Kinh Tiểu Bộ - Tập 2 (VNC PHVN, 2021)
6 CHUYỆN TIỀN THÂN (Jātaka) - Chương VI - Sáu Kệ (Chanipāta) - (375-395)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

CHƯƠNG VI SÁU KỆ (CHANIPATA)

I. PHẨM NGƯỜI LÁI ĐÒ (AVẴRIY4VAGGA)

§376. CHUYỆN NGƯỜI LÁI ĐÒ (Avãríyạịãtakà) (J. III. 227) Đừng bao giờ giận, hỡi Minh quân... Bậc Đạo sư kê chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên vê một người lái đò. Người ta bảo kẻ này là phàm phu vô trí. Y không biết được các đức tính của Tam bảo và các bậc hiền nhân. Y nóng vội, thô lỗ và hung bạo. Một Tỷ-kheo ở vùng quê nọ muốn đi yết kiến đức Phật, vào buổi chiều đến bến đò trên sông Aciravatĩ và bảo người lái đò: 一 Này chú, tôi muôn qua sông, chú cho tôi lên đò đi. 一 Thưa Tôn giả, trời tôi roi, hãy ở lại đây. 一 Này chú, ta không thể ở lại đây, cho ta qua sông. Người lái đò bực tức nói: 一 Vậy thì ngài Sa-môn hãy mau lên đi! Rồi đưa vị Tỷ-kheo lên đò, nhưng y lái đò thật vụng về khiến nước văng vào mạn đò làm ướt y của vị Tỷ-kheo5 và đến khi trời tối mới đưa được ông qua bờ kia. Khi vị Tỷ-kheo đến tinh xá, ông không thể kịp yết kiến đức Phật ngay hôm ây. Hôm sau, ông đi đảnh lê bậc Đạo sư và ngôi xuông một bên. Bậc Đạo sư đáp lễ và hỏi ông đến khi nào. 一 Bạch Thế Tôn, hôm qua. - Thế sao mãi hôm nay ông mới đến thăm Ta? Khi nghe rõ lý do, bậc Đạo sư bảo: 一 Không phải chỉ bây giờ mà cả ngày xưa, kẻ ấy cũng thô lỗ, y làm phiền các trí nhân ngày xưa giống như đã làm phiền ông. Rồi theo lời thỉnh cầu, Ngài kể một chuyện đời xưa.

858 巖 KINH TIÊU Bộ

Ngày xua, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sanh vào một gia đình Bà-la-môn. Khi lớn lên, ngài học tập đủ mọi môn nghệ thuật tại Takkasilã, rồi trở thành một vị khổ hạnh. Sau một thời gian dài sống bằng toàn củ quả rừng ở vùng Tuyêt sơn, ngài đi đên Ba-la-nại đê tìm muôi và giâm. Ngài ở trong vườn ngự uyển và hôm sau vào kinh thành khất thực. Từ sân thượng hoàng cung, vua thấy ngài và hài lòng trước tướng mạo oai nghi của ngài nên cho người triệu ngài vào cung và cúng dường thực phẩm. Vua hứa mời ngài an trú trong ngự uyên và hàng ngày vua đên tham kiên ngài. Bồ-tát bảo: -Thưa Đại vương, một vị vua phải trị nước công bình, tránh xa bốn ác dạo, đầy nhiệt tâm tinh cần9 kham nhẫn, từ ái5 lân mẫn với toàn dân. Với lời khuyên giáo thông thường như thê, ngài ngâm hai vân kệ đâu: 1.      Đừng bao giờ giận, hỡi Minh quân! Chúa tể trần gian, chớ hận sân, Đừng lấy lòng sân bù mối hận, Quân vương như vậy đáng suy tôn. 2.       Dù ở rừng xanh hoặc ở làng, Ở trên bờ biển, giữa trùng dương, Chớ bao giờ giận, ta khuyên nhủ? Mãi mãi từ nay, hỡi Đại vương! Như vậy, Bô-tát ngâm đôi vân kệ ây hàng ngày cho vua nghe. Vua hoan hỷ ban tặng ngài một ngôi làng có sô lợi tức là một trăm ngàn đông vàng, song ngài từ chôi. Bô-tát sông cách này suôt mười hai năm liên. Sau đó ngài nghĩ: “Ta đã ở đây quá lâu, nay ta muôn du hành qua quôc độ rôi trở vê?5 Thế là không báo với vua, ngài chỉ nói riêng với người giữ vườn: -Này hiên hữu, ta thây chán, ta muôn du hành trong nước rôi trở vê9 nhờ bạn trình với đức vua. Ngài đi ngay ra bên đò ở sông Hăng, ơ đó có gã chèo đò ngu ngôc tên là Avãriyapitã, y không hiểu đạo hạnh của bậc hiền nhân, cũng chẳng biết luôn cả việc ích lợi hay thiệt hại của riêng mình. Khi dân chúng muốn qua sông Hằng, trước tiên y đưa họ qua rồi sau đó đòi tiền đò. Có khi họ không trả tiền, y liền gây sự với họ, rồi chỉ nhận được lời mạ lỵ và đấm đá chứ rất ít tiền bạc9 y thật ngu dại mù quáng đến thế.

về gã này, bậc Đạo sư ngâm vần kệ thứ ba phát xuất từ trí tuệ tối thắng của Ngài:

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 859

3.      Chú Avãriya,                   Thuyền lướt sóng Hằng hà, Trước tiên đưa du khách,       Rồi mới hỏi tiền phà, Do vậy ăn đòn mãi,             Thật xui xẻo9 dại khờ!

Bồ-tát đến gặp gã lái đò này và bảo:
一 Hiền hữu, hãy đưa ta qua bờ kia!
Yđáp:
一 Này Sa-môn9 ngài sẽ trả tiền cho tôi chứ?
-Này hiên hữu, ta sẽ chỉ cho chú biêt cách làm tăng trưởng tài lợi, an lạc
và đức hạnh.
Gã lái đò nghĩ thầm: "Chắc chắn vị này sẽ cho ta một cái gì d6.”
Rồi y đưa ngài sang sông và nói:
一 Xin cho tôi tiền đò.
Bồ-tát bảo:
_ Được rồi, này hiền hữu.
Và thê là muôn dạy cho y biêt trước tiên phải làm cách nào đê tăng thêm
của cải, ngài ngâm vân kệ này:
4.      Hỏi tiền trước lúc chở qua sông,
Chớ đến bờ kia hỏi nhọc công,
Chú chở bá nhơn nên bá tánh,
Tánh tình thay đổi trước sau luôn.
Gã lái đò nghĩ thầm: "Đây chỉ là lời vị ấy khuyên ta, nay phải cho ta thêm
cái gì chứ." Song Bồ-tát bảo:
-Này hiền hữu, chú đã có cách làm ra tiền rồi dấy, nay hãy nghe cách làm
tăng an lạc cùng đức hạnh.
Rồi ngài lại ngâm vần kệ khuyến giáo:
5.      Dù ở rừng xanh hoặc ở làng,
Ở trên bờ biển, giữa trùng dương,
Chớ bao giờ giận, ta khuyên chú,
Mãi mãi từ nay, hỡi thiện nhân.
Như thế, sau khi đã dạy cách làm tăng trưởng an lạc và đức hạnh, ngài bảo:
一 Vậy là chú có cách làm tăng an lạc và đức hạnh.
Nhưng gã ngu si kia không xem lời khuyến giáo của ngài ra gì cả, lại đáp:
一 Này Sa-môn, đây là các thứ ngài cho tôi thế tiền đò đấy à?
一 Đúng vậy, hiền hữu.
一 Tôi không cần thứ ấy, cho tôi thứ khác kia.

860 ❖ KINH TIỂU Bộ

一 Này hiền hữu, ngoài thứ ấy ta không có gì khác.
一 Thế tại sao ngài lại đi trên thuyền tôi?
Y đáp và ném vị khổ hạnh lên bờ9 ngồi lên ngực ngài và đấm vào mồm ngài.
***
Bậc Đạo sư bảo:
_ Các vị thấy khi nhà khổ hạnh khuyến giáo vua thì nhận được ân tứ một
ngôi làng, còn khi khuyến giáo như vậy với một gã lái đò ngu ngốc thì được vài
cái đấm vào mồm. Cho nên khi khuyến giáo phải lựa người thích hợp, chớ nói
với người không thích hợp.
Rồi Ngài ngâm vần kệ xuất phát từ trí tuệ tối thắng của Ngài:
6.      Vua nghe lời khuyến thiện đã ban,
Lợi tức phân ta cả một làng,
Chú lái đò nghe lời khuyến thiện,
Lại đánh người cho ngã xuống đàng.
Trong khi gã kia đánh vị Sa-môn9 vợ y đem cơm lại cho y, thấy vậy liền bảo:
-Này chàng, đây là vị khổ hạnh trong triều vua, đừng đánh ngài!
Y nổi giận đáp:
一 Cô lại câm ta đánh kẻ tu hành giả mạo này ư?
Rồi y nhảy lên đánh vợ ngã xuống đất. Đĩa cơm đổ hết vỡ tan, còn vợ y phải
trụy thai. Quần chúng vây y lại và la lớn:
—Quân khốn nạn giết người.
Họ trói y lại đưa đến nhà vua. Ngài xử phạt y theo pháp luật.
***
Với trí tuệ tôi thăng, bậc Đạo sư giải thích vân đê qua vân kệ cuôi cùng:
7.       Cơm đổ, vợ bị đánh tả tơi,
Thai nhi chết trước lúc ra đời,
Lời khuyên cho kẻ này vô dụng,
Như vàng ròng tặng thú hoang thôi.
Khi bậc Đạo sư chấm dứt pháp thoại, Ngài tuyên thuyết các sự thật. Khi kết
thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Sơ quả (Dự lưu):
一 Vào thời ấy, gã lái đò là người lái đò ngày nay, vua là Ãnanda và vị khổ
hạnh chính là Ta.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 861

§377. CHUYỆN BÀ-LA-MÔN SETAKETU (Setaketuịãtaka) ụ. III. 232) \                      ọ

Hiên hữu, hận sân chăng lợi gì...
Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo lừa dối.
Câu chuyện sẽ được nói rõ trong Chuyện nam tử Uddãlaka}
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la・nại, Bồ-tát là một giáo sư danh
tiếng lừng lẫy và dạy thánh kinh cho năm trăm đồ đệ. Vị huynh trưởng trong
bọn là Setaketu, xuất thân từ một gia đình Bà-la-môn phương Bắc, vốn rất tự
cao về giai cấp mình.
Một hôm, chàng ra khỏi thành phố cùng bè bạn? lúc trở về? chàng thấy một
kẻ Chiên-đà-la (Caụặãỉa):
Chàng hỏi:
-Anh là ai?
-Tôi là một Chiên-đà-la.
Vị ây sợ ngọn gió sau khi chạm vào người kẻ Chiên-đà-la sẽ đụng vào thân
mình, nen thốt lên:
一 Đô khôn kiêp, này tên Chiên-đà-la xui xẻo kia, hãy tránh gió mau!
Rồi chàng chạy nhanh về phía gió. Song kẻ Chiên-đà-la cũng nhanh chân
bắt kịp chàng và đứng trước gió cản. Chàng lại càng phỉ báng mạ lỵ kẻ kia
nhiều hơn nữa. Kẻ Chiên-đà-la hỏi:
- Ông là ai?
一 Ta là một thư sinh Bà-la-môn.
-Tốt lắm, nếu vậy thì ông có thể đáp câu hỏi của tôi.
_ Đúng vậy.
一 Còn nếu ông không đáp được, tôi sẽ kẹp ông lại giữa hai chân tôi đấy.
Vị Bà-la-môn đầy tự tin bảo:
一 Cứ làm ngay đi.
Kẻ Chiên-đà-la muôn làm cả hội chúng hiêu chuyện này, liên hỏi:
一 Này thanh niên Bà-la-môn, các phương hướng là gì?
- Đó là bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc.
Kẻ Chiên-đà-la bảo:
-Tôi không hỏi loại phương hướng đó? còn ông không biết ngay đến chuyện
này, mà lại ghê tởm luôn cả ngọn gió đụng vào người tôi!
Thế là kẻ ấy chụp lấy vai chàng đè xuống kẹp vào giữa hai chân mình.
Các học trò kia đem chuyện ấy kể với thày. Vị thầy bảo:

1 Xem J. IV. 299, Uddâỉakạịãtaka (Chuyện nam tử Uddãlaka), số §487.

862 ❖ KINH TIỂU Bộ

- Này cậu Setaketu, cậu đã bị kẹp giữa hai chân của một kẻ Chiên-đà-la ấy à? 一 Thưa thầy, vâng, thằng oắt con, con của một tên nô lệ đã kẹp đệ tử giữa hai chân nó và bảo: "Ông này không biết ngay các phương hướng.,, Nhưng nay đệ tử đã Diet phải làm gì với nó roi. Và như vậy, chàng lại phỉ báng kẻ Chiên-đà"la một cách giận dữ. Vị thầy khuyên nhủ: 一 Này cậu Setaketu, đừng giận nó, nó có trí tuệ cao đấy. Nó đã hỏi cậu về một loại phương hướng khác, chứ không phải loại này. Thứ mà cậu không thấy, không nghe, không hiểu, còn cao xa hơn thứ mà cậu đã thấy và nghe nữa. Rồi ngài ngâm hai câu kệ để khuyến giáo: 8-9.   Hiền hữu, hận sân chẳng lợi gì, Trí cao vượt quá chuyện mình nghe, "Một phuơng" phải hiểu là cha mẹ, "Thầy giáo” được dùng chỉ hướng kia, "Gia chtr cho y phục, uống ăn5 Cửa thường rộng mở, chính là "phuơng", Còn “phuơng" trong nghĩa cao siêu nhất, "Trạng thái vô ưu5 lạc Niết-b以n.” Như vậy, Bồ-tát giảng giải bốn phương cho thanh niên Bà-la-môn này, song chàng nghĩ: "Ta đã bị kẹp giữa hai chân một kẻ ChiOn-dà-la", liền rời nơi ấy và đến Takkasilã học đủ mọi môn nghệ thuật với một giáo sư danh tiếng lẫy lừng. Sau đó5 được thầy cho phép, chàng rời Takkasilã, vừa du hành đây đó vừa học tập mọi nghề thực tiễn. Khi đến một làng biên địa5 chàng gặp năm trăm nhà khổ hạnh sống gần đó và được thọ giới tu hành. Chàng học hỏi được mọi nghệ thuật, kinh điên và các phương pháp thực hành, rôi tât cả cùng vị ây đi đên Ba-la-nại. Hôm sau, chàng đi vào cung đình khất thực. Vua hoan hỷ trước phong cách các vị khổ hạnh, liền cúng dường thực phẩm ngay tại cung vua, và mời các vị ở lại ngự viên. Một hôm, vua bảo trong lúc cúng dường thực phẩm: 一 Chiều tối nay trẫm sẽ đến đảnh lễ các Tôn giả ngay tại ngự viên. Setaketu liền đến ngự viên, triệu tập các vị khổ hạnh và bảo: 一 Các Tôn giả, hôm nay đức vua sẽ đên. Chỉ cân một lân hòa hợp với vua chúa, người ta có thể sống sung sướng suốt cả dời. Vậy bây giờ, một số vị làm kiêu khô hình băng cách lăc mạnh người, một sô vị năm trên giường gai, một SÔ vị chịu đựng năm ngọn lửa, một sô thực hành khô hạnh băng cách ngôi xôm, một số nhào lộn, một số đọc kinh. Sau khi ra lệnh xong, chính vị ấy ngồi tại cửa am thất với gối dựa, đặt quyển sách bao bìa sáng loáng trên một giá gỗ có sơn và giảng kinh cho đám học trò thông minh chừng bốn năm người. Vừa lúc ấy nhà vua dến, thấy họ đang diễn trò khổ hạnh giả dối này lại rất hài lòng. Vua đến gần Setaketu, kính vái chàng,

CHUYỆN TIỀN THÂN 搴 863

rồi ngồi xuống một bên, sau đó ngâm vần kệ thứ ba nói chuyện với vị tế sư của
hoàng gia:
10.    Hàm răng bẩn, áo da dê? tóc bện,
Miệng thì thầm kinh thánh, dáng bình an,
Chẳng từ nan mọi phương tiện hiền nhân,
Chắc đã đạt chân như và giải thoát.
Vị tế sư nghe vậy, liền đáp vần kệ thứ tư:
11.     Một trí nhân có thể làm ác hạnh,
Một trí nhân có thể chẳng chánh chân,
Ngàn câu Vệ-đà chẳng tạo an toàn,
Khi việc hỏng, hoặc cứu người lâm4nạn.
Khi vua nghe lời này, liền lấy lại mọi ân sủng dành cho đám khổ hạnh kia.
9             ĩ       ,

Setaketu nghĩ thâm: "Nhà vua ham thích đám khô hạnh, song tê sư này đã phá hoại như thể lấy rìu chặt ngang sở thích của vua. Ta phải nói chuyện với tế sư mới dug" Do thế, chàng ngâm vần kệ thứ năm nói chuyện với té sư: 12.     Một trí nhân có thể làm ác hạnh, Một trí nhân có thể chẳng chánh chân, Ngài bảo Vệ-đà là vật không cần, Chỉ tu tập điều thân là thiết yếu. Vị tê sư nghe vậy, liên đáp vân kệ thứ sáu: 13.     Không, Vệ-đà không hoàn toàn vô dụng, DÙ điêu thân tu tập đạo chánh chân, Học Vệ-đà vẫn mang lại vinh quang, Song ta đạt tối an nhờ chánh hạnh. Như vậy, vị tế sư bài bác giáo lý của Setaketu. Ngài khuyên cả đám khổ hạnh hoàn tục, cho họ gươm, giáo, mộc đê làm quan thị vệ cao câp hâu cận vua. Từ đỏ, người ta bảo dòng dõi quan thị vệ cao cấp xuất hiện. *** Khi chấm dứt pháp thoại này, bậc Đạo sư nhận diện tiền thân: 一 Thời ấy, Setaketu là Tỷ-kheo lừa dối này, kẻ Chiên-đà-la là Sãriputta và tế sư của nhà vua chính là Ta.

