Lịch sử Phật giáo
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam (HT Thích Thiện Hoa)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam HT Thích Thiện Hoa

Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam (Từ Lúc Mới Du Nhập Đến Hết Đời Nhà Lý)

A.-Mở Đề
Trong thời Pháp thuộc, vì vận mệnh chung cả
nước nhà đang suy đồi, lại bị văn hóa Tây
phương và ngoại đạo lấn áp, nên Phật Giáo đối
với phần đông dân tộc Việt nam như là một tôn
giáo hạ đẳng, phụ thuộc, không có nghĩa lý gì.
Nhưng vì nếu có ai đi sâu vào lịch sử Phật
Giáo Việt-Nam theo dõi bước đi của sự truyền
giáo qua các thời đại từ khi dân tộc Việt-Nam
mới lập quốc đến ngày nay, thì sẽ thấy Phật
Giáo giữ một địa vị quan trọng vô cùng trong
công trình gây dựng văn hóa Việt-Nam. Có thể
nói một cách không quá rằng: Văn hóa Việt-
Nam một phần lớn là văn hóa Phật Giáo. Rút cái
tánh chất Phật Giáo trong văn hóa Việt-Nam ra
thì văn hóa ấy thật là nghèo nàn, nông cạn.
Chính Thượng tọa Mật Thể, trong quyển '' Việt-
Nam Phật Giáo sử lược'' đã nói rất đúng: ''nhờ
tinh thần sáng suốt của thể đạo, với công nghiệp

bố giáo của các tổ sư Phật Giáo rất có công to
trên lịch sử văn hóa nước nhà''.
Ngày nay, để nhận chân đứng đắn cái vai trò
quan trọng và sứ mệnh lịch sử của Phật Giáo
nước nhà, cũng như để thêm tinh tưởng và phấn
khởi mà tu học, để thừa tiếp cái tinh thần ''Bi-
Trí-Dũng'' của đạo mà truyền lại cho các thế hệ
về sau, chúng ta, Phật tử Việt-Nam cần phải biết
rõ lịch sử Phật Giáo Việt-Nam.
B.-Chánh Đề
I.- Phật Giáo Du Nhập Vào Việt Nam
1.- Con đường du nhập.- Nước Việt-Nam ta
nằm trên bán đảo Ấn Độ Chi na, giữa hai nước
rộng lớn, hai dân tộc đông đảo nhất thế giới, hai
nền văn minh sáng lạn của châu Á là Ấn Độ và
Trung Hoa. Vì địa thế của nước Việt-Nam nằm
ở giữa con đường biển đi Ấn Độ đến Trung Hoa
, nên đã chịu ảnh hưởng nhiều của hai nền văn
minh ấy .
Riêng về Phật Giáo , thì sư du nhập vào Việt-
Nam củng do cả hai con đường: đường biển từ
phía Nam lên và đường bộ từ phía Bắc xuống.

Trong só bốn nhà truyền giáo đầu tiên đặt chân
lên Việt-Nam, thì hết ba nhà sư là người Ấn Độ,
đi đường thủy sang Trung Hoa truyền đạo và đã
ghé tại Việt-Nam là các Ngài: Ma-Ha-Kỳ-Vực,
Khương-Tăng-Hội và Chi-Cương-Lương.
Nhà truyền giáo thứ tư là người Trung Hoa,
Ngài Mâu-Bác, đã đi đường bộ từ phía Bắc
xuống. Đó là điều chứng minh rằng Phật Giáo
vào Việt-Nam do cả đường thủy và đường bộ cả
từ phía Nam lên và phía Bắc xuống. Nhưng vì
nước ta bị Trung Hoa đô hộ ngót một ngàn năm
và sau đó vẩn còn lệ thuộc vào văn hóa và chính
trị nên về sau con đường truyền giáo từ Trung
Hoa sang là con đường chính
2.- Thời đại du nhập đầu tiên. -Theo các sử
gia đáng tin cậy, thì nhà thì nhà truyền-giáo đầu
tiên đến Việt nam ( lúc bấy giờ là đất Giao-
Châu) là Ngài Mâu-Bác, người quận Thương
Ngô tức là Ngô Châu ( Trung Hoa bây giờ ).
Sau khi vua Hán Linh-Đế mất (189) nước Tàu
thường loan lạc, Ngài theo mẹ qua ở Giao Châu
và truyền bá đạo Phật.

Nhà truyền giáo thứ hai đặt chân lên đất
Giao-Châu là Ngài Khương-Tăng-Hội, Ngài gốc
Khương-Cư ( Soadiane, Ấn Độ ). Mục đích của
Ngài là sang Trung Hoa, nhưng ông thân của
Ngài sang Giao-Châu buôn bán nên Ngài cũng
theo đường Giao-Châu để sang Trung Hoa.
Trung Hoa lúc ấy về đời Tam-Quốc, Ngài đến
nước Đông-Ngô và được Ngô-Tôn-Quyền sùng
mộ, xin quy-y với Ngài ( 229-252 ). Như thế là
Ngài Khương-Tăg-Hội ghé lại Giao-Châu vào
khoảng đầu thế kỷ thứ III, sau Tây lịch.
Vào khoảng giữa thế kỷ thứ III đến cuối thế
kỷ thứ III, đất Giao-Châu lại đón tiếp hai nhà sư
Ấn Độ nữa là Ngài Ma-Ha-Kỳ-Vực và Chi-
Cương-Lương, trên bước đường sang Trung
Hoa truyền-giáo của các Ngài, vào đời nhà Tần
(265-306).
Như thế, có thể nói rằng: Đạo Phật du nhập
đầu tiên sang Việt-Nam trong khoảng cuối thế
kỷ thứ II đến thế kỷ thứ III, sau Tây lịch.
3.- Các môn phái du nhập.- Trong thời kỳ
đầu tiên du nhập Việt-Nam, đạo Phật chỉ phớt
qua trên đất nước, chưa có màu sắc riêng biệt và

dân chúng chỉ mới tiếp xúc với Đạo- Phật trong
phương tiện thờ cúng lễ bái mà thôi.
Phải đợi đến vài ba năm sau, đạo Phật mới
thâm nhập dần vào dân chúng và do ảnh huởng
của Phật Giáo Trung Hoa. Có một đều chúng ta
ngạc nhiên là, mặc dù Phật Giáo Trung Hoa
gồm mười tôn phái, mà chỉ có Thiền-Tôn là
được truyền đi sang Việt-Nam trước nhất và
mạnh mẽ nhất. Tôn này được truyền vào Việt-
Nam trước hết do Ngài Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi
(Vinitaruci) đưa sang (580). Ngài là đệ-tử được
truyền tâm-pháp của Tam-tổ Tăng-Xán, và
chính là sơ-tổ Thiền-Tôn ở Việt-Nam.
Đến đời Dường (820) lại có Ngài Vô-ngôn-
Thông ở Trung Hoa sang truyền giáo, lập thành
phái Thiền-Tôn thứ hai; kế đó là các phái Thảo-
Đường, Tào-động, Lâm-tế v.v.. lần lượt truyền
sang Việt-Nam.
Tóm lại, đạo Phật du nhập vào Việt-Nam, chỉ
có Thiền-Tôn là gây ảnh hưởng mạnh mẽ hơn
cả.

