến khích, làm cho lợi ích, làm cho hoan hỷ; nói về thí, về giới, về sinh thiên; nói dục là bất tịnh, là ô nhiễm, là tai họa; xuất yếu là trên hết, và trình bày khai mở phạm hạnh thanh tịnh. Lúc ấy Địa thần biết rõ tâm niệm Thủy thần đã thanh tịnh, nhu nhuyến, không còn năm ấm cái, dễ dàng khai hóa. Như pháp thường của chư Phật, chỉ bày giảng rộng về Khổ thánh đế, Khổ tập đế, Khổ diệt đế, và Khổ

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Thủy thần liền ngay tại chỗ xa lìa trần cấu, được mắt pháp thanh tịnh. Ví như áo trắng sạch sẽ dễ được nhuộm màu, Thủy thần cũng như vậy, lòng tin đã thanh tịnh, nên được mắt pháp, không còn hồ nghi, thấy pháp quyết định, không còn rơi vào đường dữ, không theo đường khác, thành tựu được pháp vô úy, mà bạch với Địa thần rằng: ‘Nay tôi xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, suốt đời không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, xin nhận tôi là Ưu-bà-di ở trong Chính pháp.’” Phật bảo Tỳ-kheo: “Xưa kia Hỏa thần nảy sinh ra ác kiến, nói rằng: ‘Trong lửa không có đất, nước và gió.’ Lúc ấy Địa thần và Thủy thần biết rõ tâm niệm Hỏa thần sinh ra nhận thức này, nên cùng nói với Hỏa thần rằng: ‘Thật sự ngươi có sinh ra kiến giải này phải không?’ Đáp rằng: ‘Có thật như vậy.’ Hai thần nói: ‘Ngươi chớ sinh ra kiến giải này. Vì sao? Vì trong lửa có đất, nước và gió, nhưng chỉ vì yếu tố lửa nhiều quá, nên dùng yếu tố lửa để gọi tên.’ Bấy giờ, hai vị thần Địa và Thủy liền vì y mà nói pháp, dứt trừ kiến giải sai lầm này, và chỉ bày, khuyến khích, làm cho lợi ích, làm cho hoan hỷ; nói về thí, về giới, về sinh thiên; nói dục là bất tịnh, là ô nhiễm, là tai họa; xuất yếu là trên hết, và trình bày khai mở phạm hạnh thanh tịnh. Lúc ấy hai thần biết rõ tâm niệm Hỏa thần đã thanh tịnh, nhu nhuyến, không còn năm ấm cái, dễ dàng khai hóa. Như pháp thường của chư Phật, chỉ bày giảng rộng về Khổ thánh đế, Khổ tập đế, [136c] Khổ diệt đế, và Khổ xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Hỏa thần liền ngay tại

chỗ xa lìa trần cấu, được mắt pháp thanh tịnh. Ví như áo trắng sạch sẽ dễ được nhuộm màu, Hỏa thần cũng như vậy, lòng tin đã thanh tịnh, nên được mắt pháp, không còn hồ nghi, thấy pháp quyết định, không còn rơi vào đường dữ, không theo đường khác, thành tựu được pháp vô úy, mà bạch với hai thần rằng: ‘Nay tôi xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, suốt đời không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, xin nhận tôi là Ưu-bà-di ở trong Chính pháp.’” Phật bảo Tỳ-kheo: “Xưa kia Phong thần nảy sinh ra nhận thức sai lầm rằng: ‘Trong gió không có đất, nước và lửa.’ Lúc ấy Địa thần, Thủy thần, Hỏa thần biết rõ tâm niệm Phong thần sinh ra nhận thức này, nên đến nói rằng: ‘Thật sự ngươi có sinh ra kiến giải này phải không?’ Đáp rằng: ‘Có thật như vậy.’ Ba vị thần nói: ‘Ngươi chớ sinh ra kiến giải này. Vì sao? Vì trong gió có đất, nước và lửa, nhưng chỉ vì yếu tố gió nhiều quá, nên dùng yếu tố gió để gọi tên.’ Bấy giờ, ba vị thần liền vì y mà nói pháp, dứt trừ kiến giải sai lầm này, và chỉ bày, khuyến khích, làm cho lợi ích, làm cho hoan hỷ; nói về thí, về giới, về sinh thiên; nói dục là bất tịnh, là ô nhiễm, là tai họa; xuất yếu là trên hết, và trình bày khai mở phạm hạnh thanh tịnh. Lúc ấy ba thần biết rõ tâm niệm của Phong thần đã thanh tịnh, nhu nhuyến, không còn năm ấm cái, dễ dàng khai hóa. Như pháp thường của chư Phật, chỉ bày giảng rộng về Khổ thánh đế, Khổ tập đế, Khổ diệt đế, và Khổ xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Phong thần liền ngay tại chỗ xa lìa trần cấu, được mắt pháp thanh tịnh. Ví như tấm vải trắng sạch sẽ dễ

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

được nhuộm màu, Phong thần cũng như vậy, lòng tin đã thanh tịnh, nên được mắt pháp, không còn hồ nghi, thấy pháp quyết định, không còn rơi vào đường dữ, không theo đường khác, thành tựu được pháp vô úy, mà bạch với ba thần rằng: ‘Nay tôi xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, suốt đời không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, xin nhận tôi là Ưu-bà-di ở trong Chính pháp.’” Phật bảo Tỳ-kheo: “Mây có bốn thứ, đó là: một là màu trắng; hai là màu đen; ba là màu đỏ; bốn là màu hồng. Mây có màu trắng vì yếu tố đất đặc biệt nhiều; mây có màu đen vì yếu tố nước đặc biệt nhiều hơn; mây có màu đỏ vì yếu tố lửa đặc biệt nhiều hơn; mây có màu hồng vì yếu tố gió đặc biệt nhiều hơn. Mây cách mặt đất từ hai mươi dặm, ba mươi dặm, bốn mươi dặm,… (cho đến), bốn nghìn dặm; ngoại trừ kiếp sơ, còn sau đó thì mây lên đến cõi Quang âm thiên. Chớp có bốn loại, đó là: Chớp ở phương Đông gọi là Thân Quang; chớp ở phương Nam gọi là Nan Hủy; chớp ở phương Tây [137a] gọi là Lưu Diệm; chớp ở phương Bắc gọi là Định Minh.39 Vì sao mây ở trong hư không có hiện tượng ánh chớp này? Có lúc Thân Quang cùng Nan Hủy chạm nhau, có khi Thân Quang cùng với Lưu Diệm chạm nhau,

39
Bốn loại chớp: Thân quang 身 光, ánh sáng của thân; Nan Hủy 難
毀, khó hủy diệt; Lưu Diệm 流 焰, ngọn lửa trôi; Định Minh 定
明, ánh sáng cố định. T 23, phương Đông, Bách chủ 百主; phương
Nam, Thân vị 身味; phương Tây, A-kiệt-la 阿竭羅; phương Bắc,
A-chú-lam 阿祝藍. T 24, T 25: phương Đông, Vô hậu 無厚;
phương Nam, Thuận lưu 順流; phương Tây, Trụy quang minh 墮
光明; phương Bắc, Bách thọ sinh 百生樹.

có khi Thân Quang cùng với Định Minh chạm nhau, có khi Nan Hủy cùng với Lưu Diễm chạm nhau, có khi Nan Hủy cùng với Định Minh chạm nhau, có khi Lưu Diệm cùng với Định Minh chạm nhau; vì những nhân duyên này nên mây giữa hư không sinh ra ánh chớp. Và vì sao mây ở giữa hư không lại sinh ra sấm chớp? Vì ở giữa hư không có khi địa đại cùng với thủy đại chạm nhau, có khi địa đại cùng với hỏa đại chạm nhau, có khi địa đại cùng với phong đại chạm nhau, có khi thủy đại cùng với hỏa đại chạm nhau, có khi thủy đại cùng với phong đại chạm nhau; vì những nhân duyên này mà mây giữa hư không sinh ra sấm chớp. “Có năm lý do mà các thầy tướng không thể tiên đoán, và không thể biết được một cách chắc chắn về mưa nên dẫn đến việc sai lầm trong lúc đoán, đó là: một, trong mây có sấm chớp, đoán rằng sắp mưa; nhưng vì hỏa đại nhiều nên nó thiêu hủy mây đi, vì vậy mà không mưa. Đó là lý do thứ nhất khiến cho các thầy tướng đoán sai lầm. Hai, trong mây có sấm chớp, đoán rằng sắp mưa, nhưng vì phong đại nổi lên, thổi mây bay tứ tán vào trong các núi, vì lý do này nên khiến cho các thầy tướng đoán sai lầm. Ba, trong mây có sấm chớp, đoán rằng sắp mưa, nhưng bấy giờ Đại A-tu-la đem phù vân đặt giữa biển cả, vì lý do này mà thầy tướng đoán sai lầm. Bốn, trong mây có sấm chớp, đoán rằng sắp mưa, nhưng vì thần mây, thần mưa đang buông lung dâm loạn, nên rốt cùng không làm mưa, vì lý do này nên thầy tướng đoán sai lầm. Năm, trong mây có sấm chớp, đoán rằng sắp mưa, nhưng vì mọi người trong thế gian hành động buông lung phi pháp, làm hạnh bất tịnh, tham lam, keo kiệt, ghen ghét, kiến giải

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

điên đảo, nên khiến trời không mưa xuống, vì lý do
này nên thầy tướng đoán sai. Đó là năm lý do làm cho
các thầy tướng không thể biết để đoán mưa một cách
chắc chắn được.”40

40 Bản hán, hết quyển 20.

Phẩm 9: TAM TAI
[137b2] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Có bốn sự kiện trường cửu, không lường, không
giới hạn, không thể dùng năm, tháng, ngày để mà
tính kể được. Bốn sự kiện, đó là: Một, ở thế gian
có những thứ tai nạn khởi lên từ từ; khi thế giới
này tan hoại, trung gian là một khoảng thời gian
trường cửu, không lường, không giới hạn, không
thể dùng năm, tháng, ngày để mà tính kể được.
Hai, sau khi thế giới này tan hoại rồi, thì trung
gian là một khoảng trống vắng mênh mông, không
có thế giới; thời gian này là mịt mù trường cửu,
không thể dùng số lượng năm, tháng, ngày để mà
tính được. Ba, khi trời đất mới bắt đầu khởi hướng
nhắm đến sự hình thành, khoảng thời gian này là
trường cửu, không thể dùng số lượng năm, tháng,
ngày để mà tính được. Bốn, sau khi trời đất đã hoàn
thành rồi, tồn tại lâu dài không hoại, không thể
dùng số lượng năm, tháng, ngày để mà tính được.
Đó là bốn sự kiện trường cửu, không lường, không
có giới hạn, không thể dùng số lượng năm, tháng,
ngày để tính toán được.”
Phật bảo Tỳ-kheo:

* 第四分世記經三災品第九
1
Hán: tứ sự 四事 chỉ bốn sự kiện, hay biến cố lớn xảy ra cho
thế giới, gọi là bốn đại kiếp 四大劫 (Pl.: cattāro mahākappā):
1. thành kiếp (Pl.: vivaṭṭa-kappa, Skt. vivarta-kalpa), 2. trụ
kiếp (Pl.: vivaṭṭaṭṭhāyin, Skt. vivṛṭṭāvasthā), 3. hoại kiếp (Pl.:
saṃvaṭṭa-kappa, Skt. saṃvartna-kalpa), 4. không kiếp (Pl.:
saṃvaṭṭathāyin, Skt. saṃvṛṭṭāvasathā).

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Ở thế gian có ba thứ tai kiếp;2 đó là: Một, tai kiếp lửa. Hai, tai kiếp nước. Ba, tai kiếp gió. Có giới hạn phía trên của ba tai kiếp. Thế nào là ba? Đó là: một, Quang âm thiên;3 hai, Biến tịnh thiên;4 ba, Quả thật thiên.5 Khi tai kiếp lửa khởi lên, cháy lên cho đến Quang âm thiên, thì Quang âm thiên là giới hạn. Khi tai kiếp nước khởi lên, ngập cho đến Biến tịnh thiên, thì Biến tịnh thiên là giới hạn. Khi tai kiếp gió khởi lên, thổi cho đến Quả thật thiên, thì Quả thật thiên là giới hạn. “Thế nào là tai kiếp lửa? Khi tai kiếp lửa bắt đầu sắp sửa khởi, con người thế gian này lúc đó đều thực hành Chính pháp, đều chính kiến không điên đảo, đều tu mười thiện hành. Khi thực hành pháp này, có người đạt được nhị thiền, liền có thể cất mình bay lên ở giữa hư không, trụ vào Thánh nhân đạo, Thiên đạo, Phạm đạo,6 và lớn tiếng xướng lên rằng: ‘Các Hiền giả! Sung sướng thay, đệ nhị thiền không tầm không tứ! Sung sướng thay, đệ nhị thiền!’7 Lúc ấy, người thế

2
Tam tai 三 災 (Skt. tisro saṃvartanyah): 1. hỏa tai 火 災 (Skt.
tejaḥsaṃvartanī), 2. thủy tai 水 災 (apsaṃvartanī), 3. phong tai
風 災 (vāyusaṃvartanī).
3
Quang âm thiên 光音天, cao nhất trong ba tầng trời Nhị thiền;
Skt. Ābhāsvara, Pl.: Ābhassara, Huyền Tráng: Cực quang tịnh
thiên 極 光 淨 天. T 23: A-vệ-hóa-la thiên 阿衛貨羅天.
4
Biến tịnh thiên 遍 淨 天, cao nhất trong ba tầng Tam thiền thiên;
Skt. Śubhakṛtsana, Pl.: Subhakiṇṇa.
5
Quả thật thiên 果實天, tầng thứ ba Tứ thiền thiên; Skt. Bṛhatphala,
Pl.: Vehapphala; Câu-xá: Quảng quả thiên 廣果天.
6
Thiên đạo 天 道 (Pl.: deva-yāniyo maggo), Phạm đạo 梵 道 (Pl.:
Brahma-yāniyo maggo), xem kinh số 24 “Kiên Cố.”
7
Câu xá luận 12: “Định sinh hỷ lạc, thậm lạc, thậm tĩnh!” 定生喜
樂甚樂甚靜.

gian nghe những lời này rồi, liền ngửa mặt lên trời nói với họ rằng: ‘Lành thay! Lành thay! Xin vì tôi mà nói đạo của đệ nhị thiền không tầm, không tứ.’ Khi ấy, người ở giữa hư không nghe những lời của người kia rồi liền nói về đạo của nhị thiền không tầm, không tứ. Sau khi người thế gian nghe nói rồi, liền tu đạo của nhị thiền không tầm, không tứ, nên khi thân hoại mạng chung được sinh về Quang âm thiên. “Lúc ấy, những chúng sinh có tội trong địa ngục, sau khi mạng chung lại được sinh vào cõi người, và tu tập pháp của đệ nhị thiền không tầm, không tứ, nên sau khi thân hoại mạng chung được sinh về Quang âm thiên. Những chúng sinh ở trong các loài súc sinh, ngạ quỷ, A-tu-la, Tứ thiên vương, Đao-lị thiên, Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa tự tại thiên, Tha Hóa Tự Tại thiên, Phạm Thiên, sau khi thân hoại mạng chung [137c] sinh lại cõi nhân gian; sau đó tu tập nhị thiền không tầm, không tứ, thân hoại mạng chung sẽ sinh về Quang âm thiên. Vì những nhân duyên này nên đường địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, A-tu-la, cho đến Phạm Thiên tất cả đều diệt. Ngay lúc bấy giờ, trước tiên là địa ngục diệt, sau đó súc sinh diệt; súc sinh diệt rồi thì ngạ quỷ diệt; ngạ quỷ diệt rồi thì A-tu-la diệt; A-tu-la diệt rồi thì Tứ thiên vương diệt; Tứ thiên vương diệt rồi thì Đao-lị thiên diệt; Đao-lị thiên diệt rồi thì Diệm-ma thiên diệt; Diệm-ma thiên diệt rồi thì Đâu-suất thiên diệt; Đâu-suất thiên diệt rồi thì Hóa tự tại thiên diệt; Hóa tự tại thiên diệt rồi thì Tha hóa tự tại thiên diệt; Tha hóa tự tại thiên diệt rồi thì Phạm thiên diệt; Phạm thiên diệt rồi thì sau đó con người diệt, không còn sót gì lại sau này. Khi con người đã

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

diệt, không còn gì nữa, thế gian này sẽ hủy hoại cho
đến thành là tai. Sau đó trời không mưa, trăm thứ lúa
thóc, cỏ cây tự nhiên chết khô.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Các
pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát, vượt qua thế gian.
“Sau đó, qua một thới gian rất lâu, có một trận bão
lớn8 bạo khởi, thổi nước biển lớn, làm cho nước biển,
sâu tám vạn bốn ngàn do-tuần, bị tách làm hai; mang
cung điện mặt trời đem đặt lưng chừng núi Tu-di;
cách mặt đất bốn vạn hai nghìn do-tuần, đặt làm quỹ
đạo của mặt trời.9 Do nhân duyên này mà thế gian có
hai mặt trời xuất hiện. Sau khi hai mặt trời xuất hiện,
những giòng sông, ngòi, kênh, rạch nhỏ có được trên
thế gian này, đều khô kiệt.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Các
pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau đó một thời gian rất lâu có một trận bão lớn bạo
khởi, thổi nước biển lớn, làm cho nước biển, sâu tám
vạn bốn ngàn do-tuần, bị tách làm hai; mang cung
điện mặt trời, đem đặt lưng chừng núi Tu-di; cách mặt
đất bốn vạn hai nghìn do-tuần, an trí quỹ đạo mặt trời.