§378. CHUYỆN BÀ-LA-MÔN DARĨMUKHA
(Darĩmukhạịãtaka) ụ. III. 238)
Dục lạc chỉ là đảm bùn dơ bẩn.,.
Chuyện này bậc Đạo sư kê trong lúc trú tại Kỳ Viên vê đại sự xuât thê.
Sự tình dẫn đến chuyện này đã được kể trước kia.
***

864 ❖ KINH TIỂU Bộ

Một thuở nọ? vua xứ Magadha trị vì tại thành Rãjagaha (Vương Xá). Bồ-tát được sinh làm con của chánh hậu, được đặt tên Vương tử Brahmadatta. Vào ngày ngài ra đời, vị tế sư của hoàng gia cũng sinh một nam tử, diện mạo tuấn tú, vì thế được đặt tên là Danmukha (Miệng Hang Lớn). Cả hai cùng lớn lên trong cung đình và trở thành bạn thân. Năm mười sáu tuổi, hai vị đến Takkasilã học đủ mọi môn nghệ thuật. Sau đó? muốn tạo được các kiến thức có công dụng thực tiễn và tìm hiểu phong tục trong nước, hai vị du hành qua nhiều thành phố? thôn làng khắp mọi miền. Vì vậy? hai vị đến Ba-la-nại trú ở trong một ngôi đền và hôm sau vào kinh thành khât thực. Có một nhà trong kinh thành đã nâu xong cháo gạo và chuân bị chỗ ngồi để cúng dường phần thức ăn cho các Bà-la-môn. Khi họ thấy hai nam tử này khất thực, họ nghĩ: “Các Bà-la-môn đã dến", liền mời vào và trải một tấm vải trắng tinh nơi chỗ ngòi của Bồ-tát và một thảm đỏ nơi chỗ ngồi của Darĩmukha. Chàng quan sát điềm này và hiểu ngay thân hữu chàng sẽ làm vua ở Ba-la-nại và chính chàng sẽ làm đại tướng. Hai vị thọ thực xong phần mình rôi nói lời tùy hỷ công đức và ra đi vê ngự viên. Bô-tát năm trên sàng tọa băng đá của vua, còn Danmukha ngồi xoa chân ngài. Thời ấy, vua xứ Ba-la-nại băng hà đã bảy ngày. Vị tế sư hoàng gia làm lễ hỏa táng xong liền đưa vương xa ra khỏi thành suốt bảy ngày vì chưa có ai kế vị ngai vàng. Lễ rước vương xa này sẽ được giải thích trong Chuyện Đại vương Mahặịanakaĩ Vương xa rời kinh thành và đến cổng ngự viên, được bốn đạo quân xa, pháo, mã, tượng hộ tống và âm nhạc của hàng trăm nhạc khí trỗi dậy vang lừng. Darĩmukha nghe tiếng nhạc, nghĩ thầm: uVương xa đến rước thân hữu ta đó, ngài sẽ lên ngôi vua hôm nay và phong ta chức đại tướng, song ta có nên làm người thế tục chăng? Ta muốn đi ngay làm ẩn sĩ khổ hạnh." Vì thế, không nói gì với Bồ-tát, chàng chạy sang một bên đứng ẩn mình. Vị tế sư ngừng xe trước cổng ngự viên, vừa bước vào thấy Bồ-tát đang nằm trên bảo tòa của hoàng gia. Vừa quan sát các tướng tốt trên chân ngài, ông nghĩ: uNgài có đủ đức độ và xứng đáng làm vua cả bốn đại châu cùng với hai ngàn hải đảo vây quanh. Song lòng can đảm của ngài ra sao dây?" Vì thế, ông ra lệnh mọi nhạc khí đồng trỗi dậy hết sức inh ỏi. Bồ-tát thức dậy, giở tấm khăn ra khỏi mặt và thây đám đông. Rôi che mặt lại, ngài năm xuông thêm chút nữa, xong trở dậy ngôi xêp băng trên sàng tọa trong lúc xe vừa dừng lại. Vị tê sư quỳ xuống thưa: - Tâu Chúa thượng, quốc độ được nhường cho Chúa thượng. - Sao? Không ai kế vị à? -Tâu Chúa thượng, không.

2   Xem J. V. 30, Mahãjanak(ỳãtaka ^Chuyện Đại vương Mahajanakci). số §539.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 865

-Thế thì tốt lắm. Vậy là ngài nhận lời thỉnh cầu và hội chúng làm lễ Quán đảnh rảy nước thánh lên đầu ngài tại ngự viên. Trong giờ phút đại vinh quang ấy, ngài quên bẵng Danmukha, ngài ngự lên vương xa đi giữa đám quần thần, uy nghi diễu vòng quanh kinh thành. Sau đó, dừng lại trước cung môn, ngài chỉ định vị trí của các triều thần xong bước lên lầu thượng. Cùng lúc ấy, Darĩmukha thấy ngự viên đã vắng người liền bước ra ngồi trên bảo tòa trong vườn. Một ngọn lá khô rơi xuống trước mặt Ngài. Thấy rõ các quy luật lão tử, Ngài bừng ngộ tam pháp ấn (vô thường, khổ, vô ngã) và chứng đắc quả vị Độc Giác Phật (Pacceka Buddha), liền reo mừng hoan hỷ làm vang dậy cả cõi trần. Ngay lập tức, các đặc tính của một phàm nhân biến mất khỏi thân Ngài, một bình bát và một tấm y kỳ diệu từ cõi thiên rơi xuống khoác vào người và Ngài có đủ tám món cần thiết cùng tứ oai nghi hoàn thiện của một Sa-môn cả trăm tuổi. Rồi nhờ thần lực, Ngài bay qua không gian đến tận động Nandamũla, nơi an trú của các vị Độc Giác Phật tại miền Tuyết sơn. Phần Bồ-tát trị nước rất chân chánh. Song cảnh đại vinh quang đã làm ngài say đắm suốt bốn mươi năm ròng. Ngài quên hẳn Darĩmukha. Đến năm thứ bốn mươi ấy ngài nhớ lại bạn và tự bảo: “Trẫm có thân hữu tên là Danmukha, nay vị ây ở dâu?” Ngài mong ước gặp lại bạn. Từ đó vê sau, ngay trong hậu cung hay giữa quân thân, ngài thường bảo: 一 Thân hữu Darĩmukha nay ở đâu? Trẫm sẽ ban vinh hoa phú quý cho ai báo tin với trẫm về nơi bạn hiền cư trú. Lại mười năm nữa trôi qua từ khi ngài thỉnh thoảng nhớ đến bạn. Còn Tôn giả Darĩmukha đã trở thành Độc Giác Phật, sau năm mươi năm, suy xét lại và biết bạn cũng đang nhớ đến mình? Ngài liền nghĩ: “Nay bạn Ta đã già và tăng thêm đàn con cháu, Ta muôn đi thuyêt pháp và truyên giáo cho bạn." Nhờ thần lực, Ngài bay qua không gian và hạ mình xuống vườn ngự uyển, ngồi xuống bảo tòa như một bức tượng vàng ròng. Người giữ vườn thấy Ngài, đi đến hỏi: - Thưa Ngài, Ngài từ đâu đến? 一 Từ động Nandamũla. 一 Thế Ngài là ai? 一 Hiền giả, Ta là Phật Độc Giác Darĩmukha. 一 Thưa Ngài, thế Ngài biết đức vua của chúng tôi chăng? - Ta biết. Ngài là thân hữu từ thời Ta còn ở thế tục. 一 Thưa Ngài, đức vua ước ao hội kiên Ngài, tôi xin đi trình báo đức vua rằng Ngài đã đến. -Hiền hữu cứ đi làm như vậy.

866 ❖ KINH TIỂU Bộ

Người làm vườn liền đi trình vua rằng Tôn giả Darĩmukha đã đến và hiện
đang ngồi trên thạch tọa. Vua phán:
一 Thế là Hiền hữu của trẫm đã đến, trẫm sẽ đi hội kiến ngay.
Vì vậy, ngài ngự lên vương xa cùng đám tùy tùng hộ tống đông đảo đến
ngự viên, cung kính đảnh lễ vị Độc Giác Phật và ngồi xuống một bên. Vị Độc
Giác Phật bảo:
一 Này Brahmadatta, Đại vương nên trị nước chân chánh, đừng bao giờ theo
ác đạo hay đàn áp dân chúng vì tiền bạc. Hãy làm mọi thiện sự với lòng nhân từ!
Và sau đó, khi ân cần đáp lễ, Ngài bảo thêm:
一 Này Brahmadatta, nay Đại vương đã già, đã đến lúc Đại vương nên từ giã
dục lạc và xuất gia.
Như thế, Ngài thuyết pháp và ngâm vần kệ đầu:
14.     Dục lạc chỉ là đám bùn dơ bẩn?
"Nỗi kinh hoàng ba g6c” được gọi là,
Ta bảo rằng khói bụi với sương sa,
Hãy bỏ chúng, xuât gia lìa thê tục!
Nghe vậy, vua ngâm vần kệ giải thích ngài vẫn đang bị tham dục ràng buộc:
15.     Trẫm say đắm, lún sâu bùn tham dục,
Bà-la-môn, dục lạc đáng khinh thay,
Song yêu đời, trẫm không thể bỏ ngay,
Trẫm xin nguyện suốt đời làm thiện sự.
Sau đó, mặc dù Bồ-tát bảo: “Ta không muốn thọ giới xuất gia”, Độc Giác
Phật Darĩmukha cũng không bài bác vua và khích lệ lần nữa:
16.     Ai bác bỏ lời bạn hiền khuyên nhủ,
Thương xót và mong bạn tránh đọa đày,
Cứ tưởng rằng: "Cõi thế tốt lành thay”，
Sẽ không dứt tái sanh đầu thai mãi.
17.    Nơi đày đọa đáng khinh: Phần kẻ ấy,
Đầy vật dơ, bị người thiện chê bai,
Kẻ tham kia dục vọng chẳng hề rời,
Thân xác chứa ngập đầy mầm nhục dục.
Như vậy, Độc Giác Phật Darĩmukha nêu rõ sự khổ đau do nhập thai và vội
vàng bày tỏ nỗi khổ đau vì sinh sản qua một vần kệ nữa:
18.     Đầu máu mủ? vật hôi tanh thế tục,
Mọi hữu tình đều phải chịu tái sanh,
Những vật gì xúc chạm suốt đời mình,
Chỉ cốt để đem khổ đau trần giới.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 867

19.     Ta nói lên những điều ta trông thấy,
Chứ không lo người khác nói ta nghe,
Ta nhớ rành các đời kiếp xưa kia.
***

Lúc bây giờ, với trí tuệ tôi thăng, bậc Đạo sư bảo:
一 Như thế, vị Độc Giác Phật đã dùng thiện ngôn cứu giúp nhà vua.
Và Ngài ngâm nửa vần kệ kết thúc:
Darĩmukha đã rót vào tai bạn,
Bậc thiện tuệ lắm vần kệ ngọt ngào,
Hiển bày ra cả trí tuệ tối cao.
***

Vị Độc Giác Phật bày tỏ mọi khổ đau của tham dục và làm vua hiểu lời Ngài dạy xong? liền nói: 一 Thưa Đại vương, dù Đại vương có thọ giới xuất gia hay không, Ta cũng đã nói hêt nôi khôn cùng của tham dục và hạnh phúc của đời xuât gia, xin Đại vương hãy tinh cần. Rôi giông như một con Kim nga vương, Ngài bay bông lên khồng, lướt mây về đến động Nandamũla. Còn bậc Đại sĩ đảnh lễ với mười ngón tay chắp vào nhau, và cúi đầu đứng yên cho tới khi Ngài khuất bóng. Sau đó, vua từ bỏ dục lạc, trong lúc quần chúng đông đảo than khóc kêu gào, ngài đi đến vùng Tuyết sơn dựng một lều lá và thọ giới làm ẩn sĩ. Chẳng bao lâu, ngài thành đạt các thắng trí và các thiền chứng; rồi lúc mạng chung, ngài được sinh lên cõi Phạm thiên. ***

Khi pháp thoại chấm dứt5 bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật, sau đó nhiều Tỷ-kheo đắc Sơ quả cùng các quả vị kia và Ngài nhận diện tiền thân: - Thời ấy, nhà vua chính là Ta.

§379. CHUYỆN NÚI NERƯ (Nerujataka) ự. III. 246) Hai chủng ta là loài chim ưu tú,.. Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một vị Tỷ-kheo. Chuyện kể rằng, vị ấy học được các phương thức hành thiền của bậc Đạo sư xong, liền ra một làng ở biên địa. Tại đó, dân chúng hài lòng với phong cách của ông9 nên cúng dường thực phẩm, dựng một thảo am ở trong rừng và yêu cầu ông ở lại đó, rồi bày tỏ lòng tôn kính, trọng vọng ông. Nhưng sau đó, họ lại rời bỏ ông để đi theo các đạo sư thuộc phái Thường kiến; rồi lại bỏ các vị này để theo phái Đoạn kiến; xong lại bỏ phái này để theo phái Khổ hạnh lõa thể, vì

868 e KINH TIỂU Bộ

đạo sư các phái này cứ lần lượt xuất hiện. Do thế, vị Tỷ-kheo này rất phiền lòng
khi sống chung với những người không phân biệt thiện ác kia.
Sau thời an cư mùa mưa và lễ Tự tứ (Pavãranã), vị ấy trở về hầu bậc Đạo
sư và khi Ngài hỏi, ông kể lại những nơi ông đã cư trú trong mùa mưa vừa qua
và ông đã phải phiên lòng ra sao vì những người không biêt thiện ác. Bậc Đạo
sư bảo:
一 Các bậc trí ngày xưa, ngay khi còn là loài vật, cũng không sông chung
một ngày với những kẻ không biết thiện ác, tại sao ông lại làm như vậy?
Và Ngài kể một chuyện quá khứ.
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại? Bồ-tát được sinh làm một
chim thiên nga màu vàng óng. Ngài sống cùng em trai trên đỉnh núi Cittakũta và
ăn lúa dại trên vùng Tuyết sơn. Một hôm, bay về Cittakũta, đôi chim thấy ngọn
núi Neru màu vàng rực rỡ liền đến ở trên đỉnh. Chung quanh núi có nhiều loài
chim và dã thú cùng sống để kiếm ăn trên bãi. Từ lúc bọn chúng đến dây, tất cả
đều nhuộm màu vàng do ánh sáng từ núi chiếu ra. Chim em của Bồ-tát thấy vậy,
song không hiểu lý do liền hỏi:
一 Vì cớ sao ở đây lại như vậy?
Và chim cất tiếng ngâm hai vần kệ đầu nói chuyện cùng anh:
20-21. Hai chúng ta là loài chim ưu tú,
Trên núi này bên đám quạ, diều hâu,
Cả mọi loài cùng chỉ có một màu,
Chó hạ liệt đua tranh cùng loài hổ,
Và với chúa sơn lâm, đàn sư tử5
Vậy núi này có tên gọi là sao?
Bồ-tát ngâm vần kệ thứ ba đáp lại:
22.     Neru là tên gọi núi tối cao,
Ở nơi đây muôn loài đều vàng óng.
Chim em nghe lời này liền ngâm ba vần kệ tiếp còn lại:
23-25. Hễ nơi nào thiện nhân không được trọng,
Hoặc ít hơn người khác, hãy đi liền,
Dầu hiền, ngu, can đảm hoặc ươn hèn,
Đều nhất loạt được tôn sùng bình dẳng,
Thiện nhân chẳng thể cùng ngươi chung sống.
Hỡi núi cao không phán đoán phân minh!
Dầu tối ưu, hạ liệt hoặc trung bình,
Neru cũng chẳng thể nào suy xét9
Vậy hỡi ôi! Chúng ta đành từ biệt,
Núi Neru không biết lẽ biệt phân.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 869

Cùng với lời này, cả đôi chim bay về núi Cittakũta.

Khi châm dứt pháp thoại, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sư thật. Lúc kêt thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo kia đã được an trú vào Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện tiền thân: -Vào thời ấy, thiên nga em là Ãnanda và thiên nga anh chính là Ta.

§380. CHUYỆN THIÊN NỮ ÃSAMKA (Ẵsamkajatakăý ụ. III. 248) Ãsãvatĩmọc trên vườn thiên giới... Bậc Đạo sư kê chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên vê sự cám dô một Tỷ-kheo do người vợ cũ gây ra. Câu chuyện này sẽ được nói rõ trong Chuyện các căn.34 Bậc Đạo sư nhận thấy vị Tỷ-kheo này thối thất do mơ tưởng đến người vợ cũ, vitheNgaiba^          1                                        g

_ Này Tỷ-kheo, nữ nhân này đang làm hại ông, ngày xưa cũng vì kẻ ấy mà ông đã hy sinh cả bốn đạo quân và sống ba năm liền ở vùng Tuyết sơn trong cảnh đầy gian khổ. Nói xong, Ngài kể một chuyện đời xưa. *** Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại? Bô-tát được sinh vào một gia đình Bà-la-môn tại một làng trong xứ. Khi ngài lớn lên, ngài học các nghệ thuật ở Takkasilã, sau đó trở thành một vị khô hạnh đạt được các thăng trí và các thiên chứng, sông băng củ quả ở vùng Tuyêt sơn. Vào thời ây? có một thiêu nữ đức hạnh vẹn toàn từ cõi trời Ba Mươi Ba giáng trần, đầu thai làm một thiếu nữ trong đóa hoa sen trên hồ nước. Trong khi các hoa khác già cỗi héo tàn rơi rụng thì hoa ây lớn dân và đứng thăng trên cành. Vị khổ hạnh đến tắm trong hồ nhận thấy thế, nghĩ thầm: uCác hoa khác rơi rụng, song hoa này cứ lớn dân ra và thăng dứng, sao lạ thê này?" Ngài liên mặc áo tắm và lội đến đó, mở đóa sen ra, ngài trông thấy bé gái. Ngài cảm thấy thương yêu cô bé như con mình, liền đem cô bé về thảo am, chăm sóc nuôi nâng. Cô bé lớn dân đên năm mười sáu tuôi trở nên rât xinh đẹp, dung săc vượt hẳn dung sắc loài người, nhưng chưa đạt đến dung sắc chư thiên. Một hôm, Thiên chủ Sakka hiện xuống hội kiến Bồ-tát. Thiên chủ thấy thiêu nữ này liên hỏi chuyện và được biêt nàng ở đâu ra. Ngài hỏi:

3 Xem Ap.r I. 37, Ưpălittheraapadãna (Kỷ sự về Trưởng lão Ụpãlỉ)\ J. III. 69, Succạjạjãtaka (Chuyện dễ cho), số §320; J. III. 196, Hirịịãtaka (Chuyện hồ thẹn), số §363; s. I. 23, Ujjhanasannisutta (Kinh Ujjhanasanni); Thag, V. 261, 225, 320. 4 Xem J. III. 46Ỉ, ỉndriyạịãtaka (Chuyện các cărí), số §423.