B.- Phật Giáo Dưới Thời Hậu Lý Nam Đế
(571-602) Và Bắc Thuộc Lần Thứ Ba (603-
939)
Từ khi Phật Giáo truyền vào Việt-Nam cho
đến thời Tiền Lý Nam-Đế, kể cả trên ba năm
(189-548) nhưng vẫn còn nằm trong thời kỳ
phôi-thai chưa có gì đáng gọi là thạnh hành lắm.
Đến thời Hậu Lý Nam-Đế (571-602) và Bắc
thuộc lần thứ III (603-939) Phật Giáo mới bắt
đầu bước vào thời thành đạt.
1.-Giai đoạn thứ nhất.- Sự truyền bá Thiền-
Tôn của Ngài Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi ở Trung Hoa
sang (580) đem Thiền-Tôn truyền bá vào, được
người Việt-Nam hết sức sùng mộ. Do đó, lần
đầu tiên nước Việt-Nam được biết đến
ThiềnTôn và Ngài Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi chính là
sơ-tổ phái Thiền-Tôn ở Việt-Nam. Sau Ngài Tỳ-
Ni-Đa-Lưu-Chi có Ngài Pháp-Hiển là đệ tử của
Ngài Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi nối nghiệp thầy, đem
đạo Phật truyền sâu trong dân chúng.
2.-Giai đoạn thứ hai.- Ảnh hưởng của ba
đoàn truyền giáo:

Đến đây, Phật Giáo Việt-Nam bắt đầu thịnh.
Lúc bấy giờ nước ta đang lệ thuộc nhà Tùy, vua
Cao-Tổ nhà Tùy , nghe nước ta đạo Phật đang
phát-triển mạnh, nên vua ban cho các vị danh
tăng ở nước ta năm hòm lễ vật, và sắc lịnh cho
xây tháp ở ở chùa Pháp-Vân, chùa Trung-Khánh
cùng các danh địa khác.
Sau này Tùy mất ngôi (618) nhà Đường kế
nghiệp, vua Đường-Cao-Tổ củng có ban cho
An-Nam năm viên ngọc Xá-Lỵ và sắc dựng
chùa xây tháp.
Cũng trong giai đoạn này, những nhà truyền
giáo Trung Hoa và Ấn Độ, thường mượn đường
nước ta mà qua lạ. Trong khi đi ngang Việt-
Nam các Ngài thường ghé lại ít lâu để thuyết-
pháp, do đó chung ta cũng chịu được nhiều ảnh
hưởng tốt. Trong số những doàn truyền giáo ấy,
đang kể nhất là ba đoàn sau đây:
a) -Đoàn thứ nhất:Gồm có các Ngài Minh-
Viễn pháp-sư, Huệ-Mạnh thiền-sư, và Vô-Hành
thiền-sư, đều là người Trung Hoa.
b) -Đoàn thứ hai: Gồm các Ngài Đàm-Nhuận
pháp-sư, Trí-Hoàng pháp-sư, và Tăng-Già-Bạt-

Ma (Hai Ngài đều người Trung Hoa và Ngài sau
người Tây-Trúc).
c ) -Đoàn thứ ba: Gồm sáu nhà sư Việt-Nam
là các Ngài Vân-Kỳ thiền-sư, Mộc-Xoa-Đề-Bà,
Khuy-Sung pháp-sư, Huệ-Diệm pháp-sư, Trí-
Hành thiền-sư bốn Ngài đầu người Giao-Châu,
hai Ngài sau người Ái-Châu (Thanh-Hóa, Nghệ-
An bbay giờ). Các Ngài này đếu từ Việt-Nam đi
sang cầu pháp ở Tây-Trúc và tịch, phần nhiều
rất sớm, ở Ấn Độ hay Tích-lan.
3.- Giai đoạn thứ ba.- Sự truyền bá của phái
Vô-Ngôn-Thông:
Vào năm 820, nước ta lại được một vị cao-
tăng thuộc phái Thiền-Tôn sang truyền giáo và
lập thành một phái Thiền-Tôn thứ hai là Ngài
Vô-Ngôn-Thông.
Ngài họ Trịnh, quê ở Quảng-Châu. Lúc nhỏ
Ngài đã mộ đạo, xuất gia tu học tại chùa Song-
Lâm, đất Vũ-Châu (Triết-Giang). Tính Ngài
điềm đạm, ít nói nhưng sự lý gì củng hiểu, nên
người thời ấy gọi Ngài là Vô-Ngôn-Thông.

Một hôm Ngài đang ngồi lễ Phật, gặp một vị
thiền-sư đến điểm-hóa cho Ngài và đưa Ngài di
tìm đúc Mã-Tổ mà tham học. Nhưng đến Giang-
Tây, Ngài nghe tin đức Mã-Tổ đã tịch rồi, nên
Ngài đi đến xin tòng sư với tổ Bạch-Tượng
thiên-sư.
Một hôm trong buổi giảng, có vị học tăng hỏi
Bạch-Tượng:
Thế nào là pháp-môn của phái Đại-thừa?
Tổ trả lời:
Tâm địa nhược thông, huệ nhật tự chiếu
(nghĩa là:nếu tâm địa thông rồi thì mặt trời huệ
tự nhiên chiếu sáng).
Nghe được mấy câu ấy, Ngài Vô-Ngôn-
Thông liền ngọ đạo. Ngài trở về Quảng-Châu,
trụ trì tại chùa An-Hòa. Đến năm 820, Ngài qua
Việt-Nam trú ở chùa Kiến-Sơ, làng Phù-Đổng
(Bắc Ninh ) trọn ngày ngồi xây mặt vào vách
mà thiền định. Như thế đã mấy năm mà không
ai biết; chỉ có vị sư ở chùa ấy là Cảm-Thành
thiền-sư biết Ngài là bậc Cao-tăng đắc đạo trông
phái Thiền-Tôn, nên hết lòng kính trọng và thờ

làm thầy. Ngài thị-tịch một cách rất an nhiên tự-
tại, vào năm 826 Tây lịch, sau khi truyền tâm ấn
cho Ngài Cảm-Thành thiền-sư
Ngài Cảm-Thành thiền-sư lại truyền tâm-ấn
cho Ngài Thiện-Hội và gây thành một truyền
thống cho phái Vô-Ngôn-Thông (Chúng ta sẽ
học tiếp trong các dời vua sau).
Tóm lại, trong khoảng thời gian gần bốn trăm
năm, từ đời Hậu Lý Nam-Đế (571-602) cho đến
hết thời ký Bắc thuộc lần thứ ba (603-939), sự
truyền giáo ở Việt-Nam có thể chia làm ba giai
đoạc: giai đoạn thứ nhất, do công đức của phái
Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi; giai đoạn thứ hai, do các
đoàn truyền giáo Trung Hoa vá Việt-Nam, và sự
khuyến khích ủng hộ của các đời vua Tùy và
Đường; giai đoạn thứ ba, do phái Vô-Ngôn-
Thông.
III.- Phật Giáo Dưới Thời Đinh Và Tiền Lê
(968-1009)
1.- Tình trạng tổng quát của Phật Giáo
trong hai đời Đinh, Lê:

Trong hai đời vua nầy, đạo Phật được tiến
phát rất nhiều. Có thể nói Đạo Phật trở thành
độc tôn. Tất cả văn hóa, chính trị trong nước,
một phần lớn đều thuộc về tăng-sĩ, cho nên Đạo
Phật được phổ biến dễ dàng trong quần chúng.
Mặc dù Nho-giáo và Lão giáo đã truyền vào từ
lâu, nhưng không làm sao có uy thế được như
Phật Giáo. Trong triều chính thì Ngài Ngô-
Châu-Lưu làm đến chức Khuông-Việt thái-sư;
trong giới tăng-sĩ thì Ngài Trương Ma-Ni làm
Tăng-lục đạo sĩ và pháp-sư Đặng Huyền Quang
làm Sùng-Chân uy-nghi.
Sau khi nhà Đinh mất ngôi, Lê-Đại-Hành lên
kế vị, chóng lại quân nhà Tống (980) và được
thăng lợi. Trong giai đoạn này, các vị tăng-sĩ lại
được biệt đãi hơn; vua Lê-Đại-Hành thường
triệu thỉnh các vị Tăng-thống vào triều để bàn
hỏi việc nước và khuyến khích việc truyền bá
Phật-pháp.
Đều đáng chú ý trong giai đoạn này là, sau
khi đã hòa với nhà Tống, vua Đại-Hành sai sứ
sang triều cống nhà Tống và xin thỉnh bộ "Cữu
kinh" và "Đại tạng kinh" đem về truyền bá. Đây

là lần đầu tiên nước tăng-sĩ công khai sang thỉnh
kinh ở Trung Hoa về.
Một điều đáng ghi nhớ nữa là trong giai đoạn
này, trong giới tăng-sĩ có hai vị cao-tăng xuất
chúng đã làm vẽ vang cho nước nhà một thời.
Đó là Ngài Khuông-Việt thái-sư và Ngài Đổ-
Thuận thiền-sư.
2.-Khuôn việt thái-sư:- Ngài họ Ngô pháp
hiệu là Chân-Lưu, quê ở làng Cát-Lỵ, trụ trì
chùa Phật-Đà. Thuở nhỏ Ngài theo học Nho, lớn
lên thọ giới ở Vân-phong thiền-sư ở chùa Khai-
Quốc. Từ đó Ngài chuyên đọc kinh điển nhà
Phật, hiểu được mọi lẽ cốt yếu của Thiền-Tôn,
tiếng tăm lừng lẫy trong nước. Năm Ngài 40
tuổi, vua Đinh- tiên- hoàng vời vào hỏi đạo,
Ngài ứng đối tinh tường, vua rất mến phục và
phong làm Tăng-Thống. Năm sau vua lại phong
Ngài làm Khuông-Việt thái-sư (Khuông Việt là
người có công giúp đở sửa sang người Việt).
Đến đời vua Lê-Đại-Hành, Ngài càng được
kính trọng hơn nữa. Bao nhiêu việc quan, việc
nước, vua thường triệu Ngài đến hỏi. Ngài ở
triều được ít lâu rồi lấy cớ già yếu xin cáo vê,

dựng một ngôi chùa ở núi Du-hý. Ơí đó, Ngài
mở trường dạy hạc, học trò đến rất đông.
Ngày rằm tháng hai, niên hiệu Thuận-Thiên
thứ hai đời nhà Lý, Ngài gọi Đa-Bảo thiền-sư là
đệ tử thân tín của Ngài đến, truyền tâm pháp
qua bài kệ sau đây, rồi chắp tay an-nhiên thị-
tịch.
Nguyên văn
Mộc       trung     nguyên       hữu     hoa,
Nguyên        hỏa     phục       hoàn     sinh,
Nhược         vị       một        vô       hỏa,
Toản toại hà do sinh?
Dịch nghĩa:
Trong         cây       vốn       có     lữa,
Tia        lữa         mới       sáng      lòa,
Nếu      bảo       cây     không     có   lữa,
Cọ sát sao lại ra?
Ngài thọ được 81 tuổi, và là người thứ tư
được truyền tâm pháp của phái Vô-Ngôn-
Thông.
3.-Đỗ-Thuận Thiền-sư:

Ngài dòng họ Đỗ, không rõ nguyên quán ở
đâu, xuất-gia từ thuở nhỏ, thọ-giới với Long-
Thọ Phù-Trì thiền-sư. Khi nhà Tiên Lê mới
thành nghiệp, Ngài thường được vời vào triều
để bàn luận chính trị và ngoại-giao. Vua Đại-
Hành thường gọi là Đỗ pháp-sư, chứ không dám
gọi chính tên. Ngài làm thơ rất hay, và thường
được cử ra để đối đáp với các sứ-giả Trung Hoa.
Niên hiệu Hưng-Thống thư hai nhà Tiền-Lê,
Ngài thị-tịch, thọ được 76 tuổi. Ngài có làm
quyển "Bồ Tát hiệu sám-hối văn", nay truyền
lại. Ngài là đời pháp truyền-thống thứ mười của
phái Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi.
4.- Nhận xét chung về Phật Giáo trong giai
đoạn này:
Phật Giáo đời Đinh-Tiên-Hoàng và Tiền-Lê,
sở dĩ được ưu đãi và giữ địa vị độc-tôn, vì
những lý do sau đây: các vị tăng-sĩ phần nhiều
là nhưng xvị bác học thâm Nho. Chữ Nho mặc
dù trước đó đã được đem dạy ở đất Việt, nhưng
vì chưa có khoa thi cử, nên ít người theo học.
Chỉ có các vị thiền-sư, vì cần nghiên cứu Phật
Giáo qua kinh điển bằng chữ Hán, nên phỉ học

nho nhiều. Những vị sư lúc bấy giờ, vừa túc
Nho, vừa hiểu đạo lý mà vừa có đức hạnh, thì lẽ
dĩ nhiên trong triều được vua trọng vọng, ngoài
dân chúng được kính nể. Đạo Phật được thạnh
hành trong giai đọan này cũng không có gì đáng
ngạc nhiên.
IV.- Phật Giáo Dưới Thời Nhà Lý (1010-
1225).
1.- Dưới đời Lý-Thái-Tổ:
a.-Vua Lý-Thái-Tổ và tình hình Phật Giáo
dưới đời nầy (1010-1028).
Vua Lý- Thái Tổ tên húy là Lý-Công-Uẩn
,con nuôi của sư Lý -Khánh- Vân ở chùa cổ
pháp, thọ giáo với Ngài Vạn Hạnh- Thiền- Sư
.Sau khi vua Lê Ngọa-Triều mất, Ngài mới lên
ngôi kế vị,lây hiệu Thuận -Thiên đóng đô ở
Thăng Long(Hà Nội). Lý-Thái -Tổ là một Phật
tư thuần thành, nên sau khi lên ngôi, Ngài hết
sức chú trọng đến sự truyền -bá Phật Giáo.Ngài
đã dưng rất nhiều ngôi chùavà độ rất nhiều tăng
chúng .Đáng chú ý hơn cả là năm 1019, Ngài sai
sứ thần sang Trung Hoathỉnh kinh đem về để tại
kinh viện Đại-Hưng.