8
Hán: đại hắc phong 大 黑 風; Pl.: mahā-kāla-vāta.
9
Hán: an nhật đạo trung 安 日 道 中.

Do nhân duyên này mà thế gian có ba mặt trời xuất hiện. Sau khi ba mặt trời xuất hiện, những nơi có nước nhiều như: sông Hằng, sông Da-bà-na, sông Sa-la,10 sông A-di-la-bà-đề, sông A-ma-khiếp, sông Tân-đà, sông Cố-xá tất cả đều khô cạn, không còn một giọt. “Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch, mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ, Các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt qua thế gian. “Sau đó một thời gian rất lâu có một trận bão lớn bạo khởi, thổi nước biển lớn, làm cho nước biển, sâu tám vạn bốn [138a] ngàn do-tuần, bị tách làm hai; mang cung điện mặt trời, đem đặt lưng chừng núi Tu-di; cách mặt đất bốn vạn hai nghìn do-tuần, an trí quỹ đạo mặt trời. Do nhân duyên này mà thế gian có bốn mặt trời xuất hiện. Sau khi bốn mặt trời xuất hiện, thì những con suối, nguồn nước, hồ, vực, trong thế gian như ao lớn Thiện kiến, ao lớn A-nậu-đạt, ao Tứ-phương-đà- diên, ao Ưu-bát-la, ao Câu-vật-đầu, ao Phân-đà-lợi, ao Ly; dọc ngang rộng năm mươi do-tuần, thảy đều khô cạn hết. “Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch, mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt qua thế gian. “Sau đó, một thời gian lâu dài, có một trận bão lớn bạo khởi, thổi nước biển lớn, làm cho nước biển, sâu tám vạn bốn ngàn do-tuần, bị tách làm hai; mang cung

10 Trong bản Hán: Bà-la hà婆羅河; nhưng theo liệt kê thì đây phải là tương đương Pāli Sarabhū, do đó nên sửa lại là Sa-la 羅.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

điện mặt trời, đem đặt lưng chừng núi Tu-di; cách mặt
đất bốn vạn hai nghìn do-tuần, an trí quỹ đạo mặt trời.
Do nhân duyên này mà thế gian có năm mặt trời xuất
hiện. Sau khi năm mặt trời xuất hiện, thì nước trong
biển lớn bị vơi dần từ một trăm do-tuần cho đến bảy
trăm do-tuần.
“Vì vậy nên biết rằng: Tất cả hành là vô thường, biến
dịch, mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ.
Các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Bấy giờ, nước biển lớn vơi dần hết chỉ còn có từ bảy
trăm do-tuần, rồi sáu trăm do-tuần, rồi năm trăm do-
tuần, rồi bốn trăm do-tuần, và… cho đến chỉ tồn tại một
trăm do-tuần. Vì vậy nên biết rằng: Tất cả hành là vô
thường, biến dịch, mục nát hư hoại, không thể tin cậy
nương nhờ. Phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm.
Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Bấy giờ, nước biển lớn từ từ vơi dần chỉ còn từ bảy
do-tuần, rồi sáu do-tuần, rồi năm do-tuần,… (cho
đến), chỉ còn tồn tại một do-tuần.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: ‘Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau đó nước biển vơi dần chỉ còn từ bảy cây đa-la,
rồi sáu cây đa-la, và… (cho đến), chỉ còn bằng một
cây đa-la.”
Phật bảo Tỳ-kheo:

“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy, nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau đó nước biển chuyển cạn dần từ bảy người, rồi
sáu người, rồi năm người, rồi bốn người, rồi ba người,
rồi hai người, rồi một người, cho đến chỉ còn từ thắt
lưng, rồi đầu gối, rồi đến… mắt cá chân người.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng để cho con người chán nản
và lo sợ, nên tầm đạo giải thoát độ thế gian.
“Sau đó, nước biển chỉ còn giống như sau cơn mưa
xuân; cũng giống như nước trong dấu chân trâu, từ từ
cạn hết, không đủ thấm ướt [138b] ngón tay người.’”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau đó, qua một thời gian lâu dài, có trận bão lớn
bạo khởi, thổi cát đáy biển, độ sâu tám vạn bốn nghìn
do-tuần, dạt lên hai bờ; mang cung điện mặt trời đem
đặt lưng chừng núi Tu-di, an trí quỹ đạo mặt Trời. Do
nhân duyên này mà thế gian có sáu mặt trời xuất hiện.
Sau khi sáu mặt trời xuất hiện, thì bốn châu thiên hạ,
cùng tám vạn núi trong thiên hạ, núi lớn, Tu-di sơn
vương… đều bốc khói cháy xém, giống như thợ gốm
khi bắt đầu đun đồ gốm, thì lúc sáu mặt trời xuất hiện

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

lại cũng như vậy.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau đó, qua một thời gian lâu dài, có trận bão lớn
bạo khởi, thổi cát đáy biển, độ sâu tám vạn bốn nghìn
do-tuần, dạt lên hai bờ; mang cung điện mặt trời đem
đặt lưng chừng núi Tu-di, an trí quỹ đạo mặt trời. Do
nhân duyên này mà thế gian có bảy mặt trời xuất hiện.
Sau khi bảy mặt trời xuất hiện, thì bốn châu thiên hạ
này, cùng tám vạn núi trong thiên hạ, các núi lớn, Tu-
di sơn vương… tất cả đều rực lửa. Cũng như thợ gốm
khi đốt to, ngọn lửa bốc lên, lúc bảy mặt trời xuất hiện
lại cũng như vậy.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian. Bốn châu thiên
hạ này, cùng tám vạn núi trong thiên hạ, các núi lớn,
Tu-di sơn vương… tất cả đều rực lửa. Cùng lúc, cung
điện Tứ thiên vương, cung điện Đao-lị thiên, cung
điện Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa tự tại thiên,
Tha hóa tự tại thiên, cung điện Phạm Thiên cũng đều
rực lửa.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm

các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau khi bốn châu thiên hạ này,… (cho đến), Phạm
Thiên, thảy đều rực lửa, gió thổi ngọn lửa đến cõi Quang
âm thiên. Các Thiên tử sơ sinh khi thấy ngọn lửa này đều
sinh lòng sợ hãi, nói rằng: ‘Ối! Vật gì đây?’ Chư Thiên
sinh trước nói với chư Thiên sinh sau rằng: ‘Chớ sợ hãi!
Lửa kia đã từng đến và dừng lại ngang đó.’ Vì nghĩ đến
ánh lửa trước nên gọi là Quang niệm thiên.11
“Khi bốn thiên hạ này,… (cho đến), Phạm thiên, bốc
lửa, thì Tu-di sơn vương dần dần [138c] sụp lở, từ một
trăm do-tuần, hai trăm do-tuần,… (cho đến), bảy trăm
do-tuần.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.
“Sau khi bốn châu thiên hạ này,… (cho đến), Phạm thiên
đều bị lửa đốt sạch, sau đó đại địa cùng Tu-di sơn không
còn chút tro tàn nào hết. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là
vô thường, biến dịch, mục nát hư hoại, không thể tin cậy
nương nhờ. Phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm.
Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt qua thế gian.”
“Sau khi đại địa bị lửa đốt cháy sạch rồi, thì nước ở
bên dưới đất cũng hết; gió ở bên dưới nước cũng hết.
Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, biến dịch,
11
Quang niệm thiên 光念天, các đoạn trên Hán dịch Quang âm
thiên, cho thấy Skt. Ābhāsvara (Pl.: Ābhassara) liên hệ giữa
svara: âm thanh, và smara, ký ức.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

mục nát hư hoại, không thể tin cậy nương nhờ. Phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con
đường giải thoát vượt qua thế gian.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Khi tai kiếp lửa khởi lên, thì trời không mưa xuống, trăm
thứ lúa, cỏ, cây tự nhiên bị khô chết. Ai sẽ tin? Chỉ có ai
đã thấy thì sẽ tự biết mà thôi! Cũng vậy, cho đến nước ở
bên dưới đất cũng hết, gió ở bên dưới nước cũng hết; ai
sẽ tin? Chỉ có ai đã thấy thì sẽ tự biết mà thôi!
“Đó là tai kiếp lửa.
“Thế nào là sự phục hồi của kiếp lửa?12 Sau đó rất
lâu, rất lâu, có đám mây đen lớn ở giữa hư không, cho
đến cõi Quang âm thiên; mưa đổ xuống khắp nơi, giọt
mưa như bánh xe. Mưa như vậy trải qua vô số trăm
nghìn năm, nước mưa lớn dần, cao đến vô số trăm
nghìn do-tuần, cho đến cõi Quang âm thiên.
“Bấy giờ, có bốn trận gió lớn nổi lên, giữ nước này
trụ lại. Những gì là bốn? Một là trụ phong, hai là trì
phong, ba là bất động, bốn là kiên cố.13 Sau đó nước
này vơi bớt một trăm nghìn do-tuần, rồi vô số trăm ng-
hìn vạn do-tuần. Bốn mặt của nước này khởi lên trận
gió lớn tên gió là tăng-già,14 thổi nước khiến chúng

12
Kiếp hỏa hoàn phục 劫 火 還 復; nội dung, diễn tả chu kì thế
giới được tái tạo sau tai kiếp của lửa. Pl.: tejo-vivaṭṭana, Skt.
tejo-vivartani.
13
Tứ đại phong 四大風: trụ phong 住風, trì phong 持風, bất động
不動, kiên cố 堅固.
14
Tăng già 僧伽. T 23: trụ phong 住風, trợ phong 助風, bất động
phong 不動風, kiên phong 堅風. T 24, 25: trụ 住, an trụ 安住, bất
trụy 不墮, lao chủ 牢主.

dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại; đám bọt nước tích tụ này bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng rắn chắc, biến thành Thiên cung. Thiên cung trang sức bằng bảy báu. Do nhân duyên này mà có thiên cung Phạm-ca-di. Khi nước kia vơi mãi cho đến vô số trăm nghìn vạn do-tuần, bốn mặt của nước này lại nổi lên gió lớn, được gọi là tăng-già, thổi nước khiến chúng dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại; đám bọt nước tích tụ này bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng rắn chắc, biến thành Thiên cung. Thiên cung này trang sức bằng bảy báu. Do nhân duyên này mà có thiên cung Tha hóa tự tại. “Khi nước kia vơi bớt mãi cho đến vô số nghìn vạn do- tuần, bốn mặt nước này nổi lên gió lớn, có gió tên là tăng-già, thổi nước khiến chúng dao động, [139a] nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại; đám bọt nước tích tụ này bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng rắn chắc, biến thành Thiên cung. Thiên cung này trang sức bằng bảy báu. Do nhân duyên này mà có thiên cung Hóa Tự Tại. “Khi nước kia rút xuống vô số trăm nghìn do-tuần, có gió tên là tăng-già, thổi nước khiến chúng dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại; đám bọt nước tích tụ này bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng rắn chắc, biến thành Thiên cung. Thiên cung này trang sức bằng bảy báu. Do nhân duyên này mà có thiên cung Đâu-suất. “Khi nước kia rút xuống vô số trăm nghìn do-tuần, có gió tên là tăng-già, thổi nước khiến chúng dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại; đám

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bọt nước tích tụ này bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng rắn chắc, biến thành Thiên cung. Thiên cung này trang sức bằng bảy báu. Do nhân duyên này mà có thiên cung Diệm-ma. “Khi nước kia rút xuống vô số trăm nghìn do-tuần, trên nước có bọt, và sâu sáu mươi vạn tám nghìn do-tuần, các biên của nó không có bờ mé. Cũng như giòng nước suối nguồn hang động ở thế gian này, trên nước của nó có bọt; thì kia cũng như vậy. “Vì nhân duyên gì mà có núi Tu-di? Vì có cuồng phong nổi dậy, nên thổi bọt nước này tạo thành núi Tu-di, cao sáu mươi vạn tám nghìn do-tuần, dọc ngang tám vạn bốn nghìn do-tuần, và do bốn báu tạo thành: Vàng, bạc, thủy tinh, lưu ly. “Vì nhân duyên gì mà có bốn cung điện A-tu-la? Sau đó, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn, ở tại bốn mặt của núi Tu-di nổi lên cung điện lớn; mỗi cung điện dọc ngang tám vạn do-tuần, tự nhiên biến thành cung điện bảy báu. “Lại vì nhân duyên gì mà có cung điện của Tứ thiên vương? Về sau, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên lưng chừng nửa núi Tu-di, độ bốn vạn hai nghìn do-tuần, tự nhiên biến thành cung điện bảy báu. Vì vậy cho nên gọi là cung điện Tứ thiên vương. “Vì nhân duyên gì có cung điện Đao-lị thiên? Về sau, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên tới đỉnh núi Tu-di, tự nhiên biến thành cung điện bảy báu. “Lại vì nhân duyên gì mà có núi Già-đà-la?15 Về sau,

15 Xem phẩm 1: Châu Diêm-phù-đề.

cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách núi Tu-di không xa, tự nhiên hóa thành núi báu, chân núi ăn sâu vào trong đất bốn vạn hai nghìn do-tuần, dọc ngang bốn vạn hai nghìn do-tuần, biên ngoài thì không hạn, sắc tạp bên cạnh do bảy báu mà thành, vì nhân duyên này nên có núi Già-đà-la. “Lại vì nhân duyên gì mà có núi Y-sa? Về sau, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách núi Già-đà-la không xa, tự nhiên hóa thành núi Y-sa, cao hai vạn một nghìn do-tuần, dọc ngang hai vạn một nghìn do-tuần, ngoài biên [139b] thì không hạn, nhiều màu sắc xen nhau, do bảy báu mà thành. Vì nhân duyên này nên có núi Y-sa. Sau khi cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách núi Y-sa không xa, tự nhiên hóa thành núi Thọ-thần-đà-la,16 cao một vạn hai nghìn do-tuần, dọc ngang một vạn hai nghìn do-tuần, ngoài biên thì không hạn, nhiều màu xen nhau, do bảy báu mà thành. Vì nhân duyên này nên có núi Thọ-thần-đà-la. “Về sau, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách núi Thọ-cự-đà-la không xa, tự nhiên hóa thành núi A-bát-nê-lâu,17 cao sáu nghìn do-tuần, dọc ngang sáu nghìn do-tuần, biên ngoài thì không hạn, nhiều sắc xen nhau, do bảy báu mà thành. Vì nhân duyên này nên có núi A-bát-nê-lâu. “Sau đó, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách

16
Các bản: Thọ thần đà la 樹 辰 陀 羅; trên kia, Thọ-cự-đà-la 樹
巨 陀 羅. Có lẽ nhầm lẫn tự dạng. Xem cht. 59 phẩm 1 Châu
Diêm-phù-đề.
17
A-bát-nê-lâu 阿般尼樓, có lẽ trên kia gọi là núi Mã thực 馬 食,
Skt. Aśvakarṇa. Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

núi A-bát-nê-lâu không xa, tự nhiên hóa thành núi Ni-
lân-đà-la,18 cao ba nghìn do-tuần, dọc ngang ba nghìn
do-tuần, biên ngoài thì không hạn, nhiều sắc tạp xen,
do bảy báu mà thành. Vì nhân duyên này nên có núi
Ni-lân-đà-la.
“Sau đó, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách
núi Ni-lân-đà-la không xa, tự nhiên hóa thành núi Tì-
ni-đà,19 cao một nghìn hai trăm do-tuần, dọc ngang
một nghìn hai trăm do-tuần, biên ngoài thì không hạn,
sắc tạp xen nhau, do bảy báu mà thành, vì nhân duyên
này nên có núi Tỳ-ni-đà.
“Sau đó, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn lên cách
núi Tì-ni-đà không xa, tự nhiên hóa thành núi Kim
Cang Luân,20 cao ba trăm do-tuần, dọc ngang ba trăm
do-tuần, biên ngoài thì không hạn, sắc tạp xen nhau,
do bảy báu mà thành, vì nhân duyên này nên có núi
Kim Cang Luân.
“Vì sao có một cung điện mặt trăng, bảy cung điện
mặt trời? Một thời gian sau, cuồng phong thổi đám
bọt nước lớn, thì tự nhiên biến thành một cung điện
mặt trăng, bảy cung điện mặt trời, sắc tạp xen nhau,
do bảy báu mà thành, vì bị bão thổi ngược trở lại chỗ
cũ nên vì nhân duyên này mà có cung điện mặt trời và
cung điện mặt trăng.

18
Ni (để bản: di)-lân-đà-la 尼 (彌) 鄰 陀 羅, trên kia âm là Ni-dân-
đà-la 尼 民 陀 羅. Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
19
Tỳ-ni-đà 毗 尼 陀, ở trên gọi là núi Điều Phục 調 伏; xem cht. 63,
phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
20
Kim cang luân 金 剛 輪, ở trên dịch là Kim cang vi 金 剛 圍. Xem
phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.

“Sau đó, cuồng phong thổi đám bọt nước lớn, thì tự nhiên biến thành bốn châu thiên hạ, cùng tám vạn thiên hạ. Vì nhân duyên này nên có bốn châu thiên hạ cùng tám vạn thiên hạ. “Sau đó, cuồng phong thổi bọt nước lớn, thì tại tứ thiên hạ cùng tám vạn thiên hạ, tự nhiên biến thành núi Đại Kim Cang Luân, cao mười sáu vạn tám nghìn do-tuần, dọc ngang rộng mười sáu vạn tám nghìn do- tuần, biên giới của nó thì không có hạn; kim cang rắn chắc không thể hủy hoại. Vì nhân duyên này nên có núi Đại Kim Cang Luân. “Sau đó một thời gian rất lâu, rất lâu, có mây tự nhiên phủ đầy không trung, và mưa lớn khắp nơi, [139c] những giọt nước mưa như bánh xe; nước này tràn đầy khắp nơi dìm bốn châu thiên hạ cùng núi Tu-di v.v… “Sau đó, cuồng phong thổi đất làm thành hầm hố lớn; nước khe suối đều chảy vào hết trong đó, nhân đây mà làm thành biển. Vì nhân duyên này nên có bốn biển nước lớn. Nước biển mặn đắng có ba nhân duyên. Những gì là ba? Một, mây tự nhiên giăng khắp hư không cho đến Quang âm thiên, mưa khắp mọi nơi, tẩy rửa cung trời, rửa sạch thiên hạ; từ cung trời Phạm-ca-di, cung trời Tha hóa tự tại xuống đến cung trời Diệm-ma, bốn thiên hạ, tám vạn thiên hạ, các núi, núi lớn, Tu-di sơn vương, thảy đều được tẩy rửa sạch sẽ; trong những nơi này, tất cả các thứ nước dịch bất tịnh, dơ dáy và mặn, đều trôi xuôi xuống mà vào trong biển cả hợp thành một vị, nên nước biển có vị mặn. Hai, vì xưa kia có vị Đại Tiên trì cấm chú vào nước biển, muốn cho lúc nào nó cũng mặn đắng, người không uống được, cho nên chúng mặn đắng. Ba, vì

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trong nước biển lớn này có nhiều loại chúng sinh cư
trú, thân hình chúng to dài đến, hoặc trăm do-tuần,
hai trăm do-tuần… cho đến bảy trăm do-tuần, thở hít,
ăn vào mửa ra, đại tiểu tiện đều ở trong đó, nên nước
biển mặn.
“Đó là tai kiếp lửa.”21
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Thế nào là tai kiếp nước?
“Khi tai kiếp nước bắt đầu, con người trong thế gian
này đều phụng hành Chính pháp, đều chính kiến,
không theo tà kiến, mà tu tập mười thiện nghiệp. Sau
khi tu tập thiện hành, có người đạt được đệ tam thiền
không có hỷ, thân họ có thể cất lên ở giữa hư không,
an trụ Thánh nhân đạo, Thiên đạo, Phạm đạo, và lớn
tiếng xướng lên rằng: ‘Các Hiền giả! Sung sướng
thay, đệ tam thiền không có hỷ!’ Lúc ấy, người thế
gian nghe những lời này rồi, liền ngửa mặt lên trời
nói với họ rằng: ‘Lành thay! Lành thay! Xin vì tôi mà
nói đạo của tam thiền không có hỷ.’ Lúc này, người ở
giữa hư không nghe những lời của người kia rồi liền
nói về đạo của tam thiền không có hỷ. Sau khi người
thế gian nghe nói rồi, liền tu đạo của tam thiền không
có hỷ, nên khi thân hoại mạng chung họ được sinh về
Biến tịnh thiên.
“Bấy giờ, những chúng sinh ở trong địa ngục, sau khi
tội nghiệp của họ đã mãn, thân hoại mạng chung tái
sinh vào nhân gian. Rồi cũng tu tập đạo của đệ tam
thiền; sau khi tu tập đạo thiền, thân hoại mạng chung,

21 Hỏa tai 火 災.

được sinh về Biến tịnh thiên. Những chúng sinh của các loài súc sinh, ngạ quỷ, A-tu-la, Tứ thiên vương, Đao-lị thiên, Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa tự tại thiên, Tha hóa tự tại thiên, Phạm thiên, Quang âm thiên sau khi thân hoại mạng chung cũng tái sinh vào cõi nhân gian; nếu họ cũng tu tập đạo của đệ tam thiền, khi thân hoại mạng chung họ cũng sẽ được sinh về Biến tịnh thiên. Vì nhân duyên này nên đạo địa ngục [140a] bị diệt tận, và súc sinh, ngạ quỷ, A tu luân, Tứ thiên vương,… cho đến cõi Quang âm thiên cũng đều diệt tận. Vào lúc bấy giờ, trước tiên là địa ngục biến mất, sau đó súc sinh biến mất; súc sinh biến mất rồi, thì ngạ quỷ biến mất; ngạ quỷ biến mất rồi, thì A-tu-la biến mất; khi A-tu-la biến mất rồi, thì Tứ thiên vương biến mất; khi Tứ thiên vương biến mất rồi, thì Đao- lị thiên biến mất, khi Đao-lị thiên biến mất rồi, thì Diệm-ma thiên biến mất; Diệm-ma thiên biến mất rồi, thì Đâu-suất thiên biến mất; khi Đâu-suất thiên biến mất rồi, thì Hóa tự tại thiên biến mất; khi Hóa tự tại thiên biến mất rồi, thì Tha hóa tự tại thiên biến mất; khi Tha hóa tự tại thiên biến mất rồi, thì Phạm Thiên biến mất; khi Phạm Thiên biến mất rồi, thì Quang âm thiên biến mất; khi Quang âm thiên biến mất, sau đó thì loài người hoàn toàn biến mất. Sau khi loài người hoàn toàn biến mất, thế gian này hủy diệt. Như thế là hoàn thành tai kiếp.22 “Rất lâu sau đó, rất lâu, có đám mây đen lớn bạo khởi,