870 ❖ KINH TIỀU Bộ

- Nàng cần những thứ gì, thưa Tôn giả? 一 Này Thiên chủ, một chỗ cư trú, y phục, nữ trang và thực phẩm. Ngài liền hóa hiện một cung điện bằng pha lê cho nàng 6, cùng với bảo tòa? y phục, nữ trang, thực phâm thân và tiên tửu. Thiên cung này bay xuông trân gian và dừng lại ở nơi nàng đang sống. Khi nàng bước vào trong cung, nó lại bay lên đến giữa không trung. Nàng chuẩn bị đủ mọi thứ phụng dưỡng Bồ-tát trong khi nàng sống trong cung này. Một người kiểm lâm thấy nàng liền hỏi ngài: 一 Thưa Tôn giả, nàng ấy là gì của ngài? 一 Con gái ta đấy. Người ấy liền đi về Ba-la-nại trình vua: -Tâu Đại vương, tiêu thân vừa thây trong vùng Tuyêt sơn cô con gái của một vị khổ hạnh có dung sắc tuyệt thế. Vua bị cám dỗ khi nghe chuyện này vội bảo người kiểm lâm làm hướng đạo cùng đi với vua và bốn đạo binh về hướng ấy. cắm lều trại xong, vua đem người kiểm lâm và đám cận thần đến thảo am. Vua kính chào Bồ-tát và bảo: 一 Thưa Tôn giả5 nữ nhân là thứ bất tịnh đối với đời tu hành5 vậy để trẫm chăm sóc tiểu thư. Bấy giờ, Bồ-tát đã đặt cho cô gái tên Ãsarhkã (Nghi Hoặc) vì nàng được ngài đem về nuôi nhờ ngài lội qua hồ nước do lòng nghi hoặc: "Cái gì ở trong hoa sen nậy?" Ngài không nói thẳng với vua: uHãy đem nàng di”, mà lại bảo: 一 Thưa Đại vương, nêu ngài biêt tên con gái ta thì hãy đem nàng đi. 一 Thưa Tôn sư, nếu ngài nói ra thì trẫm sẽ biết. 一 Ta sẽ không nói dâu, khi nào ngài biêt tên ây thì cứ đem nàng đi. Vua chấp thuận, từ đó cứ suy xét cùng với đám cận thần: "Tên nàng là gì nhí?" và đưa ra đủ thứ tên khó đoán với Bồ-tát: "Những tên nọ tên kia là tên mng..・" Song Bồ-tát bảo không phải và từ chối lời thỉnh cầu. Vì yậy, một năm trôi qua trong khi vua xem xét tên nàng, sư tử và nhiều dã thú đến vồ lấy mọi người và binh sĩ của vua, lại thêm nhiêu hiêm họa vì răn rêt, ruôi muôi. Nhiêu người khác chết vì lạnh. Vua bảo Bồ-tát: - Trẫm cần gì nàng ấy nữa? Và vua bỏ đi. Thiếu nữ Ãsarhkã hiện ra trên cửa sổ pha lê mở rộng. Vua thấy nàng liền bảo: 一 Chúng ta không tìm ra tên nàng nên chúng ta sẽ ra di, nàng cứ ở lại Tuyết sơn này. -Tâu Đại vương, nếu ngài ra đi, ngài sẽ chẳng bao giờ tìm được một vương phi như thiếp nữa. Trên cõi trời Ba Mươi Ba, tại vườn Cittalatã có một loài cây leo tên Ãsãvati. Trái của nó chứa một thứ tiên tửu, những ai uống rượu ấy một

CHUYỆN TIỀN THÂN 癩 871

lần là phải say suốt bốn tháng nằm yên trên thiên tọa. Nó chỉ sinh trái một lần trong một ngàn năm, cho nên các thiên tử dù ham mê rượu nồng vẫn chịu nhịn khát để đón chờ tiên tửu ấy. Họ bảo nhau: "Ta sẽ hái quả cây này9\ rồi cứ liên tục đến canh chừng cây ấy suốt cả ngàn năm và bảo nhau: uCây mọc có tốt ch我ng?” Còn Đại vương, chỉ trong vòng một năm đã sinh lòng bất mãn, hễ ai hái được kết quả của niềm hy vọng là đạt hạnh phúc. Thiếp xin ngài khoan bất mãn vội! Do vậy, nàng ngâm ba vân kệ đâu: 26.     Ẵsãvati mọc trên vườn thiên giới, Một ngàn năm chỉ sinh trái một lần, Chư thiên hằng kham nhẫn mãi chờ trông. 27.     Quá hy vọng5 Đại vương, đây ngon ngọt, Chim hy vọng không bao giờ tổn thất, Nó đạt tròn mong ước dẫu xa vời. 28.      Tâu Đại vương, quá hy vọng ngọt bùi! Cứ hy vọng, Đại vương, hy vọng mãi! Vua lại mê say vì lời nàng, rồi triệu tập quàn thần một lần nữa và cố đoán tên nàng, cứ môi lân đoán mười tên mãi đên khi một năm nữa trôi qua. Song tên nàng vẫn không ở trong số mười lời phỏng đoán kia, nên Bồ-tát từ chối lời vua thỉnh câu. Nàng lại hiện ra trên khung cửa sô và vua bảo: —Thôi nàng ở lại đây, trẫm sắp ra đi. -Tại sao ra đi, tâu Đại vương? 一 Vì trẫm không thể nào đoán ra tên nàng. 一 Tâu Đại vương, tại sao ngài không thê đoán ra? Niêm hy vọng không phải là không có thành công. Một con hạc đậu trên đỉnh đồi cũng đạt được mong ước, tại sao ngài không thể đạt được chứ? Tâu Đại vương, hãy kham nhẫn! Một chim hạc đã tìm nơi ăn trong một hồ sen, song nó bay lên tận đỉnh đồi. Nó ở lại đó hôm ấy và hôm sau tự nhủ: “Ta sống thật an lạc tại đỉnh đồi này. Nếu không cân xuông đôi, ta cứ ở đây tìm thức ăn nước uông và đậu tại đây hôm nay thật thích thú biết bao." Chính ngay hôm ấy, Thiên chủ Sakka đã dẹp tan các thần asura và làm chúa tể cõi trời Ba Mươi Ba, tự nhủ: uMọi mong ước của ta đã đạt được đỉnh cao thành tựu. Hôm nay có ai trong rừng chưa đạt niềm mong ước chăng?^, Suy xét như vậy ngài thây con hạc và nghĩ: "Ta sẽ làm cho niêm mong ước của con hạc được thành tựu." Không xa con hạc đậu có một dòng suối, Thiên chủ đưa con suối đầy thức ăn lên đỉnh đồi, như thế chim hạc không cần đi đâu vẫn có cá ăn nước uống thỏa thích suốt ngày ở nơi ấy. Sau đóT dòng suối đô xuông và trôi đi xa. Tâu Đại vương, con hạc đã đạt kêt quả niêm hy vọng của nó như vậy, tại sao Đại vương sẽ không đạt được kia chứ? Xin Đại vương cứ hy vọng nữa, hy vọng mãi!

872 癖 KINH TIẺƯ Bộ

Nàng nói và ngâm vần kệ còn lại. Vua nghe chuyện nàng kể, lại say mê sắc
đẹp nàng, bị lời nàng lôi cuốn, nên ở thêm một năm nữa để phỏng đoán cả trăm
tên nàng. Sau ba năm, vua tìm đến Bồ-tát và hỏi:
一 Thưa Tôn giả, tên nàng có năm trong trăm tên này chăng?
一 Thưa Đại vương, ngài không biết tên ấy đâu.
Vua vái chào Bồ-tát và bảo:
一 Chúng tôi xin từ giã lên đường.
Và vua ra di・ Thiếu nữ Ãsarnkã lại đứng bên cửa sổ pha lê. Vua trông thấy
nàng liền bảo:
一 Thôi nàng ở lại, chúng ta sắp lên đường.
-Tại sao thế, tâu Đại vương?
一 Nàng làm ta đẹp lòng vì lời nói chứ không phải vì tình yêu của nàng. Ta
say mê lời nói dịu ngọt của nàng, nên đã ở đây ba năm ròng, nay ta quyết ra đi.
Rồi vua ngâm các vần kệ sau:
29-30. Lời nói nàng nghe quả thật dịu êm,
Song hành động không thỏa lòng mong đợi9
Hoa hữu sắc vô hương là cỏ dại5
Lời hứa kia dẫu đẹp chẳng thi hành,
Với bạn thân, ta phải ném cho nhanh,
Chăng đem tặng, cứ đê dành mãi mãi,
Tình bạn kia tất nhiên là suy thoái.
31.    Ta chỉ nên hứa trước việc mình làm,
Đừng hứa suông những việc chẳng đảm dang,
Nếu ta nói mà không làm phận sự,
Các trí nhân xét xem liền thấy rõ.
32.    Đạo quân ta hao tổn9 cạn kho lương,
Ta hoài nghi đời sống đã suy tàn,
Đã đến lúc ra đi, đành từ biệt.
Khi nàng Ãsariikã nghe lời vua liền đáp:
-Tâu Đại vương, ngài biết tên thiếp rồi, ngài vừa nói ra tên ấy. Xin hãy nói
cho phụ thân biết tên thiếp và đem thiếp cùng ra đi!
Nói vậy xong, nàng liền ngâm vần kệ:
33・   Tâu Đại vương, vừa nói ra tên thiếp,
Hãy đên ngay, cha thiêp nhận câu hôn.
Vua đến gặp Bồ-tát và nói:
一 Thưa Tôn giả, tiểu thư tên là Ãsariìkã.
一 Thưa Đại vương, ngài đã biết tên nàng, vậy hẫy đem nàng ra đi!

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 873

Vua kính lễ Bồ-tát và đến cung pha lê bảo nàng: 一 Này, quý cô nương, phụ thân nàng đã gả nàng cho ta, vậy hãy đến đây ngay. Nàng bảo: -Tâu Đại vương, thiếp sẽ đi xin phép phụ thân. Rồi từ cung pha lê9 nàng bước xuống đảnh lễ Bồ-tát, được ngài ưng thuận và cho phép ra đi cùng nhà vua. Vua đem nàng về Ba-la-nại, cùng nàng sống hạnh phúc, sinh được thêm nhiều hoàng tử và công chúa. Còn Bồ-tát tiếp tục hành thiền định và tái sanh lên cõi Phạm thiên. *** Khi pháp thoại châm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sự thật. Vào lúc các sự thật kết thúc, vị Tỷ-kheo được an trú vào Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện tiền thân: 一 Ãsariikã là người vợ cũ kia, vua là vị Tỷ-kheo bất mãn này và vị khổ hạnh chính là Ta.

§381. CHUYỆN CHIM THỨU MIGÃLOPA (Migalopajatakd)5 ự. III. 255)
Đường con bay bong, hỡi con thân.,.
Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo bất
tuân giới luật.
Bậc Đạo sư hỏi Tỷ-kheo:
一 Có thật ông bất tuân giới luật chăng?
Vị ấy đáp:
- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.
Bậc Đạo sư bảo:
一 Không phải ông bất tuân giới luật lần đầu mà xưa kia vì tính ngỗ nghịch
không nghe lời khuyên của bậc trí, ông phải mạng vong vì gặp cuồng phong.
Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại9 Bồ-tát được sinh làm chim
thứu (kên kên) tênAparanna sống cùng đoàn chim thứu tùy tùng ở Gijjhapabbata
(núi Linh Thứu). Con ngài tên Migãlopa cường tráng dũng mãnh phi thường.
Nó bay cao vượt mức độ các chim thứu khác. Chúng liền kể cho thứu vương
nghe con ngài bay quá cao. Ngài gọi Migãlopa đến bảo:
一 Này con, chúng bảo con bay quá cao. Nêu quả vậy, con tự gây tử vong
cho mình đấy.

5 Xem J. III. 483, Gỉjjhcỳãtaka (Chuyện chim thứu), số §427.

874 搬 KINH TIỂU Bộ

Ngài lại ngâm ba vần kệ:
34.     Đường con bay bông, hỡi con thân,
Cha thấy chúng sao thật bất an,
Con vụt lên cao xa quá mức,
Vượt vùng ta sống thật an toàn.
35.     Khi đất chỉ là một bãi vuông,
Hiện ra phía trước mắt con trông,
Thì nên quay lại thôi con nhé5
Đừng táo bạo bay vút giữa không.
36・     Chim sải cánh bay tận cõi không,
Chúng thường gặp bão tố cuồng phong,
Khi đang nỗ lực lên cao mãi,
Vì chúng kiêu căng phải mạng vong.
37-38. Khinh lời khuyên nhủ thật khôn ngoan,
Của đâng lão thân, gặp hăc phong,
Tên gọi Verambã bão tố?
Vợ con, gia sản phải tan hoang.
39.     Do vậy những ai chẳng chú tâm5
Nghe lời huynh trưởng vẫn khuyên răn,
Như chim kiêu mạn bay đi lạc9
Bất phục lệnh trên gặp tử thần.

Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư nhận diện tiền thân: 一 Vào thời ấy, Migãlopa là Tỷ-kheo bất tuân giới luật và thứu vương Aparanna chính là Ta.

§382. CHUYỆN THIÊN NỮ SIRI VÀ KẢLAKANNĨ (Sirikalakannijataka) ụ. IIL 257) Ai đây xanh thắm hóa đen huyền... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về ông Anãthapindika (Cấp Cô Độc). Từ thời ông được an trú vào quả Dự lưu, ông hành trì ngũ giới trọn vẹn. Tất cả vợ con, gia nhân của ông đều làm như vậy. Một hôm, tại pháp đường, Tăng chúng bắt đầu thảo luận xem ông cấp Cô Độc và gia quyến ông có giữ Thánh đạo thanh tịnh chăng. Bậc Đạo sư bước vào và được hội chúng trình bày đề tài ấy, Ngài bảo: 一 Này các Tỷ-kheo, các bậc trí thời xưa cũng đã giữ cho toàn gia quyến được thanh tịnh.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 875

Và Ngài kể một chuyện đời xưa.

Ngày xua, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại? Bồ-tát là một thương nhân, bố thí, trì giới và toàn thể con cháu, gia nhân trong nhà cũng làm như vậy. Cho nên ngài được gọi là thương nhân Suciparivãra (toàn gia thanh tịnh). Ngài suy nghĩ: "Nếu có vị nào giữ giới đức thanh tịnh hơn ta đến dây, và ta mời vị ấy ngồi trên ghế của ta hay nằm trên giường của ta thì không thích hợp, mà ta phải mời ngồi trên bảo tòa thanh tịnh chưa ai dùng?9 Như thế, ngài dặn gia nhân chuẩn bị một bảo tòa và một bảo sàng mới nguyên đặt vào một bên khách sảnh đặc biệt của ngài. Vào thời ấy, trên cõi trời Tứ Thiên Vương có hai nàng tiên là: KãỊakannĩ (Bất Hạnh), ái nữ của Virũpakkha (Quảng Mục Thiên vương); và Sirĩ (Hạnh Phúc), ái nữ của Dhatarattha (Trì Quốc Thiên vương) cùng đem nhiều vòng hoa và hương liệu đi đến hồ Anotatta để vui chơi tại đó. Bấy giờ, tại hồ đó có nhiều chỗ tắm. Chư Phật có chỗ tắm riêng, các vị Độc Giác Phật có chỗ riêng, các Tỷ-kheo có chỗ riêng, các thiên tử sáu tầng trời dục giới (trong đó có Tứ Thiên Vương an trú ở tầng thứ nhất) có chỗ riêng và các thiên nữ có chỗ riêng. Hai thiên nữ này đến đấy và bắt đầu tranh cãi xem ai được tắm trước. KãỊakannĩ nói: -Ta ngự trì cối trần, ta tắm trước mới hợp lý. 一 Ta cai quản con đường giới hạnh đem lại địa vị tối cao của nhân loại. Ta tắm trước mới hợp lý. Sirĩ đáp. Sau đó cả hai đều nói: 一 Tứ Thiên vương sẽ biết giữa hai ta ai sẽ phải tắm trước. Thế là hai nàng đi hỏi các Thiên vương rằng ai giữa hai nàng xứng đáng tắm trước tại hồ Anotatta. Hai Thiên vương Dhatarattha và Virũpakkha đáp: 一 Chúng ta không thê quyêt định được. Và hai vị giao phận sự ấy cho VirũỊha (Tăng Trưởng Thiên vương) và Vessavana (Tỳ-sa-môn Thiên vương). Hai vị này cũng bảo: 一 Chúng ta không quyêt định được, chúng ta muôn đưa chuyện đên bệ kiên Thiên chủ. Rồi hai vị đưa chuyện đến Thiên chủ Sakka (Đế-thích). Thiên chủ nghe chuyện, thầm nghĩ: "Hai nàng này là ái nữ của Thiên vương chư hầu của ta, ta không thể quyết định được chuyện ấy”, và bảo hai nàng: -Tại thành Ba-la-nại có một thương nhân tên gọi Suciparivãra, trong nhà vị ấy có đặt sẵn một bảo tòa và một bảo sàng mới nguyên, nàng nào có thể nằm ngồi ở chỗ ấy trước thì xứng đáng là người được tắm trước. KãỊakannĩ nghe vậy lập tức khoác y phục màu xanh, tâm dâu thơm màu

876 ❖ KINH TIỂU Bộ

xanh và tô điểm nữ trang màu xanh (màu xanh tượng trưng cho điềm xấu). Rồi
từ thiên giới, nàng giáng trần trên một thạch bàn do chiếc cung thần bắn ra. Sau
canh giữa đêm, nàng trụ trên không, tỏa ra một làn ánh sáng xanh không xa vị
thương nhân đang nằm trên một bảo tòa trong khách sảnh đặc biệt của lâu đài.
Vị thương nhân nhìn lên thấy nàng, song đối với ngài, nàng không có vẻ nhân
từ, khả ái. Ngài liền ngâm vần kệ đầu nói chuyện với nàng:
40.      Ai đây xanh thâm hóa đen huyên,
Không khả ái đâu trước mắt nhìn9
Con gái nhà ai, nàng ấy nhỉ,
Làm sao ta biết, hỡi cô tiên?
Nghe lời này, KãỊakannĩ ngâm vần kệ thứ hai:
41.      Quảng Mục Thiên vương chính phụ thân,
Kãli là bất hạnh, tai ương,
Xin ngài cho một phòng lưu trú,
Kề cận ngài như dạ ước mong.
Sau đó, Bồ-tát đáp vần kệ thứ ba:
42.    Nàng vẫn sống theo giới hạnh gì?
Đường nào nhân thế bước chân đi?
Đây là câu hỏi xin nàng đáp,
Ta muốn chú tâm để lắng nghe.
Nàng lại ngâm vàn kệ thứ tư, giải thích các đặc tính của nàng:
43.    Giả dối, buông lung5 cáu kỉnh luôn,
Vòng ân, tật đô, dạ xan tham,
Ac nhân, ta giúp thành công đê?
Thắng lợi làm cho chúng diệt vong.
Nàng còn ngâm thêm vần kệ thứ năm, thứ sáu và thứ bảy:
44-46. Sân hận lại còn thân thiết hơn,
Giao tranh, phỉ báng, lẫn hung tàn,
Kẻ ngu không biết người lương thiện,
Oán ghét lời khuyên, lẫn thiện nhân.
Người nào hành động trí ngu si,
Bằng hữu thảy đều phải chán chê,
Kẻ ấy với ta là bạn đó,
Ta tìm lạc thú ở người kia.
LÚC ây, bậc Đại sĩ ngâm vân kệ thứ tám khiên trách nàng:
47.     Kali, nàng hãy bước đi ngay,
Chẳng có gì vui thú ở đây,
Hãy đến các kinh thành xứ khác,
Biến cho nhanh ra khỏi chốn này!

CHUYỆN TIỀN THÂN* 877

KãỊakannĩ nghe vậy, buồn rầu ngâm vần kệ đáp lời:
48.     Ta vẫn biết ngài rõ lắm thay,
Không gì vui thú ở nơi dây,
Những người ác tạo nhiều mưu kế,
Huynh đệ ta làm biến mất ngay.
Khi nàng đã đi rồi? thiên nữ Sirĩ xuất hiện với y phục, dầu thơm, nữ trang
toàn màu rực rỡ ngay trước cửa phòng khách, vừa tỏa ra một làn ánh sáng toàn
màu vàng, nàng đứng trên đất bằng hai chân vững chắc và dáng điệu kính cẩn.
Bồ-tát thấy nàng liền ngâm hai vần kệ đầu:
49.     Ai đây màu sáng chói thiên thần,
Trên đất bình yên9 dáng thật chân,
Con gái nhà ai, nàng ấy nhỉ?
Làm sao ta biết, hỡi tiên nương?
Sirĩ nghe vậy liên đáp vân kệ thứ hai:
50.     Trì Quốc Thiên vương chính phụ thân,
Ta là Hạnh Phúc, trí am tường,
Thế nhân tán tụng, xin an trú,
Để sánh cùng ngài dạ ước mong.
Sau đó ngài hỏi:
51.    Nàng vẫn sống theo giới hạnh gì?
Đường nào nhân thế bước chân đi?
Đây là câu hỏi xin nàng đáp,
Ta muốn chú tâm để lắng nghe.
Sirĩ đáp lại:
52.     Người nào dù nóng, lạnh, phong ba5
Đói khát, ruồi gây bệnh? độc xà,
Phận sự ngày đêm làm trọn vẹn,
Ta luôn quý mến, hợp cho ta!
53.     Nhã nhặn, thiết thân, hạnh chánh chơn,
Khoan dung, thẳng thắn, tánh không gian,
Đàng hoàng, thiện cảm, lời hiền dịu,
Đạt địa vị cao vẫn nhún nhường,
CÓ người nam ây, ta thành trưởng,
Như sóng vỗ cao giữa đại dương.
54.     Người nào đối bạn hay cừu nhân,
Đối với người hơn, kém, hoặc bằng,
CÓ lợi ích hay là chăng lợi,
Mập mờ đối đãi hoặc công minh,

878 帝 KINH TIỂU Bộ

Người không hề nói lời thô lỗ,
Ta thuộc người này, dẫu tử sinh.
55.      Song nếu kẻ ngu được mến thương,
Lại sinh ngạo mạn với kiêu căng,
Con đường bất thiện đầy ngoan cố,
Ta tránh xa như một vũng bùn.
56.      Ai có một trong đức tánh trên,
Mà kiêu mạn, thiêu trí cho răng,
"Sirí yêu dấu mê ta lắm!"
Ta sẽ tránh người như tránh phân.
Đó là lời giải đáp của Sirĩ khi được vị thương nhân hỏi. Bồ-tát hoan hỷ
trước lời nàng, liền bảo:
一 Đây là sàng tọa thanh tịnh, xứng đáng dành cho nàng. Hãy nằm ngồi lên đó!
Nàng ở lại đến sáng hôm sau giã từ về cõi trời Tứ Thiên Vương và tắm
trước tiên tại hô Anotatta. Sàng tọa được Sirĩ dùng tên là Sirisaya. Đó là nguôn
gốc của từ sirỉsayana (bảo tòa, vương sàng) và vì lý do đó, nó được gọi như
vậy cho đến ngày nay.
***
Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư nhận diện tiền thân:
-Vào thời ấy, thiên nữ Sirĩ là Uppalavannã (Liên Hoa sắc) và thương nhân
Suciparivãra chính là Ta.