Triều đại này có thể nói là triều đại mà Phật
Giáo được thịnh đạt nhất. Các vị thiền sư lúc
bấy giờ như Ngài Vạn-Hạnh, Đa-Bảo, Sùng-
Phạm thiền- sư đều là những bậc danh tăng mà
nhà vua rầt tín trọng. Cho nên sự truyền giáo
của các Ngài rất dễ dàng có hiệu quả.Những vị
danh tăng này đều ở hai pháiTỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi
và Vô- Ngôn-Thông cả.
b)Vạn- Hạnh Thiền-Sư:
Ngài họ nguyễn, không rõ tên húy là gì, người
làng Cổ-Pháp. Gia -đình Ngài đời đời thờ Phật,
Ngài thông minh xuất chúng từ thuở nhỏ, học
hết tam giáo và tinh thông về giáo lý nhà Phật.
Năm 20 tuổi Ngài xuất- gia, theo học với Ngài
Thiền-Ông đạo giả, tức là vị thư hai được truyền
tâm phap của phái Tỳ -Ni- Đa-Lưu -Chi . Ngài
chuyên tập phap "Tỏng-trì -tam-ma -địa". Người
đời thường xem câu nói của Ngài như những
câu sấm. Trong thời vua Đại-Hành còn sống,
Ngài được vời vào triều hỏi việc quan.
Năm Thuận-Thiên thứ IX (1018) Ngài không
đau ốm gì mà tịch. Thi hài Ngài được triều đình

và các đệ tử của Ngài hỏa táng và thờ ở trong
tháp. Trước khi tịch Ngài có làm bài kệ như sau:
Nguyên văn:
Thân như điện ảnh hữu tòan vô.
Vạn một xuân vinh thu tựu khô.
Nhậm vận thịnh suy vô bổ úy.
Thịnh suy nhưlộ thảo đầu phô.
Dịch nghĩa: Thân như bông chớp chiều tà.
Cỏ xuân tươi tốt, thu qua rụng rời.
Sá     chi     suy     thịnh      việc đời.
Thịnh suy như hạt sương rơi đầu cành.
2.- Dưới đời Lý Thái Tôn (1028-1054):
a.-Tình hình Phật Giáo dưới đời vua này:
Lý Thái Tôn nối ngôi Thái Tổ, lấy niên hiệu
Thiên Thành. Ngài cũng là người rất sùng mộ
đạo Phật. Sau khi đánh dẹp giặc chiêm ở đất
Hòang Châu (nghệ An) về, Thái Tôn sắc lập 95
ngôi chùa cử lễ khánh thành, hạ chiếu miễn thuế
cho dân trong nước một năm. Đến năm 1034,
Thái Tôn đổi niên hiệu là Thông Thụy, lúc bấy
giờ nước Việt-Nam được nhà Tống ban Đại

tạng kinh và tự sai sứ thỉnh qua nước ta. Hành
động ấy gây một ảnh hưởng khả quan cho Phật
Giáo nước nhà, và một vinh dự cho triều đình
nhà Lý lúc bấy giờ.
Từ lúc nhận lãnh Đại tạng kinh của nhà Tống,
vua Thái Tôn thường đến nghe kinh và hỏi đạo
với Ngài Thiền Lão thiền sư và tự xưng là đệ tử.
Về sau vua được Ngài Thiền Lão truyền tâm
pháp là người thứ bảy trong đời truyền thống
của phái Vô Ngôn Thông.
Dưới đời này có nhiều vị cao tăng rất có công
trong sự truyền bá chính pháp, như ngài Huệ
Linh thiền sư, Định Lương trưởng lão, Thiền
Lão thiền sư v.v.. .
b.-Huệ Linh thiền sư:
Ngài họ Lâm, tên tục là khu, quê ở Đông phù
liệt , nguyên là con cháu Lâm Phú ở Trà Sơn
(Hà Đông bây giờ). Ngài có tướng mạo hôi ngô,
ăn nói lưu loát, từ nhỏ đã nổi tiếng văn hay chữ
tốt. Những khi họ nho còn thừa thời giờ, ngài lại
nghiên cứu kinh Phật. Gần 70 tuổi Ngài theo
học đạo với Ngài Đinh Huệ thiền-sư . từ đó sự
tu học của Ngài càng ngày càng tiến. Khi được

sư phụ truyền tâm pháp cho, Ngài mới đi hành
hóa khắp chốn tùng lâm, rồi đến núi Bồ đề. Mỗi
lần Ngài ngồi nhầp định ít nhất cũng năm bảy
ngày. Người đời bấy giờ thường gọi Ngài là ông
"Phật sống". Nhà vua cho người đi thỉnh Ngài
nhiều phen, Ngài mới chịu về triều. Sau khi đàm
đạo vua rất kính phục và phong Ngài làm chức
Nội cung phụ tăng và truyền sắc ở chùa Vạn
Tuệ gần thành Thăng Long. Một hôm trong đại
nội có thuết việc chay đãi các tăng sĩ, vua hỏi:
- Đối với tâm nguyện của Phật, các học giả
thường cãi nhau. Trẫm muốn các bậc thượng
đức ở đây, bày tỏ chỗ sỡ đắc, để Trẫm được biết
sự học vấn của các Ngài như thế nào?
Huệ Linh Thiền sư liền ứng khẩu bài kệ sau
đây:
Nguyên văn:
Pháp        bổn     như        vô       Pháp
Phi       hữu      diệc        phi       không
Nhược         nhơn     tri       thử       pháp
Chúng        sinh    giữ        Phật      đồng
Tịch      tịch     Lăng        Già       nguyệt
Không        không      độ        hải      châu

Tri    không      không          giác      hữu
Tam muội nhậm thông châu.
Dịch nghĩa:
Pháp     vốn     như         không      pháp
Chẳng     có     cũng         chẳng      không
Nếu      hiểu      được          pháp        ấy
Chúng      sinh     Phật         vẫn      đồng
Trăng     Lăng      Già        phẳng       lặng
Thuyền     Bát     Nhã         chơn      không
Biết     không        rồi         biết        có
Tam muội mặc dung thông.
Nghe bài kệ , vua rất lấy làm mến phục. Thời
ấy các vị vương công trong triều và sĩ thứ nhiều
người đến hỏi đạo lý và đều tôn Ngài là thầy.
Sang đời thánh Tôn, Ngài được phong làm Tạ
Nhai Tăng đô thống đến năm Gia Khánh thứ
năm (1063) Ngài tịch. Ngài có soạn mấy cuốn:
"pháp sự trai nghi, đạo tràng khánh tân văn"
nhưng đều thất truyền.
c.-Thiền-lảo thiền-sư:
Ngài trụ trì tại chùa Trùng-Minh huyện Tiên-
du, đệ-tử của Đa Báo thiền-sư. Sau khi học đã

đắc đạo, Ngài về ngôi chùa vùng Từ-Sơn, danh
tiếng lừng lẩy, học trò đông đến nghìn người.
Chổ ở của Ngài thành Đại-Tồng-Lâm.
Trong khoảng niên hiệu Thông-Thụy (1034-
1038) vua Lý-Thái-Tôn nhơn một hôm đến
thăm và hỏi Ngài:
Hòa Thượng tới ở chùa này bao lâu?
Vị thiền-sư đọc hai câu rằng:
Nguyên văn:
Đản      tri     kim        nhật        nguyệt
Thùy thức cựu xuân thu
Dịch nghĩa:
Sống    ngày      nay     biết   ngày      nay
Còn xuân thu trước, ai hay làm gì?
Vua lại hỏi: Ngày thường Hòa-Thượng
thường làm việc gì?
Ngài lại đọc:
Nguyên văn:
Túy trúc huỳnh hoa phi ngoại              cảnh
Bạch vân Minh nguyệt lộ toàn chân