22
Nãi thành vi tai 乃 成 為 災. Trong bản Hán, từ tai 災 và bại 敗
đồng một từ gốc Skt.: saṃvartanī. Tham chiếu, Câu xá 12: Nãi
chí khí tận, tổng danh hoại kiếp 乃至器盡總 名 壞 劫.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trên cho đến Biến tịnh thiên, mưa khắp mọi nơi, mưa xuống hoàn toàn là nước nóng. Thứ nước này sôi sục, đun nấu thiên hạ, làm cho các cung điện cõi trời thảy đều bị tiêu hết, không còn sót thứ gì, giống như đặt dầu bơ23 vào trong lửa, đều bị chảy tiêu hết, không còn sót thứ gì, cung điện Quang âm thiên cũng lại như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt khỏi thế gian. “Sau đó, mưa này lại xâm phạm đến cung điện cõi trời Phạm-ca-di, cũng đun chảy tiêu hết, không sót thứ gì, giống như dầu bơ đem đặt vào trong lửa, không còn sót thứ gì, thì cung điện Phạm-ca-di lại cũng như vậy. “Sau đó, nước mưa này lại xâm phạm đến các cung điện Tha hóa tự tại thiên, Hóa tự tại thiên, Đâu-suất thiên, Diệm-ma thiên, cũng bị đun chảy tiêu hết, không còn sót thứ gì, giống như dầu bơ đem đặt vào trong lửa, không còn sót thứ gì, thì các cung điện chư Thiên lại cũng như vậy. “Sau đó, nước mưa này lại xâm phạm đến bốn châu thiên hạ, cùng tám vạn thiên hạ, các núi, núi lớn, Tu- di sơn vương cũng đều bị đun nấu tiêu hết, không còn sót thứ gì, giống như dầu bơ đem đặt vào trong lửa, đều bị nung chảy tiêu hết, không còn sót thứ gì, những thứ này lại cũng như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên

23 Tô du 酥油.

tầm con đường giải thoát vượt khỏi thế gian.
“Sau đó, nước này đã đun nấu đại địa không còn sót
gì nữa rồi, thì nước bên dưới đất cũng hết, gió bên
dưới nước cũng hết. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô
thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm
các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm đạo
giải thoát vượt khỏi thế gian.”
Phật bảo [140b] Tỳ-kheo:
“Sự nung chảy, tiêu tận ngang đến cung điện Biến
tịnh thiên này, ai là người có thể tin? Chỉ có ai thấy
mới có thể biết mà thôi!
“Từ cung điện Phạm-ca-di bị nung chảy tiêu hết,…
(cho đến), nước bên dưới đất cũng hết, gió bên dưới
nước cũng hết, ai là người có thể tin? Chỉ có ai thấy,
mới có thể biết mà thôi!
“Đó là tai họa do nước.
“Thế nào là sự hồi phục của tai kiếp nước? Sau đó một
thời gian rất lâu, rất lâu, xuất hiện đám mây đen lớn
bao phủ khắp hư không, lên đến cõi Biến tịnh thiên,
mưa khắp nơi, những giọt nước mưa như bánh xe.
Mưa kéo dài vô số trăm nghìn vạn năm như vậy, nước
mưa này lớn dần dần cho đến cõi Biến tịnh thiên. Có
bốn loại gió lớn giữ nước này lại một chỗ đó là: một
là trụ phong, hai là trì phong, ba là bất động, bốn là
kiên cố.
“Sau đó, nước này vơi giảm vô số trăm nghìn do-tuần,
bốn mặt gió lớn nổi dậy gọi là tăng-già, thổi nước
khiến chúng dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt
nước mà tích tụ lại, rồi bị gió thổi lìa khỏi mặt nước
bắn lên không trung, và tự nhiên chúng biến thành

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

cung điện Quang âm thiên, trang sức bằng bảy báu. Vì nhân duyên này mà có cung điện Quang âm thiên. “Khi nước kia vơi giảm dần cho đến vô số trăm nghìn do-tuần, gió tăng-già thổi nước khiến chúng dao động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại, rồi bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và tự nhiên chúng biến thành cung điện Phạm-ca-di, trang sức bằng bảy báu. Như đã kể, cho đến, nước biển có cùng một vị mặn đắng, cũng như lúc tai họa do lửa phục hồi, đó là tai kiếp nước.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Thế nào là tai kiếp gió?24 Khi tai kiếp gió bắt đầu khởi, con người trong thế gian này đều phụng hành Chính pháp, đều chính kiến, không theo tà kiến, mà tu tập mười thiện nghiệp. Khi tu tập hành vi thiện, có người đạt được đệ tứ thiền với xả và niệm thanh tịnh,25 họ ở giữa hư không, trụ vào Thánh nhân đạo, Thiên đạo, Phạm đạo, và lớn tiếng xướng lên rằng: ‘Các Hiền giả! Nên biết, sung sướng thay, đệ tứ thiền với xả và niệm thanh tịnh! Sung sướng thay, đệ tứ thiền với xả và niệm thanh tịnh!’ Lúc ấy, người thế gian nghe những lời này rồi, liền ngửa mặt lên trời nói với họ rằng: ‘Lành thay! Lành thay! Xin vì tôi mà nói về đạo của tứ thiền với xả và niệm thanh tịnh!’ Lúc này, người ở giữa hư không nghe những lời của người kia rồi liền nói về đạo của tứ thiền. Sau khi người thế gian nghe nói rồi, liền tu đạo của tứ thiền, nên khi

24
Thủy tai 水 災, Skt. apsaṃvartanī.
25
Hán: hộ niệm thanh tịnh 護念清淨; Pl.: upekkhāsāti parisud-
dhim.

thân hoại mạng chung được sinh về Quả thật thiên. “Bấy giờ, những chúng sinh ở trong địa ngục, sau khi tội nghiệp đã mãn, thân hoại mạng chung, tái sinh vào nhân gian. Rồi cũng tu tập đạo của đệ tứ thiền; sau khi tu tập đạo thiền, thân hoại mạng chung, tái sinh về Quả thật thiên. Còn những chúng sinh của các loài súc sinh, ngạ quỷ, A-tu-la, Tứ thiên vương,… (cho đến), Biến tịnh thiên, sau khi thân hoại mạng chung cũng sẽ tái sinh vào cõi nhân gian; nếu cũng tu tập đạo của đệ tứ thiền, khi thân hoại mạng chung cũng sẽ tái sinh về Quả thật thiên. Vì nhân duyên này nên đạo địa ngục được diệt tận, và súc sinh, [140c] ngạ quỷ, A-tu-la, Tứ thiên vương,… (cho đến), cõi Biến tịnh thiên cũng đều diệt tận. “Vào lúc bấy giờ, trước tiên là địa ngục diệt tận, sau đó súc sinh diệt tận; súc sinh diệt tận rồi, thì ngạ quỷ diệt tận; khi ngạ quỷ diệt tận rồi, thì A-tu-la diệt tận; khi A-tu-la diệt tận rồi, thì Tứ thiên vương diệt tận; khi Tứ thiên vương diệt tận rồi… như vậy lần lượt cho đến Biến tịnh thiên diệt tận; khi Biến tịnh thiên diệt tận rồi, sau đó, con người bị diệt tận không còn sót. Khi con người đã bị diệt tận không còn sót, thì thế gian này bị tan hoại, thế là hoàn thành tai kiếp. “Rất lâu, rất lâu sau đó, có gió lớn nổi lên, tên là đại tăng-già,… (cho đến), Quả thật thiên. Gió lan khắp mọi nơi, thổi cung điện Biến tịnh thiên, Quang âm thiên, khiến cho các cung điện va chạm nhau tan vỡ ra thành phấn bụi, giống như lực sĩ cầm hai cái chày đồng, làm cho chúng va chạm nhau, cả hai đều vỡ vụn không còn gì hết, thì hai cung điện va chạm nhau cũng lại như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm đạo giải thoát vượt khỏi thế gian.’ “Sau đó, gió này thổi cung điện Phạm-ca-di thiên, Tha hóa tự tại thiên, các cung điện va chạm nhau, tan vỡ ra thành phấn bụi không còn gì hết, giống như lực sĩ cầm hai cái chày đồng, làm cho chúng va chạm nhau, cả hai đều vỡ không còn gì hết, thì hai cung điện va chạm nhau cũng lại như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm đạo giải thoát vượt thế gian. “Sau đó, gió này thổi cung điện Hóa tự tại thiên, Đâu-suất thiên, Diệm-ma thiên, các cung điện này va chạm nhau, tan vỡ ra thành phấn bụi không còn lại gì hết, giống như lực sĩ cầm hai cái chày đồng, làm cho chúng va chạm nhau, cả hai đều vỡ vụn không còn gì hết, thì những cung điện này va chạm nhau không còn gì hết cũng lại như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con đường giải thoát vượt khỏi thế gian.” “Sau đó, gió này thổi bốn thiên hạ, cùng tám vạn thiên hạ, các núi, núi lớn, Tu-di sơn vương đem đặt giữa hư không, cao trăm nghìn do-tuần, những ngọn núi này va chạm nhau, tan vỡ ra thành phấn bụi, giống như lực sĩ tay cầm vỏ trấu nhẹ rải vào không trung, thì tứ châu thiên hạ, Tu-di, các núi này vỡ vụn, phân tán ra, cũng lại như vậy. Vì vậy nên biết: Tất cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm. Hãy nên tầm con

đường giải thoát vượt khỏi thế gian.
“Sau đó, gió thổi sạch đại địa; nước bên dưới đất hết,
gió bên dưới nước hết. Cho nên [141a] phải biết: Tất
cả hành là vô thường, là pháp biến dịch, không đáng
tin cậy; phàm các pháp hữu vi rất đáng nhàm tởm nên
tầm con đường giải thoát vượt khỏi thế gian.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Khi hai cung điện Biến tịnh thiên và Quang âm thiên
va chạm nhau, tan vỡ ra thành phấn bụi, ai là người
có thể tin? Chỉ có độc nhất người thấy mới có thể biết
mà thôi. Như vậy cho đến nước bên dưới đất hết, gió
bên dưới nước hết, ai là người sẽ tin? Chỉ có độc nhất
người thấy mới có thể biết mà thôi.
“Đó là tai kiếp gió.
“Thế nào là sự hồi phục của tai kiếp?
“Sau một thời gian rất lâu xuất hiện đám mây đen lớn
bao phủ khắp hư không, lên đến cõi Quả thật thiên.
Rồi mưa xuống khắp nơi; những giọt nước mưa như
bánh xe, mưa kéo dài vô số trăm nghìn vạn năm, nước
này lớn dần, cho đến Quả thật thiên. Lúc bấy giờ, có
bốn loại gió lớn giữ nước này lại một chỗ. Những gì là
bốn? Một là trụ phong, hai là trì phong, ba là bất động,
bốn là kiên cố. Sau đó, nước này dần dần rút xuống vô
số trăm nghìn do-tuần; bốn phía mặt nước gió lớn nổi
dậy, gọi là tăng già, thổi nước khiến chúng dao động,
nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ lại, bị
gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung, và
tự nhiên chúng biến thành cung điện Biến tịnh thiên,
được trang sức bằng bảy báu, xen lẫn các loại tạp sắc.
Vì nhân duyên này mà có cung điện Biến tịnh thiên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Khi nước kia rút dần cho đến vô số trăm nghìn do-
tuần, thì gió tăng-già kia thổi nước khiến chúng dao
động, nổi dậy ba đào, tạo thành bọt nước mà tích tụ
lại, bị gió thổi lìa khỏi mặt nước bắn lên không trung,
và tự nhiên chúng biến thành cung điện Quang âm
thiên, được trang sức bằng bảy báu, xen lẫn các loại
tạp sắc,… (cho đến), nước biển có cùng một vị mặn
đắng, cũng như đã nói về tai kiếp lửa.
“Đó là tai kiếp gió. Đó là ba tai kiếp, và là ba lần phục
hồi.”26

26 Tức ba đợt hủy diệt (Skt. saṃvartana), và ba đợt sáng tạo (Skt. vivartana).

Phẩm 10: CHIẾN ĐẤU
[141a22] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vào thuở xưa, khi chư Thiên cùng A-tu-la chiến
đấu. Bấy giờ Thích đề-hoàn Nhân lệnh gọi chư Thiên
Đao-lị đến bảo rằng: ‘Nay các ngươi đi đánh nhau với
bọn chúng. Nếu thắng, hãy bắt A-tu-la Tì-ma-chất-
đa-la,1 trói với năm chỗ trói,2 rồi mang đến giảng
đường Thiện pháp.3 Ta muốn nhìn thấy.’ Rồi, Chư
Thiên Đao-lị sau khi vâng lệnh Đế Thích, mỗi người
tự trang bị cho mình.
“Lúc bấy giờ, A-tu-la Tì-ma-chất-đa-la ra lệnh các
A-tu-la rằng: ‘Nay các ngươi hãy đi đánh nhau với
bọn chúng. Nếu thắng, hãy bắt Thích đề-hoàn Nhân,
trói với năm chỗ trói, rồi mang đến giảng đường Thất
diệp.4 Ta muốn nhìn thấy.’ [141b] Các A-tu-la sau khi
vâng lệnh của A-tu-la Tì-ma-chất-đa, mỗi người tự
trang bị cho mình.
“Bấy giờ, chư Thiên cùng chúng A-tu-la chiến đấu
với nhau. Chư Thiên đắc thắng, và A-tu-la bại trận.
Chư Thiên Đao-lị bắt vua A-tu-la trói lại với năm chỗ
trói, mang về chỗ Thiện pháp đường cho Thiên đế
Thích nhìn thấy. Khi ấy vua A-tu-la thấy sự khoái lạc
ở trên Trời, sinh lòng quyến luyến vui thích, liền tự

1
Tì-ma-chất-đa-la 毗摩質馱羅. T 23: Duy-ma-chất 維摩質. Pl.:
Vepacitta, Skt. Vemacitra; xem phẩm 6 A-tu-la trên..
2
Ngũ phược 五 縳; T 23: ngũ hệ五繫: cột cổ, trói hai tay và hai
chân.
3
Thiện pháp giảng đường 善 法 講 堂, Pl.: sudhamma-sālā.
4
Thất diệp giảng đường 七 葉 講 堂, Pl.: Sattapatta-sālā, hay
Cittapāṭali?

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

nghĩ: ‘Nơi này thù thắng, khả dĩ ở được; trở lại cung điện A-tu-la làm gì?’ Khi khởi lên ý nghĩ này, thì năm nơi đang bị trói trên thân lập tức được mở ra, và năm thứ dục lạc ở trên Trời hiện ra trước mắt. Nhưng khi A-tu-la nghĩ đến việc trở lại cung điện trước kia, thì năm nơi trên thân liền bị trói chặt trở lại, và năm thứ dục lạc tự biến mất. Khi ấy những nơi bị trói buộc trên thân của A-tu-la trở nên bền chắc hơn. Sự trói buộc của Ma còn hơn thế nữa. Chấp ta và của ta5 là sự trói buộc của Ma. Không chấp ta và của ta thì sự trói buộc của Ma được cởi mở. Chấp thủ ngã6 là bị trói, chấp thủ ái là bị trói, ‘ngã sẽ tồn tại’ là bị trói, ‘ngã sẽ không tồn tại’ là bị trói; ‘ngã có sắc’7 là bị trói, ‘ngã không sắc’ là bị trói, ‘ngã vừa có sắc vừa không có sắc’ là bị trói, ‘ngã có tưởng’ là bị trói, ‘ngã không có tưởng’ là bị trói, ‘ngã vừa có tưởng vừa không có tưởng’ là bị trói; ngã là tai hoạn lớn, là ung nhọt, là gai nhọn. Cho nên, đệ tử Hiền Thánh biết rằng ngã là tai hoạn lớn, là ung nhọt, là gai nhọn, nên xả bỏ ý tưởng về ngã mà tu vô ngã hành.8 Hãy quán sát tự ngã kia là một gánh nặng, là buông lung, là hữu;9 ‘sẽ tồn tại tự ngã’ là hữu vi, ‘sẽ không tồn tại tự ngã’ là hữu vi; ‘tự ngã có sắc’ là hữu vi, ‘tự ngã không có sắc’ là hữu vi, ‘tự ngã vừa có sắc vừa không có sắc’ là hữu vi; ‘tự

5
Hán: ngô ngã nhân 吾我人.
6
Để bản: ái ngã 愛 我. TNM: thọ ngã 受 我;
7
Bản Hán chỉ nói: hữu sắc vi phược Để bản: ái ngã 愛 我.為縛;
theo nội dung, đây thêm ‘tự ngã’ cho rõ. Các mệnh đề tiếp theo
cũng thế.
8
Vô ngã hành 無 我 行, Pl.: anatta-saṃkhāra.
9
Hữu 有 (Pl.: bhava), đây chỉ 1 chi trong 12 chi duyên khởi.

ngã có tưởng’ là hữu vi, ‘tự ngã không có tưởng’ là
hữu vi, ‘tự ngã vừa có tưởng vừa không có tưởng’ là
hữu vi; hữu vi là tai hoạn lớn, là ung nhọt, là gai nhọn.
Cho nên, đệ tử Hiền Thánh biết rằng hữu vi là tai hoạn
lớn, là ung nhọt là gai nhọn, nên xả bỏ hữu vi mà thực
hành vô vi hành.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Vào thuở xưa, khi chư Thiên cùng A-tu-la chiến đấu.
Bấy giờ Thích đề-hoàn Nhân lệnh gọi chư Thiên Đao-
lị đến bảo rằng: ‘Nay các ngươi đi đánh nhau với bọn
chúng. Nếu thắng, hãy bắt A-tu-la Tì-ma-chất-đa-la,
trói với năm chỗ trói, rồi mang đến giảng đường Thiện
pháp. Ta muốn nhìn thấy.’ Chư Thiên Đao-lị sau khi
vâng lệnh Đế Thích, mỗi người tự trang bị cho mình.
“Lúc bấy giờ, A-tu-la Tì-ma-chất-đa-la ra lệnh các A-
tu-la rằng: ‘Nay các ngươi hãy đi đánh nhau với bọn
chúng. Nếu thắng, hãy bắt Thích đề-hoàn Nhân [141c]
trói với năm chỗ trói, rồi mang đến giảng đường Thất
diệp. Ta muốn nhìn thấy.’ Các A-tu-la sau khi vâng
lệnh của A-tu-la Tì-ma-chất-đa-la, mỗi người tự trang
bị cho mình.
“Rồi thì, chư Thiên cùng chúng A-tu-la chiến đấu với
nhau. Chư Thiên đắc thắng, và A-tu-la bại trận. Chư
Thiên Đao-lị bắt vua A-tu-la trói chặt với năm chỗ
trói, mang về chỗ Thiện pháp đường cho Thiên đế
Thích nhìn thấy. Lúc ấy, Thiên đế Thích thong thả dạo
trên Thiện pháp đường. Vua A-tu-la từ xa trông thấy
Đế Thích, tuy đang bị trói chặt với năm chỗ trói, vẫn
mở miệng mắng chửi.
“Lúc bấy giờ, người hầu của Thiên đế, ở trước mặt

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Thiên đế liền nói kệ rằng:
Việc gì Thiên đế sợ,
Tự lộ yếu kém mình?
Bị mắng thẳng vào mặt,
Sao lặng nghe lời ác?”
“Thiên đế Thích đáp lại người hầu bằng bài kệ rằng:
Nó cũng không sức mạnh,
Ta cũng không sợ hãi.
Việc gì, người đại trí,
Hơn thua với kẻ ngu?
“Lúc bấy giờ, người hầu lại làm bài tụng tâu Đế Thích
rằng:
Nay không bẻ đứa ngu,
E sau càng khó nhịn.
Hãy đánh nó bằng gậy,
Khiến kẻ ngu hối lỗi.
“Bấy giờ, Thiên đế Thích lại làm bài tụng trả lời người
hầu rằng:
Ta thường bảo, người trí
Không tranh cùng kẻ ngu;
Nếu ngu mắng, trí im,
Là thắng kẻ ngu này.
“Khi ấy, người hầu lại làm bài tụng tâu Đế Thích
rằng:
Thiên vương sở dĩ im,
Vì e giảm đức trí;
Nhưng kẻ ngu độn kia,
Cho rằng Vua sợ hãi.
Kẻ ngu không tự lượng,