§383. CHUYỆN KÊ VƯƠNG (KukkutaịãtakdỶ ụ. III. 265)
Chim có cảnh hồng sáng rực sao...
Bậc Đạo sư kê chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên vê một Tỷ-kheo mơ
tưởng đời thê tục.
Bậc Đạo sư hỏi:
-Tại sao ông mơ tưởng đời thê tục?
- Bạch Thế Tôn, chính vì tham dục con đã trông thấy một nữ nhân trang
sức diễm lệ.
一 Này Tỷ-kheo? nữ nhân cũng như mèo cái, thường dối lừa và tán tỉnh để
làm hại kẻ nào đã rơi vào uy lực của họ.
Rồi Ngài kể một chuyện quá khứ.
***

6 Xem J. III. 133, Vãnarạịãtaka (Chuyện con khỉ), số §342; J. III. 437, SuỉasặỊãtaka (Chuyện kiều nữ Suỉasã), số §419; J. IV. 56, Kukhitajataka (Chuyến kê vương), số §448.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 879

Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm gà
trống sống trong rừng với đoàn tùy tùng hàng trăm gà trống khác. Không xa đó
có một con mèo cái. Nó đã dùng nhiều mưu kế dụ dỗ nhiều gà trống để ăn thịt,
ngoại trừ B6-tát, song Bô-tát vân không rơi vào mãnh lực của nó. Mèo cái nghĩ
thầm: “Con gà trống này thật tinh khôn, song nó biết đâu là ta cũng tinh khôn
và đây phương tiện tinh xảo. Nêu ta dụ dô nịnh hót nó và bảo: 'Thiêp muôn làm
vợ chàng\ rồi sẽ ăn thịt nó khi nó rơi vào tay ta thì tốt biết bao?9
Meo cai lien đen dưới goc cay nơi ga trông đậu vừa khan câu ga băng giọng
lưỡi tán tụng vẻ đẹp của gà trống vừa ngâm vần kệ đầu:
57.     Chim có cánh hồng sáng rực sao,
Mông cao rũ xuông đẹp dường bao,
Thiếp nay ước muốn nên chồng vợ,
Bỏ cây xuông với thiêp đây nào!
Bồ-tát nghe vậy suy nghĩ: "N6 đã ăn thịt tất cả họ hàng nhà ta, nay nó lại
muốn phỉnh nịnh ta để ăn ta luôn. Ta quyết tìm cách tống nó di.” Vì thế, ngài
ngâm vần kệ thứ hai:
58.    Cô nàng quyên rũ, đẹp xinh ôi!
Nàng có bốn chân, tôi chỉ hai,
Chim, thú không bao giờ kết hợp,
Hãy tìm chàng khác thật cân đôi.
Mèo cái liền nghĩ: "Gà trống này tinh khôn khác thường, ta phải quyết dùng
mưu này kế nọ dụ nó và ăn thịt nó mới được.^, Vì thế, nó ngâm vần kệ thứ ba:
59.     Thiêp dâng chàng săc đẹp thanh xuân,
Lời nói dịu êm nhã nhặn luôn,
Làm vợ quý yêu hay thị nữ,
Tùy nghi đối xử hợp phu quân.
Sau đó? Bồ-tát lại nghĩ: "Tốt nhất là phải mạ lỵ nó và tống cổ nó đi nơi
khác,\ ngài liền ngâm vần kệ thứ tư:
60.    Con mèo hút máu họ nhà gà,
Cướp giêt bạo tàn thật xâu xa,
Vợ quý ư? Không hề quý trọng,
Trong lòng mèo lúc tán dương ta.
Mèo cái bị tống đi, từ đó không còn dám nhìn mặt gà được nữa.
***
61.     Vậy khi chúng thây một anh hùng,
Cả bầy nhi nữ thật tinh khôn,
Cố tìm cách để hòng lôi cuốn,
Cứ xem mèo cái với kê vương.

880 ❖ KINH TIỂU Bộ

62.      Ai không đối phó trước nguy nan,
Đành phải ngã dài ở dưới chân,
Cúi mặt phục tùng ngay địch thủ,
Trong niềm uất hận lẫn đau buồn.
63.    Người kịp thời xem xét sự tình,
Gian nguy xảy đến số phần minh,
Như gà trống lánh xa mèo cái,
Cừu địch kia cần tránh thật nhanh.
Đây là các vần kệ phát xuất từ trí tuệ tối thắng của đức Phật.
***
Khi pháp thoại châm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sự thật và nhận diện
tiền thân. Vào lúc kết thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo thối thất đã được an trú vào
Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện tiền thân:
-Thuở ấy, Ta chính là vua gà ấy.

§384. CHUYỆN PHÁP ẤN (Dhammaddhạịạịãtaka)1 ự. III. 267)
Hành trì đức hạnh, hỡi chư huynh...
Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo lừa dối.
Ngài bảo:
一 Này các Tỷ-kheo, kẻ này không chỉ lừa dối lần đàu tiên.
Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm một
con chim. Khi lớn lên ngài sống giữa bầy chim tùy tùng của ngài trên một đảo
giữa biển cả.
Một hôm, có đoàn thương nhân đem theo một con quạ và khởi hành ra khơi,
đến giữa biển tàu bị chìm. Con quạ bay đến đảo này, nghĩ thầm: "Đây có cả đàn
chim lớn, nếu ta dùng kế lừa ệạt chúng rồi ăn thịt cả trứng lẫn chim non thì hay
biết bao.” Thế rồi, nó bay xuông giữa bầy chim, vừa há mỏ vừa đứng một chân
trên mặt đất. Bầy chim hỏi:
一 Thưa tôn giả, ngài là ai?
一 Ta là một thánh giả.
-Tại sao ngài chỉ đứng một chân?
一 Nêu ta đặt chân kia xuông, quả đât không thê chịu đựng nôi ta.

7 Tham chiếu: Dh. V. 168-169; Pháp củ kinh :邛ế tục phẩm,, 法句經世俗品 0.04. 0210.21. 0566al9); 迎句次乾如湖“Ph6ngdatphẩm”出曜經放逸品,(7Í0< 0212.5.0641(:17);四方境飲恒归丄我pỊiẩm”由 曜經樂品(「04.02危31.075即10);幼切如展〃0階纯纟罢坦理習小氣1”法集要頌放逸品(T.04. 0213.4. 0779a01); Pháp tập yếu tụng kinh t4Lac phẩm^ 法集要頌經樂席(704： 0213.30. 0794al6).

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 881

r

一 Thê tại sao ngài vừa đứng vừa há mỏ?
一 Ta không ăn thực phẩm gì cả, chỉ hút gió.
Cùng với lời này, quạ gọi bầy chim lại bảo:
一 Ta sẽ thuyêt giáo cho các anh, hãy lăng nghe!
Rôi quạ ngâm vân kệ đâu đê giảng giáo lý:
64.      Hành trì đức hạnh, hỡi chư huynh,
Câu chúc chư huynh đệ phước lành!
Ta nói lại: Hành trì đức hạnh5
Đời này, đời kế đạt an bình.
Đàn chim không biết quạ nói thế với âm mưu lừa dối chúng để ăn trứng
chim, liền ca ngợi quạ và ngâm vần kệ thứ hai:
65.       Chim này chánh hạnh, phước ân tràn,
Thuyết giảng chỉ cần đứng một chân.
Bây chim đây tin tưởng con quạ gian ác này, liên bảo:
一 Thưa tôn giả, ngài không cần thực phẩm gì cả, chỉ cần hút gió mà sống,
vậy xin ngài canh chừng lứa trứng này và bầy chim non của chúng tôi.
r               r

Như thê, chúng bay đi đên nơi ăn thường lệ. Khi chúng đã đi xa, con quạ độc ác này ăn đầy một bụng cả trứng lẫn chim non. Rồi khi bầy chim trở lại, nó liền đứng yên lặng trên một chân và há mỏ ra. Đàn chim khi bay về tổ không thấy lũ chim non, liền kêu thét lên: 一 Ai có thể ăn chúng ròi chứ? Song chúng lại bảo nhau: 一 Ong quạ này là một bậc thánh mà! Chúng không nghi ngờ gì con quạ cả. Sau đó? một hôm, Bồ-tát nghĩ thầm: "Trư&c đây không có gì nguy hiểm xảy ra, chỉ từ khi có con quạ này đến mới bắt đầu có tai họa? vậy tốt hơn phải thử n6." Vì thế, ngài làm như thể sắp bay đi ăn cùng bầy chim kia, rồi ngài quay lại đậu một chỗ kín đáo. Con quạ tin tưởng bầy chim đã bay hết liền đứng lên, đến ăn cả trứng lẫn chim non, xong lại đứng trên một chân, há mỏ ra như cũ. Khi bầy chim bay về, chim chúa tụ tập chúng lại và bảo: 一 Hôm nay ta đã quan sát môi hiêm họa đên với đàn con của chúng ta và ta thây con quạ gian ác này đã ăn thịt chúng, vậy ta quyêt băt nó! Như thế ngài họp bầy chim vây quanh con quạ và bảo: 一 Nêu nó bay đi trôn, ta phải băt lây nó! Rôi ngài ngâm các vân kệ tiêp theo: 66.    Các con không biêt tính chim này? Khi tán các con, ngu dại thay!

882 ❖ KINH TIÊU Bộ

“Bức h@nh” nó rao uđức hạnh,9 mãi,
Rôi ăn cả trứng lân con bây!
67.     Những điều nó giảng, giọng thanh thanh,
Song bọn chúng không thể thực hành,
"Đức hạnh” nó ồn ào trống rỗng,
Chánh chân của nó chăng chân thành.
68.     Giả dối trong tâm, lưỡi phỉnh phờ,
Nó là rắn hổ lén bò vô5
Nó nhờ áo khoác ngoài lừa gạt,
Dân chúng, vì chúng quá dại khờ.
69.     Lấy mỏ? cánh lôi nó đánh ngay,
Xé tan nó với móng chim này.
Đời tàn cho đáng, tên hèn hạ,
Phản bội niềm tin chính nghĩa đây.
Cùng với những lời này, chính chim chúa vụt bay lên lấy mỏ đánh vào đầu
quạ và cả đàn chim cũng lấy mỏ và chân đánh quạ cho đến chết.
***
Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư nhận diện tiền thân:
一 Thời ấy, con quạ là Tỷ-kheo lừa dối này và chim chúa chính là Ta.

§385. CHUYỆN Lộc VƯƠNG NANDIYA
(Nandiyamigajatakd) ụ. III. 270)
Bà-la-mônf ngài có vào ngựuyến..,
Bậc Đạo sư kê chuyện này tại Kỳ Viên vê một Tỷ-kheo phụng dưỡng mẹ mình.
Ngài hỏi vị Tỷ-kheo:
一 Có thật là ông phụng dưỡng người thế tục?
-Thưa vâng, bạch Thế Tôn.
-Họ là ai?
- Bạch Thế Tôn, đó là cha mẹ con.
一 Tốt lành thay, tốt lành thay, này Tỷ-kheo? ông duy trì giới luật của các trí
nhân ngày xưa, vì các vị ấy ngay khi sinh làm súc vật cũng hy sinh tính mạng
vì cha mẹ!
Và Ngài kể một chuyện quá khứ.
***
Ngày xưa, lúc vua nước Kosala cai trị dân chúng tại Sãketa (Oudh), Bồ-tát
được sinh làm con nai. Khi lớn lên, ngài có tên là Nandiyamiga (Hỷ Lộc) với
tính tình và đức hạnh ưu thắng, ngài phụng dưỡng song thân của mình.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 883

Vua nước Kosala có ý thích săn bắn, hằng ngày đi vào rừng cùng một đoàn tùy tùng đông đảo, vì thế dân chúng không thể làm nghề canh tác và nghề thương mãi của họ được. Họ tụ tập nhau bàn luận: 一 Này các ông, đức vua của chúng ta đang hủy hoại nghề nghiệp của chúng ta, đời sống gia đình ta đang tàn tạ, nên chăng là chúng ta phải rào lâm viên Afijanavana lại, làm một cổng lớn, đào một hồ nước và gieo cỏ mọc lên, rồi vào rừng cầm gậy trong tay, đập vào các bụi rậm5 như thế đuổi được bầy nai ra và đưa chúng đi vào lâm viên ở như bầy bò trong chuồng? Sau d6, chúng ta đóng cổng lại, trình đức vua việc ấy và đi làm công việc của chúng ta? 一 Đó là cách ta phải làm. Họ bảo nhau. Và họ đồng ý chuẩn bị lâm viên sẵn sàng, rồi vào rừng rào một khoảng rộng mỗi bề một dặm. Lúc ấy, Nandiya đã đem cha mẹ vào một bụi cây nhỏ và nằm xuống đất. Dân chúng cầm khiên mộc, vũ khí bao vây bụi rậm kê sát nhau, một vài người bước vào tìm. Nai Nandiya thây họ liên nghĩ: “That tốt là ta sẽ hy sinh tính mạng mình hôm nay để cứu cha mẹ/9 Như thế, nai đứng dậy chào cha mẹ và nói: 一 Thưa cha mẹ, đám người này sẽ trông thấy cả ba chúng ta nếu họ vào trong bụi, cha mẹ chỉ có thê sông sót được băng một cách duy nhât, và mạng sống cha mẹ là tối thượng. Con sẽ hy sinh tính mạng của con vì cha mẹ? bằng cách đứng bên bờ bụi cây và chạy ra ngay khi họ đập vào bụi, sau đó họ sẽ nghĩ rằng chỉ có một con nai nhỏ trong bụi nhỏ này thôi, và sẽ không bước vào trong. Vậy cha mẹ hãy cố hết sức thận trọng! Thế là nai xin được phép đứng lên sẵn sàng chạy ra. Ngay khi bụi cây bị đám người đứng bên ngoài bờ đập mạnh và la hét9 nai vụt chạy ra nên họ nghĩ rằng chỉ có một con nai trong ấy và không bước vào trong. Nandiya cùng đi với đám nai kia, được đám người ấy xua vào trong lâm viên, rồi họ đóng cổng lại và trình lên đức vua xong xuôi, họ trở về nhà. Từ đây, bao giờ vua cũng tự mình đi băn nai, rôi hoặc vua mang nai vê9 hoặc truyên người đi tìm nó mang về. Bầy nai chuẩn bị chờ đến phiên mình, con nào đến phiên phải đứng sang một bên, rôi họ mang nó đi khi nó đã bị băn chêt. Nandiya cứ uông nước trong hồ và ăn c6, nhưng chưa đến phiên mình. Nhiều ngày sau cha mẹ ngài mong muốn gặp con, liền nghĩ: "Con ta Nandiya là lộc vương, mạnh khỏe như voi và hoàn toàn tráng kiện. Nêu còn sông chăc chăn nó sẽ nhảy rào vê thăm chúng ta Vì thế hai vị đứng bên vệ đường, vừa thấy một Bà-la-môn, liền hỏi bằng giọng người: 一 Thưa Tôn giả, ngài đi đâu thế? Vị ấy đáp: -Đi Sãketa.

884 ❖ KINH TIỂU Bộ

Nghe vậy, hai vị muốn nhắn đôi lời cho con bèn ngâm vần kệ đầu:
70.    Bà-la-môn, ngài có vào ngự uyên,
Khi ngài đi qua xứ Oudh kinh đô5
Xin tìm Nandiya yêu dấu của ta,
Và nhắn gửi một đôi lời chân thật,
"Qua tháng năm cha mẹ già kiệt lực,
Lòng khát khao mong mỏi đợi con về.”
Vị Bà-la-môn bảo:
一 Được lắm!
Và ông nhận lời.
Ngày hôm sau ông đi đến Sãketa, vào vườn ngự uyển và hỏi lớn:
一 Nai nào là Nandiya?
Nai chúa đến gần ông và bảo:
_ Ta đây!
Vị Bà-la-môn nói lại lời nhắn kia, Nandiya nghe vậy đáp:
一 Này Bà-la-môn, ta có thể ra đi. Chắc chắn ta có thể nhảy rào trốn đi. Song
ta đã thọ hưởng thức ăn nước uống đầy đủ của đức vua và việc ấy đối với ta như
một món nợ. Ngoài ra, ta đã sống lâu nay với bầy nai này, thật không hợp lý nếu
ta ra đi mà không làm ích lợi cho đức vua và bầy nai nữa, hoặc không chứng tỏ
sức mạnh của ta. Vậy khi nào đến phiên ta, ta sẽ làm lợi ích cho cả người lẫn
vật rồi an vui trở về.
Để giải thích điều này, ngài ngâm hai vàn kệ:
71-72. Ta đội ơn vua5 ăn uống tràn trề,
Chưa đi được, chờ khi làm ích lợi,
Trước cung vua, ta sẽ giơ sườn đợi?
Rồi về thăm cha mẹ để thanh minh.
Vị Bà-la-môn nghe lời này liền bỏ đi.
Sau đó, vào n^ày đến lượt nai chúa, vua cùng đoàn tùy tùng đông đảo vào
vườn ngự uyển. Bồ-tát đứng sang một bên. Vua bảo:
一 Ta sẽ bắn nai này.
Và vua lăp một mũi tên nhọn vào dây cung. Bô-tát chăng bỏ chạy như các
con nai khác khi sợ chết, mà lòng đầy can đảm và lấy từ ái làm kim chỉ nam.
Ngài đứng yên phô bày bộ xương sườn thật cường tráng.
Do động lực của từ tâm ấy, vua không thể thả mũi tên ra. Bồ-tát bảo:
一 Tâu Đại vương, tại sao Đại vương không băn? Xin hãy băn đi!
-Này lộc vương, trẫm không thể bắn được.
-Tâu Đại vương, thê thì xin hãy xem các công đức của người giữ giới hạnh.
Sau đó, vua hoan hỷ với lời của B6・tát, liên thả cung xuông và bảo:

CHUYỆN TIỀN THÂN ■ 885

一 Khúc gỗ VÔ tri giác này không biết đức độ của nai chúa, chứ trẫm là người
có tri giác lẽ nào không hiểu? Hãy tha thứ cho trẫm, nay trẫm cho nai chúa được
bình an.
一 Tâu Đại vương, ngài cho ta được bình an, song còn cả đàn nai trong ngự
viên này thì sao?
一 Trẫm cũng sẽ cho chúng bình an nữa.
Như vậy, sau khi tạo được bình an cho tất cả bầy nai trong lâm viên, chim
muông trên trời và bầy cá dưới nước, theo cách được miêu tả trong Chuyện con
nai Nigrodha^ Bồ-tát làm vua an trú vào ngũ giới và bảo:
-Tâu Đại vương, tốt lành thay cho một đức vua cai trị quốc độ bằng cách
từ bỏ mọi ác dạo, không xâm phạm thập vương pháp (mười đức tính của vị vua)
và hành động chân chánh:
Bố thí, nhân từ, đức hạnh, công binh,
Thân ái, nhu mì, ôn hòa, nhẫn nhục,
Ăn năn, bi mẫn, là mười giới đức,
Ta thấy luôn vững chắc ở trong tâm,
Từ đó khởi sinh cả một từ ân,
Thật hoàn thiện và nội thân an lạc.
Cùng với những lời này, ngài nêu rõ mọi đức tính của một vị vua hiền qua
hình thức một lời kệ. Sau vài ngày ở lại cùng nhà vua, ngài ra lệnh truyền một
chiếc ưống bằng vàng đi khắp kinh thành, công bố lời hứa bình an cho mọi loài.
Sau đó, ngài bảo:
一 Xin Đại vương hãy cẩn trọng phòng hộ!
Rồi ngài ra về thăm cha mẹ.
73-75. Xưa ta chính lộc vương trong xứ Oudh,
Tánh và danh là Hoan Hỷ? Nandiya,
Muôn giêt ta trong ngự uyên, ngày kia,
Đức vua đến, tên nằm trên dây sẵn.
Ta phơi sườn trước tên vua đòi bắn,
Rồi về thăm cha mẹ để thanh minh.
Đây là những vần kệ phát sinh từ trí tuệ tối thắng của bậc Giác ngộ.
***
Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật. Vào lúc các
sự thật kết thúc, vị Tỷ-kheo được an trú vào Sơ quả (Dự lira). Rồi Ngài nhận
diện tiền thân:
一 Thời ấy, song thân là phụ vương và mẫu hậu trong hoàng gia, vị Bà-la-
môn là Sãriputta, vua là Ãnanda và Ta chính là lộc vương.