Dịch nghĩa:
Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh               khác
Trăng trong, mây bạc hiện toàn chân.
Sau khi về cung, vua định sai sứ rước Ngài
vào triều để thỉnh làm cố vấn. Sứ giả đến nơi thì
Ngài đã tịch rồi.
3.-Dưới đời Lý-Thánh-Tôn (1054-1075)
a).- Tình hình Phật Giáotrong đời này:
Thánh-Tôn lên ngôi, đổi quốc hiệu là Đại
Việt và lấy niên hiệu là Long-Thụy-Thái-Bình.
Ngài là một ông vua rất sùng mộ Đạo Phật.
Năm Long-Thụy thứ năm (1059), Ngài xuống
sắc lịnh dựng chùa xây tháp và đúc quả chuông
trọng lượng 12.000 cân đồng, tại làng Bảo
Thiên thuộc tỉnh Hà Nội. Quả chuông ấy hiện
nay vẫn còn.
Trong thời đại này, phái Thảo Đường xuất
hiện ở Việt-Nam, do Ngài Thảo-Đường, đệ tử
Ngài Tuyết-Đậu Minh-Giáp bên Tầu truyền
sang. Vua Lý-Thánh-Tôn thọ giáo với Ngài, sau
được truyền trong pháp làm đệ tử đầu tiên của

Ngài Thảo-Đường. Phái Thảo-Đường tức là
phái Thiền-Tôn là phái thứ ba ở nước ta vậy.
Lý-Thánh-Tôn là một tăng-sĩ được quyền
truyền tâm pháp thì chắc chắn Đạo Phật lúc bấy
giờ rất được phát đạt và có ảnh hưởng lớn lao
trong dân chúng lắm.
b.-Phái Thảo-Đường:
Năm 1069 vua Lý-Thánh-Tôn đi đánh chiên
thành, bắt được vua Chiêm-Thành là Chế-Củ và
nhiều dân, quân về làm tù binh. Những tù binh
này, vua ban cho các quan trong triều làm hầu
hạ. Trong số các quan trong triều, có một vị
Tăng-Lục. Một hôm, vị Tăng ấy đi vắng, về
bổng thấy "Ngữ lục" của mình bị một tù nhân
sửa chữa lại cả. Vị Tăng Lục thất kinh, đem về
tâu với vua. Vua cho đòi tên tù nhân ấy hỏi, thì
y ứng đối rất thông suốt, luận về kinh Phật rất
sáng đáng. Hỏi ra mới biết đó là một vị Thiền-
sư người Trung Hoa, theo thầy qua Chiêm-
Thành, rồi bị bắt làm tù binh. Vị Thiền-sư ấy
tức là Ngài Thảo-Đường.
3.- Dưới đời Lý-Nhân-Tôn (1072-1127).

a)- Tình hình Phật Giáo trong thời kỳ này:
Lý-Nhân-Tôn, mặc dù khi lên ngôi Lý-Nhân-
Tôn tuổi còn nhỏ mà rất thông minh, anh dủng.
Ngài rất hâm mộ Phật Giáo, cho nên ngoài công
việc triều chánh ra, Ngài còn để tâm lo truyền
bá Phật-pháp. Ngài có đặt một vị quan cao cấp
trong nom hết thảy các chùa trong nước. Ngài
lại phong cho Khô Đầu thiền-sư làm quốc sư để
cố vấn việc quốc chính, nhưng Ngài Khuong-
Việt, dưới đời Đinh và Tiền-Lê.
Song song với công việc chấn hưng Phật-
pháp của vua, bà Hoàng-Hậu cũng là một tính
nữ đắc lực, đã xuất của riêng ra lập hơn trăm
ngôi chùa trong nước.
Trong đời nầy, lại có nhiều bậc thiền-sư lỗii
lạc, trước thuật những sách vỡ làm vẽ vang cho
lịch sử Phật Giáo nước nhà như Ngài Viên-
Chiếu Thiền-sư, Ngộ-Ấn thiền-sư ...
b.- Viên-Chiếu Thiền-sư:
Ngài họ Mai, tên húy là trực, quê ở huyện
Long-Đàm, con anh bà Linh-Cảm Thái Hậu (Vợ
vua Thái-Tôn). Ngài thông minh từ thủa nhỏ.

Mặc dù con nhà quyền quý, Ngài từ giã gia
đình, vào chùa Tiêu-Sơn, xin làm đệ tử Ngài
Định-Hương Thiền-sư, nghiên cứu thiền học.
Ngài rất am hiểu pháp "Tam quán " trong kinh
Viên-Giác, tu đến đắc đạo và được sư phụ
truyền tâm ân.
Sau Ngài về Thăng Long, dựng một ngôi
chùa ở mé tả kinh thành và trụ trì tại đó. Người
bbốn phương nghe tiếng xin theo học rất đông.
Ngài có soạn quyển:"Dược sư thập nhị văn",
trong ấy bàn giãi về 12 điều đại nguyện trong
kinh dược sư. Vua Lý-Nhân-Tôn có đưa bản
sách ấy cho các sứ thần sang Tầu dâng vua
Triết-Tôn nhà Tống. Vua Tống giao sách ấy cho
các vị thượng tọa ở chùa Tướng Quốc xem và
có chổ nào đáng sữa thì sữa lại. Các đại sư Tầu
xem rồi vá tâu với vua Tống rằng: "Đây là đấng
hóa thân đại sĩ ra đời ở phương Nam, giảng giãi
kinh nghĩa rất tinh vi, bọn phàm tăng chúng tôi
đâu dám thêm bớt một chữ nào nữa !".
Vua Tống săc cho sao lại một bản, còn bản
chính thì trả lại cho vua tăng-sĩ với nhiều khen

tặng. Ngài Viên-Chiếu tịch năm Quãng-Hựu thứ
sáu (1090) thọ 92 tuổi.
Sau đây là bài thơ của Ngài còn truyền lại:
Nguyên văn:
Giốc hưởng tùy phong xuyên trúc đáo
Sơn nham đáo nguyệt quá tường lai
Vũ    trích   nham     hoa    thần nữ lệ
Phong xao đính trúc Bá nha cầm.
Dịch nghĩa:
Theo gió tiếng còi luồng bại trúc
Kèm trăng trái núi quá đầu tường
Hoa    núi     mưa    xa    thần nữ khóc
Tre xanh gió thổi Bá-Nha đàn.
5.- Dưới đời Lý-Thần-Tôn (1128-1138).
Lý-Nhân-Tôn không có con, lập con của
hoàng đệ là Súng-Hiền-Hầu lên làm Thái Tử,
sau lên ngôi tức là Thần-Tôn. Năm Thiên
Chương Bảo Tự thứ tư (1136) vua mắc bệnh
nặng, nhờ có Minh-Không Thiền-sư chữa khỏi,
nên vua phong cho thiền-sư làm quốc sư và sắc
lập chùa Linh-Cảm.