Cho có thể địch Vua;
Liều chết đến xúc phạm,
Muốn Vua lui như bò.
“Bấy giờ, Thiên đế Thích lại làm bài tụng trả lời người
hầu rằng:
Ngu kia không thấy biết,
Bảo ta lòng sợ hãi.
Ta quán đệ nhất nghĩa:
Nhịn im là tối thượng.
Điều xấu trong các xấu:
Trong sân lại nổi sân;
Ở trong sân không sân,
Là chiến đấu tối thượng.
Con người có hai duyên,
Vì mình cũng vì người;
[142a] Mọi người có tranh tụng,
Ai không tranh là thắng.
Con người có hai duyên,
Vì mình cũng vì người;
Thấy người không tranh tụng,
Lại cho là ngu đần.
Nếu người có sức lớn,
Nhịn được người không sức;
Sức này là đệ nhất,
Là tối thượng trong nhẫn.
Ngu tự cho mình mạnh,
Sức này chẳng là sức;
Người mạnh nhẫn như pháp,
Sức này không ngăn được.
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Lúc bấy giờ, Thiên đế Thích há là người nào khác

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

sao? Không nên có ý nghĩ như vậy. Lúc ấy, Thiên đế
Thích chính là bản thân Ta vậy. Vào lúc bấy giờ, Ta
tu tập nhẫn nhục, không hành động nóng vội, thường
thường khen ngợi người hay nhẫn nhục. Nếu có người
trí nào muốn hoằng dương đạo của Ta, thì phải tu tập
nhẫn nhục im lặng, chớ ôm lòng phẫn hận đấu tranh.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Thuở xa xưa, Chư Thiên Đao-lị cùng A-tu-la đánh
nhau. Bấy giờ Thích đề-hoàn Nhân nói với A-tu-la
Chất-đa rằng: ‘Tại sao các khanh lại ôm lòng sân hại,
trang bị binh khí, đánh nhau để làm gì? Nay ta sẽ cùng
khanh giảng luận đạo lý, để biết rõ thắng thua.’ Lúc
ấy, Chất-đa A-tu-la kia nói với Đế Thích rằng: ‘Giả
sử, nếu vất bỏ binh khí, chỉ bàn luận tranh tụng về
nghĩa lý thôi, vậy thì ai biết thắng bại?’ Đế Thích dạy
rằng: ‘Chỉ cần bàn luận thôi, hiện tại trong chúng của
ngươi, và trong chúng Chư Thiên của Ta, tự có người
có trí tuệ biết rằng ai thắng, ai bại.’ Lúc ấy, A-tu-la
nói với Đế Thích rằng: ‘Nhà ngươi nói kệ trước đi.’
Đế Thích trả lời: ‘Nhà ngươi là Cựu thiên,10 nhà ngươi
nên nói trước đi.’ Bấy giờ, Chất-đa A-tu-la liền đọc kệ
cho Đế Thích nghe:
Nay không bẻ đứa ngu,
E sau càng khó nhịn.
Hãy đánh nó bằng gậy,
Khiến kẻ ngu hối lỗi.
“Sau khi A-tu-la nói bài kệ này xong, chúng A-tu-la

10 Cựu thiên 舊 天, một danh hiệu khác chỉ A-tu-la, vì nguyên trước là Chư Thiên Đao-lợi; Pl.: Pubbadevā.

phấn khởi vui mừng, cao tiếng khen hay. Chỉ có chúng
Chư Thiên là im lặng không nói. Rồi vua của A-tu-la
nói với Đế Thích rằng: ‘Đến lượt ngươi nói kệ.’ Bấy
giờ, Đế Thích liền nói kệ cho A-tu-la nghe:
Ta thường bảo, người trí
Không tranh cùng kẻ ngu;
Nếu ngu mắng, trí im,
Là thắng kẻ ngu này.
[142b] “Sau khi Thiên đế Thích nói bài kệ này xong,
Chư Thiên Đao-lị đều rất đỗi vui mừng, cất tiếng khen
hay. Lúc này chúng A-tu-la im lặng không nói. Bấy
giờ, Thiên đế Thích nói với A-tu-la rằng: ‘Đến lượt
nhà ngươi nói kệ.’ Lúc này, A-tu-la lại nói kệ:
Thiên vương sở dĩ im,
Vì e giảm đức trí;
Nhưng kẻ ngu độn kia,
Cho rằng Vua sợ hãi.
Kẻ ngu không tự lượng,
Cho có thể địch Vua;
Liều chết đến xúc phạm,
Muốn Vua lui như bò.
“Sau khi A-tu-la nói bài kệ này xong, chúng A-tu-la
nhảy nhót vui mừng, lớn tiếng khen hay. Lúc này chúng
Đao-lị thiên im lặng không nói. Bấy giờ, A-tu-la vương
nói với Đế Thích rằng: ‘Đến lượt nhà ngươi nói kệ.’
Thiên đế Thích bèn nói kệ cho A-tu-la nghe rằng:
Người ngu không thấy biết,
Bảo ta lòng sợ hãi.
Ta quán đệ nhất nghĩa:
Nhịn im là tối thượng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Điều xấu trong các xấu:
Trong sân lại nổi sân;
Ở trong sân không sân,
Là chiến đấu tối thượng.
Con người có hai duyên,
Vì mình cũng vì người;
Mọi người có tranh tụng,
Ai không tranh là thắng.
Con người có hai duyên,
Vì mình cũng vì người;
Thấy người không tranh tụng,
Lại cho là ngu đần.
Nếu người có sức lớn,
Nhịn được người không sức;
Sức này là đệ nhất,
Là tối thượng trong nhẫn.
Ngu tự cho mình mạnh,
Sức này chẳng là sức;
Người mạnh nhẫn như pháp,
Sức này không ngăn được.
“Sau khi Thích Đề-hoàn Nhân nói bài kệ này xong,
chúng Đao-lị thiên nhảy nhót vui mừng, cất tiếng khen
hay; chúng A-tu-la thì im lặng không nói. Lúc này,
chúng Trời, và chúng A-tu-la, tạm thời tự rút lui, cùng
bảo nhau rằng: ‘Những bài kệ tụng của A-tu-la nói ra
có điều xúc phạm, dấy lên sự đáp trả bằng đao kiếm,
làm nảy sinh ra gốc rễ của đấu tranh và kiện tụng, nuôi
lớn các oán kết, dựng lập gốc cây tam hữu. Còn những
bài kệ tụng của Thiên đế Thích nói ra không gây kích
động, [142c] không đưa đến đao kiếm, không sinh ra
tranh đấu kiện tụng, không nuôi lớn oán kết, tuyệt gốc

tam hữu. Những lời nói của Thiên đế Thích là tốt lành;
chư Thiên đã thắng, A-tu-la đã bại.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Lúc bấy giờ, Thiên đế Thích là người nào khác sao?
Chớ có quan niệm này. Vì sao? Vì đó chính là bản
thân Ta. Vào lúc bấy giờ, Ta dùng những lời nhu hòa
mà thắng chúng A-tu-la.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Thuở xa xưa, khi chư Thiên lại đánh nhau với A-tu-
la lần nữa. Bấy giờ A-tu-la thắng, chư Thiên bại. Lúc
ấy, Thích đề-hoàn Nhân sợ hãi, cỡi xe báu nghìn căm
bỏ chạy. Giữa đường, ông thấy trên cây thiểm-bà-la11
có một tổ chim, trong tổ có hai con chim con, liền
dùng kệ tụng bảo người điều khiển xe rằng:
Cây này có hai chim,
Người nên lui xe tránh,
Chẳng thà giặc hại ta,
Chớ thương tổn hai chim.
“Người điều khiển xe nghe Đế Thích nói kệ, liền dừng
xe và quay xe tránh chim trên cây. Khi ấy, đầu xe
quay về phía A-tu-la. Chúng A-tu-la từ xa nhìn thấy
xe báu quay đầu lại, quân của chúng bảo nhau: ‘Giờ
Thiên đế Thích cỡi xe báu nghìn căm quay đầu nhắm
về phía chúng ta, có lẽ muốn giao đấu trở lại. Chúng
ta không thể đương cự được!’12 Chúng A-tu-la liền

11
Thiểm-bà-la 晱婆羅. Skt. śimbala, hay śālmali, một loại cây gòn,
rất cao và có gai, hoa màu đỏ. T 23: Cư-tra-xa-ma-lê 居吒奢摩
梨. có con Kim-sí điểu vương ở trên đó đang đẻ trứng.
12
T 23: chúng nghĩ, chắc Đế Thích có phục binh nên tháo lui.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thối lui và tan rã, nhân đây mà chư Thiên chiến thắng,
và A-tu-la bại tẩu.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Lúc bấy giờ, Đế Thích há là người nào khác sao?
Chớ có quan niệm như vậy. Vì sao? Vì chính đó là bản
thân Ta. Vào lúc bấy giờ, Ta đối với chúng sinh phát
khởi lòng thương xót. Này các Tỳ-kheo, các ngươi ở
trong pháp của Ta xuất gia tu đạo, thì nên phát khởi
lòng từ bi, thương xót chúng sinh.”
Phật bảo [143a] Tỳ-kheo:
“Thuở xa xưa, khi Chư Thiên cùng A-tu-la đánh nhau.
Bấy giờ Chư Thiên đắc thắng, và A-tu-la bại trận. Sau
khi chiến thắng, Thiên đế Thích trở về cung, xây dựng
một ngôi nhà đặt tên là Tối thắng,13 Đông Tây dài một
trăm do-tuần, Nam Bắc rộng sáu mươi do-tuần. Ngôi
nhà này gồm trăm gian, trong mỗi gian có bảy đài
lưới giăng.14 Trên mỗi đài có bảy ngọc nữ; mỗi ngọc
nữ có bảy người để sai. Thích Đề-hoàn Nhân cũng
không lo cung cấp các thứ trang điểm, áo chăn, đồ ăn
thức uống; mà tất cả tùy theo hành vi đã tạo từ trước,
mỗi người tự thọ lãnh phước báo ấy. Do chiến thắng
A-tu-la, nên nhân đây lòng sinh vui mừng mà xây
dựng ngôi nhà này, cho nên gọi là Tối thắng đường.
Lại nữa, những ngôi nhà có được trong nghìn thế giới
xem ra không có ngôi nhà nào bằng ngôi nhà này, cho
nên gọi là Tối thắng.”

13
Tối thắng 最 勝 堂, Pl.: Vejayanta-pāsāda.
14
Nguyên Hán: giao lộ đài 交露臺. Các đoạn trên kia đều dịch là
“la võng”.

Phật bảo Tỳ-kheo:
“Thuở xa xưa, A-tu-la tự nghĩ rằng: ‘Ta có oai đức
lớn, thần lực không phải ít, nhưng Đao-lị thiên, mặt
trời, mặt trăng, Chư Thiên thường ở nơi hư không, du
hành tự tại trên đỉnh đầu ta. Nay ta hãy lấy mặt trời,
mặt trăng này làm ngọc đeo tai, thử chúng có còn du
hành tự tại được không?’
“Rồi, vua A-tu-la nổi lòng sân hận cực độ, liền nghĩ
đến A-tu-la Chùy Đỏa;15 A-tu-la Chùy Đỏa lại nghĩ
rằng: ‘Hiện nay, vua A-tu-la đã nghĩ đến ta, chúng ta
nên nhanh chóng trang bị.’ Liền ra lệnh tả hữu chuẩn
bị binh khí đầy đủ, cỡi cỗ xe báu, cùng với vô số
chúng A-tu-la theo dẫn đường trước sau, đến trước
vua A-tu-la, đứng một bên.
“Bấy giờ, vua lại nghĩ đến A-tu-la Xá-ma-lê.16 A-tu-la
Xá-ma-lê lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay, vua đã nghĩ đến
ta, chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Liền ra lệnh tả
hữu chuẩn bị binh khí đầy đủ, cỡi cỗ xe báu, cùng với
vô số chúng A-tu-la theo dẫn đường trước sau, đến
trước chỗ vua A tu luân, đứng một bên.
“Bấy giờ, vua lại nghĩ đến Tì-ma-chất-đa A-tu-la.17
Tì-ma-chất-đa A-tu-la lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay, vua
đang nghĩ đến ta, chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’

15
Chùy Đỏa A-tu-la 捶打. Vua A-tu-la huy động Duy-ma-chất 維摩
質, Xá-ma-lê 舍摩利, Mãn-do 滿由 và Kì-la 祇羅 chiến đấu. T 24,
25: A-tu-la vương La-hầu-la 羅睺羅 huy động Tì-ma-chất-đa-la 鞞
摩質多羅, Dũng Dược 踊 躍 và Huyễn Hóa 幻 化.
16
Xá-ma-lê A-tu-la 舍摩犁, Pl.: Sambara (?) Xem cht. 16, phẩm
6 trên.
17
Tì-ma-chất-đa A-tu-la 毗摩質多. Xem cht. 14 phẩm 6 trên.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị binh khí đầy đủ, cỡi cỗ xe báu, cùng với vô số chúng A-tu-la theo dẫn đường trước sau, đến trước chỗ vua A tu luân, đứng một bên. “Bấy giờ, vua lại nghĩ đến Đại thần A-tu-la; Đại thần A-tu-la lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay, vua đang nghĩ đến ta. Chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị binh khí đầy đủ, cỡi cỗ xe báu, cùng với vô số chúng A-tu-la theo dẫn đường trước sau, đến trước vua A-tu-la, đứng một bên. “Bấy giờ, vua lại nghĩ đến các Tiểu A-tu-la. Các Tiểu A-tu-la lại tự nghĩ rằng: ‘Hiện nay, vua đang nghĩ đến ta. Chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị binh khí đầy đủ, cỡi cỗ xe báu, cùng với vô số chúng A-tu-la theo dẫn đường trước sau, đến trước vua A-tu-la, đứng một bên. “Bấy giờ, vua A-tu-la là La-ha liền tự mình trang bị, mình mặc áo giáp đồng báu, đóng ngựa vào các cỗ xe báu, cùng với vô số trăm nghìn chúng A-tu-la và binh khí trang bị, vây quanh trước sau, ra khỏi chỗ ở của chúng, muốn đến đánh nhau cùng chư Thiên. “Bấy giờ, Nan-đà Long vương, và Bạt-nan-đà Long vương dùng thân mình quấn quanh núi Tu-di bảy vòng làm chấn động cả sơn cốc, trải một lớp mỏng mây mờ, lơ thơ từng giọt mưa rơi, và dùng đuôi đập vào nước biển làm cho nước biển dậy sóng, dâng lên đến đỉnh núi Tu-di. Lúc bấy giờ, Đao-lị thiên liền tự nghĩ: ‘Nay, mây mờ giăng mỏng, [143b] lơ thơ từng giọt mưa rơi, nước biển dậy sóng, lên đến tận nơi này, chắc thế nào A-tu-la cũng muốn đến đây gây chiến, nên có những điềm lạ này chăng?’

“Lúc này, nhiều vô số ức vạn binh chúng các loài rồng trong biển, đều cầm dáo mác, cung tên, đao kiếm, áo giáp đồng dày, và trang bị binh khí tề chỉnh, đối đầu cùng quân binh A-tu-la chiến đấu. Khi binh chúng các loài rồng mà thắng, thì lập tức đuổi A-tu-la vào trong cung điện của chúng. Nếu các loài rồng mà bị bại, các loài rồng không trở lại cung điện, mà sẽ chạy đến chỗ quỷ thần Già-lâu-la18 báo cáo rằng: ‘Chúng A-tu- la muốn đánh nhau với chư Thiên. Chúng tôi đã đón đánh. Nhưng hiện chúng đang đắc thắng. Các ngươi nên chuẩn bị các thứ binh khí, binh chúng cùng sức mạnh, để chiến đấu cùng với chúng.’ “Các quỷ thần Già-lâu-la nghe vậy, lập tức tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, áo giáp đồng dày, cùng các loài rồng hợp tác chiến đấu chống lại A tu luân. Nếu mà thắng, họ lập tức đuổi A-tu-la vào trong cung điện của chúng. Nếu mà bị bại, họ không trở lại cung điện, mà sẽ chạy lui đến chỗ quỷ thần Trì hoa19 báo cáo rằng: ‘Chúng A-tu-la muốn chiến đấu cùng chư Thiên. Chúng tôi đã đón đánh. Nhưng hiện chúng đang thắng. Các ngươi nên chuẩn bị các thứ binh khí, binh chúng cùng sức mạnh, để đánh nhau với chúng.’ “Các quỷ thần Trì Hoa nghe các loài rồng (và các quỷ

18
Già-lâu-la 伽 樓 羅; Skt. Karoṭapāṇi. Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-
đề. Các lớp phòng thủ của trời Đao-lị chống lại A-tu-la: Long vương,
quỷ thần Câu-đế 拘蹄, Trì hoa 持華, Thái-đà-mạt 蔡陀末, và Tứ thiên
vương. Các lớp theo T 24, 25: rồng, địa cư Dạ-xoa 地居夜叉, Bát thủ
dạ-xoa 鉢手夜叉 (T 25: Bát túc 鉢足), Trì Man dạ xoa 持鬘夜叉,
Thường túy dạ-xoa 常醉夜叉, Tứ thiên vương.
19
Trì Hoa 持 華, trên kia dịch là Trì Man 持鬘; Skt. Mālādhara. Xem
phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề..

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thần Già-lâu-la) báo cáo, liền tự trang bị, chuẩn bị các
đồ binh khí, áo giáp đồng dày, binh chúng cùng sức
mạnh, cùng chiến đấu lại A-tu-la. Nếu mà thắng, họ
lập tức đuổi A-tu-la vào trong cung điện của chúng.
Nếu mà bị bại, họ không trở lại cung điện, mà sẽ chạy
đến chỗ quỷ thần Thường Lạc20 báo cáo rằng: ‘Chúng
A-tu-la muốn đánh nhau cùng Chư Thiên. Chúng
tôi đã đón đánh. Nhưng hiện chúng đang thắng. Các
ngươi nên chuẩn bị các thứ binh khí, cùng sức mạnh,
để đánh nhau với chúng.’
“Sau khi các quỷ thần Thường Lạc nghe báo cáo vậy,
liền tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, áo giáp đồng
dày, binh chúng cùng sức mạnh, cùng chiến đấu lại
A tu luân. Nếu mà thắng, họ lập tức đuổi A-tu-la vào
trong cung điện của chúng. Nếu mà bị bại, họ không
trở lại cung điện, mà sẽ chạy đến Tứ thiên vương báo
cáo rằng: ‘Chúng A-tu-la muốn chiến đấu cùng Chư
Thiên. Chúng tôi đã đón đánh. Nhưng hiện chúng đang
thắng. Các ngài nên chuẩn bị các thứ binh khí, binh
chúng cùng sức mạnh, để đánh nhau với chúng.’
“Sau khi Tứ thiên vương nghe những báo cáo này rồi,
liền tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, áo giáp đồng
dày, binh chúng cùng sức mạnh, cùng chiến đấu lại
A-tu-la. Nếu mà thắng, họ lập tức đuổi A-tu-la vào
trong cung điện của chúng. Nếu không thắng, [143c]
Tứ thiên vương sẽ đến giảng đường Thiện Pháp, tâu
Thiên đế Thích và Chư Thiên Đao-lị rằng: ‘Chúng
A-tu-la muốn chiến đấu cùng Chư Thiên. Nay Chư
20
Thường Lạc 常 樂, trên kia dịch là Hỷ Lạc 喜 樂; Skt. Sadāmatta.
Xem phẩm Châu Diêm-phù-đề.