8 Xem J. I. 144, Nigrodhamỉgạịãtaka (Chuyện con nai Nigrodhà), số §12.

886 < KINH TIỂU Bộ

n. PHẨM SENAKA (SENAKAVAGGAỶ

§386. CHUYỆN CON LỪA (Kharaputtaịãtaka) ự. III. 275)
Bậc trí bảo dê quả thật ngu...
Bậc Đạo sư kể chuyện này tại Kỳ Viên về sự cám dỗ của người vợ cũ đối
với một Tỷ-kheo.
Khi Tỷ-kheo ấy thú nhận rằng mình đang mơ tưởng đời thế tục, bậc Đạo
sư bảo:
-Này Tỷ-kheo, nữ nhân này đang làm hại ông, ngày xưa ông cũng đã nhảy
vào lửa vì kẻ ấy và đã được các trí nhân cứu mạng.
Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
***
.                 ■              .    ỵ        ___

Ngày xưa, khi Vua Senaka trị vì Ba-la-nại, Bô-tát là Thiên chủ Sakka, Vua Senaka kêt thân với một vua răn thân (nãga). Tương truyên, vị vua răn này thường rời thê giới nãga đi quanh quân trên cõi đât kiêm môi. Bọn trai làng thây vậy bảo nhau: 一 Đây là con rắn. Rồi chúng lấy đất đá đập rắn. Nhân lúc vua đang du ngoạn trong ngự viên thây chúng và nghe chúng đang đánh một con răn, liên bảo: - Đừng cho chúng đánh rắn, đuổi chúng đi. Và lệnh này được thi hành ngay. Do đó? vua rắn được cứu mạng, khi trở về thế giới nãga, vị ấy lấy nhiều châu báu, rồi nửa đêm đi đến cung thất vua dâng các tặng vật và thưa: -Tiểu thần được ngài cứu mạng. Từ đó? vị ấy kết giao với vua nên cứ lui tới yết kiến ngài. Vua rắn truyền lệnh cho một cung nữ nãga, vốn tham đắm dục lạc vô độ, đến hầu cận vua và bảo vệ ngài. Vua rắn còn cho ngài một câu thần chú và bảo: 一 Hễ khi nào ngài không thấy nàng ấy, xin cứ đọc thần chú này.

9 Bản Tích Lan viết Senakavagga. Bản CST viết Kharaputtavagga, nghĩa là Phẩm Con lừa.

CHUYỆN TIỀN THÂN « 887

Một hôm, vua vào ngự viên cùng với cung nữ nãga và vui đùa trên hồ sen. Cung nữ nãga nhìn thấy một con rắn nước, liên bỏ lốt người và tình tự với rắn nước. Vua không thấy cô gái, liền hỏi: - Nàng đi đâu rồi? Và vua đọc thần chú. Ngay lúc đó? vua thấy tà hạnh của nàng nên lấy gậy tre đánh nàng. Nàng tức giận bỏ về thế giới nãga? và khi được hỏi: -Tại sao nàng trở về? -Thân hữu của ngài đánh thiếp trên lưng vì thiếp không tuân lệnh. Nàng đáp và chỉ vết thương. Vua rắn không biết sự thật, liền gọi bốn thanh niên nãga ra lệnh cho họ vào vương thất Vua Senaka và dùng hơi độc thoát ra từ lỗ mũi để giết vua tan như trấu. Họ vào cung thất đúng giờ đi ngủ. Khi họ vừa đến, vua nói với hoàng hậu: 一 Này Ái hậu, nàng có thấy cô gái nãga đâu không? -Tâu Đại vương, thiếp không thấy. 一 Hôm nay, lúc chúng ta đang tắm trong hồ5 nàng nãga ấy bỏ lốt người và ân ái với một con rắn nước. Ta bảo đừng làm vậy? rồi đánh cho nó một gậy tre để trừng trị nó; nay ta sợ nó đã có thể trở về thế giới nãga và nói dối trá với thân hữu ta, tiêu hủy luôn thiện chí của vị ấy đối với ta. Các thanh niên nãga nghe vậy liền quay về thế giới nãga lập tức và tâu trình vua rắn. Vị ấy xúc độnệ liền đến ngay vương thất kể lại mọi chuyện và được vua tha thứ. Sau đó, vị ây nói: 一 Xin cho tôi chuộc lỗi và đền bù bằng cách này. Rồi trao cho vua một thần chú biết được mọi thứ âm thanh: -Tâu Đại vương, đây là một thần chú vô giá, nếu ngài cho ai thần chú này, lập tức ngài sẽ nhảy vào lửa mà chết. 一 Quý báu thay! Vua đáp và nhận thần chú. Từ đó? vua hiểu được mọi tiếng nói, thậm chí cả tiếng loài kiến. Một hôm, ngài ngự trên bảo tòa ăn các thứ bánh cứng với mật ong và mật mía. Rồi một giọt mật ong, một giọt mật mía và một miếng bánh rơi xuống đất. Một con kiến thấy vậy liền kêu lên: 一 Bình mật ong của vua bị vỡ trên bảo tòa rồi, xe mật mía và xe bánh đổ rồi. Mau mau đến ăn mật ong, mật mía và bánh ngọt, các bạn. Vua nghe tiếng kêu ấy bật cười lớn. Hoàng hậu ngồi gần nghĩ thầm: "Chúa thượng thay gì khiến ngài cười to vậy?^ Khi vua đã ăn phần thực phẩm cứng ấy, đã tắm mát xong, lại ngồi xếp bằng, một con ruồi bảo vợ nó: 一 Này nàng ơi, chúng ta hãy ân ái cùng nhau!

888 ❖ KINH TIỂU Bộ

一 Này phu quân, xin hãy thứ lỗi cho thiếp, một lát nữa, nô tỳ đem hương liệu đến dâng đức vua, trong khi ngài xoa thân thể, một vài bụi phấn sẽ rơi xuông chân, thiêp sẽ đậu ở đó cho thơm tho rôi chúng ta sẽ ân ái cùng nhau trên lưng ngài. Vợ nó đáp. Vua nghe tiếng ruồi liền bật cười lần nữa. Hoàng hậu lại nghĩ: "Ngài đã trông thấy gì khiến ngài cười lớn v^y?” Lần khác, khi vua đang dùng bữa tối, một cục cơm rớt xuống đất, bầy kiến kêu to: 一 Một xe cơm đã đổ trong cung vua, thế mà chẳng có ai ăn hết. Vua nghe vậy lại cười lớn, hoàng hậu cầm chiếc muỗng vàng dâng thức ăn cho vua, suy nghĩ: “C6 phải vì thây ta mà Chúa thượng cười ta chăng?^ Bà vê hậu cung với nhà vua và đến giờ ngủ5 bà hỏi: 一 Tâu Đại vương, tại sao Đại vương cười lớn ban nãy? 一 Nàng có liên hệ gì đến việc ta cười ư? Song cứ nghe hỏi đi hỏi lại mãi, vua đành kê chuyện cho bà. Sau d6, bà bảo: 一 Cho thiếp thần chú hiểu biết âm thanh đó đi. - Không thể được. Ngài đáp. Song dù bị từ chối nhiều lần, bà vẫn thúc giục vua. Vua đáp: 一 Nếu ta cho nàng thần chú này, ta sẽ chết mất. 一 Dù Đại vương có từ trần đi nữa, cũng cứ cho thiếp thần chú ấy đi mà. Vua bị mãnh lực nữ nhân thôi thúc, đành chấp nhận bảo: 一 Thôi được. Rồi vua ngự lên vương xa đi vào ngự viên và nói: 一 Ta sẽ nhảy vào lửa sau khi cho thân chú này. Ngay lúc ấy, Thiên chủ Sakka nhìn xuống cõi đất và thấy việc này, ngài bảo: 一 Hôn quân si ám này biết mình sắp nhảy vào lửa do áp lực nữ nhân, hiện đang ra đi; vậy ta hãy cứu mạng vua ấy. Vì thế, ngài đem theo Sujã9 ái nữ của vua loài asura cùng xuống thành Ba- la-nại. Ngài biến thành dê đực, còn Sụjã biến thành dê cái; rồi quyết định tránh cho dân chúng khỏi thấy hai vj, ngài đứng ngay trước vương xa. Vua và các con ngựa Sindh trông thấy ngài, ngoài ra không ai thấy được. Để khởi đầu câu chuyện, ngài làm như thể ngài đang tình tự với con dê cái. Một con ngựa Sindh kéo xe bảo: 一 Này bạn dê, trước kia chúng ta từng nghe chứ chưa từng thấy rằng loài dê thật ngu xuẩn và vô liêm sỉ. Còn nay bạn đang làm việc ấy ngay trước mắt chúng ta, cái việc phải làm nơi kín đáo, riêng tư và không phải xấu hổ vì nó. Những gì chúng ta đã nghe trước kia thật phù hợp với điều chúng ta đang thấy.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 889

Và VÌ thế, ngựa liền ngâm vần kệ đầu:
76.     Bậc trí bảo dê quả thật ngu,
Những lời chân thật tự bao giờ,
Dê này không biết mình phô diễn,
Những việc phải làm kín đáo ư?
Dê nghe vậy, đáp lại hai vần kệ:
77.     Này ông ngựa hỡi, nghĩ xem nào,
Rồi thấy là ông ngốc biết bao,
Ông bị buộc dây thừng trói chặt,
Hàm ông tréo, mắt chẳng nhìn cao.
78.     Khi được thả ra chẳng chạy ngay,
Vì ồng quen thói thật ngu thay,
Vua Senaka ấy ông chuyên chở?
Còn thật ngu hơn cả chú mày!
Vua nghe hiểu câu chuyện giữa hai con vật? liền bảo xe chạy thật nhanh.
Con ngựa nghe dê nói chuyện liền ngâm vần kệ thứ tư:
79.     Vậy này dê chúa, dám thưa ngài,
Tôi đại ngu, ngài niêu quá roi,
Còn chuyện Vua Senaka xuẩn ngốc,
Làm ơn giải thích rõ cho tôi.
Dê ngâm vần kệ thứ năm giải thích việc này:
80.     Vua có một kho báu hiển linh,
Lại vì hoàng hậu ném cho nhanh,
Không khuyên hoàng hậu trung thành được,
Đành phải hy sinh tính mạng mình.
Vua nghe lời ấy, liền bảo:
一 Này dê chúa, chắc chắn ngài sẽ làm ích lợi cho ta, vậy hãy cho ta biết phải
làm gì bây giờ?
Dê đáp:
-Tâu Đại vương, đối với mọi loài hữu tình, không ai thân thiết hơn bản
thân mình. Hủy hoại mình và hy sinh danh dự mình đã tạo được vì một vật thân
thiết nào đó là điều không ích lợi gì cả.
Rồi dê lại ngâm vần kệ thứ sáu:
81.     Như ngài ở địa vị vương quân,
Song phải bỏ ngay niềm ước vọng,
Nếu thân ngài phải chịu thương vong.
Đời người quả thật là quan trọng,
Còn kiếm gì cao hơn bản thân?

890 ❖ KINH TIẾU Bộ

Nêu tính mạng duy trì trọn vẹn,
Thì không cần ước vọng cầu mong!
Bô-tát khuyên giáo vua như vậy. Vua hoan hỷ hỏi:
- Này dê chúa, ngài từ đâu đến đây?
一 Thưa Đại vương, ta là Thiên chủ Sakka, đến cứu ngài khỏi chết vì thương
tưởng ngài đó.
-Tâu Thiên chủ, trẫm đã hứa cho hoàng hậu thần chú. Vậy nay trẫm phải
làm gì?
-BLhông cần phải làm gì tổn hại đến hai vị. Chỉ cần ngài bảo: uĐây là cách
được thần chú", rồi sai người đánh bà ấy vài roi; nhờ cách này, bà ấy sẽ không
đòi nó nữa.
- Tốt lắm!
Vua đồng ý ngay. Sau khi khuyến cáo vua xong, Bồ-tát trở về cõi trời. Còn
vua vào ngự viên, triệu hoàng hậu đên châu và bảo:
一 Này Hoàng hậu, nàng muốn có thần chú chăng?
-Tâu Chúa thượng, vâng.
-Vậy thì hãy theo thông lệ này.
—Thông lệ nào thế?
一 Một trăm roi trên lưng nhưng không được kêu la.
Bà hoàng đồng ý vì quá ham mê thần chú. Vua bảo các nữ tỳ lấy roi đánh
hai bên hông bà. Bà chỉ chịu được hai ba roi rồi kêu lớn:
一 Thiếp không muốn thần chú nữa!
Vua bảo:
-Nàng đã có thể giết ta chỉ vì muốn có thần chú ấy.
Rôi vua tự tay đánh trây da lưng hoàng hậu và đuôi đi. Từ đó vê sau bà
chăng dám nói đên chuyện ây nữa.

Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật. Vào lúc các sự thật kết thúc, vị Tỷ-kheo được an trú vào Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện tiền thân: 一 Thời ấy, vua là vị Tỷ-kheo bất mãn9 hoàng hậu là vợ cũ vị ấy, con ngựa là Sãriputta và Thiên chủ Sakka chính là Ta.

§387. CHUYỆN CÂY KIM (Sucijataka) ự. III. 281) Xâu nhanh, trơn lảng, thẳng ngay... Bậc Đạo sư kê chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên vê sự thành tựu Tôi

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 891

thăng trí. Câu chuyện sẽ được nói rõ trong Chuyện đường hâm vĩ đại.10 Bậc Đạo sư bảo chúng Tăng: 一 Này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu tiên Như Lai có trí tuệ và nhiều phương tiện thiện xảo. Rồi Ngài kể một chuyện quá khứ. *** Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh ở quốc độ Kãsi trong nhà một thợ rèn và khi lớn lên ngài rât tinh thông nghê này. Cha mẹ ngài rất nghèo. Không xa làng này có một làng khác gồm một ngàn nhà. Người trưởng nghiệp đoàn của cả ngàn thợ rèn này là người được vua ân sủng, giàu tiền của và thế lực. Con gái vị này cực kỳ diễm le, chẳng khác nào một thiên nữ, đầy đủ mọi hảo tướng cát tường của một mệnh phụ phu nhân. Nhiều người từ các làng xung quanh đên nhờ rèn dao kiêm, rìu búa, lưỡi cày, gậy nhọn... đêu trông thấy nàng. Khi họ trở vê làng, họ ca tụng săc đẹp của nàng ở những nơi có đàn ông tụ tập và nhiêu nơi khác. Chỉ mới nghe nói vê nàng thôi, Bô-tát đã cảm thây say mê và nghĩ thầm: "Ta sẽ lấy nàng làm vợ." Vì thế, ngài lựa thứ sắt tốt nhất, làm một cây kim thật cứng và mạnh có thể đâm thủng con xúc xắc và nổi trên nước. Rồi ngài làm một cái bao bọc ngoài nó cùng thứ sắt ấy và cũng đâm thủng con xúc xăc với bao kim kia. Theo cách ây, ngài làm bảy cái bao kim, phương pháp ngài làm chúng ra sao không được tiêt lộ, vì việc ây thành tựu nhờ trí tuệ hiêu biêt vĩ đại của ngài. Sau đó, ngài đặt kim vào ông và đê ông vào một cái hộp, ngài đi vào làng kia hỏi đường đến nhà trưởng phường thợ rèn. Rồi đứng tại cửa nhà ấy, ngài hỏi: 一 Ai muốn mua cây kim loại đặc biệt này của tôi đổi lấy tiền chăng? Và vừa đứng cạnh nhà ông trưởng phường thợ rèn, ngài ngâm vần kệ miêu tả cây kim: 匚                               9 82.     Xâu nhanh, trơn láng, thăng ngay, Được bôi bóng nhoáng bột mài xanh xanh, Đâu kim săc nhọn thanh thanh, Kim đây, ai muốn mua, mình trao tay? Sau đó, ngài lại ca tụng cây kim lần nữa qua vần kệ thứ hai: 83.     Xâu nhanh, vững mạnh, thẳng ngay, Thân kim khéo luyện tròn đầy đẹp sao! Sắt kia cũng sẽ xuyên vào, Kim đây ai muốn mua nào ai ơi!

10 Xem J. VI. 330, Mahãummaggạịãtaka (Chuyện đường hầm vĩ đạí). Chuyện nàỵ ưong bản PTS là số 546. Bản Tích Lan viết Ummaggạịãtakạ, số 546. Bản Thái Lan và Campuchia viết Mahosadhcỳãtaka, số 542. Bản CST viết Umang^ataka, số 542.