Trong đời này củng có nhiều vị danh tăng như
Minh-Không-Huyền Sư, Thông-Biện Thiền-sư,
Bảo-Gíam Thiền-sư và đặc biệt có một sư ni,
con gái một vị hoàng thân, tức là bà Diệu-Nhân.
Vị sư ni này thọ giới với Chân-Không Thiền-sư,
và là vị ni đầu tiên trong phái Tỳ-Ni-Đa-Lưu-
Chi. Ngoài ra, trong thời này cũng có nhiều vị
cao tăng trong phái Vô-Ngôn-Thông, Thảo-
Đường mở đạo tràng dạy đệ tử hoặc đi hành
hóa, dùng pháp thuật cứu giúp kẽ bệnh tật rất
nhiều.
6.- Dưới đời các vị vua cuối đời nhà Lý:
Lý-Anh-Tôn (1138-1175), Lý-Cao-Tôn (1176-
1210), Lý-Huệ-Tôn (1211-1225).
a).- Lý-Anh-Tôn và thời đại này:
Thần Tôn mất, thái tử Thiên-Tộ lên làm vua
lấy đế hiệu là Anh-Tôn. Anh-Tôn là đệ tử của
Thiền-sư (phái Thảo-Đường) và được truyền
tâm pháp, tức là vị đệ tử thứ tư nối truyền thống
của phái Thảo-Đường.
Những vị Thiền-sư có tiếng trong đời này là:
Trí-Thuyền,Am-Trí, Bảo-Giám, Viên-Thông
Thiền-sư. Ngài Viên-Thông Thiền-sư được

phong làm quốc sư vào năm 1143, tịch năm
1151, thọ 72 tuổi. Ngài có trước tác những bộ
sách hiện còn lưu lại:
- Chư Phật tích dư sự (30 chương).
- Hồng chung văn bi ký Tăng già tạp lục (50
chương).
- 1000 bài thơ
b.-Lý Cao Tôn và thời đại này:
Anh-Tôn mất, Thái tử Long-Cán nối ngôi,
hiệu là Cao-Tôn. Cao-Tôn lên ngôi mới ba tuổi,
công việc trong triều giao trong tay quan phụ
chánh Hồ-Hiến-Hành. Cao-Tôn lớn lên thụ giáo
với Ngài Trương-Tam-Tạng Thiền-sư trong
phái Thảo-Đường.
Trong đời này, tuy vua chúa, các bà cung phi
và triều đình (như thái úy Tô-Hiến-Thành, thái
bảo Ngô-Hòa-Nghĩa) đều sụng mộ Đạo Phật,
nhưng sự phát-triển không có gì đặc sắc đáng
kể. Vận nước đang xuống, và Phật Giáo củng
xuôi theo đà.

c) Lý-Huệ-Tôn với thời đại này:- Thái tử Sam
nối ngôi Cao-Tôn, tức là Huệ-Tôn. Nhà Lý đến
giai đoạn này, đã suy lắm. Trong triều thì nổi
loạn, vua không có thực quyền, ngoài dân gian
cũng không được yên ổn. Do đó, Phật Giáo
cũng bị ảnh hưởng theo.
Năm 1224, Huệ-Tôn chán ngán cái đời làm
vua, truyền ngôi cho con gái mới 7 tuổi là công
chúa Phật-Kim, tức Lý-Chiêu-Hòa, rồi xuất gia
ở chùa Chân-giáo, tự xưng là Huệ-Quang Đại-
Sư.
Lý-Chiêu-Hoàng truyền ngôi cho chồng là
Trần-Cảnh. Nhà Lý chấm dứt từ đấy !.
7.- Nhận xét chung về Phật Giáo đời nhà
Lý.
Nếu ở Trung Hoa, đời Đường là đời Phật
Giáo thịnh hành nhất, thì ở Việt-Nam đời Lý là
đời Phật Giáo được thịnh hành nhất.
Trong hơn hai trăm năm, Đạo Phật giữ địa vị
độc tôn về mọi phương diện: Đạo đức, văn học,
chánh trị, ngoại giao. Tám đời vua nhà Lý đều
sùng một Đạo Phật và có nhiều vị đã xuất gia

đắc đạo. Các vị Tăng trong đời vua ấy là những
cao Tăng, Đại đức, thông thái và giữ nhiều địa
vị quan trọng trong triều đình. Không những
thế, các Ngài còn là những là thi sĩ lỗi lạc,
những nhà ngoại giao tài tình và những nhà mô
phạm uyên bác. Các Ngài đã tận tụy đem cái sơ
học, sở đắc của mình nhập thế cứu đời, gây uy
tín rất lớn cho Đạo Phật. Chính các Ngài đã gián
tiếp cải chính một cách hùng hồn bằng những
hành động của mình rằng: Đạo Phật không phải
là yêm thế, nhu nhược mà chính là tích cực,
dỗng mểnh cứu đời và đã góp công rất lớn trong
công cuộc dựng nước và an dân. Đọc lịch sử
Phật Giáo nước nhà đến đọan này, chúng tăng-sĩ
thật vô cùng phấn khởi và càng thêm tin tưởng
vào sứ mệnh cứu đời của Phật Giáo.
---*^*---

Bài Thứ 4 Lịch     Sử     Phật      Giáo      Việt     Nam

(Từ Nhà Trần Đến Các Vị Vua Đầu Nhà
Nguyễn)
V.- Phật Giáo Dưới Thời Nhà Trần (1225-
1400).
1.-Tình hình chung của Phật Giáo dưới đời
nhà Trần:
Nhà Trần nối nghiệp nhà Lý, thừa hưởng về
mọi phương-diện , một di sản quý báu mà nhà
Lý đã xây dựng trên hai thế kỷ. Riêng về Phật
Giáo, mặc dù về cuối đời nhà Lý, triều đình gặp
nhiều vụ nội biến và trong phái thiền môn, ít có
được những vị cao-Tăng đại-đức như ở đầu đời
Lý; nhưng trong dân chúng, Đạo Phật đã thấm
nhuần sâu xa, đâu đâu củng có chùa, có tượng
Phật để tín đồ sùng bái. Bước sang đầu đời nhà
Trần, có nhiều lý do khiến chúng ta tin-tưởng
rằng Đạo Phật sẽ được phát-triển mạnh thêm,
nhất là các vị vua đầu nhà Trần là những vị vua
thông hiểu và sùng mộ Phật Giáo còn hơn cả
những vị vua đầu nhà Lý. Thế mà Đạo Phật

trong đời nhà Trần, chỉ thịnh phát trong khoảng
50 năm đầu, rồi dừng lại và thoái bộ mãi. Vì hai
lý do làm cho Đạo Phật không thể tiến phát
được là ở bên ngoài, sự cạnh tranh ráo riết, có
nhiều khi là cả một sự đàn áp của Khổng-Giáo;
và ở bên trong, giáo lý Đạo Phật dần dần bị xen
lẫn mê tín, dị đoan của những tà giáo, ngoại đạo
mà các vua chúa trong đời nhà Trần rất sùng
mộ. Vì những sự mê-tín, dị-đoan này, Đạo Phật
trước con mắt những nhà thức giả, nhất là phía
Khổng-Giáo, trở thành một cái đạo vô bổ, nguy
hiểm cho đời sống quốc gia. Các nhà nho đua
nhau công kích Phật Giáo. Triều đình mỡ những
kỳ khảo hạng tăng-sĩ về những giáo-lý thông
thường. Những vị sư nào thi hỏng thì phải hoàn
tục. Những người thi đổ thì được bổ làm chức
Triều-cung (coi việc các cung), Triều-quan (coi
việc các đền), Triều-tự (coi việc các chùa). Thật
là một hiện tượng suy đồi rõ rệt: các tăng-sĩ phải
đi thi để giữ chức coi việc cúng bái ở các cung
vua và các đền miếu. Mỉa mai cay độc hơn nữa,
là trong đời vua Phế-Đế (1381) tăng-chúng của
đạo từ bi lại bị triệu tập làm thành một đạo binh
dưới sự thống lĩnh của một vị Thiền-sư để đi
đánh giặc Chiêm-Thành.