Thiên Đao-lị hãy tự trang bị, chuẩn bị binh khí, binh chúng cùng sức mạnh, để đi đánh nhau với chúng.’ “Bấy giờ, Thiên đế Thích ra lệnh cho người hầu21 rằng: ‘Ngươi đem lời nói của ta đến báo lại cho Diệm-ma thiên, Đâu-suất thiên, Hóa tự tại thiên, Tha hóa tự tại thiên rằng: ‘A-tu-la cùng vô số chúng muốn đến chiến đấu. Nay chư Thiên nên tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí để hỗ trợ ta chiến đấu.’ “Bấy giờ, người hầu này vâng lệnh của Đế Thích, liền đến Diệm-ma thiên,… (cho đến), Tha hóa tự tại thiên, đem những lời của Đế Thích mà báo cáo rằng: ‘A-tu- la cùng vô số chúng muốn đến chiến đấu. Nay Chư Thiên nên tự trang bị, chuẩn bị binh khí để hỗ trợ ta chiến đấu.’ “Diệm-ma thiên sau khi nghe những lời này rồi, liền tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, áo giáp đồng dày, đóng xe báu vào ngựa, cùng vô số trăm nghìn thiên chúng trước sau vây quanh, đóng binh tại phía Đông của núi Tu-di. Thiên tử Đâu-suất nghe những báo cáo này rồi, cũng liền tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, áo giáp đồng dày, đóng xe báu vào ngựa, cùng vô số trăm nghìn thiên chúng, đóng binh tại phía Nam của núi Tu-di. Các thiên tử Hóa tự tại thiên nghe những lời này rồi, cũng trang bị binh chúng, đóng binh tại phía Tây của núi Tu-di. Các thiên tử Tha hóa tự tại thiên nghe những lời này rồi, cũng trang bị binh chúng, đóng binh tại phía Bắc của núi Tu-di. “Khi Thiên đế Thích nghĩ đến ba mươi ba vị thiên thần

21 T 24, 25: Ma-na-bà 摩那婆.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

của Đao-lị thiên, ba mươi ba vị thiên thần của Đao-lị thiên tự nghĩ rằng: ‘Hiện tại Thiên đế Thích đang nghĩ đến ta. Vậy chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Họ liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị các đồ binh khí, cỡi cỗ xe báu, cùng vô số chúng Chư Thiên trước sau vây quanh, đến trước Thiên đế Thích, đứng một bên. “Khi Thiên đế Thích nghĩ đến các thiên thần khác của Đao-lị, các thiên thần khác của Đao-lị liền tự nghĩ rằng: ‘Hiện tại Đế Thích đang nghĩ đến ta. Vậy chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Họ liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị các đồ binh khí, đóng xe báu vào ngựa, cùng vô số chúng Chư Thiên trước sau vây quanh, đến trước Đế Thích, đứng một bên. “Khi Thiên đế Thích nghĩ đến quỷ thần Diệu Tượng,22 quỷ thần Diệu Tượng liền tự nghĩ rằng: ‘Hiện tại Đế Thích đã nghĩ đến ta. Vậy chúng ta nên nhanh chóng trang bị.’ Liền ra lệnh tả hữu chuẩn bị các đồ binh khí, đóng xe báu vào ngựa, cùng vô số thiên chúng trước [144a] sau vây quanh, đến đứng trước Đế Thích. “Khi Đế Thích nghĩ đến Long vương Thiện Trụ,23 Long vương Thiện Trụ tự nghĩ rằng: ‘Nay Thiên đế Thích nghĩ đến ta, nay ta nên đến.’ Long vương liền đi đến đứng trước Đế Thích. “Lúc bấy giờ, Đế Thích liền tự trang bị, chuẩn bị các đồ binh khí, mình mặc áo giáp đồng báu, cỡi trên đỉnh đầu Long vương Thiện Trụ, cùng vô số Chư Thiên quỷ thần trước sau vây quanh, tự ra khỏi thiên cung,

22
Diệu Tượng 妙匠. Có lẽ là Tì-thủ-kiết-ma, tức Pl.: Vissakamma, kiến
trúc sư trưởng của Đế Thích.
23
Thiện Trụ long vương 善住龍王.

đánh nhau với A-tu-la.
“Đồ vật trang bị như các thứ binh khí, đao kiếm, dáo,
mác, cung tên, rìu, đục, búa lớn, búa nhỏ, bánh xe
quay, dây tơ cột, binh khí, áo giáp đồng, tất cả đều
dùng bảy báu để tạo thành. Lại dùng mũi nhọn đâm
thêm vào người A-tu-la, nhưng thân ông ta vẫn không
bị thương tổn, chỉ chạm vào bên ngoài khi đâm mà
thôi. Chúng A-tu-la tay cũng cầm đao kiếm bảy báu,
dáo mác, cung tên, rìu đục, búa lớn, búa nhỏ, bánh xe
quay, dây cột bằng tơ, và dùng mũi nhọn đâm thêm
vào thân Chư Thiên, nhưng cũng chỉ chạm đến bên
ngoài mà thôi, không gây bất cứ thương tổn nào.
“Như vậy, chính do dục mà khiến Chư Thiên cùng A-
tu-la đánh nhau; do bởi nhân là dục như vậy.”24

24 Bản hán, hết quyển 21.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Phẩm 11: BA TRUNG KIẾP
[144a19] Phật bảo Tỳ-kheo:
“Có ba trung kiếp.1 Những gì là ba? Một là kiếp đao
binh. Hai là kiếp đói kém. Ba là kiếp tật dịch.2
“Thế nào là kiếp đao binh?3
“Người thế gian này vốn thọ bốn vạn tuổi. Sau đó
giảm xuống, thọ hai vạn tuổi. Sau đó lại giảm nữa, thọ
một vạn tuổi. Lần lượt giảm, thọ một ngàn năm, năm
trăm năm, ba trăm năm, hai trăm năm. Như nay con
người thọ một trăm tuổi, với số ít vượt quá, mà phần
nhiều là dưới.
“Sau đó, tuổi thọ con người giảm dần xuống còn mười
tuổi. Khi đó, người nữ sinh ra chừng năm tháng4 là đi
lấy chồng. Bấy giờ, các loại mỹ vị có được trong thế
gian như bơ sữa, mật, đường mía, đường đen,5 những
gì có vị ngon, tự nhiên biến mất; ngũ cốc không sinh
sản, chỉ còn có loại lúa hoang6 mà thôi. Lúc bấy giờ,

* 第四分世記經三中劫品第十一
1
Trung kiếp 中 劫, Skt. antarakalpa, kiếp trung gian; nhưng đối lại
với mahākalpa, đại kiếp 大 劫, nên cũng thường gọi là tiểu kiếp
小 劫.
2
Đao binh 刀 兵, cốc quý 穀 貴, tật dịch 疾 疫. Tham chiếu, Câu xá
12: ba tiểu tam tai trung kiếp: đao binh, tật dịch, cơ cẩn. (Skt. kal-
pasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa nirgamah).
3
Đao binh kiếp 刀兵劫, Skt. śastrāntara-kalpa., Pl.: satthantara-
kappa.
4
Xem T 1(6) kinh Chuyển luân vương tu hành.
5
Tô du 酥油 (Skt., Pl.: navanīta), mật 蜜 (madhu), thạch mật 石 蜜
(Pl.: madhu-phāṇita), hắc thạch mật 黑石蜜 (kāḷamadhuphāṇita,
kāḷa-loṇa ?).
6
Hán: để bại 稊 稗, chỉ loại cỏ có hạt nhỏ như hạt lúa.

các loại y phục cao cấp như gấm vóc, lụa là,7 kiếp bối,8 sô-ma,9 tất cả đều không còn nữa, mà chỉ còn có loại vải dệt thô sơ bằng cỏ. Bấy giờ, mặt đất này hoàn toàn chỉ sinh gai gốc, muỗi mòng, ong, bọ cạp, rắn, rết, trùng độc; còn vàng bạc, lưu ly, bảy báu, [144b] châu ngọc, tự nhiên chúng bị vùi vào đất hết, và chỉ có đá, cát, các thứ xấu xí là dẫy đầy. Lúc này chúng sinh chỉ làm mười điều ác càng ngày càng tăng, không còn nghe đến danh từ mười điều thiện, cho đến không có cả danh từ thiện, huống chi là có người làm việc thiện! Bấy giờ, trong loài người ai không có hiếu với cha mẹ, không kính trọng sư trưởng, hay làm việc ác thì được cúng dường, được mọi người cung kính hầu hạ. Cũng người nay ai hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, thường làm việc lành, thì được cúng dường, được mọi người cung kính hầu hạ, thời bấy giờ người làm việc ác kia lại cũng được cúng dường như vậy. Bây giờ, con người thân hoại mạng chung bị đọa vào trong súc sinh, cũng như con người hiện tại được sinh lên cõi trời. Lúc đó con người gặp nhau thường ôm lòng độc hại, chỉ muốn giết nhau. Cũng giống như thợ săn gặp được đàn nai, chỉ muốn giết chúng, không có bất cứ một ý nghĩ thiện nào; con người lúc đó cũng như vậy, chỉ muốn giết nhau, không có một chút ý nghĩ thiện nào. Bấy giờ, mặt đất này chỉ là sông ngòi, khe suối, núi đồi, đất đống, không có chỗ đất nào bằng phẳng cả. Khi có người đi đến, tức thì kinh sợ, run rẩy, lông tóc dựng đứng.

7
Hán: cẩm 錦, lăng 綾, tắng 繒, quyến 絹.
8
Kiếp-bối 劫 貝, Pl.: kappāsa, Skt. karpāsa, vải bông (gòn).
9
Sô-ma 芻 麻; Pl.: khoma; Skt. kṣauma, vải gai.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Bấy giờ, trong vòng bảy ngày có sự nổi lên của kiếp đao kiếm. Lúc ấy, những thứ cỏ, cây, ngói, đá mà con người cầm trong tay đều biến thành đao kiếm; những thứ đao kiếm này rất bén nhọn, đụng đến vật gì thì vật đó đều sẽ bị cắt đứt. Chúng sát hại lẫn nhau. Trong lúc này có người có trí tuệ thấy đao binh sát hại nhau nên hoảng sợ tránh vào núi rừng, hang động, khe suối, những chỗ không người. Trốn tránh trong vòng bảy ngày, tâm nghĩ miệng tự nói: ‘Ta không hại người, người chớ hại ta.’ Trong vòng bảy ngày người này chỉ ăn rễ cây cỏ để tự nuôi sống mình. Qua bảy ngày, sau đó mới lại ra khỏi rừng núi. Lúc này, gặp được một người, vui mừng nói rằng: ‘Nay gặp được người còn sống! Nay gặp được người còn sống!’ Cũng giống như cha mẹ vì gặp lại một người con bị thất lạc lâu ngày không thấy nhau, nên vui mừng nhảy nhót mà không thể tự kiềm chế chính mình được, thì sự kiện người này cũng như vậy, vì sự vui mừng nên nhảy nhót mà không thể tự kiềm chế được cảm xúc vui nơi chính mình. Khi ấy thì người dân trong vòng bảy ngày chỉ có khóc lóc mà thôi; cũng trong vòng bảy ngày này họ lại cùng gặp vui nên vui vẻ chúc mừng nhau. Người lúc bấy giờ khi thân hoại mạng chung đều đọa vào địa ngục. Vì sao? Vì con người ấy luôn luôn ôm lòng sân hận và phẫn nộ, họ chỉ có một tâm hại nhau mà thôi, vì không có tâm nhân từ nên gọi là kiếp đao binh.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Thế nào gọi là kiếp đói kém?10 Con người bấy giờ

10 Cơ ngạ kiếp 饑餓劫, Skt. durbhikṣāntarakalpa, Pl.: dubbhikhan- tarakappa; ở trên gọi là cốc quý kiếp.

phần nhiều làm những việc phi pháp, tà kiến điên đảo, làm mười nghiệp ác. Vì làm mười nghiệp ác nên trời không mưa xuống, làm cho trăm thứ cỏ cây chết khô, ngũ cốc không thành, mà chỉ có gốc rạ mà thôi. “Thế nào gọi là đói kém? Vì lúc bấy giờ, người dân phải thu quét những hạt thóc còn rơi rớt lại các nơi như ruộng vườn, đường sá, đầu ngõ, và trong phân đất [144c] để tự sống còn, nên mới gọi là đói kém.11 “Lại nữa, lúc đói kém, người bấy giờ lượm nhặt xương cốt từ những nơi như lò sát sinh, chợ búa, các đường sá và các bãi tha ma, rồi nấu nước trấp mà uống, nhờ vậy mà họ sống, nên gọi là ‘đói xương trắng.’12 ‘Lại nữa, vào kiếp đói kém, ngũ cốc được gieo trồng đều biến thành cỏ cây. Con người lúc này lấy bông nấu nước trấp để uống. Lại nữa, vào thời đói kém, bông của các loài cây cỏ rụng phủ kín cả mặt đất, lúc ấy mọi người phải đào đất lấy bông để nấu ăn, nhờ vậy mà tự tồn tại, nên gọi là ‘đói cây cỏ.’13 Bấy giờ, chúng sinh thân hoại mạng chung đọa vào trong ngạ quỷ. Sao vậy? Vì những người sống trong kiếp đói kém này, thường ôm lòng tham lam keo bẩn, không có

11
Cơ ngạ; định nghĩa từ đồng nghĩa của Skt. durbhikṣa (Pl.: dubbhik-
kha); Kośa-kārikā iii. 99: cañcu (sự mổ bằng mỏ chim), Chân Đế:
chiên giá lương 旃遮糧, Huyền Tráng: tụ tập 聚集; Câu xá 12: thời
kì đói kém cũng được gọi là tụ tập, vì con người bấy giờ cực đói,
thây chết gom thành đống; cũng vì người sau, người ta cất các thứ
hạt giống trong những cái giỏ.
12
Bạch cốt cơ ngạ 白骨饑餓; Câu xá ibid. (Skt. śvetāsthi, Pl.:
setaṭṭhika).
13
Thảo mộc cơ ngạ 草木飢餓; (Skt.śalākāvṛtti); Huyền Tráng: vận
trù 運籌, Chân Đế: trù lương 籌糧.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

lòng bố thí nhân ái, không chịu chia sẻ cùng người, và
không nhớ nghĩ đến những tai ách của người khác.
“Đấy là kiếp đói kém.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Thế nào là kiếp tật dịch?14 Người đời bấy giờ, tu hành
Chính pháp, chính kiến không điên đảo, đầy đủ thập
thiện hành. Có quỷ thần thế giới phương khác đến, mà
quỷ thần ở đây thì buông lung dâm loạn, không thể hộ
vệ con người được. Quỷ thần thế giới khác xâm lấn,
nhiễu loạn con người thế gian này, họ dùng tay đánh
đập, dùng gậy quật ngã, rồi hút lấy tinh khí, khiến cho
tâm người loạn lên, rồi cưỡng bức mang đi. Giống
như quốc vương ra lệnh cho các tướng soái những thứ
phải bảo vệ, nhưng giặc cướp ở phương khác đến xâm
phạm quấy nhiễu, mà các tướng soái ở đây lại buông
lung, nên nước nhà bị chúng cướp mất. Ở đây cũng
vậy, những quỷ thần ở thế giới khác đến bắt giữ mọi
người ở thế gian này, chúng đánh đập, quật ngã, rồi
hút lấy tinh khí mọi người, và cưỡng bức mang đi.”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Giả sử quỷ thần ở thế gian này dù không buông lung
dâm loạn, nhưng khi quỷ thần có sức mạnh lớn ở thế
giới khác đến, thì quỷ thần ở thế gian này cũng phải
sợ hãi mà đi trốn. Các đại quỷ thần kia bèn xâm lấn,
quấy nhiễu người ở đây, đánh đập, quật ngã, hút lấy
tinh khí, giết chết rồi bỏ đi. Giống như quốc vương,
hay đại thần của quốc vương sai khiến các tướng soái

14 Tật dịch kiếp 疾 疫 劫, Skt. rogāntarakalpa, rogābhyā; Pl.: ro- gantarakappa.

bảo vệ nhân dân; tuy tất cả các tướng lãnh này đều trong sạch thận trọng, không buông lung, nhưng khi các tướng soái mạnh bạo, có binh lính đông đảo kia lại đến khuấy phá thành ấp, làng xóm, mà cướp đoạt người vật. Ở đây lại cũng như vậy, nếu quỷ thần ở thế gian này dù không dám buông lung đi nữa, nhưng khi các quỷ thần có sức mạnh lớn ở thế giới khác đến, thì các quỷ thần thế gian này cũng sẽ sợ hãi tránh đi, và những hàng quỷ thần lớn mạnh kia sẽ xâm đoạt, nhiễu hại người thế gian này; đánh đập, quật ngã, hút lấy tinh khí, và giết hại mọi người rồi bỏ đi. “Khi ấy, người dân trong kiếp tật dịch, sau khi thân hoại mạng chung đều sinh lên cõi trời. Vì sao? Vì con người lúc ấy đều hướng tâm từ bi đến nhau, thăm hỏi nhau: ‘Bệnh tật của bạn có giảm không? Thân thể có được an ổn không?’ Vì những nhân duyên này, nên họ được sinh lên cõi trời. Cho nên gọi là kiếp tật dịch. “Đó là ba trung kiếp.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Phẩm 12: THẾ BỔN DUYÊN1 [145a6] Phật bảo Tỳ-kheo: “Sau khi qua khỏi hỏa tai, khi trời đất của thế gian này sắp sửa thành tựu trở lại, một số chúng sinh khác phước hết, hành hết, mạng hết, mạng chung ở cõi trời Quang âm thiên, sinh vào cung điện Phạm thiên trống không,2 rồi sinh tâm đắm nhiễm chỗ đó, yêu thích chỗ đó, nên nguyện cho chúng sinh khác cũng sinh vào nơi này. Sau khi phát sinh ý nghĩ này rồi, thì những chúng sinh khác phước hết, hành hết, mạng hết, từ cõi trời Quang âm thiên, sau khi thân hoại mạng chung, sinh vào cung điện Phạm Thiên trống không. Bấy giờ, vị Phạm Thiên sinh ra trước liền tự nghĩ rằng: ‘Ta là Phạm Vương, là Đại Phạm Thiên vương, không có ai sáng tạo ra ta, ta tự nhiên mà có, không bẩm thọ cái gì từ ai hết; ở trong một nghìn thế giới ta hoàn toàn tự tại, thông rõ các nghĩa lý, giàu có sung mãn, có khả năng tạo hóa vạn vật; ta là cha mẹ của tất cả chúng sinh.’ “Các Phạm Thiên sinh sau lại tự nghĩ rằng: ‘Vị Phạm Thiên sinh trước kia là Phạm Vương, là Đại Phạm Thiên vương. Vị ấy tự nhiên mà có, không do ai có sáng tạo; là đấng Tối Tôn ở trong một nghìn thế giới, không bẩm thọ từ ai cái gì, thông rõ các nghĩa lý, giàu có sung mãn, có khả năng sáng tạo vạn vật, là cha mẹ của tất cả chúng sinh. Ta từ vị ấy mà có.’ “Nhan sắc dung mạo của vị Phạm Thiên vương này thường như đồng tử, cho nên Phạm Vương được gọi

* 佛說長阿含第四分世記經世本緣品第十二
1
Tham chiếu, T 1(5) kinh Tiểu duyên.
2
Không Phạm xứ 空 梵 處, Pl.: suñña Brahma-vimāna.

là Đồng tử.3
“Hoặc có lúc, khi thế giới này chuyển thành trở lại,4
phần lớn chúng sinh có kẻ sinh về Quang âm thiên,
bằng hóa sinh tự nhiên,5 sống bằng thức ăn là sự hoan
hỉ,6 mình phát ra ánh sáng,7 có thần túc bay trong hư
không, an vui không ngại, mạng sống lâu dài. Sau
đó thế gian này biến thành đại hồng thủy, tràn ngập
khắp nơi. Vào lúc bấy giờ thiên hạ hoàn toàn tối tăm,
không có mặt trời mặt trăng, tinh tú, ngày đêm, và
cũng không có năm tháng hay con số bốn mùa. Sau
đó, khi thế gian này bắt đầu sắp chuyển biến, một số
chúng sinh khác phước hết, hành hết, mạng hết, từ
cõi Quang âm thiên sau khi mạng chung sinh đến thế
gian này, bằng hóa sinh, và ăn bằng sự hoan hỷ, tự
thân phát sáng, có thần túc bay trong hư không, an vui
không ngại, sống lâu dài ở đây. Khi ấy, không có nam
nữ, tôn ty, trên dưới, cũng không có những tên khác
nhau. Các chúng cùng sinh ở thế gian này, cho nên gọi
là chúng sinh.
“Bấy giờ, đất này tự nhiên phát sinh ra vị đất,8 ngưng
tụ trong đất. Cũng như đề hồ,9 [145b] vị đất khi xuất
hiện cũng như vậy; giống như sinh tô,10 vị ngọt như