892 ❖ KINH TIỂU Bộ

，人      A,.                      、               z   1   Ẩ   M    ,   A Lúc ây, cô gái đang quạt cho cha băng chiêc quạt lá thôt nôt trong lúc ông nằm trên chõng tre để được thoải mái sau buổi điểm tâm. Khi nghe giọng ngọt ngào của Bồ-tát, nàng đã cảm thấy buồn nôn như thể nuốt một miếng thịt sống, và phải làm cho sự khó chịu ấy tan biến bằng cả ngàn ấm nước, nàng bảo: 一 Người nào đây lại có thể rao bán kim với giọng ngọt ngào như thế trong một làng thợ rèn? Người ấy đến đây vì việc gì? Ta phải tìm xem sự việc ra sao. Vì thế, nàng đặt cây quạt xuống và bước ra nói chuyện với ngài bên ngoài, đứng ở hành lang. Mục đích của chư Bồ-tát luôn đạt được thành tựu, chính vì nàng mà ngài đã đến ngôi làng này. Nàng bảo ngài: 一 Này cậu, dân chúng trong nước đều đến làng này mua kim và các vật dụng r                    A

tương tự. Còn cậu lại muôn bán kim trong làng thợ rèn thật là điên rô! Dù cậu
có ca tụng kim của cậu suốt ngày, cũng không ai mua hàng của cậu đâu. Nếu
cậu muốn được giá thì qua làng khác.
Thế rồi, nàng ngâm hai vần kệ:
84.     Móc câu ta đã bán rồi,
Làng trên xóm dưới ai người chẳng hay?
Thợ rèn ta ở thành này,
Còn ai bán được kim may nữa à?
85.     Nghề rèn nổi tiếng chúng ta,
Việc làm khí cụ ai mà sánh ngang?
Thợ rèn ta ở trong làng,
Ai còn đem bán kim mang tới mình?
Bồ-tát nghe lời nàng, vội đáp:
一 Thưa cô nương, cô nói vậy là do không hiêu biêt gì cả đó.
Rồi ngài ngâm hai vần kệ:
86.    Thợ rèn ta ở ưong thành,
Nhưng người tài bán kim mình mới hay!
Tổ sư nghề sẵn trong tay,
Món hàng đệ nhất mua ngay kẻo hoài!
87.    Một khi nghiêm phụ biết rồi,
Cây kim này đã do tôi tự làm,
Tôn ông chắc chắn sẽ ban,
Gia tài sản nghiệp cùng nàng cho tôi!
Người trưởng phường rèn nghe toàn thê câu chuyện, liên gọi con gái vào hỏi:
一 Con đang nói chuyện với ai đó?
-Thưa cha, một cậu trai bán kim.
一 Thế cho gọi cậu ấy vào đây.

CHUYỆN TIỀN THÂN * 893

Nàng ra gọi ngài vào. Bô-tát kính chào vị trưởng phường rèn xong, đứng
sang một bên. Ông hỏi:
-Cậu ở làng nào?
一 Thưa tôn ông, tôi ở làng nọ, là con trai gia đình thợ rèn kia.
-Tại sao cậu đến đây?
一 Thưa, để bán kim.
一 Nào, đưa ta thử xem kim của cậu.
Bồ-tát mong muốn công bố mọi đặc tính của ngài giữa nhiều người, liền nói:
一 Một vật được nhiều người xem lại chẳng tốt hơn chỉ được một người xem
hay sao.
一 Này bạn, đúng lắm.
Vì thế, vị trưởng phường tập hợp tất cả thợ rèn lại và đứng giữa đám đông,
ông bảo:
一 Nào bạn, hãy lấy kim ra đây!
一 Thưa tôn ông, xin hãy bảo lấy một cái đe và một cái đĩa bằng đồng đựng
đầy nước ra đây!
Việc ây được thực hiện ngay. Bô-tát lây cây kim ra khỏi hộp đưa cho đám
kia xem. Ông trưởng phường rèn cầm lấy và hỏi:
一 Đây là cái kim chăng?
一 Không, đó không phải là cái kim mà là cái bao.
Ông trưởng phường quan sát kỹ cũng không thấy đầu đuôi gì cả. Bồ-tát lấy
lại, dùng móng tay rút cái bao ra và chỉ cho mọi người:
一 Đây là cây kim, đây là cái bao.
Ngài đặt cây kim trong tay ông trưởng phường và cái bao dưới chân. Ông
trưởng phường lại bảo:
- Ta chắc đây là cây kim rồi.
Ngài đáp:
一 Đây cũng chỉ là cái bao kim.
Rồi ngài lấy móng tay đánh bật nó ra và cứ thế ngài đặt sáu cái bao liên tiếp
dưới chân vị trưởng phường và nói:
一 Đây là cây kim.
Và đặt kim vào tay vị kia. Cả ngàn người thợ rèn búng ngón tay một cách
thích thú và bắt đầu vẫy khăn tung hô. Sau đó, vị trưởng phường hỏi:
一 Này bạn, thế cây kim này có sức mạnh thế nào?
一 Thưa tôn ông, hãy bảo một người lực lưỡng nâng nghiêng cái đe này lên
và đặt chậu nước dưới cái đổ. Sau đó, đâm thẳng cây kim vào cái đe.

894 ❖ KINH TIỂU Bộ

Ông bảo làm đúng như vậy và đâm đầu nhọn của kim vào cái đe. Câỵ kim xuyên thủng cái đe và nằm ngang mặt nước không nhếch lên hay lệch xuống tý nào dù chỉ bằng một sợi tóc. Mọi người thợ rèn đồng thanh bảo: 一 Chúng ta chưa từng bao giờ nghe thậm chí qua lời đồn đại hiện có những người thợ rèn tài giỏi như thế này! Như thể họ lại búng ngón tay và tung vẫy cả ngàn chiếc khăn. Ông trưởng phường gọi cô con gái vào và đứng giữa đám đông, ông bảo: 一 Đây là cô gái xứng đôi với cậu. Ông liền rót nước giao kết trên tay hai vị và trao nàng cho ngài đem đi. về sau, khi vị trưởng phường qua đời, Bồ-tát trở thành trưởng phường rèn trong làng ấy.

Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật và nhận diện tiền thân: 一 Thời ấy, con gái người trưởng phường rèn là mẫu thân của Rãhula (La- hầu-la) và chàng thợ rèn thông minh chính là Ta.

§388. CHUYỆN CON HEO TUNDILA (Tundilajataka) ụ. III. 286) Em lo chuyện lạ hôm nay... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo sợ chết. Vị ây là một thiện gia nam tử ở thành Sãvatthi (Xá-vệ) và được thọ giới trong giáo pháp, song ông sợ chết và thậm chí nghe một bụi cây hơi lay độnẹ, tiếng cành khô rơi hay tiếng chim, tiêng thú5 ông cũng hoảng kinh vì sợ chêt rồi bỏ chạy, run rẩy toàn thân như con thỏ bị thương ở bụng. Tăng chúng trong pháp đường bắt đầu bàn luận, bảo nhau: 一 Này các Hiên giả, vị Tỷ-kheo kia sợ chêt, cứ run rây bỏ chạy khi nghe dù chỉ là một tiếng động nhỏ. Giờ đây? đối với mọi loài trên thế giới, chết là việc tất nhiên, đời sống không có gì vững bền cả, điều này lại chẳng nên sáng suốt ghi nhớ trong tâm trí hay sao? Bậc Đạo sư bước vào thấy đây là đề tài của chư vị, và vị Tỷ-kheo kia công nhận mình hay sợ chết, Ngài bảo: 一 Này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu vị ấy sợ chết đâu. Và Ngài kể một chuyện quá khứ. *** Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bô-tát nhập thai vào một con heo rừng. Khi đến kỳ, heo mẹ sinh hai con heo đực. Một hôm? heo mẹ đem hai con vào nằm trong cái hố. Một bà già ở trong làng tại cổng thành Ba-la-nại đi về nhà với một thúng đầy bông vải hái ngoài đồng và gõ cây gậy xuống đất

CHUYỆN TIỀN THÂN 叢 895

kêu lốc cốc. Heo cái nghe tiếng động, sợ chết liền bỏ hai con chạy trốn. Bà già thấy hai heo con cảm thấy thương yêu như thể con đẻ của mình, liền bỏ chúng vào thúng và mang về nhà. Sau đó, bà đặt tên heo lớn là Mahãtundila (Heo Lớn Mõm Dài) và heo nhỏ là Cullatundila (Heo Bé Mõm Dài), rồi nuôi nấng chúng như con đẻ. Theo thời gian, chúng lớn dần và mập mạp. Khi bà già được ai hỏi bán heo để lấy tiền, bà đáp: - Chúng là con tôi đấy. Và bà không muôn bán. Vào một ngày hội, có đám đàn ông thô tục đang uống rượu nồng; và khi thịt đã hết, họ tìm xem nơi nào có thể mua thịt. Khi thấy có heo trong nhà bà già, họ đem tiền tới nói: -Mẹ ơi, lấy tiền này rồi cho chúng con một con heo đi. 一 Thôi vừa rồi các chú, có ai lại muốn bán con mình cho người ăn thịt chăng? Bà đáp rồi từ chối bọn họ. -Mẹ oi, heo làm sao thành con của người được? Xin mẹ cho chúng con đi nào. Họ nói thế nhung cũng không mua heo được, dù cứ hỏi đi hỏi lại mãi. Sau đó, họ cho bà già uống rượu mạnh, đến khi bà đã say, họ nói: 一 Này mẹ, mẹ định làm gì với đám heo này? Lây tiên đi mà tiêu xài chứ. Họ dúi sô tiên vào tay bà già. Bà nhận tiên và bảo: 一 Ta không thể cho các cậu con heo lớn5 hãy bắt heo nhỏ đi! - Nó đâu rồi? 一 Nó nằm trong bụi cây kia. 一 Gọi nó đi. 一 Ta không có thức ăn để gọi nó. Họ liền bảo đi mua một chảo cơm đem tới ngay. Bà già câm chảo cơm, đồ đầy vào máng cạnh cửa lớn và đứng đợi gần đó. Ba mươi người đứng gần đó với thòng lọng trong tay. Bà già gọi: - Này đến đây, Cullatundila, đến đây! Heo lớn nghe thê, thâm nghi: “Lâu nay mẹ chưa hê gọi heo bé như thê, bao giờ mẹ cũng gọi ta trước. Chăc chăn có gì nguy hiểm xảy ra cho chúng ta hôm nay.” Heo lớn bảo em: 一 Này em, mẹ đang gọi em, hãy ra tìm xem! Heo bé đi ra, thấy đám người dang đứng cạnh máng ăn, liền nghĩ: uHôm nay chăc ta chêt mât." Thê rôi vì sợ chêt, nó run rẩy quay lại với anh, và khi đã trở về chỗ cũ, nó cũng không kiềm chế được mình nên cứ quay cuồng run rẩy mãi. Heo lớn thây vậy bảo:

896 « KINH TIỂU Bộ

-Này em, hôm nay em run rẩy quay cuồng nhìn chằm chằm về phía cổng.
Tại sao em làm vậy?
Heo bé ngâm vần kệ đầu giải thích sự việc nó đã thấy:
88.     Em lo chuyện lạ hôm nay,
Mẹ mình đứng cạnh máng đầy thức ăn,
Người cầm thòng lọng đứng gần,
Đên ăn chăc hăn hại thân mình rôi.
Bồ-tát nghe thế bảo:
一 Này em heo bé, mục đích mẹ ta nuôi heo bấy lâu nay đến giờ đã thành
tựu, thôi đừng buôn khô nữa.
Rồi với giọng ngọt ngào và vẻ bình thản của một vị Phật, ngài thuyết pháp
qua đôi vần kệ:
89.     Hãi kinh, cầu cứu, run hoài,
Không ai cứu giúp em đòi trôn đâu?
Ăn đi, heo bé chớ sầu,
Mẹ nuôi ta béo vì câu thịt heo!
90.     Nhào vô ao nước trong veo,
Mồ hôi cấu uế thật nhiều, rửa đi!
Rồi em sẽ thấy diệu kỳ,
\              9          A #r
Dâu thơm mát dịu không hê biên suy.
Trong khi ngài xem xét thập hạnh viên mãn (Ba-la-mật), ngài đặt từ hạnh
viên mãn ra trước mặt làm kim chỉ nam và ngâm hai vần kệ đầu, giọng ngài
lan xa tận Ba-la-nại khắp cả mười hai dặm. Ngay lúc nghe giọng ấy, toàn dân
Ba-la-nại từ quốc vương, phó vương trở xuống đều đi đến đây? cùng những ai
không đến đều đứng nghe trong nhà họ.
Quân sĩ nhà vua chặt hêt bụi cây, san băng mặt đât và rải cát lên. Đám người
thô tục đã tỉnh cơn say rượu, liền quăng bỏ thòng lọng và đứng nghe pháp; bà
già nọ cũng tỉnh rượu luôn. Bô-tát băt đâu thuyêt pháp cho heo bé giữa đám
quân chúng. Heo bé nghe ngài, nghĩ thâm: "Anh ta bảo như vậy với ta, nhưng
chúng ta chưa bao giờ có thói quen nhảy vào ao nước, rôi nhờ cách tăm rửa mô
hôi cho sạch thân thê và sau khi tây câu uê cũ, liên tâm dâu thơm mới vào. Tại
sao anh ta lại bảo vậy với ta?" Do đó, heo bé ngâm vân kệ thứ tư:
91.     Gì là ao nước pha lê,
Mồ hôi cấu uế nói về điều chi?
Dầu thoa kỳ diệu là gì,
Mùi hương ngào ngạt chẳng khi nào tàn?
Bồ-tát nghe vậy liền bảo:
一 Hãy lắng tai nghe đây!

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 897

Và ngài ngâm các vần kệ thuyết pháp với dáng an tịnh của một bậc giác ngộ: 92.    Pháp là ao nước trong ngần, Mồ hôi cấu uế lỗi lầm mê si, Dầu thơm đức hạnh tẩm đi, Mùi hương mãi mãi chẳng hề tàn phai. 93.      Người không sinh mạng là vui, Người còn sinh mạng bời bời lo toan. Con người phải chết, chớ buồn, Hãy vui như hội trăng tròn quanh năm. Như vậy, Bô-tát thuyêt pháp băng giọng ngọt ngào với vẻ kỳ diệu của một vị Phật. Đám đông hàng ngàn người búng ngón tay, vẫy khăn tung hô và bầu không khí vang dậy tiếng reo: _ Tốt lành thay, tốt lành thay! Vua xứ Ba-la-nại tôn kính mời Bồ-tát lên vương tòa3 và làm cho bà già vinh hiển bằng cách truyền tắm hai chú heo với nước tẩm hương, mặc lễ phục, trang điêm vàng ngọc trên cô và ban cho địa vị các vương tử trong kinh thành. Vì thê, vua bảo vệ hai chú heo với một đoàn quân hộ tông đông đảo. Bô-tát dạy ngũ giới cho vua và tât cả dân chúng ở Ba-la-nại cùng dân chúng Kãsi đêu giữ ngũ giới. Bô-tát thuyêt pháp cho dân chúng vào các ngày trai giới (mùng tám và rằm) và ngồi xử án. Trong thời gian còn tại thế, không có người nào chịu bản án bất công cả. Sau đó vua băng hà, Bồ-tát cử hành tang lễ cho vua, rồi ngài truyền viết một sách ghi đủ các phán quyết và bảo: 一 Các vị phải theo sách này để xử án! Sau khi thuyêt pháp cho quân chúng với nhiệt tâm, ngài cùng chú heo bé đi vào rừng trong lúc quần chúng than khóc kêu gào. Lời thuyết giảng của Bồ-tát lưu truyền suốt sáu mươi ngàn năm sau. *** Khi pháp thoại châm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sự thật. Lúc kêt thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo sợ chết đã được an trú vào Sơ quả (Dự liru). Rồi Ngài nhận diện tiền thân: 一 Thời ấy, vua là Ãnanda, Cullatundila là Tỷ-kheo sợ chết, quần chúng là Giáo hội của Như Lai và Ta chính là Mahãtundila.

§389. CHUYỆN CON CUA VÀNG (SuvannakakkaỊakaịãtakà) ụ. III. 293) Một chủ càng vàng với mắt lồi... Bậc Đạo sư kể chuyện này lúc trú tại Trúc Lâm về việc Trưởng lão Ãnanda hy sinh tính mạng vì Ngài.

898 ❖ KINH TIỂU Bộ

Câu chuyện này sẽ được kể trong Chuyện Tế sư Khandahãlan về việc thuê đám xạ thủ và trong Chuyện tiểu thiên ngcừ2 về tiếng rống của con voi Dhanapãla (Tài Hộ). Khi Tăng chúng bắt đầu thảo luận trong pháp đường: 一 Này các Tôn giả, có phải Trưởng lão Ãnanda, vị Thủ kho Chánh pháp, đã đăc trí tuệ của một vị Hữu học, hy sinh tính mạng vì đức Phật tôi thăng khi con voi Dhanapãla xông đến? Bậc Đạo sư bước vào và được kể lại đề tài thảo luận? Ngài bảo: 一 Này các Tỷ-kheo, ngày xưa Ãnanda cũng đã từng hy sinh tính mạng vì Ta. Rồi Ngài kể một chuyện quá khứ. *—* Ngày xưa, có một làng Bà-la-môn tên là Sãlindiya ở phía Đông thành Rajagaha (Vương Xá). Bồ-tát được sinh ở ngôi làng ấy trong một gia đình Bà- la-môn làm ruộng. Khi lớn lên ngài lập nghiệp và canh tác trang trại khoảng một ngàn karĩsa (khoảng tám ngàn mẫu) trong một huyện ở nước Magadha (Ma-kiệt-đà) về phía Đông Bắc làng ấy. Ngày kia, ngài cùng gia nhân ra đông, bảo họ cày cây xong, ngài đi đên một ao lớn cuôi cánh đông đê rửa mặt. Trong ao ây có một con cua màu vàng óng ả, xinh đẹp, khả ái. Bồ-tát bước xuống ao sau khi xỉa răng. Khi ngài rửa miệng, con cua đên gần, ngài liền nhấc con cua lên và đặt nó nằm trong áo khoác ngoài. Sau khi làm việc đồng áng xong, ngài đặt con cua xuống ao như cũ và đi về nhà. Từ đó, hễ mồi lần ra đồng? ngài thường đến ao ấy trước tiên, đặt cua lên áo ngoài rồi ra đi làm việc. Vì thế, một tình cảm tin cậy thắm thiết nảy sinh giữa người và vật. Ngày ngày Bồ-tát vẫn đi làm ruộng đều đặn. Bấy giờ, mắt ngài có năm vẻ đẹp và ba vòng tròn trong vắt. Một con quạ cái trên cây thốt nốt ở góc cánh đồng trông thấy mắt ngài, muốn ăn chúng, bèn bảo quạ đực: 一 Này chàng, em có một điêu ước. 一 Nàng ước chuyện gì? 一 Em ước được ăn đôi mắt của một vị Bà-la-môn. 一 Điều ước của nàng thật chẳng hay ho tí nào. Ai có thể lấy đôi mắt ấy cho nàng chứ? 一 Em biêt chàng không thê lây được; song ở gò môi gân cây này có một con răn hô đen, chàng hãy đên hâu hạ nó? rôi nó sẽ căn vị Bà-la-môn đê giêt ông ây; sau đó chàng mổ mắt ông ấy ra và mang về cho em. Quạ đực đông y, sau đó nó đên hâu hạ con răn hô. Con cua cũng to lớn dân vào thời hạt giống do Bồ-tát gieo đã nẩy mầm.