2.- Các vị vua nhà Trần có công với sự truyền
bá Phật-Pháp :
Như đoạn trên đã nói, trong đầu đời nhà Trần,
có nhiều vị vua rất sùng mộ Phật-Pháp và đã có
công lớn đối với việc truyền bá Đạo Phật trong
nước.
a). Vua Trần-Thái-Tôn (1225-1258):
Trần-Thái-Tôn tên húy là Trần-Cảnh, chồng
bà Lý-Chiêu-Hoàng. Sau khi được vợ nhường
ngôi, Trần-Thái-Tôn trở thành vị vua khai
nguyên đời Trần. Ngài là một vị quốc vương
hiếu đạo rất sâu xa. Khi mới lên ngôi, Ngài đã
lo việc truyền bá Đạo Phật bằng cách lập chùa,
đúc chuông và hộ trì Phật, Pháp,Tăng. Ngài lại
còn soạn được hai tập sách rất có giá trị và gây
ảnh hưởng quý báu cho việc truyền bá Phật-
Pháp thời bấy giờ, là quyễn: "Thiền-tôn chỉ
Nam" và quyễn "Khóa hư". Tập Thiền-tôn chí
Nam nói rỏ về đạo lý tu thiền; còn tập Khóa-hư
giãi rỏ hành-tướng của cái khổ: sanh, lão, bệnh,
tử. Hai tập ấy, ngày nay vẩn còn lưu truyền.
b). Vua Trần-Nhân-Tôn (1278-1293):

Trần-Nhân-Tôn là vị vua thứ ba đời Trần. Sau
khi đã đánh bại quân Mông-Cổ một cách oai
hùng, Ngài truyền ngôi lại cho con và vào tu ở
núi Yên-Tử. Ngài thương đi khắp đó đay để bài
trừ những hàinh thức mê-tín dị-đoan trong dân
gian, thiết lập tu-viện, thuyết pháp-độ-sanh, mỡ
rọng những trạm phát thuốc để cứu giúp người
tật bệnh. Sau Ngài truyền pháp lại cho Tôn-Giả
Pháp-Hoa và tịch ở am Ngọc-Vân trong lúc
đang đi du hóa. Ngài chính là sư-tổ phái Trúc-
Lâm.
c). Trần-Anh-Tôn (1293-1314):
Trần-Anh-Tôn là vị vua thứ tư của nhà Trần,
kế vị vua Trần-Nhân-Tôn. Ngài là đệ tử của
Pháp-Loa tôn-sư, nên rất tinh thông về Phật-
pháp. Noi gương phụ vương là vua Trần-Nhân-
Tôn, Ngài đã hăng hái truyền bá Phật Giáo
trong nước.
Sau khi thỉnh được đại ttạng kinh ở Trung
Hoa về, Ngài sắc in nhiều bản và phát cho
HoàngTrần-Nhân-Tôn, Ngài lại còn tuyền thiết
những đàn tràng lớn để hành lể và phát chẩn cho
dân nghèo.

Tuy vậy, đến đời Anh-Tôn, Đạo Phật không
còn giữ đơực cái swcs-thái rực-rỡ như đầu đời
Trần nữa. Sau đời vua này, các vị vua kế vị tuy
vẫn là những Phật tử, nhưng không còn được
lòng tin sáng suốt và thuần túy nữa. Ngoại đạo,
tà-giáo từ Trung Hoa truyền sang đã xen lấn
trong niềm tin của họ.
3.- Phái Trúc-Lâm Yên-Tử và các vị tổ trong
phái ấy: Trong đời Trần, các vị danh tăng không
được đông đảo như ở đời Lý. Tuy thế, trong đời
nay Phật Giáo Việt-Nam củng đã phát-triển
được một tôn phái mới là Trúc-Lâm, phát tích từ
nước Yên-Tử, và các vị tổ trong phái này cũng
là những bậc cao Tăng mà đời sau không thể
nhớ được, mỗi khi nói đến Đạo Phật về đời
Trần. Sau đây chúng tăng-sĩ hãy tìm biết qua
tiểu-sử và nghiệp-sự của các vị ấy:
a). Tuệ-trung Thượng-Sĩ:
Ngài húy là Trần-Quốc-Toản, con trai của
Hưng-ĐạoVương Trần-Quốc-Tuấn khi giặc
Nguyên (Mông-Cổ) hai lần sang đánh chiếm
nước ta, Ngài theo Hưng-Đạo-Vương đi chống
giặc, lập được nhiều chiến-công và được phong

đến chức Tiết-Độ-Sứ. Ngài có lòng mộ đạo từ
nhỏ, nhưng vì gặp lúc quốc biến, Ngài phải ra
tay phò vua, giúp nước. Khi giặc yên, Ngài xin
từ chức lui về Phong-Ấp là Vạn-niên-hương,
chuyên tâm học đạo với Tiêu-Giáo thiền-sư, là
một đệ tử cuối cùng của phái Vô-Ngôn-Thông.
Khi ngộ đạo, Ngài thường lập đàn giảng đạo,
các môn đồ thiện-tín đến dự thính rất đông.
Vua Thánh-Tôn rất kính trọng Ngài, tứ hiệu
Ngài là "Tuệ-Trung Thượng-sĩ" và ký thác vua
Trần-Nhân-Tôn cho Ngài. Ngài hết lòng dạy
bảo Thánh-tôn về phần đạo lý và sau này Nhân-
Tôn lập ra phái Trúc-Lâm và trỡ thành đệ nhất
tổ của phái này, củng là nhờ ảnh hưởng tinh
thần của Tuệ-Trung Thượng-sĩ.
Khi gần hóa, Ngài khiến người nhà kê ghế
giữa can nhà trống, ngồi tựa vào ghế mà tịch.
Các nàng hầu khóc lên, Ngài liền mở mắt ra quở
rằng:
Sanh tử lẽ thường, có gì đáng thương xót mà
làm nhiểu tâm hồn tăng-sĩ thế?