3
Các chỗ khác, bản dịch Hán gọi là Phạm Đồng tử 梵 童 子, Pl.:
Sanaṃkumāra, Thường Đồng hình 常 童 形.
4
Hán: hoàn thành 還 成, Skt. Vivartana, Pl.: vivaṭṭana.
5
Tự nhiên hóa sinh 自 然 化 生. Pl.: manomāya. Được sáng tạo do ý.
6
Hán: hoan hỷ vi thực 歡 喜 為 食, Pl.: pītibhakkha, ăn bằng hỷ.
7
Hán: thân quang tự chiếu 身 光 自 照, Pl.: sayaṃpabhā.
8
Địa vị 地 味, Pl.: rasa-paṭhavī.
9
Đề hồ 醍 醐, Pl.: sappi-maṇḍa.
10
Sinh tô 生 酥, Pl.: navanīta.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

mật. Sau đó chúng sinh dùng tay nếm thử để biết vị
ra sao. Vừa mới nếm, liền có cảm giác ngon, nên
sinh ra mê đắm vị ấy. Như vậy, lần lượt nếm mãi
không thôi nên sinh ra tham đắm, bèn lấy bàn tay mà
vốc, dần thành thói ăn bốc.11 Ăn bốc mãi như thế,
những chúng sinh khác thấy vậy lại bắt chước ăn, và
cách ăn này không bao giờ chấm dứt. Khi ấy, những
chúng sinh này thân thể trở nên thô kệch, ánh sáng
mất dần, không còn có thần túc, không thể bay đi.
Bấy giờ, chưa có mặt trời mặt trăng. Ánh sáng của
chúng sinh biến mất. Khi ấy, trời đất hoàn toàn tối
om, không khác như trước. Một thời gian lâu, rất lâu
về sau, có một trận cuồng phong mạnh nổi lên thổi
nước biển lớn, sâu tám vạn bốn nghìn do-tuần, khiến
cho biển bị tách làm hai, mang cung điện mặt Trời
đặt ở lưng núi Tu-di, an trí quỹ đạo mặt Trời, mọc ở
phương Đông và lặn ở phương Tây, đi quanh khắp
thiên hạ.
“Nhật cung thứ hai mọc từ phương Đông, lặn phương
Tây. Chúng sinh khi ấy nói: ‘Đấy là ngày hôm qua’12
hoặc nói: ‘Không phải ngày hôm qua.’13
“Nhật cung thứ ba đi quanh núi Tu-di, mọc ở phương
Đông, lặn ở phương Tây. Chúng sinh khi ấy bảo rằng:
‘Nhất định là một ngày.’ Ngày, có nghĩa là nhân của
ánh sáng đi trước,14 do đó gọi là ngày. Mặt trời có hai

11
Đoàn thực 摶食, giải thích ngữ nguyên của ý niệm thực phẩm
vật chất.
12
Hán: tạc nhật 昨 日.
13
Từ nguyên của từ nội hàm hôm nay: a-dya (Pl.: ajja).
14
Định nghĩa từ Skt. divasa, ngày, Hán: nhật 日; theo ngữ nguyên,
do động từ căn: dīv, chiếu sáng.

nghĩa: một, trụ thường độ;15 hai, cung điện.16 Nhìn xa từ bốn hướng, cung điện có hình tròn. Nóng lạnh dễ chịu, được tạo thành bởi vàng của trời; được xen bằng pha lê. Hai phần là vàng trời, thuần chân không pha tạp; trong suốt từ trong ra ngoài, ánh sáng rọi xa. Một phần là pha lê, thuần chân không tạp, trong suốt từ trong ra ngoài, ánh sáng rọi xa. “Nhật cung rộng năm mươi mốt do-tuần. Đất và vách tường của cung điện mỏng như bẹ lau.17 “Tường cung có bảy lớp, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp chuông báu, bảy lớp hàng cây, các trang trí chung quanh đều được làm bằng bảy báu. Tường bằng vàng thì cửa bằng bạc, tường bạc thì cửa vàng; tường lưu ly thì cửa thủy tinh, tường thủy tinh thì cửa lưu ly; tường ngọc đỏ thì cửa mã não, tường mã não thì cửa ngọc đỏ; tường xa cừ thì cửa bằng các thứ báu, tường bằng các thứ báu thì cửa xa cừ. Lại nữa, các lan can kia, nếu thanh ngang bằng vàng thì cọc bằng bạc, thanh ngang bạc thì cọc vàng; thanh ngang lưu ly thì cọc thủy tinh, thanh ngang thủy tinh thì cọc lưu ly; thanh ngang ngọc đỏ thì cọc mã não, thanh ngang mã não thì cọc ngọc đỏ; thanh ngang bằng các loại báu thì cọc bằng xa cừ, thanh ngang xa cừ thì cọc là các loại báu. Lưới vàng thì linh bạc, lưới bạc thì linh vàng; lưới thủy tinh thì linh lưu ly, lưới lưu ly thì linh thủy tinh; lưới ngọc đỏ thì linh mã não, lưới mã não

15
Hán: trú thường độ 住常度; cùng định nghĩa với mặt trăng. Xem
đoạn sau.
16
Cung điện 宮 殿; cùng định nghĩa với mặt trăng, xem đoạn sau.
17
Để bản: tử bá 梓 柏. TNM: vi thác 葦籜.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

thì linh ngọc đỏ; lưới xa cừ thì linh bằng các loại báu, lưới bằng các loại báu thì linh xa cừ. Những cây bằng vàng này thì lá, hoa, quả bạc; cây bằng bạc thì [145c] lá, hoa, quả bằng vàng; cây bằng lưu ly thì hoa quả thủy tinh, cây thủy tinh thì hoa quả lưu ly; cây bằng ngọc đỏ thì hoa quả mã não, cây mã não thì hoa quả ngọc đỏ; cây bằng xa cừ thì hoa quả các loại báu, cây là các loại báu thì hoa quả là xa cừ. Tường của cung điện có bốn cửa, cửa của nó có bảy bậc thềm, bao quanh bằng lan can; có lầu các đền đài, ao tắm, vườn rừng đều theo thứ lớp đối nhau, sinh các loại hoa báu, hàng nào hàng nấy đều xứng nhau; có nhiều loại cây ăn trái, hoa lá nhiều màu sắc, hương thơm ngạt ngào của cây cỏ lan tỏa xa khắp bốn phương, cùng các loài chim ríu rít hòa vang. “Nhật cung điện kia, được duy trì bởi năm loại gió.18 Một là trì phong, hai là dưỡng phong, ba là thọ phong, bốn là chuyển phong, năm là điều phong. Điện chính, nơi Nhật Thiên tử ngự, hoàn toàn được xây dựng bằng vàng ròng, cao mười sáu do-tuần. Điện có bốn cửa, đều có lan can bao quanh. Tòa của Nhật Thiên tử rộng nửa do-tuần, làm bằng bảy báu, trong sạch mềm mại, giống như thiên y. Nhật Thiên tử tự thân phóng ra ánh sáng chiếu điện vàng; ánh sáng điện vàng chiếu khắp Nhật cung; ánh sáng của Nhật cung lại chiếu ra khắp bốn phương thiên hạ. Tuổi thọ của Nhật Thiên tử năm trăm năm nhà trời; con cháu đều kế thừa nhau không bao giờ gián đoạn. Cung điện này không bao giờ bị hoại diệt,

18 Ngũ phong 五 風: trì phong 持 風, dưỡng phong 養 風, thọ phong 受 風, chuyển phong 轉 風, điều phong 調 風.

trong vòng thời gian là một kiếp. Khi cung điện mặt trời di chuyển, thì Nhật Thiên tử không có ý di chuyển rằng: ‘Ta đi. Ta dừng.’Mà chỉ luôn luôn hưởng thụ ngũ dục. Lúc mà cung điện mặt trời vận hành thì vô số trăm nghìn Chư Thiên, thiên thần đi theo dẫn đường trước, hoan hỷ không mệt mỏi, thích đi nhanh nhẹn, vì vậy Nhật Thiên tử được gọi là ‘Nhanh Nhẹn.’19 “Thân Nhật Thiên tử phát ra nghìn tia sáng; năm trăm tia sáng chiếu xuống, và năm trăm tia sáng chiếu chung quanh, đó là vì công đức của nghiệp đời trước nên có nghìn tia sáng này. Thế nên Nhật thiên tử còn gọi là Thiên Quang.20 Thế nào là công đức của nghiệp đời trước? Hoặc có một người phát tâm cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn, cùng cứu giúp những người đói khát cùng khốn, cho họ đồ ăn thức uống, y phục, thuốc thang, voi ngựa, xe cộ, phòng xá, đèn đuốc, tùy thời ban phát, tùy theo nhu cầụ, không trái ý người, và cúng dường cho các vị Hiền Thánh trì giới. Do bởi nhân duyên vô số pháp hỷ quang minh khác nhau kia, mà thiện hoan hỷ. Như vua Quán Đảnh dòng Sát-lị lúc bắt đầu lên ngôi, thiện tâm hoan hỷ cũng lại như vậy. Do nhân duyên này, thân hoại mạng chung làm Nhật Thiên tử, được Nhật cung điện, có nghìn tia sáng, cho nên nói là nghiệp lành được nghìn tia sáng. “Lại nữa, do duyên gì mà gọi là ánh sáng của nghiệp đời trước? Hoặc có người không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không hai lưỡi, không ác khẩu,

19
Hán: tiệp tật 捷 疾; liên hệ ngữ nguyên: sūrya (do √svar) và
jvala.
20
Thiên Quang 千光, P. sahassāraṃi, Skt. Sahasraraśmi.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

[146a] không nói dối, không ỷ ngữ, không tham giữ,
không sân nhuế, không tà kiến, vì những nhân duyên
này mà tâm lành hoan hỷ. Giống như đầu ngã tư
đường có hồ tắm lớn trong mát không nhơ, có người
đi xa, mệt mỏi nóng khát, lại vào trong hồ nước này
tắm rửa cho mát mẻ rồi cảm thấy vui mừng yêu thích;
người thực hành mười điều lành, tâm lành vui mừng
của họ lại cũng như vậy. Thân người này sau khi thân
hoại mạng chung, làm Nhật Thiên tử, sống ở Nhật
cung điện, có nghìn tia sáng, vì nhân duyên này cho
nên gọi là ánh sáng nghiệp lành.
“Lại nữa, vì duyên gì gọi là nghìn tia sáng? Hoặc có
người không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm,
không dối, không uống rượu; do những nhân duyên
này, mà thiện tâm hoan hỷ; thân hoại mạng chung,
làm Nhật Thiên tử, sống ở Nhật cung điện, có nghìn
tia sáng. Do những nhân duyên như vậy nên gọi là
nghìn tia sáng nghiệp lành.
“Trong sáu mươi niệm khoảnh,21 gọi là một la-da,22 ba
mươi la-da gọi là ma-hầu-đa,23 trăm ma-hầu-đa gọi là
ưu-ba-ma.24 Nhật cung điện mỗi năm có sáu tháng đi
theo hướng Nam, mỗi ngày di chuyển ba mươi dặm;
cực Nam không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề. Mặt trời

21
Niệm khoảnh 念頃, Skt. kṣaṇa, Pl.: khaṇa. Nhưng, Câu xá 12: 120
kṣaṇa (sát-na) là một tatkṣaṇa (Huyền Tráng: đát sát-na 怛 剎 那);
60 tatkṣaṇa là 1 lava (Huyền Tráng: lạp phược 臘 縛). Xem cht.
tiếp theo.
22
La-da 羅 耶, Huyền Tráng: lạp phược 臘 縛, Skt. lava.
23
Ma-hầu-đa 摩 喉 多, Huyền Tráng: mâu-hô-lật-đa 牟 呼 栗 多; Skt.
muhūrta.
24
Ưu-ba-ma 優 波 摩, Huyền Tráng: trú dạ 晝 夜, ahorātra.

di chuyển về hướng Bắc, cũng vậy.
“Vì duyên gì nên ánh sáng mặt trời nóng bức? Có mười
nhân duyên. Những gì là mười? Một, ngoài núi Tu-di
có núi Khư-đà-la25 cao bốn vạn hai nghìn do-tuần, rộng
bốn vạn hai nghìn do-tuần, biên núi không ước lượng
được; núi được tạo thành bởi bảy báu. Khi ánh sáng
mặt trời chiếu đến núi, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt.
Đây là duyên thứ nhất ánh sáng mặt trời nóng bức.
“Hai, bên ngoài núi Khư-đà-la có núi Y-sa-đà26 cao
hai vạn một nghìn do-tuần, rộng cũng hai vạn một
nghìn do-tuần, chu vi là vô lượng, tạo thành bởi bảy
báu, khi ánh sáng chiếu đến núi này, xúc chạm mà
phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ hai ánh sáng mặt
trời nóng bức.
“Ba, bên ngoài núi Y-sa-đà có núi Thọ-đề-đà-la,27 bên
trên cao một vạn hai nghìn do-tuần, rộng một vạn hai
nghìn do-tuần, chu vi là vô lượng, tạo thành bởi bảy
báu. Khi ánh sáng mặt trời chiếu đến núi này, xúc
chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ ba ánh
sáng mặt trời nóng bức.
“Bốn, ở ngoài cách núi Thọ-đề-đa-la không xa có
núi gọi là Thiện Kiến,28 cao sáu nghìn do-tuần, rộng
sáu nghìn do-tuần, chu vi là vô lượng, núi được hình
thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ
phát sinh ra nhiệt, đó là duyên thứ tư để ánh sáng mặt

25
Khư-đà-la sơn, xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
26
Y-sa-đà sơn, xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
27
Thọ-đề-đà-la 樹 提 陀 羅, ở trên là Thọ-cự-đà-la 樹 巨 陀 羅. Có
lẽ do nhầm tự dạng.
28
Thiện Kiến sơn xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề, cht. 60.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trời nóng bức.
“Năm, ở ngoài núi Thiện Kiến có núi Mã Thực29 cao
ba nghìn do-tuần, ngang rộng cũng ba nghìn do-tuần,
chu vi là vô lượng, núi được hình thành bởi bảy báu,
khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt,
đó là duyên thứ năm để ánh sáng mặt trời nóng bức.
“Sáu, ở ngoài cách núi Mã Thực không xa có núi Ni-
dân-đà-la,30 [146b] cao một nghìn hai trăm do-tuần,
rộng một nghìn hai trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng,
núi được hình thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt
trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt, đó là duyên thứ
sáu để ánh sáng mặt trời nóng bức.
“Bảy, ở ngoài cách núi Ni-dân-đà-la không xa có núi
Điều Phục,31 cao sáu trăm do-tuần, rộng cũng sáu trăm
do-tuần, chu vi thì vô lượng, núi được hình thành bởi bảy
báu, khi áng sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt.
Đó là duyên thứ bảy để ánh sáng mặt trời nóng bức.
“Tám, ở ngoài núi Điều Phục có núi Kim Cang Luân,32
cao ba trăm do-tuần, rộng ba trăm do-tuần, chu vi thì
vô lượng, tạo thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời
chiếu đến sẽ phát ra nhiệt. Đó là duyên thứ tám để ánh
sáng mặt trời nóng bức.
“Lại nữa, bên trên một vạn do-tuần có cung điện Trời
gọi là Tinh Tú, tạo thành bởi lưu ly. Khi ánh sáng mặt
29
Mã tự sơn 馬 祀 山, ở trên là Mã Thực sơn, xem phẩm 1 Châu
Diêm-phù-đề.
30
Ni-di-đà-la 尼 彌 陀 羅, ở trên là Ni-dân-đà-la; xem phẩm 1 Châu
Diêm phù đề.
31
Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.
32
Xem phẩm 1 Châu Diêm-phù-đề.

trời chiếu vào nó, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đó
là duyên thứ chín để ánh sáng mặt trời nóng bức.
“Lại nữa, ánh sáng cung điện mặt trời chiếu xuống đại
địa, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt.
“Đó là duyên thứ mười làm cho ánh sáng mặt trời
nóng bức.”
Bấy giờ, Thế Tôn nói bài tụng:
Do mười nhân duyên này,
Mặt trời gọi Thiên quang;
Ánh sáng phát nóng bức:
Được nói mặt trời Phật.
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tại sao cung điện mặt trời mùa đông thì lạnh để
không thể ở gần được? Có ánh sáng mà sao lạnh?
Có mười ba duyên, tuy có ánh sáng nhưng vẫn lạnh.
Những gì là mười ba?
“Một, vì giữa hai núi Tu-di và Khư-đà-la có nước, rộng
tám vạn bốn nghìn do-tuần, chu vi thì vô lượng. Nước
này sinh ra rất nhiều Phân-đà-lợi, hoa tu-kiền-đề; khi
ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra
lạnh. Đó là duyên thứ nhất để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Hai, khoảng cách giữa hai núi Khư-đà-la và Y-sa-
đà-la có nước, rộng bốn vạn hai nghìn do-tuần, dọc
ngang bốn vạn hai nghìn do-tuần, chu vi thì vô lượng.
Nước này sinh ra các loài hoa khác nhau. Khi ánh sáng
chiếu đến, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ
hai để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Ba, giữa hai núi Y-sa-đà-la và Thọ-đề-đà-la có nước,
rộng hai vạn một nghìn do-tuần, chu vi thì vô lượng,
sinh ra các loài hoa khác nhau. Khi ánh sáng mặt trời

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên
thứ ba ánh sáng mặt trời lạnh.
“Bốn, giữa hai núi Thiện Kiến và núi Thọ-đề có nước,
rộng hai ngàn do-tuần, chu vi thì vô lượng, nơi này
có nước, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng
mặt trời chiếu xuống [146c] thì sinh ra lạnh, đó là
duyên thứ tư để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Năm, giữa hai núi Thiện Kiến và núi Mã Thực có nước,
rộng sáu nghìn do-tuần, sinh ra các loài hoa khác nhau;
khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó
là duyên thứ năm để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Sáu, giữa hai núi Mã Thực và núi Ni-dân-đà-la có
nước, rộng một nghìn hai trăm do-tuần, chu vi thì vô
lượng, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng
mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ
sáu để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Bảy, giữa hai núi Ni-dân-đà-la và núi Điều Phục rộng
sáu trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, sinh ra các loài
hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì
sinh ra lạnh, đó là duyên thứ bảy để sinh ra ánh sáng
mặt trời lạnh.
“Tám, giữa hai núi Điều Phục và núi Kim Cang Luân
có nước, rộng ba trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng,
sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời
chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ tám để
ánh sáng mặt trời lạnh.
“Lại nữa,33 các sông ngòi, biển cả trong Diêm-phù-
đề-địa khi được ánh sáng mặt trời chiếu xuống một
33
TNM: “giữa núi Kim Cang Luân và Diêm-phù-đề địa có nước,
khi ánh sáng mặt trời chạm đến…”

lần chạm nhau thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ chín
để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Đất Diêm-phù-đề có sông ít, đất Câu-da-ni có nước
nhiều. Khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm
mà sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười để ánh sáng
mặt trời lạnh.
“Sông ngòi của cõi Câu-da-ni thì ít, nước của cõi Phất-
vu-đãi thì nhiều; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống,
xúc chạm mà sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười một
để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Sông ngòi của Phất-vu-đãi thì ít, sông ngòi của Uất-
đơn-viết thì nhiều; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống,
xúc chạm nhau thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười
hai để ánh sáng mặt trời lạnh.
“Lại nữa, ánh sáng của cung điện mặt Trời chiếu xuống
nước của biển cả, thì khi ánh sáng mặt trời chiếu, xúc
chạm mà sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười ba để ánh
sáng mặt trời lạnh.”
Bấy giờ, Phật nói bài tụng:
Do mười ba duyên này.
Mặt trời gọi Thiên quang
Ánh sáng này lạnh trong:
Được nói Mặt Trời Phật.
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Cung điện mặt Trăng, chất của nó là tổn, khi đầy khi
vơi,34 ánh sáng sút giảm, cho nên Nguyệt cung được
gọi là Tổn.35 Mặt trăng có hai nghĩa: một là trụ thường

34
Để bản: tổn chất 損 質; TNM: viên chất 圓 質.
35
Tổn 損; định nghĩa indu (mặt trăng) theo ngữ nguyên là ūna ?