11 Bản Tích Lan viết Khandahãlcỳãtaka, số 542. Bản CST viết Candakumãrcỳãtaka, số 544. 12 Xem <7. V. 333, Cullaharhsạịãtaka (Chuyện tiểu thiên ngà), số §533.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 899

Một hôm, con rắn bảo quạ:
一 Này bạn, bạn luôn phục vụ tôi, vậy tôi có thể làm gì cho bạn?
-Thưa tôn ông, nữ tỳ của ngài đã mang niêm ao ước có được đôi măt của
vị chủ đám ruộng này. Tôi đến hầu hạ ngài chỉ cốt hy vọng nhờ ngài ban ân lấy
cho được đôi mắt ấy.
Rắn bảo:
一 Được lắm, việc ấy không khó? bạn sẽ được đôi mắt kia.
Con rắn còn khích lệ con quạ như thế. Hôm sau, con rắn nằm đợi vị Bà-
la-môn đến, nó ẩn mình dưới đám cỏ, cạnh bờ ruộng ngài sắp bước tới. Bồ-tát
xuông ao rửa miệng, cảm thây môi thân ái với con cua, nên ôm lây nó đặt vào
áo ngoài ra đồng.
Con rắn thấy ngài đến liền lao tới cắn vào bắp vế của ngài khiến ngài ngã
xuông ngay tại chô, rôi nó trôn trong gò môi. Sự kiện Bô-tát ngã xuông đó, con
cua vàng nhảy ra khỏi áo và con quạ sà xuống đậu trên ngực Bồ-tát diễn ra liên
tiếp nhau.
Con quạ vừa đậu xong, liên lây mỏ chụp đôi măt Bô-tát. Con cua suy nghĩ:
"Chính vì con quạ này mà hiêm họa đã xảy đên với vị thân hữu của ta. Nêu ta
kẹp lây nó thì con răn sẽ bò t&i." Vì vậy, con cua kẹp ngay cô quạ với chiêc
càng xiết chặt như thể gọng kềm, khiến nó mệt phải nới lỏng ra đôi chút. Con
quạ cầu cứu con rắn:
一 Này bạn, tại sao bỏ rơi tôi mà chạy trôn? Con cua này phá hại tôi. Hãy đên
ngay trước khi tôi chết mất!
Rôi quạ ngâm vân kệ đâu:
94.    Một chú càng vàng với mắt lồi,
Ở hồ, trần trụi, bọc xương mai,
Chụp tôi, nghe tiếng tôi kêu thét9
Sao bỏ bạn thân quý mến ngài?
Con rắn nghe tiếng, giương mào rộng bò đến an ủi con quạ.
***
Bậc Đạo sư ngâm vân kệ thứ hai phát xuât từ trí tuệ tôi thăng của Ngài, giải
thích sự việc này:
95.     Con răn bông nhào lên chú cua,
Nó không muốn bỏ bạn bây giờ,
Răn giương mào rộng vừa lao đên,
Cua tấn công ngay chú rắn bò.
***

900 ❖ KINH TIỂU Bộ

Con cua mệt mỏi nới lỏng quạ ra đôi chút, con rắn suy nghĩ: uLoài cua
chẳng hề ăn thịt quạ hay rắn, vậy vì lý do gì con cua này chụp chúng ta?" Rồi
nó ngâm vần kệ hỏi cua:
96.     Chẳng phải vì lo kiếm miếng mồi,
Mà cua bắt rắn, quạ trên trời,
Mắt lồi hãy nói cho tôi biết,
Sao chú lại kềm kẹp chúng tôi?
Nghe vậy, cua ngâm hai vần kệ giải thích lý do:
97.     Ngài đem ta tự dưới ao kia,
Bày tỏ ân cần, quý mến ta,
Nếu chết, thời ta đây khổ não,
Ngài và ta, chỉ một thôi mà.
98.     Thấy ta nay đã lớn lên dần,
Ai nây đêu mong giêt hưởng phân,
Cua mập ngọt ngon đầy mỹ vị,
Nhìn ta, quạ muốn xé tan thân.
Nghe vậy rắn suy nghi: "Ta phải dùng miru kế lừa n6, rồi ta và quạ thoát
thân." Vì thế, nó ngâm vần kệ thứ sáu để lừa cua:
r            r

99.     Nêu cua kẹp răn, quạ vì ngài,
Ta sẽ rut chat độc ây thôi,
Ngài tỉnh dậy, mau tha rắn, quạ,
Thấm sâu chất độc, ắt tàn đời.
，          ĩ                            y

Nghe vậy, cua suy nghĩ: "Con răn này muôn làm cho ta thả cả hai ra băng mưu kế lừa bịp rồi bỏ chạy, nó không biết tài năng khôn khéo của ta. Nay ta muốn nới càng đôi chút để con rắn có thể nhúc nhích nhimg ta không thả con quạ dây.” Rồi nó ngâm vần kệ thứ bảy: 100.   Ta thả rắn, không thả quạ dây, Con tin là quạ buộc nơi này, Ta không thả nó đi nơi khác, Cho đến khi an ổn với ngài. Nói xong, cua nới lỏng càng đê cho răn bò đi tự do. Con răn thu hôi nọc độc và thân thể Bồ-tát thoát khỏi nọc rắn. Ngài đứng dậy vững vàng trong sắc thái tự nhiên. Con cua suy nghĩ: "Nêu hai con vật này bình an, chăc chăn bạn thân của ta không được thịnh vượng. Ta muôn giêt cả bọn chìing", rôi lây càng chà nát đâu chúng cho chết đi. Con quạ mái liền bay đi trốn mất khỏi chỗ ấy. Bồ-tát lấy gậy đâm qua mình rắn ném vào bụi, để cua vàng bò xuống ao nước rồi tắm rửa và trở vê Sãlindiya. Từ đây, tình thân hữu càng thăm thiêt hơn giữa ngài và con cua ây. ***

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 901

Khi pháp thoại chấm dứt5 bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật và nhận diện
tiền thân qua những vần kệ cuối cùng:
101.    Con rắn hổ là chính Ác ma,
Đề-bà-đạt ấy quạ đen kia,
A-nan thiện hạnh là cua nọ,
Điền chủ La-môn ấy chính Ta.
Khi các sự thật kết thúc, nhiều vị đắc Sơ quả (Dự lưu) và các đạo quả khác.
.     5                     ĩ   r
Con quạ cái chính là Cincamãnavikã, mặc dù điêu này không được nhăc đên
trong vần kệ cuối cùng.

§390. CHUYỆN CHIM MAYHAKA (Mayhakạịãtaka) ụ. III. 299) Có con chim được gọi Mayha... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một thương nhân lạ thường. Tại thành Xá-vệ, có một thương nhân lạ thường, giàu tiền của và đầy thế lực. Song ông không thọ hưởng giàu sang cũng không cho ai cả. Nếu các món cao lương mỹ vị được dọn lên, ông cũng không muốn dùng mà chỉ ăn cháo cám với tương chua. Nếu y phục lụa tơ tẩm hương chiên-đàn được mang đến, ông bảo đem cât đi và chỉ mặc loại áo quân vải thô băng lông đê lọc đường. Nêu xe ngựa được trang hoàng ngọc vàng do giông ngựa thuân chủng kéo đên mời, ông bảo đem cất đi và chỉ đi chiếc xe cũ kỹ ọp ẹp với chiếc dù lá cây che đầu. Suốt đời ông không làm bố thí hay công đức gì cả nên khi chết bị tái sanh vào ngục Roruva. Gia sản của ông không người thừa kế, quan quân nhà vua liền chở vào cung suốt bảy ngày đêm. Khi của cải ấy được chở vào, vua đi đến Kỳ Viên sau buổi điểm tâm và kính bái bậc Đạo sư. Khi được hỏi tại sao không đến yết kiến đức Phật đều đặn, vua đáp: 一 Bạch Thế Tôn, một thương nhân thật lạ thường vừa qua đời ở Xá-vệ. Suốt bảy ngày liền tài sản vị ấy được chở vào hoàng cung vì không người thừa kế. Tuy tài sản nhiều như vậy, trước kia ông không hề hưởng thụ phú quý cũng không đem cho ai cả. Tài sản ấy như thể một hồ sen được ác quỷ canh giữ. Một hôm, ông lăn đùng ra chêt sau khi đã từ chôi hưởng thụ cao lương mỹ vị suôt đời. Tại sao một người ích kỷ và đáng chê trách như vậy lại tạo được nhiều tài sản thê kia và duyên cớ gì ông không hê nghĩ đên việc thụ hưởng phú quý? Đấy là câu hỏi mà vua nêu lên với bậc Đạo sư. 一 Thưa Đại vương, lý do tại sao vị ấy tạo được tài sản, tuy thế lại không hưởng thụ n6, chính là đây! Rôi theo lời thỉnh câu của vua, bậc Đạo sư kê một chuyện quá khứ.

902 ❖ KINH TIỂU Bộ

Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại? có một thương nhân ích kỷ9 không mộ đạo ở kinh thành. Ông không hề bố thí hay cung cấp vật gì cho ai. Một hôm, đang đi chầu vua, ông thấỵ một vị Độc Giác Phật (Pacceka Buddha) tên là Tagarasikhi đang khất thực, liền đảnh lễ và hỏi: —Thưa Tôn giả, Ngài đã khất thực chưa? -Này thương nhân, Ta chưa khất thực. Vị Độc Giác Phật đáp. Vị thương nhân ra lệnh cho người nhà: 一 Này, đưa Ngài về nhà ta, mời lên sàng tọa của ta và dâng một chén cơm đầy thức ăn dành cho ta. Kẻ gia nhân đem Ngài về nhà5 mời ngồi xong, trình báo bà vợ thương nhân. Bà ấy dâng Ngài một chén cơm đầy cao lương mỹ vị. Ngài cầm thức ăn rời khỏi nhà kia và ra đi. Vị thương nhân từ triều đình trở về nhà, gặp Ngài lại vái chào và hỏi thăm Ngài đã nhận được thực phẩm chưa. -Này thương nhân, Ta đã nhận rồi. Vị thương nhân nhìn vào bát và không thê nào đông ý việc ây, lại suy nghĩ: "Giá như gia nô của ta ăn bát cơm này, chúng sẽ làm cho ta biết bao nhiêu việc nặng nhọc. Ôi, đấy thật là thiệt thòi cho ta!” Và ông không thể nào làm cho tư tưởng sau khi bố thí được hoan hỷ trọn vẹn. Vậy bố thí cúng dường chỉ sinh kết quả phong phú với kẻ nào biết làm cho tư tưởng sau khi bố thí được hoan hỷ trọn vẹn. Nếu hoan hỷ khi mong cầu bố thí, Thì hãy đem bố thí, dạ an vui, Đừng tiếc chi khi ta sống ở đời, Đàn con cháu chẳng bao giờ vong mạng. Trước khi cho3 niềm vui đầy tâm trạng, Từ đó về sau tư tưởng hân hoan, Bố thí kia đem phước đức vẹn toàn. Như vậy, thương nhân kỳ dị này được nhiều tài sản do đã cúng dường Độc Giác Phật Tagarasikhi, song lại không thể hưởng thụ phú quý vì đã không làm cho tư tưởng được thanh tịnh sau khi bố thí. -Bạch Thế Tôn, tại sao vị ấy không có con cái? Bậc Đạo sư đáp: 一 Thưa Đại vương, đây là duyên cớ vị ấy không có con. Và theo lời thỉnh cầu của vua, Ngài kể một câu chuyện quá khứ. 文**

Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh vào một gia đình thương nhân giàu có đến tám trăm triệu đồng tiền. Khi trưởng thành, cha mẹ qua đời, ngài cung cấp tài sản cho em ngài và điều hành việc nhà. Ngài

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 903

lập một bố thí đường tại cổng nhà và làm gia chủ chuyên tâm bố thí. Khi con ngài biết đi chập chững, ngài nhận thấy nỗi khổ của tham dục và phước đức của đời sống xuất gia, liền giao hết tài sản cùng vợ con cho người em trai, khuyến khích em tiếp tục bố thí tinh cần. Rồi ngài trò thành vị khổ hạnh, đạt được các thăng trí và các thiên chứng, và sông ở vùng Tuyêt sơn. Em trai ngài nhận nuôi đứa cháu duy nhất ấy, song thấy nó lớn khôn, ông nghĩ: “Nếu con của anh ta sống5 tài sản sẽ bị chia hai, ta muốn giết con anh ta." Vì thê một hôm, ông dìm cháu xuông sông cho chêt. Sau khi tăm xong vê nhà, chị dâu hỏi: 一 Con trai tôi đâu? 一 Nó chơi đùa dưới sông. Tôi tìm mãi nhưng không thê thây nó đâu cả. Bà chị chỉ khóc nhung không nói gì cả. Bồ-tát biết việc này liền suy nghĩ: "Ta sẽ công bố chuyện này." Rồi du hành qua không gian, hạ xuống thành Ba- la-nại trong thượng y và hạ y chỉnh tề? ngài đứng ngay tại cửa, không thấy bố thí đường, ngài suy nghĩ: 46Kẻ độc ác kia đã phá hủy bố thí đường?9 Người em nghe tin ngài về, bước ra đảnh lễ Bồ-tát và mời ngài lên thượng lầu đãi tiệc thịnh soạn. Khi cơm nước xong, ngồi nói chuyện thân mật, ngài hỏi: - Con trai ta không đến5 nó đâu rồi? 一 Thưa Tôn giả, nó chêt rôi. -Băng cách nào? -Tại một bến tắm, nhưng tiểu đệ không biết rõ cách nào. —Không biết à? Này kẻ độc ác kia, hành động của chú đã được ta biết rõ. Chú đã không giêt nó băng cách ây hay sao? Thê chú có đủ sức gìn giữ gia sản khi bị vua chúa, đạo tặc hay nhiều người khác đến phá hại chăng? Thế có gì khác nhau giữa chú và con chim Mayhaka đâu? Như vậy, Bồ-tát ngâm vần kệ này thuyết pháp với vẻ an tịnh của một vị Phật: 102.   Có con chim được gọi Mayha, Nó sống trong hang dưới núi xa, Trái chín trên cây sung cổ thụ, uCủa ta, ta nữa", nó kêu la. 103.   Bầy chim kia lúc nó kêu vang, Tụ tập chung quanh cả một dàn, Ăn trái thỏa lòng tuy thấy thế, Mayha vân cât tiêng kêu than. r

104.   Cũng vậy người kia lăm bạc vàng,
Nhưng không chia sẻ giữa thân bằng,
Cũng không thọ hưởng lân nào cả,
Y phục và luôn các thức ăn.

904 ❖ KINH TIỂU Bộ

105.      Hương liệu cùng vòng hoa rực rỡ,
Cũng không ân huệ với thân nhân,
“Cha ta, ta m角i”, kêu rền lĩ,
Nó giữ kho tàng thỏa dạ tham.
106.      Vua chúa cường gian, các đứa con,
Chỉ mong sao nó sớm từ trần,
Cướp tài sản nó, trong khi ấy,
Kẻ bủn xỉn kêu khóc tiếc than.
107.     Người có trí khôn được bạc vàng,
Thường đem giúp đỡ các thân bằng,
Do vầy danh vọng trên trần thế,
Thiên giới đời sau được phước phần.
Như thế, bậc Đại sĩ thuyết pháp khiến cho người em tiếp tục thực hành việc
bố thí, rồi ngài trở về Tuyết sơn tu tập thiền định không ngừng và đời sau sinh
lên cõi Phạm thiên.

Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư bảo: 一 Như vậy, thưa Đại vương, thương nhân kỳ dị kia không có con trai, con gái gì cả vì người ây đã giêt con của anh mình. Rồi Ngài nhận diện tiền thân: 一 Người em là thương nhân kỳ dị và người anh chính là Ta.

§391. CHUYỆN VỊ TÀ THUẬT SƯ (Dhạịavỉhethạịãtaka)ỵ3 ự. III. 304)
Dung mạo thanh cao, lại củi đầu,.,
Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về việc Ngài xuất gia vì
lợi lạc của quần sinh. Câu chuyện sẽ được nói đến trong Chuyện đại hắc thiên
ọ ；     r
Cầu. Lúc ây, bậc Đạo sư bảo:
一 Này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu Như Lai xuất gia vì ích lợi cho
cả cõi đời.
Và Ngài kể một chuyện quá khứ.
***

Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm Thiên chủ Sakka. Thời ấy, có một tà thuật sư dùng thần lực nửa đêm xâm phạm

13 Bản Tích Lan (TTPV) viết Dhạịavỉhethcỳãtaka, nghĩa là Bổn sanh Phả hủy biểu tượng. Bản CST viết Vìjjãdharạjãtaka. nghĩa là Chuyện vị tà thuật sư. Bản Thái Lan viêt Pabbqjitavihethakcyataka, nghĩa là Chuyện đàn ảp người xuât gia. 14 Xem J. IV. 180, Mahãkanhạịãtaka (Chuyện đại hắc thiên cấu), số §469.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 905

tiết hạnh của chánh cung hoàng hậu ở Ba-la-nại. Các cung nữ của bà đều biết chuyện này. Chính hoàng hậu đến yết kiến vua và trình: -Tâu Chúa thượng, có kẻ lạ mặt đột nhập cung that và xúc phạm thân thiêp. 一 Thế Hoàng hậu có thể làm một dấu hiệu nào đó lên kẻ ấy chăng? 一 Tâu vang, thiep co thê. Do đó, bà bảo lấy chén son đỏ thắm, khi kẻ ấy đến nửa đêm và ra đi sau cuộc truy hoan, bà hoàng liền in năm dấu ngón tay bà vào lưng y và sáng hôm sau trình vua. Ngài ra lệnh đám vệ sĩ đi tìm khắp nơi mang về kẻ nào có dấu son đỏ trên lưng. Bấy giờ, sau khi phạm tà hạnh ban đêm, tà thuật sư đứng giữa ban ngày ở nghĩa địa thờ phụng mặt trời, quân nhà vua thấy được, bao vây y, song y tưởng rằng hành động của y đã bị mọi người phát giác, liền dùng tà thuật bay lên không. Vua hỏi đám vệ sĩ sau khi chứng kiến việc ấy trở về: 一 Các ngươi thấy y chăng? -Tâu Chúa thượng, chúng thần có thấy. -Ylà ai? 一 Tâu Chúa thượng, một đạo sĩ. Sau khi phạm tà hạnh ban đêm, y giả dạng làm đạo sĩ ban ngày. Vua nghĩ thầm: "Những kẻ này ban ngày đi quanh quẩn trong chiếc y khổ hạnh, còn ban đêm lại phạm tà due.99 Do đó, vua đâm ra phẫn nộ với các đạo sĩ và chấp thủ tà kiên liên truyên công bô khăp kinh thành băng trông lệnh răng mọi đạo sĩ đêu phải rời vương quôc và sẽ bị quân sĩ trừng phạt nêu bị băt gặp bât kỳ ở đâu. Mọi đạo sĩ khổ hạnh đều chạy trốn khỏi vương quốc Kãsi rộng ba trăm do- tuân và đên trú ở các kinh thành khác. Do đó? không có Sa-môn hay Bà-la-môn chân chánh nào thuyết pháp cho dân chúng Kãsi. Và vì không nghe được Chánh pháp, họ trở nên tàn bạo, ghét bỏ bố thí và trì giới, phần lớn phải tái sanh vào đọa xứ lúc mạng chung và không được sanh thiên. Thiên chủ Sakka không thấy một vị thiên tử mới nào xuất hiện, liền xem xét lý do gì và thây chính vì việc tông xuât các Sa-môn, Bà-la-môn ra khỏi vương quôc do vua xứ Ba-la-nại châp thủ tà kiên trong lúc phân nộ vị tà sư. Sau đó, ngài suy nghi: "Trừ ta không ai có thể phá hủy tà kiến này của vua. Ta muốn cứu giúp vua và thần dân của nước nay?9 Vì vậy, ngài đên gặp các Độc Giác Phật tại động Nandamũla và bảo: 一 Này các Tôn giả, hãy cho ta một vị Độc Giác Phật Trưởng lão, ta muốn đi cảm hóa quốc độ Kãsi vào đạo! Ngài mời một vị Trưởng lão trong các vị ấy ra đi. Khi ngài đã cầm y bát của vị ấy, Thiên chủ Sakka mời vị ấy đi trước, ngài theo sau với dáng điệu cung kính đảnh lễ vị Độc Giác Phật. Ngài biến mình thành một Sa-môn trẻ tuổi, tươi

906 ❖ KINH TIỂU Bộ

đẹp đi ba vòng quanh thành phô từ đâu đên cu6i, rôi đên trước công hoàng
cung, ngài đứng trên không trung. Quân canh đến trình với vua:
-Tâu Hoàng thượng, có một Sa-môn trẻ đầy hảo tướng cùng với một Sa-
môn đang đứng trên không trung tại hoàng môn.
Vua từ bảo tòa đi ra và đứng ở lầu thượng hỏi:
一 Này đạo sĩ trẻ, tại sao ông tuấn tú như vậy lại cung kính cầm y bát cho
một Sa-môn dị tướng thế kia?
Rồi vua ngâm vần kệ đầu nói chuyện với ngài:
108・ Dung mạo thanh cao, lại cúi dầu,
Sau người dị tướng, bước theo hầu,
Người này hơn, kém hay bình đẳng,
Xin nói tánh danh, trẫm thỉnh cầu.
Thiên chủ đáp:
一 Tâu Đại vương, các Sa-môn ở địa vị của bậc Đạo su,15 vậy nếu ta nêu
danh tánh ngài thì thất lễ? nhưng ta sẽ nói cho Đại vương biết tên ta.
Rồi ngài ngâm vần kệ thứ hai:
109.   Chư thiên không nói họ cùng tên,
Của thiện nhân toàn hảo, Thánh hiền,
Riêng chỉ phân ta nêu tước hiệu,
Thiên chủ Sakka của chư thiên.
Vua nghe vậy, liền ngâm vần kệ thứ ba hỏi phước đức gì trong sự tôn sùng
Đạo sư:
110.   Người kính yêu Hiền thánh vẹn toàn,
Sau ngài, tiến bước dáng nghiêm trang,
Phần gì thừa hưởng, này Thiên chủ,
Phước đức đời sau sẽ phát ban?
Thiên chủ đáp lại vần kệ thứ tư:
111.   Người kính yêu Hiên thánh vẹn toàn,
Sau ngài, cất bước dáng nghiêm trang,
Tiêng khen trân thê nay thừa hưởng,
Thiên giới đời sau lúc mạng chung.
Vua nghe lời Thiên chủ liền dứt bỏ mọi tà kiến và hoan hỷ ngâm vần kệ
thứ năm:
112.   Mặt trời số phận chiếu hôm nay,
Mắt trẫm nhìn Thiên chủ hiển bày,
Bậc Thánh xuất trần, này Đế-thích,
Trẫm làm thiện sự kể từ rày.