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

độ, hai gọi là cung điện. Do từ bốn phương xa mà nhìn, thấy là tròn. Lạnh ấm điều hòa, được tạo thành bởi bạc trời và lưu ly. Hai phần là thuần bạc trời ròng không pha tạp, trong suốt trong ngoài, ánh sánh chiếu xa; một phần bằng lưu ly ròng không pha tạp, trong suốt trong ngoài, ánh sáng chiếu xa. Cung điện mặt trăng, rộng bốn mươi chín do-tuần, tường cung điện cùng đất mỏng như bẹ lau.36 Tường cung điện có bảy lớp, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, [147a] bảy lớp linh báu, bảy lớp hàng cây, trang sức chung quanh bằng bảy báu,… (cho đến), vô số các loài chim ríu rít hòa vang. “Cung điện mặt trăng này được năm thứ gió giữ gìn: một là trì phong, hai là dưỡng phong, ba là thụ phong, bốn là chuyển phong, năm là điều phong. Chính điện, nơi ngự của Nguyệt Thiên tử, làm bằng lưu ly, cao mười sáu do-tuần. Điện có bốn cửa, chung quanh là lan can. Tòa của Nguyệt Thiên tử, rộng nửa do-tuần, được làm thành bởi bảy báu, trong sạch và mềm mại, giống như thiên y. Thiên tử mặt trăng trên thân phóng ra ánh sáng, chiếu soi điện lưu ly; ánh sáng của điện lưu ly chiếu soi cung điện mặt trăng, và ánh sáng cung điện mặt trăng chiếu soi bốn cõi thiên hạ. Tuổi thọ của Thiên tử mặt trăng là năm trăm năm, con cháu thừa kế nhau không có hệ khác.37 Cung điện này không bị hủy hoại trong vòng một kiếp. Lúc cung điện mặt trăng di chuyển, Thiên tử của mặt trăng này không có ý niệm di chuyển, rằng: ‘Ta đi. Ta dừng.’ Mà chỉ luôn luôn hưởng thụ ngũ dục. Khi cung điện mặt trăng di

36
Hán: tử bá 梓柏; xem cht. 394.
37
Để bản: dị hệ 異系; TNM: dị kế 異繼.

chuyển, thì có vô số trăm nghìn các Đại thiên thần,
thường ở trước dẫn đường, hoan hỷ không mệt mỏi,
ưa thích nhanh nhẹn, vì vậy nên Nguyệt Thiên tử được
gọi là ‘Nhanh Nhẹn’38
“Thân Nguyệt Thiên tử phát ra nghìn tia sáng, năm
trăm tia sáng chiếu xuống, và năm trăm tia sáng chiếu
hai bên. Đó là do công đức của nghiệp đời trước nên
có ánh sáng này, thế nên Nguyệt Thiên tử còn gọi
là Thiên Quang.39 Thế nào là công đức nghiệp đời
trước? Thế gian có một người phát tâm cúng dường
Sa-môn, Bà-la-môn, cùng bố thí cho những người đói
khát cùng cực, cho họ đồ ăn thức uống, y phục, thuốc
thang, voi ngựa, xe cộ, phòng xá, đèn đuốc, tùy thời
ban phát, tùy theo nhu cầu, mà không trái ý người, và
cúng dường cho các vị Hiền Thánh trì giới. Do vô số
pháp hỷ khác nhau ấy, thiện tâm quang minh. Như vị
vua Quán Đảnh dòng Sát lợi, khi mới đang vương vị,
thiện tâm hoan hỷ, cũng lại như vậy. Vì nhân duyên
này, nên thân hoại mạng chung làm Nguyệt Thiên tử,
cung điện mặt trăng có nghìn tia sáng, cho nên nói là
nghiệp lành được nghìn tia sáng.
“Lại nữa, do nghiệp gì được nghìn ánh sáng? Thế gian
có người không sát sinh, không trộm cắp, không tà
dâm, không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối,
không ỷ ngữ, không tham giữ, không sân nhuế, không
tà kiến; do những nhân duyên này mà thiện tâm hoan
hỷ. Giống như đầu ngã tư đường có hồ tắm lớn trong
mát không dơ, có người đi xa, mệt mỏi nóng khát, vào
38
Tiệp tật 捷疾. Xem cht. 396.
39
Thiên quang 千光; xem cht. 397.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

trong hồ nước này, tắm rửa mát mẻ, hoan hỷ khoái lạc;
người thực hành mười điều lành, thiện tâm hoan hỷ,
lại cũng như vậy. Người này sau khi thân hoại mạng
chung, sẽ làm Nguyệt Thiên tử, sống ở cung điện mặt
trăng, có nghìn tia sáng. Do nhân duyên này [147b]
cho nên gọi là nghìn ánh sáng nghiệp lành.40
“Lại nữa, do duyên gì được nghìn tia sáng? Thế gian
có người không sát sinh, không trộm cắp, không tà
dâm, không lừa dối, không uống rượu, vì những nhân
duyên này, thiện tâm hoan hỷ; thân hoại mạng chung,
làm Nguyệt Thiên tử, sống ở cung điện mặt trăng, có
nghìn tia sáng. Do những nhân duyên như vậy nên gọi
là nghìn tia sáng nghiệp lành.
“Trong sáu mươi niệm khoảnh41 gọi là một la-da, ba
mươi la-da gọi là ma-hầu-đa, trăm ma-hầu-đa gọi là
ưu-bà-ma. Nếu cung điện mặt trời mỗi năm có sáu
tháng đi về phía Nam, mỗi ngày di chuyển ba mươi
dặm, cực Nam không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề;
thời gian ấy, cung điện mặt trăng nửa năm đi về phía
nam, không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề. Nguyệt Bắc
hành cũng như vậy.
“Vì duyên gì mà cung điện mặt trăng khuyết giảm
mỗi khi một ít? Có ba nhân duyên nên cung điện mặt
trăng khuyết giảm mỗi khi một ít: Một, mặt trăng phát
xuất từ phương góc, là duyên thứ nhất để mặt trăng
tổn giảm. Lại nữa, trong cung điện mặt trăng có các
Đại thần đều mặc y phục màu xanh, theo thứ tự mà
lên, trú xứ cũng trở thành xanh, cho nên mặt trăng bị

40
Thiện nghiệp thiên quang 善業千光.
41
Xem các cht. 398 - 401.

tổn giảm; đó là duyên thứ hai để mặt trăng mỗi ngày mỗi giảm. Lại nữa, cung điện mặt trời có sáu mươi tia sáng, tia sáng này chiếu vào cung điện mặt trăng, ánh chiếu khiến cho không hiện, do đó nơi có ánh chiếu, nơi ấy của mặt trăng bị tổn giảm; đó là duyên thứ ba để ánh sáng mặt trăng tổn giảm. “Lại nữa, vì duyên gì mà ánh sáng cung điện mặt trăng đầy dần? Có ba nhân duyên khiến cho ánh sáng mặt trăng đầy dần. Những gì là ba? Một, mặt trăng hướng về phương vị chính cho nên ánh sáng mặt trăng đầy. Hai, các thần cung điện mặt trăng hết thảy đều mặt y phục màu xanh, và Thiên tử mặt trăng vào ngày rằm ngồi vào giữa, cùng nhau hưởng lạc, ánh sáng chiếu khắp, lấn át ánh sáng Chư Thiên, nên ánh sáng đầy khắp. Giống như bó đuốc lớn được đốt lên trong đám đèn đuốc, sẽ át hẳn ánh sáng các ngọn đèn. Thiên tử mặt trăng cũng lại như vậy. Vào ngày rằm, ở giữa chúng chư Thiên, át hẳn tất cả các ánh sáng khác, chỉ có ánh sáng của ông độc chiếu, cũng như vậy. Đó là duyên thứ hai. Ba, Thiên tử mặt trời tuy đã có sáu mươi tia sáng chiếu soi cung điện mặt trăng, nhưng vào ngày rằm, Thiên tử mặt trăng cũng có thể dùng ánh sáng chiếu nghịch lại, khiến cho nó không thể che khuất được. Đó là ba nhân duyên cho cung điện mặt trăng tròn đầy mà không bị tổn giảm. “Lại nữa vì duyên gì mà mặt trăng có bóng đen? Vì cái bóng cây Diêm-phù in vào trong mặt trăng, nên mặt trăng có bóng.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Tâm hãy như mặt trăng, trong mát không nóng bức, khi đến nhà đàn-việt, chuyên niệm không tán loạn. “Lại vì duyên gì mà có các sông ngòi? Vì mặt trời,

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

[147c] mặt trăng có độ nóng. Do độ nóng này mà có nung đốt. Do có nung đốt nên có mồ hôi. Do mồ hôi mà thành sông ngòi. Do đó thế gian có sông ngòi. “Vì nhân duyên gì mà thế gian có năm loại hạt giống? Có cuồng phong dữ từ thế giới chưa bị hủy diệt thổi hạt giống đến sinh ở quốc độ này. Một là hạt từ rễ; hai, hạt từ cọng; ba, hạt từ đốt; bốn, hạt từ ruột rỗng; năm, hạt từ hạt. Đó là năm loại hạt. Vì nhân duyên này mà thế gian có năm loại hạt giống xuất hiện.42 “Lúc ở Diêm-phù-đề đang là giữa trưa thì ở Phất-vu- đãi mặt trời lặn, ở Câu-da-ni mặt trời mọc, ở Uất- đơn-viết là nửa đêm. Câu-da-ni giữa trưa thì ở Diêm- phù-đề mặt trời lặn. Uất-đan-viết mặt trời mọc, ở Phất-vu-đãi là nửa đêm; ở Uất-đan-viết giữa trưa thì ở Câu-da-ni mặt trời lặn; ở Phất vu đãi mặt trời mọc, thì Diêm-phù-đề là nửa đêm. Nếu ở Phất-vu-đãi là giữa trưa, thì ở Uất-đan-viết mặt trời lặn; ở Diêm-phù-đề mặt trời mọc, thì ở Câu-da-ni là nửa đêm. Phương Đông của Diêm-phù-đề, thì là phương Tây ở Phất-vu- đãi; phương Tây của Diêm-phù-đề là phương Đông của Câu-da-ni; phương Tây của Câu-da-ni là phương Đông của Uất-đơn-viết; phương Tây của Uất-đơn-viết là phương Đông của Phất-vu-đãi. “Diêm-phù-đề,43 sở dĩ được gọi là Diêm-phù vì ở dưới có núi vàng cao ba mươi do-tuần, do cây

42
Năm loại hạt giống, Pāli, cf. D.i.5: mūlabīja, hạt từ rễ, khandhabīja,
hạt từ thân cây, phaḷubīja, hạt từ đốt, aggabīja, hạt từ nhánh,
bījabīja, hạt từ hạt.
43
Diêm-phù-đề 閻浮提, Skt.Jambudvīpa, Pl.: Jambudīpa. TNM:
Diêm-phù-địa 閻浮地.

Diêm-phù44 sinh ra nên được gọi là vàng Diêm-phù.45
Cây Diêm-phù có trái của nó như tai nấm,46 vị của nó
như mật; cây có năm góc47 lớn, bốn mặt bốn góc, ở
trên có một góc. Những trái ở bên góc phía Đông của
nó được Càn-thát-bà ăn. Trái ở góc phía Nam của nó
được người bảy nước ăn. Bảy nước48 là: một, nước
Câu-lâu; hai, Câu-la-ba; ba, Tì-đề; bốn, Thiện-tì-đề;
năm, Mạn-đà; sáu, Bà-la; bảy, Bà-lê. Trái ở góc phía
Tây được hải trùng49 ăn. Trái ở góc phía Bắc được
cầm thú ăn. Trái ở phía góc trên được Tinh tú thiên
ăn.50 Phía Bắc của bảy nước lớn có bảy hòn núi Đen
lớn, một là Lõa thổ, hai là Bạch hạc, ba là Thủ cung,
bốn là Tiên sơn, năm là Cao sơn, sáu là Thiền sơn, bảy
là Thổ sơn. Trên mặt của bảy núi đen này có bảy vị
Tiên nhân Bà-la-môn. Trú xứ của bảy Tiên nhân51 này,
một là Thiện đế, hai là Thiện quang, ba là Thủ cung,
bốn là Tiên nhân, năm là Hộ cung, sáu là Già-na-na,
44
Diêm-phù-thọ 閻浮樹, Skt., Pl.: jambu, tên loại cây lớn ở Ấn Độ,
tên khoa học: Eugenia jambolana.
45
Diêm-phù kim, nói đủ: diêm-phù-đàn kim 閻浮檀金 (Skt., jambo-
nada-suvarna; Pl.: jambonada-suvaṇṇa), thứ vàng xuất xứ từ cát của
con sông chảy qua rừng cây jambu.
46
Tẩm 蕈; TNM: đan 簞.
47
Cô 孤; TNM: 觚.
48
Bảy nước: 1. Câu-lâu 拘 樓, 2. Câu-la-bà 拘 羅 婆, 3. Tì-đề 毗 提, 4.
Thiện-Tì-đề 善 毗 提, 5. Mạn-đà 漫 陀, 6. Bà-la 婆 羅, 7. Bà-lê 婆
梨.
49
Hải trùng 海 蟲, loài sâu biển (?).
50
Bảy Hắc sơn 黑山: 1. Lõa thổ 裸土, 2. Bạch hạc 白鶴, 3. Thủ cung
守宮, 4. Tiên sơn 仙山. 5. Cao sơn 高山, 6. Thiền sơn 禪山, 7. Thổ
sơn 土山.
51
Thất tiên nhân trú xứ 七仙人住處: 1. Thiện đế 善帝, 2. Thiện quang
善光, 3. Thủ cung 守宮, 4. Tiên nhân 仙 人, 5. Hộ cung 護宮, 6. Già-
na-na 伽那那, 7. Tăng ích 增益.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

bảy là Tăng ích.” Phật bảo Tỳ-kheo:52 “Khi kiếp sơ,53 chúng sinh sau khi nếm vị đất, rồi tồn tại một thời gian lâu dài. Những ai ăn nhiều, nhan sắc trở nên thô kịch, khô héo. Những ai ăn ít, nhan sắc tươi sáng, [148a] mịn màng. Từ đó về sau mới phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sinh có hơn có kém, và sinh ra thị phi với nhau, nói rằng: ‘Ta hơn ngươi; ngươi không bằng ta.’ Do tâm của chúng phân biệt kia và ta, ôm lòng cạnh tranh, cho nên vị đất tiêu hết. “Sau đó sinh ra một loại da đất,54 hình dáng giống như cái bánh mỏng; màu sắc, hương vị của nó rất là thanh khiết. Bấy giờ chúng sinh tụ tập lại một chỗ, tất cả đều ảo não buồn khóc, đấm ngực mà nói: ‘Ối chao là tai họa! Vị đất nay bỗng biến mất.’ Giống như hiện nay người được đầy ắp vị ngon, bảo là ngon lành, nhưng sau đó lại bị mất đi nên lấy làm buồn lo. Kia cũng như vậy buồn lo hối tiếc. Sau đó, chúng ăn lớp da đất, dần quen cái vị của nó. Những ai ăn nhiều thì nhan sắc trở thành thô kịch khô héo. Những ai ăn ít thì nhan sắc tươi sáng mịn màng. Từ đó mới phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sinh có xấu có đẹp, và sinh chuyện thị phi với nhau, nói rằng: ‘Ta hơn ngươi. Ngươi không bằng ta.’ Do tâm chúng phân biệt kia và

52
Từ đây trở xuống, xem T 1(5) kinh Tiểu duyên.
53
Kiếp sơ 劫 初, thời kì nguyên thủy. Pl.: aggañña; Skt. kalpāgra.
54
Hán: địa bì 地 皮, Ở trên, T 1(5) kinh Tiểu duyên: địa phì 地
肥. Huyền Tráng: địa bì bính 地 皮 餅; Chân Đế: địa bì càn 地
皮 乾. Pl.: bhūmipappaṭaka; Skt. pṛthivīparpaṭaka. Xem T 1(5)
kinh Tiểu duyên.

ta, ôm lòng cạnh tranh, nên nấm đất cạn tiêu hết. “Sau đó lại xuất hiện một loại da ngoài của đất,55 càng lúc càng dày thêm, màu của nó như thiên hoa,56 mềm mại của nó như thiên y, vị của nó như mật. Bấy giờ, các chúng sinh lại lấy nó cùng ăn, sống lâu ngày ở thế gian. Những ai càng ăn nhiều thì nhan sắc càng sút kém. Những ai ăn ít thì nhan sắc tươi sáng mịn màng. Từ đó phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sinh có xấu có đẹp, và do thế mà sinh chuyện thị phi với nhau rằng: ‘Ta hơn ngươi. Ngươi không bằng ta.’ Vì tâm chúng phân biệt ta và người, sinh lòng cạnh tranh, nên lớp da ngoài của đất tiêu hết. “Sau đó, lại xuất hiện loại lúa tẻ57 mọc tự nhiên, không có vỏ trấu,58 không cần phải gia thêm chế biến mà chúng đã đầy đủ các thứ mỹ vị. Bấy giờ, chúng sinh tụ tập nhau lại nói: ‘Ối chao là tai họa! Nay màng đất bỗng nhiên biến mất.’ Giống như hiện tại người gặp họa gặp nạn thì than rằng: ‘Khổ thay!’ Bấy giờ chúng sinh ảo não, buồn than, cũng lại như vậy. “Sau đó, chúng sinh cùng nhau lấy lúa tẻ tự nhiên này ăn, và thân thể chúng, trở nên thô xấu, có hình dáng nam nữ, nhìn ngắm nhau, sinh ra dục tưởng; họ cùng nhau tầm nơi vắng làm hành vi bất tịnh, các chúng sinh khác thấy than rằng: ‘Ôi, việc làm này quấy! Tại

55
Hán: địa phu 地 膚; Huyền Tráng, Chân Đế: lâm đằng 林 藤, dây leo
rừng. Pl.: badālatā; Skt. vanalatā.
56
Thiên hoa 天 華.
57
Hán: canh mễ 粳 米. Huyền Tráng: hương đạo 香 稻; Chân Đế: xá-lị
(lợi) 舍 利; Skt. śāli, Pl.: sāli. Xem, T 1(5) kinh Tiểu duyên.
58
Hán: khang khoái 糠 糩. Pl.: kaṇa-thusa.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

sao chúng sinh cùng nhau sinh ra chuyện này?’ Người nam làm việc bất tịnh kia, khi bị người khác quở trách, tự hối hận mà nói rằng: ‘Tôi đã làm quấy.’Rồi nó gieo mình xuống đất. Người nữ kia thấy người nam này vì hối lỗi mà gieo mình xuống đất, không đứng lên, liền đưa thức ăn đến. Chúng sinh khác thấy vậy, hỏi người nữ rằng: ‘Ngươi đem thức ăn này để cho ai?’ Đáp: ‘Chúng sinh hối lỗi kia đọa lạc59 thành kẻ làm điều bất thiện, tôi đưa thức ăn cho nó.’ Nhân lời nói này, nên thế gian liền có danh từ ‘người chồng bất thiện’,60 và vì việc đưa [148b] cơm cho chồng nên được gọi là vợ.31 “Sau đó, chúng sinh bèn làm chuyện dâm dật, pháp bất thiện tăng. Để tự che dấu, chúng tạo ra nhà cửa. Do vì nhân duyên này, bắt đầu có danh từ ‘nhà.’62 “Sau đó, sự dâm dật của chúng sinh càng ngày càng tăng, nhân đây đã trở thành chồng vợ. Có các chúng sinh khác, khi tuổi thọ hết, hành hết, phước hết, từ cõi trời Quang âm sau khi mạng chung lại sinh vào thế gian này, ở trong thai mẹ, nhân đây thế gian có danh từ ‘mang thai.’63 “Bấy giờ, trước tiên tạo thành Chiêm-bà, kế đến tạo thành Già-thi, Ba-la-nại, và tiếp theo là thành Vương

59
Hán: đọa 墮; Pl.: patti, nghĩa đen: té, đọa lạc; chuyển thành
nghĩa: tội lỗi.
60
Hán: phu chủ bất thiện 夫主不 善. Định nghĩa danh từ chồng
(Hán: phu chủ). Pl.: pati (người chồng), coi như đồng âm với
patti, do gốc động từ √pad: rơi, té, đọa lạc.
61
Nguồn gốc của danh từ vợ; bhariyā (vợ), do động từ bharati:
mang cho.
62
Nguồn gốc của từ Pl.: gaha (nhà), do gūhati: che giấu.
63
Hán: xử thai 處 胎; Pl.: gabba.

xá.64 Lúc mặt trời mọc thì bắt đầu kiến tạo, tức thì lúc mặt trời mọc hoàn thành.65 Do nhân duyên này nên thế gian liền có tên thành, quách, quận, ấp, là chỗ nhà vua cai trị. “Bấy giờ, khi chúng sinh bắt đầu ăn lúa tẻ mọc tự nhiên, sáng sớm gặt thì chiều tối lại chín, chiều tối gặt thì sáng sớm lại chín. Sau khi được gặt, lúa sinh trở lại, hoàn toàn không có thân cuống lúa. “Rồi thì, có chúng sinh thầm nghĩ rằng: ‘Sao ta mỗi ngày mỗi gặt chi cho mệt nhọc? Nay hãy gom lấy đủ cho nhiều ngày.’ Nó bèn gặt gộp lại, chứa số lương đủ cho nhiều ngày. Người khác sau đó gọi nó: ‘Nay chúng ta hãy cùng đi lấy lúa.’ Người này bèn trả lời: ‘Tôi đã chứa đủ sẵn rồi, không cần lấy thêm nữa. Anh muốn lấy, cứ tùy ý đi lấy một mình.’ Người kia bèn nghĩ thầm: ‘Gã này có thể lấy đủ lương cho hai ngày, sao ta không thể lấy đủ cho ba ngày?’ Người ấy bèn chứa dư ba ngày lương. Lại có những người khác gọi nó: ‘Hãy cùng đi lấy lương.’ Nó liền đáp: ‘Ta đã lấy dư ba ngày lương rồi. Các người muốn lấy, tùy ý đi mà lấy.’ Các người kia bèn nghĩ: ‘Người kia có thể lấy ba ngày lương, sao ta không thể lấy năm ngày lương?’ Rồi chúng lấy năm ngày lương. Bấy giờ, chúng sinh tranh nhau cất chứa lương dư, nên lúa tẻ ấy bèn sinh ra vỏ trấu; sau khi được gặt, không mọc trở lại nữa;

64
Các thành: Chiêm-bà 瞻 婆, Pl.: Campā; Già-thi 伽 尸, Pl.:
Kāsi; Bà-la-nại 婆 羅 奈, Pl.: Bārāṇasī; Vương xá 王 舍, Pl.:
Rājagaha.
65
Có lẽ xác định ngữ nguyên của nagara, thành trì hay đô thị, là do
NAGA: mặt trời.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

chỉ còn trơ cọng khô mà thôi. “Bấy giờ chúng sinh tụ tập lại một chỗ, ảo não buồn khóc, đấm ngực than: ‘Ôi, đây là một tai họa!’ và tự thương trách rằng: ‘Chúng ta vốn đều do biến hóa mà sinh, ăn bằng tư niệm, tự thân phát ánh sáng, có thần túc bay trên không, an vui không ngại. Sau đó vị đất bắt đầu sinh ra, sắc vị đầy đủ. Khi ấy chúng ta nếm thử vị đất này, rồi tồn tại lâu trong đời này. Những ai ăn nhiều thì nhan sắc trở thành thô xấu. Những ai ăn nó ít thì nhan sắc tươi sáng, mịn màng; từ đó tâm chúng sinh có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn, bảo rằng: ‘Sắc ta hơn. Sắc ngươi không bằng.’ Do kiêu mạn, tranh nhau sắc, nên vị đất tiêu diệt. Lại sinh ra lớp da đất, có đầy đủ sắc hương vị. Chúng ta lúc ấy cùng thu lấy để ăn, tồn tại lâu dài ở thế gian. Những ai [148c] ăn nhiều thì da sắc trở thành thô xấu. Những ai ăn ít đi thì da sắc tươi sáng mịn màng, từ đó có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn bảo rằng: ‘Sắc ta hơn, sắc ngươi không bằng.’ Vì tranh nhau về sắc mà kiêu mạn nên lớp da đất biến mất, và xuất hiện lớp da ngoài của đất, càng lúc càng dày lên, đủ cả sắc, hương, mùi vị. Chúng ta khi ấy lại cùng nhau thu lấy ăn, tồn tại dài ở thế gian. Những ai ăn nhiều thì sắc da trở thành thô xấu. Những ai ăn ít thì sắc da tươi sáng mịn màng, từ đó có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn bảo rằng: ‘Sắc ta hơn, sắc ngươi không bằng.’ Vì sắc tranh nhau mà kiêu mạn, nên lớp da ngoài của đất biến mất, để rồi sinh ra loại lúa tẻ mọc tự nhiên, đầy đủ sắc, hương, vị. Chúng ta lúc ấy lại cùng nhau thu lấy ăn, sớm mai thu hoạch buổi chiều lại chín, buổi chiều thu hoạch sáng mai lại

chín, vì thu hoạch xong thì sinh trở lại nên không cần phải gom thu. Nhưng vì chúng ta lúc này tranh nhau tích lũy, nên lúa này sinh ra vỏ trấu, và sau khi thu gặt xong không sinh trở lại nữa, mà hiện tại chỉ còn có rễ và thân mà thôi. Nay chúng ta hãy cùng nhau phân phối ruộng nhà, phân chia bờ cõi.’ “Rồi chúng phân chia ruộng đất, vạch bờ cõi khác nhau, phân biệt của người và của ta. Sau đó mọi người tự cất dấu lúa thóc của mình, trộm lấy lúa ruộng người khác. Các chúng sinh khác trông thấy, nên nói: ‘Việc ngươi làm là quấy! Việc ngươi làm là quấy! Tại sao cất dấu vật của chính mình, mà đi trộm tài vật của người?’ Chúng bèn quở trách rằng: ‘Từ nay về sau không được tái phạm việc trộm cắp nữa!’ Nhưng những việc trộm cắp như vậy vẫn tái phạm không dứt, mọi người lại phải quở trách: ‘Việc ngươi làm sai quấy! Tại sao không chịu bỏ?’ Rồi chúng lấy tay mà đánh, lôi đến giữa đám đông, báo cáo cùng mọi người rằng: ‘Người này tự cất dấu thóc lúa, đi trộm lúa ruộng của người.’ Người ăn trộm nói lại: ‘Người kia đã đánh tôi.’ Mọi người nghe xong, ấm ức rơi lệ, đấm ngực nói rằng: ‘Thế gian trở nên xấu ác, nên đã sinh ra pháp ác này chăng?’ Nhân đấy mà sinh ra ưu kết nhiệt não khổ báo; rằng: ‘Đây là cội nguồn của của sinh, già, bệnh, chết; là nguyên nhân rơi vào đường dữ. Do có ruộng nhà, bờ cõi riêng khác, nên sinh ra tranh dành kiện tụng, đưa đến oán thù, không ai có thể giải quyết. Nay chúng ta hãy lập lên một người chủ bình đẳng,66 để khéo léo giữ gìn nhân dân, thưởng thiện phạt ác. Mọi 66 Bình đẳng chủ 平 等 主.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

người trong chúng ta đều cùng nhau giảm bớt phần của mình để cung cấp cho người chủ này.’ “Lúc đó, trong chúng có một người hình thể vạm vỡ, dung mạo đoan chính, rất có oai đức. Mọi người bảo rằng: ‘Nay, chúng tôi muốn tôn bạn lên làm chủ, để khéo léo giữ gìn nhân dân, thưởng thiện phạt ác. Chúng tôi sẽ giảm bớt phần của mình mà cung cấp.’ Người này nghe xong, liền nhận làm chủ. Ai đáng thưởng thì thưởng; ai đáng phạt thì phạt. Từ đây mới bắt đầu có danh từ ‘dân chủ.’67 “Dân chủ ban đầu có con tên là Trân Bảo;68 [149a] Trân Bảo có con tên là Hảo Vị; Hảo Vị có con tên là Tĩnh Trai; Tĩnh Trai có con tên là Đảnh Sinh; Đảnh Sinh có con tên là Thiện Hành; Thiện Hành có con tên là Trạch Hành; Trạch Hành có con tên là Diệu Vị; Diệu Vị có con tên là Vị Đế; Vị Đế có con tên là Thủy Tiên; Thủy Tiên có con tên là Bách Trí; Bách Trí có con tên là Thị Dục; Thị Dục có con tên là Thiện Dục; Thiện Dục có con tên là Đoạn Kết; Đoạn Kết có con tên là Đại Đoạn Kết; Đại Đoạn Kết có con tên là Bảo

67
Xem T 1(5) kinh Tiểu duyên: bắt đầu có danh từ vương 王, Pl.:
rāja.
68
Phả hệ dòng vua đầu tiên: Dân Chủ 民主, Trân Bảo 珍寶, Hảo Vị
好味, Tĩnh Trai 靜齋, Đảnh Sinh 頂生, Thiện Hành 善行, Trạch
Hành 宅行. Diệu Vị 妙味, Vị Đế 味帝, Thủy Tiên 水仙, Bách Trí
百智, Thị Dục 嗜欲, Thiện Dục 善欲, Đoạn Kết 斷結, Đại Đoạn
Kết 大斷結, Bảo Tàng 寶藏, Đại Bảo Tàng 大寶藏, Thiện Kiến
善見, Đại Thiện Kiến 大善見, Vô Ưu 無優, Châu Chữ 洲渚,
Thực Sinh 殖生, Nhạc Sơn 岳山, Thần Thiên 神天, Khiển Lực
遣力, Lao Xa 牢車, Thập Xa 十車, Bách Xa 百車, Lao Cung 牢
弓, Bách Cung 百弓, Dưỡng Mục 養牧, Thiện Tư 善思.

Tạng; Bảo Tạng có con tên là Đại Bảo Tạng; Đại Bảo Tạng có con tên là Thiện Kiến; Thiện Kiến có con tên là Đại Thiện Kiến; Đại Thiện Kiến có con tên là Vô Ưu; Vô Ưu có con tên là Châu Chử; Châu Chử có con tên là Thực Sinh; Thực Sinh có con tên là Sơn Nhạc; Sơn Nhạc có con tên là Thần Thiên; Thần Thiên có con tên là Khiển Lực; Khiển Lực có con tên là Lao Xa; Lao Xa có con tên là Thập Xa; Thập Xa có con tên là Bách Xa; Bách Xa có con tên là Lao Cung; Lao Cung có con tên là Bách Cung; Bách Cung có con tên là Dưỡng Mục; Dưỡng Mục có con tên là Thiện Tư. “Từ Thiện Tư trở về sau có mười họ, Chuyển luân thánh vương nối tiếp nhau không dứt: Một tên là Già- nậu-thô, hai tên là Đa-la-bà, ba tên là A-diệp-ma, bốn tên là Trì-thí, năm tên là Già-lăng-già, sáu tên là Chiêm-bà, bảy tên là Câu-la-bà, tám tên là Bác-đồ-la, chín tên là Di-tư-la, mười tên là Thanh Ma. “Giòng Vua Già-nậu-thô có năm vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Đa-la-bà có năm vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua A-diệp-ma có bảy vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Trì-thí có bảy vị vua Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Già-lăng-già có chín vị vua Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Chiêm-bà có mười bốn vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Câu-la-bà có ba mươi mốt vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Bát-xà-la có ba mươi-hai vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Di-tư-la có tám vạn bốn nghìn vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Thanh Ma có một trăm lẻ một vị Chuyển luân thánh vương. Và vị vua cuối cùng có tên là Đại Thiện Sinh Tùng.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

“Vua Thanh Ma69 của giòng thứ mười có vương tử tên là
Ô-la-bà. Vua Ô-la-bà có vương tử tên là Cừ-la-bà. Vua
Cừ-la-bà có vương tử tên là Ni-cầu-la. Vua Ni-cầu-la
[149b] có vương tử tên là Sư Tử Giáp. Vua Sư tử Giáp
có vương tử tên là Bạch Tịnh vương.70 Vua Bạch Tịnh
vương có vương tử tên là Bồ-tát.71 Bồ-tát có con tên là
La-hầu-la. Do bản duyên này mà có tên gọi Sát-lị.72
“Bấy giờ, có một chúng sinh suy nghĩ như vầy: ‘Tất cả
mọi sở hữu như gia đình, quyến thuộc, muôn vật ở thế
gian đều là gai nhọn, ung nhọt, nay nên lìa bỏ, vào núi
hành đạo, ở nơi vắng vẻ mà tư duy.’ Rồi thì, người ấy liền
lìa bỏ gai nhọn là gia đình, vào núi, ở nơi vắng vẻ, ngồi
dưới gốc cây mà tư duy, hằng ngày ra khỏi núi, vào thôn
xóm mà khất thực. Mọi người trong thôn thấy vậy, càng
cung kính cúng dường. Mọi người đều cùng khen ngợi
rằng: ‘Người này có thể lìa bỏ hệ lụy của gia đình để vào
núi tầm đạo.’ Vì người này có thể xa lìa được pháp ác bất
thiện, nên nhân đó mà gọi là Bà-la-môn.73
“Trong chúng Bà-la-môn có người không hành Thiền
được, nên ra khỏi rừng núi, du hành trong nhân gian,
và tự nói: ‘Ta không thể tọa thiền.’ Nhân đó gọi là Vô
thiền Bà-la-môn.74 Rồi đi qua các thôn xóm, nó làm
69
Thanh Ma vương, xem T 1(20) kinh A-ma-trú.
70
Bạch Tịnh vương 白 淨 王, hoặc dịch là Tịnh Phạn vương 淨 飯
王, Pl.: Suddhodāna, vua nước Ca-Tì-la-vệ (Pl.: Kapilavatthu),
phụ vương của đức Thích Tôn.
71
Chỉ đức Thích Tôn.
72
Ngữ nguyên của từ Sát-lị, xem T 1(5) kinh Tiểu duyên.
73
Ngữ nguyên của từ Bà-la-môn, T 1(5) kinh Tiểu duyên.
74
Vô thiền Bà-la-môn 無 禪 婆 羅 門, kinh Tiểu duyên: Bất thiền
Bà-la-môn; xem T 1(5) kinh Tiểu duyên.

pháp bất thiện, thi hành pháp độc, nhân đó tương sinh,
nên được gọi đó là độc.75 Do nhân duyên này mà có
chủng tính Bà-la-môn ở thế gian.
“Trong chúng sinh kia, chúng học tập các thứ nghề
để tự mưu sống, nhân đây nên có chủng tính Cư sỹ ở
thế gian.
“Trong chúng sinh kia, chúng học tập các kỹ nghệ để
tự nuôi sống, nhân đây mới có chủng tính Thủ-đà-la
ở thế gian.
“Trước đó trong thế gian đã có giòng họ Thích này
xuất hiện rồi, sau đó mới có giòng Sa-môn. Trong
giòng Sát-lị có người tự tư duy: ‘Thế gian ân ái là ô
uế, bất tịnh, đáng gì mà tham đắm?’ Rồi người ấy lìa
bỏ gia đình, cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục mà cầu
đạo và nói: ‘Ta là Sa-môn! Ta là Sa-môn!’
“Trong chủng tính Bà-la-môn, chủng tính Cư sỹ,
chủng tính Thủ-đà-la, có người suy nghĩ: ‘Thế gian ân
ái là ô uế, bất tịnh, đáng gì mà tham đắm?’ Rồi người
ấy lìa bỏ gia đình, cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục mà
cầu đạo và nói: ‘Ta là Sa-môn! Ta là Sa-môn!’
“Nếu trong chúng Sát-lị, có người thân hành bất thiện,
khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện; sau khi hành
bất thiện rồi, thân hoại mạng chung nhất định sẽ phải
thọ khổ. Hoặc có Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la thân
hành bất thiện, khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện;
sau khi hành bất thiện rồi, thân hoại mạng chung nhất
định sẽ phải thọ khổ.
“Chủng tính Sát-lị thân hành thiện, khẩu hành thiện,

75 Hán: độc 毒.

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

ý hành thiện, khi thân hoại mạng chung nhất định sẽ
thọ lạc. Bà-la-môn, Cư sỹ, thủ-đà-la thân hành thiện,
khẩu hành thiện, ý hành thiện, khi thân hoại mạng
chung nhất định sẽ được [149c] thọ lạc.
“Thân của người sát lợi thân có hai loại hành, miệng
và ý cũng có hai loại hành. Sau khi thân, miệng, và
ý đã hành hai loại ấy rồi, thân hoại mạng chung nhất
định sẽ thọ báo hoặc khổ hoặc lạc. Bà-la-môn, Cư sỹ,
thủ-đà-la, thân, miệng, ý có hai loại hành. Sau khi
thân, miệng, và ý đã hành hai loại này rồi, thân hoại
mạng chung chắc chắn sẽ thọ báo hoặc khổ hoặc vui.
“Trong chúng Sát-lị, như có người cạo bỏ râu tóc,
mặc ba pháp y, xuất gia cầu đạo. Vị ấy tu tập bảy
giác ý. Với tín tâm kiên cố vị ấy xuất gia hành đạo, tu
phạm hạnh vô thượng, ngay trong đời này, tự thân tác
chứng: ‘Sự sinh của ta đã dứt, phạm hạnh đã vững,
những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái
sinh đời sau nữa.’
“Ở trong chúng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la, có
người cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia cầu đạo.
Vị ấy tu tập bảy giác ý. Vị ấy do lòng tin kiên cố mà
xuất gia hành đạo, tu phạm hạnh vô thượng, ở ngay
trong đời này mà tự thân tác chứng: ‘Sự sinh của ta
đã dứt, phạm hạnh đã vững, những gì cần làm đã làm
xong, tự biết không còn tái sinh đời sau nữa.’
“Trong bốn chủng tính này, đều có thể thành tựu minh
và hành, chứng đắc A-la-hán, là đệ nhất tối thượng.”
Bấy giờ, Phạm Thiên76 liền nói kệ:
76
T 24, T 25: Phạm Thiên Sa-ha-bà-để梵王裟呵婆底. Pāli: Sa-
hampati-Brahman.

Trong đời, Sát-lị nhất,
Với ai y chủng tính.
Minh Hành thành đầy đủ,
Bậc nhất trong Trời-Người.
Phật bảo các Tỳ-kheo:
“Phạm Thiên kia nói bài kệ này rất hay, chứ không
phải không hay; là khéo lãnh thọ, chứ không phải
không khéo lãnh thọ, được Ta ấn chứng. Vì sao? Vì
Ta nay, là Như Lai, Chí Chân, là Đẳng Chính Giác,
cũng nói như bài kệ này.
Trong đời, Sát-lị nhất,
Với ai y chủng tính.11
Minh Hành thành đầy đủ,
Bậc nhất trong Trời-Người.
Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật
dạy, hoan hỷ thực hành.

77 Nguyên Hán: Sát-lị sinh vi tối, năng tập chư chủng tính. Minh hành thành cụ túc, thiên nhân trung vi tối 剎利生為最 能集諸種姓 明行成具足 天 人中為最. Hai lần dẫn cuối ở đây khác với các đoạn dẫn trên, có thể do nghe phát âm không chuẩn. Nay y theo các đoạn đã dịch trên sửa lại cho thống nhất nội dung. Xem các kinh T 1(5) Tiểu duyên. T 1(20) A-ma-trú. Cf. T 24, T 25: Sát-lị thắng sinh giả, nhược xuất chư chủng tính, Minh Hành túc thành tựu, Bĩ chư thiên nhân thắng 剎 利 勝 生 者 若 出 諸 種 姓明 行 足 成 就 彼 最 勝 天 人 , “Trong đời Sát-lị là tối thắng. Nếu ai xuất ly các chủng tính, thành tựu Minh Hành túc, người ấy bậc nhất trong Trời Người.”

TRƯỜNG A HÀM – KINH THẾ KÝ

Trường A-hàm hoàn tất.
Quy mạng Nhất thiết trí.
Tất cả chúng an vui.
Chúng sinh trú vô vi,
Tôi cũng ở trong đó.78

78 Bản Hán, hết quyển 22.