15 Xem Mv. I. 92.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 907

Thiên chủ Sakka nghe vua tán thán vị Đạo sĩ của ngài, liền ngâm vần kệ
thứ sáu:
113.   Chân chánh thay sùng bái Thánh nhân,
Tâm tư hướng đến trí cao thâm,
Giờ đây long nhãn đã chiêm ngưỡng,
Thiên chủ Sakka với Thánh nhân,
Mong ước từ nay nhiều phước nghiệp,
Sẽ là phận sự của Minh quân.
Nghe vậy, vua ngâm vần kệ cuối cùng:
114.   Tư tưởng mang đày đủ phước ân,
Từ nay lòng dạ trẫm ly sân9
Lắng tai nghe ngoại nhân cầu thỉnh,
Trẫm nhận lời khuyên nhủ chánh chân,
Trẫm sẽ diệt tan lòng ngã mạn,
Phụng thờ Thiên chủ? dạ tôn sùng.
Sau khi nói xong, vua từ thượng lầu bước xuống, đảnh lễ vị Độc Giác Phật
và đứng một bên. Vị Độc Giác Phật ngồi bắt tréo chân trên không và nói:
一 Thưa Đại vương, tà thuật sư không phải là đạo sĩ. Từ rày phải nhận thức
người đời không phải toàn giả dối, còn có các Sa-môn, Bà-la-môn chân thiện.
Do vậy, hãy bố thí, tuân thủ giới luật và hành trì các ngày trai giới (Bố-tát)!
Ngài thuyết pháp cho vua như vậy, còn Thiên chủ Sakka cũng dùng thần lực
đứng trên không thuyết pháp cho quần chúng:
一 Từ nay về sau, hãy nhiệt tâm tinh cần!
Ngài truyền ban hồi trống ra lệnh khắp kinh thành cho các Sa-môn và Bà-
la-môn đã đi trốn phải hồi hương. Sau đó, cả hai vị trở về cõi của mình. Còn
vua tuân thủ lời khuyến giáo và thực hành các phước nghiệp.
***
Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật và nhận diện
tiền thân:
一 Thời ấy, vị Độc Giác Phật đắc Niết-bàn, vua là Ãnanda và Ta chính là
Thiên chủ Sakka.

§392. CHUYỆN củ SEN VÀ HOA SEN (Bhỉsapupphạjãtakd)ì6 ự. III. 307) Ngài không được phép ngửi hương hoa... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo.

16 Tham chiếu: s. I. 204, Gandhatthenasutta\ Thag. V. 645, 981; Tạp.雜(7.02. 0099.1338. 0369a09); Biệt Tạp.別雜(r.02. 0100.358. 0490c09).

908 ❖ KINH TIỂU Bộ

Chuyện kể rằng, vị Tỷ-kheo ấy đã rời Kỳ Viên và trú tại quốc độ Kosala,
gần một khu rừng. Một hôm, ông xuống hồ sen, khi thấy một hoa sen, ông đứng
tránh gió và ngửi mùi hương sen. Vị nữ thần ở trong khu rừng ấy đe dọa ông:
一 Này Tôn giả, ngài ngửi trộm hương, đây là một hình thức trộm cắp!
Ông hoảng sợ trở về Kỳ Viên? đến vái chào bậc Đạo sư và ngồi xuống
một bên.
一 Này Tỷ-kheo, lâu nay ông ở đâu?
一 Bạch Thế Tôn, ở trong rừng nọ và vị nữ thần đe dọa con như vậy.
Bậc Đạo sư bảo:
-Ong không phải là người đâu tiên bị nữ thân đe dọa khi ngửi hương hoa.
Các bậc trí ngày xưa cũng đã từng bị đe dọa như vậy.
Và theo lời thỉnh câu của vị Tỷ-kheo, Ngài kê một chuyện quá khứ.
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh vào một
gia đình Bà-la-môn ở Kãsi. Khi lớn lên, ngài học các nghệ thuật ở Takkasilã
và sau đó trở thành nhà khổ hạnh sống gần một ao sen. Một hôm, ngài bước
xuống ao và đứng ngửi một đóa hoa đang nở, một nữ thần ở trong hốc cây gần
đó ngâm vần kệ đầu đe dọa ngài:
115.    Ngài không được phép ngửi hương hoa,
Dù chỉ một hoa mới nở ra,
Đó thật là hình thức đạo tặc,
Sa-môn, ngài trộm ngửi hương hoa.
Bồ-tát liền ngâm vần kệ thứ hai:
116.    Ta chẳng hái, không bẻ gãy hoa,
Mùi hương ta ngửi tự đằng xa,
Ta không thể bảo nào duyên cớ5
Nàng nói ta đang ngửi trộm hoa.
Cùng lúc ấy, có một người đang đào bới ngó sen và củ sen, làm gãy nát thân
cây sen. Bồ-tát thấy thế, liền nói:
一 Nàng gọi một người ngửi mùi hương từ đàng xa là ăn trộm. Sao nàng
không nói vậy với người kia?
Thê là ngài ngâm vân kệ thứ ba đê nói chuyện này:
117.    Kẻ nọ đang đào bới củ sen,
Phá thân cây gãy, đó nhìn xem,
Sao nàng không bảo cách hành động,
Kẻ ấy là bừa bãi, thấp hèn?
Nữ thân liên ngâm vân kệ thứ năm và thứ sáu giải thích tại sao nàng không
nói với kẻ kia:

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 909

118.   Những người phóng túng sống buông lơi,
Như áo vú em, đáng chán rồi,
Ta chăng nói năng gì kẻ ây,
Song ta chiếu cố nói ngài thôi.
119.   Khi bỏ dục tham của thế nhân,
Và đi tìm cách tịnh thân tâm,
Tội dù chỉ nhỏ như đầu tóc,
9                        ,
Chăng khác trên trời đám hăc vân.
Nghe nữ thần cảnh báo như vậy9 Bồ-tát xúc động ngâm vần kệ thứ sáu:
120.   Hiển nhiên thần nữ hiểu tinh tường,
Nên với ta, nàng đã đoái thương,
Neu thấy ta rày còn tái phạm,
Xin nàng nói nữa, khẩn cầu nàng!
Sau đó, nữ thần ngâm vần kệ thứ bảy:
121.    Ta chăng sông đây phụng sự ngài,
Chúng ta không ở mướn cho ai,
Xin ngài tự kiếm đường đi tới,
Hạnh phúc tối cao giữa cõi đời.
Khích lệ ngài như thê xong, nữ thân trở vê nơi cư trú của nàng. Còn Bô-tát
nhiệt tâm nhập đại định, về sau tái sanh lên cõi Phạm thiên.

Pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật. Lúc kết thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện tíèn than: —Thời ấy, nữ thần là Uppalavanna (Liên Hoa sắc) và vị khổ hạnh chính là Ta.

§393. CHUYỆN VẬT THựC CÒN THỪA(yỉghãsajãtakă)Ỵ1 ự. III. 310) Hạnh phúc là ai sống giữa đời... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Đông Viên, liên hệ đến một số Tỷ-kheo thích lạc thú. Trưởng lão Mahãmoggallãna (Đại Mục-kiền-liên) đã làm rung chuyển cả trú xứ của họ và cảnh báo họ. Tăng chúng bắt đầu bàn luận về lỗi lầm này tại pháp đường. Bậc Đạo sư được kê sự việc trên, liền bảo: 一 Đây không phải là lần đầu tiên họ thích lạc thú. Và Ngài kể một chuyện quá khứ. *** 17 Tham chiếu: J. 1.219, Tĩttircỳãtaka, số §37; Vin. II. 146; Xuất diệu kịnh^^iệrnphấĩ^'出曜經念品(r.04. 0212.6. 0649a06); Pháp tập yếu tụng kinh “Ai lạc phẩm,, 法集要頌經愛樂話(T.04. 0213.5. 0779c23).

910 ❖ KINH TIỂU Bộ

Ngày xua, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát là Thiên chủ Sakka.
Có bảy anh em trong một làng ở Kãsi nhận thấy tai hại của lòng tham dqc, liền
rời bỏ thế tục và trở thành ẩn sĩ. Họ sống ở giữa rừng, nhưng vẫn ham thích các
lạc thú, không chuyên tâm tu tập và chỉ làm theo thói quen của vật chất.
Thiên chủ Sakka bảo:
一 Ta muốn đi cảnh báo bọn này.
Do đó, ngài biến mình thành chim anh vũ (chim két) đến trú xứ của họ, vừa
đậu trên cây vừa ngâm vần kệ đầu cảnh báo họ:
122. Hạnh phúc là ai sống giữa đời,
Bằng tàn dư bố thí mà thôi,
Được người tán thán trên trần thế,
Số phận đời sau, lạc cõi trời.
Khi ấy, một người trong bọn họ nghe tiếng chim anh vũ, liền gọi đám kia
lại và ngâm vần kệ thứ hai:
123.    Bậc trí phải chăng nên lắng tai,
Khi anh vũ nói giọng như người,
Hãy nghe, các bạn, chim ca tụng,
Bọn chúng ta đây, rõ tuyệt vời!
Anh vũ liền ngâm vần kệ thứ ba phủ nhận điều này:
9                           5
124.    Chăng phải ta ca tụng các thây,
Bọn ăn xác chết, hãy nghe đây,
Các thầy ăn món đồ thừa thãi,
9
Chăng phải tàn dư bô thí này.
Khi nghe chim nói, họ đông thanh ngâm vân kệ thứ tư:
125. Xuất thế bảy năm? cạo tóc đen,
Nơi đây ta sống tháng ngày liền,
Ăn đồ tàn thực, sao chim trách,
Vậy thế ai người thật đáng khen?
Bậc Đại sĩ ngâm vần kệ thứ năm khiển trách để họ phải ăn năn hối cải:
126. Món thừa su, hổ, thú săn mồi,
Là thứ cần dùng của các người,
Quả thật chúng là đồ phế thải,
Dù người gọi "chí tàn dư th6i".
Nghe vậy, các vị ẩn sĩ lại hỏi:
一 Nếu chúng ta không phải là người sống bằng tàn thực thì xin cho biết họ
là những ai?
Ngài liên ngâm vân kệ thứ bảy nêu rõ ý nghĩa đích thực của việc này:
127. Người nào bố thí các Sa-môn?
Đê đáp ứng ngay mọi thứ cân,

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 911

Rồi thọ những gì còn để lại,
Sống nhờ của bố thí dư tàn.
Như vậy? Bồ-tát làm cho họ ăn năn hối lỗi rồi trở về cõi của ngài.
***
Khi pháp thoại châm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sự thật và nhận diện
tiền thân:
一 Thời ấy, bảy ẩn sĩ kia là các Tỷ-kheo thích lạc thú này và Thiên chủ Sakka
chính là Ta.

§394. CHUYỆN CHIM CÚT (Vattakajatakd) ự. III. 312)
Bơ, dầu đủ món cao lương...
Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo
tham lam.
Khi thấy vị ấy tham lam, bậc Đạo sư bảo:
一 Đây không phải lần đầu ông tham lam, ngày xưa có lần do tham lam, ông
không thỏa mãn với các xác voi, bò ngựa và hy vọng kiêm được nhiêu thức ăn
ngon hơn, ông đã vào rừng sâu.
Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.
***
Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm con
chim cút sống ở rừng sâu bằng cỏ khô và hạt cây. Thời ấy, tại Ba-la-nại có một
con quạ tham ăn, không hài lòng với các xác chết của voi, ngựa và nhiều súc
vật khác, liền vào rừng kia với hy vọng tìm nhiều của ngon vật lạ hơn. Trong
lúc ăn trái rừng, nó chợt thây Bô-tát liên nghĩ thâm: "Con chim cút này rât mập?
ta đoán nó ăn nhiều thức ăn ngon ngọt, ta muốn hỏi nó về món kia và ăn để ta
cũng mập hơn.”
Quạ đậu trên bụi cây cao hơn Bồ-tát, dù nó không hỏi9 Bồ-tát vẫn chào nó
và ngâm vân kệ đâu:
128.     Bo, dầu đủ món cao lương,
Chú ơi, thực phẩm chú toàn thơm ngon,
Cho tôi biết rõ nguồn cơn,
Tại sao chú phải gầy mòn thế ư?
Nghe lời này, quạ ngâm ba vần kệ đáp lại:
129. Ta đang sống giữa kẻ thù,
Lòng ta cứ phải ưu tư rã rời,
Hãi kinh đi kiếm miếng mồi,
Muôn thành béo mập, cút ơi, cách nào?

912 ❖ KINH TIỀU Bộ                         _____________________________________________

130.      Suốt đời quạ sống lo âu,
Trí luôn cảnh giác, đương đầu nguy nan,
Miêng môi kiêm chăng đủ ăn,
Cút ơi, vì thế gầy mòn thân ta!
131.    Cỏ khô, hạt thóc quả là,
Thức ăn của cút chẳng no béo gi,
Vì sao cút mập thê kia,
Lại ăn ít ỏi, nói đi, bạn vàng!
Bô-tát nghe vậy, ngâm các vân kệ giải thích lý do béo mập của mình:
132. Ta mong vừa đủ an nhàn,
Thong dong bay lượn quãng đường ngắn kia,
Kiếm ăn bất cứ vật gì,
Nên ta béo mập khó bì, quạ ơi!
133.    Tràn đầy hạnh phúc, an vui,
Trong lòng biết đủ, thảnh thơi tháng ngày,
Mục tiêu dê đạt lăm thay,
Đây phân ưu thăng đời này ta theo.
***
Khi pháp thoại châm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyêt các sự thật. Lúc kêt thúc
các sự thật, vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Sơ quả (Dự lưu). Rồi Ngài nhận diện
tiền thân:
一 Thời ấy, con quạ là Tỷ-kheo tham lam này và chim cút chính là Ta.

§395. CHUYỆN CON QUẠ (Kãkạịãtakă)^ ụ. IIL 314) q                    ĩ Ong bạn cũ oi, hãy ngăm xem... Bậc Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo tham lam. Câu chuyện này đã được kể ở trên. *** Ngày xưa, khi Vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát là chim bồ câu sống trong cái thúng ở trong nhà bếp của một thương nhân xứ Ba-la-nại. Một chú quạ đên kêt thân với bô câu và cùng sông ở đó. Đên đây câu chuyện cân được trình bày đầy đủ chi tiết hơn. Người đầu bếp nhặt hết lông quạ, rắc bột lên rồi chọc thủng một vỏ ốc bóng loáng đeo trên cổ quạ và ném nó vào thúng. Bồ-tát bay từ rừng về, thấy vậy và ngâm vần kệ đầu để trêu ghẹo quạ:

18 Bản Tích Lan viết Kãkcỳãtaka, nghĩa là Chuyện con quạ. Bản CST viết Pãrãvatạịãtaka, nghĩa là Chuyện chim bồ câu., Xem J. I. 241, Kapotạịãtaka (Chuyện chim bồ câu), số §42; J. II. 360, Lolạịãtaka (Chuyện tham ărì), số §274.

CHUYỆN TIỀN THÂN ❖ 913

*                     ，
134.    Ong bạn cũ ơi, hãy ngăm xem,
Nữ trang sáng rực rỡ đeo lên,
Bộ râu tỉa gọn oai ra phết,
Trông bạn thật tươi trước mắt nhìn!
Quạ nghe lời này, liền đáp vần kệ thứ hai:
135.    Các lông, móng cứ mọc nhanh ghê,
Làm vương víu ta khắp mọi bề?
Thợ hớt tóc sau cùng bước tới?
Nên ta thoát lớp vỏ xù xì!
Sau đó, Bồ-tát ngâm vần kệ thứ ba:
136. Dĩ nhiên quạ được vặt lông đen,
Chú thợ cạo kia thật khéo khen!
Quanh cổ thì sao, xin nói rõ,
Cái gì lủng lẳng tựa chuông reng?
Tiếp theo, quạ ngâm hai vàn kệ nữa:
137. Những người thanh lịch vẫn đeo hoài,
Quanh cổ ngọc châu, thói ở đời?
Muốn bắt chước người, ta cũng vậy,
Bạn đừng tưởng đó chuyện đùa chơi!
138.    Còn nếu bạn ganh tị bộ ria,
Được khéo điểm tô chải chuốt kia,
Ta sẽ nhờ người này cạo giúp,
Rồi đeo ngọc, bạn cũng như ta.
Bồ-tát nghe vậy liền ngâm vần kệ thứ sáu:
139. Không, chính ông phù hợp nhất đời,
Với râu và ngọc khéo ra oai,
Thấy ông hiện diện gây phiền toái,
Ta giã biệt ông9 cất bước thôi!
Cùng với các lời này, bồ câu bay đi nơi khác, còn quạ chết ngay tại chỗ ấy.
***

Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các sự thật. Lúc kết thúc các sự thật, vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Tam quả (Bất lai). Rồi Ngài nhận diện tiền thân: 一 Thời ấy, con quạ là vị Tỷ-kheo tham lam này, còn bồ câu chính là Ta.