Các nàng hầu im bặt; Ngài lại nhắm mắt mà
tịch. Ngài thọ 62 tuổi.
b). Trần-Nhân-tôn, đệ nhất tổ của phái Trúc-
Lâm Yên-Tử (đã nói ở đoạn trên rồi).
c). Pháp-loan tôn-sư, vị tổ thứ hai của phái
Trúc-Lâm:
Ngài họ Đồng, người hàng Cửu-la, Phủ nam
sách (nay thuộc tỉnh Hải Dương), Ngài thiên tư
đỉnh ngộ, năm 21 tuổi gặp Ngài Điều-Ngự (tức
là vua Nhân-Tôn) khen có pháp nhãn, và được
thâu làm đệ tử. Ngài ngộ đạo rất sớm. Năm 25
tuổi Ngài phụng mệnh làm lễ khai giảng ở chùa
Siêu-Loại, có vua và đình-thần đến dự. Sau buổi
khai-giảng ấy, Ngài Điều-Ngự phong cho Ngài
làm chủ sơn môn Yên-Tử và đem kinh điển hơn
hai trăm bộ giao phó cho Ngài.
Ngài phụng chiếu, định chức các tăng-đồ và
quản-lãnh tăng-chúng. Tăng-đồ có Tăng-tịch, sổ
sách rõ ràng là bắt đầu từ đó. Trong một đời,
Ngài đúc được 1300 tượng Phật, dựng hai đài
giảng đạo, năm ngôi tháp, hai trăm sở tăng
đường, độ cho hơn 15.000 tang ni, trong số ấy
có 3.000 người được đắc pháp. Ngoài ra, Ngài

còn soạn hai tập "Đọan sách lục " và "Tham
thiền yếu chi", nay còn lưu truyền. Công nghiệp
lớn lao như thế, nhưng tiếc thay đời Ngài lại rất
ngắn ngủi, hưởng thọ 47 năm.
d). Huyền-Quang Tôn -Sư, vị tổ thứ ba của
phái Trúc-Lâm.
Ngài họ Lý, người làng Vạn-Tài (thuộc tỉnh
Bắc-Giang bây giờ), cha là Tuệ-Tổ, có công
đánh Chiêm-Thành, nhưng không chịu ra làm
quan. Ngài hình dung kỳ-dị, nhưng bẩm tánh
thông minh, đổ trạng nguyên vào lúc 20 tuổi.
Trước khi thi đỗ, mệ Ngài đi hỏi vợ cho Ngài,
nhưng đến đâu củng bị từ chối, vì hình dung kỳ-
dị của Ngài, và sự nghèo hèn của gia đình Ngài.
Nhưng khi Ngài thi đỗ, các nhà phú quý tranh
nhau gọi gả con gái, và vua cũng đòi gả công
chúa cho, nhưng Ngài đều từ chối. Do đó, người
đời có câu ca dao:
"Khó khăn thì chẳng ai nhìn,
đến khi đổ Trạng, tám nghìn quân duyên" .
Vì thấy nhân tình thế thái như thế, nên mặc
dù làm quan lớnvà được đi sứ sang Trung Hoa,

Ngài vẫn không lấy thế làm mãn nguyện. Một
hôm nhân đi theo vua Anh-Tôn nghe Pháp-Loa
Tôn-sư thuyết pháp, Ngài liền giác ngộ nên
dâng biểu xin từ chức, rồi xuất gia thọ giáo với
Ngài Pháp-Loa.
Sau khi được Ngài Pháp-Loa truyền tâm ấn,
Ngài trụ trì ở chùa Vân-Yên núi Yên-Tử, tăng ni
theo học có đến hàng nghìn. Ngài lập chùa, in
kinh, mở pháp-hội bố thí cho kẻ nghèo, làm rrát
nhiều việc công đức.
Ba vị tổ Trúc-Lâm trên đây đã gây tạo một
uy-thế rất lớn, không những trong giới tăng-già
mà còn cả ngoài nhân gian nữa, nhưng sau đó
rất tiếc là những vị kế nghiệp ba Ngài không có
ai tương xứng nữa.
Tóm lại, trong đời Trần, cũng như đời Lý,
lịch sử Phật Giáo có thể chia làm hai thời kỳ
phồn-thịnh gồm trong bốn vị vua đầu (gần 100
năm); thời kỳ thứ hai là thời kỳ suy-vi, gồm các
đời vua sau (trong khoảng 80 năm).
VI.- Phật Giáo Dưới Đời Nhà Hồ (1400-
1407) Và Dưới Đời Hậu Lê (1428-1527)

Phật Giáo dần dần suy sụp từ dưới đời các
vua cuối nhà Trần, sang nhà Hồ và kéo dài cho
đến cuối đời Hậu Lê. Trên gần hai ngàn năm
Phật Giáo có mặt trên đất nước này, có thể nói
giai đoạn này là giai đoạn tối tăm nhất của Phật
Giáo.
Trong 7 năm chiếp đoạt ngôi nhà Trần, Hồ
Quý Ly chưa làm gì được thì nhà Minh oợn cớ
khôi phục nhà Trần, kéo quân sang đánh nước,
và đặt nền đô hộ khốc liệt trong bảy năm trời,
bảy năm tuy ngắn ngủi, nhưng nhà Minh đã để
lại mmột hậu quả rất tai hại mà 100 năm sau vẫn
chưa xóa nhòa hết. Thật vậy, sau khi xâm chiếm
nước ta Nhà Minh tịch thu hết cả sách vở trong
nước, trong ấy gồm cả kinh điển nhà Phật, đem
về Kim Lăng, và đốt phá nhà chùa rrất nhiều.
Một mặt phá hoại, một mặt nhà Minh cho
truyền vào nước ta những hình thức mê tín dị
đoan của các đạo Lão và Lạt Ma giáo.
Do đó, Đạo Phật mất hế cả tính thuần túy của
các thời đâị trước, vatơr thành một thứ tôn giáo
hổn tạp, kỳ quái. Phật không ra Phật ma không

ra ma. Thật là một cảnh tiêu tàn hoang phế đã
diễn ra trong chốn Thiền môn !
Sang đến thời lê Nho học rất thịnh hành, các
sĩ phu đua nhau vào đương khoa cử, miệt mài
trong tư tưởng Tống Nho. Giáo-lý nhà Phật
không còn làm danh lợi cho ai, nên đã bị bỏ
quên. Phê bìng tình trạng Phật Giáo trong giai
đoạn này, Thường tọa Thích Mật Thể, trong
cuốn Việt-Nam Phật Giáo sử lược đã viết rất
đúng như sau:
'' Việc tu đạo, đối với hạng ít học thì chỉ là
một kế quyền nghi tteo hình thức (1); với hạng
sĩ phu, thì chỉ là môĩt chổ để người nào lận đận
công danh, chán nãn cuộc thế, bất bình với thói
đời, nghĩa là chỉ có những người yếm thế mới
tìm đến để tiêu dao ngày tháng, mượn cảnh chùa
am, tiếng chuông, câu kệ, mà dứt bỏ cuộc ngoài
thôi, chư không phải mến hiểu giáo-lý của Phật
mà tu hành, rồi mộ đạo, rồi lại đem đạo lý ra mà
giác ngộ cho kể khác''.
Bởi vậy trong thời Hậu Lê có thể nói ''thời đại
Phật Giáo suy đồi'' !
(1) Để khỏi nói là một kế sinh nhai.

VII.- Phật Giáo Trong Thời Nam Bắc Phân
Tranh (1528-1802)
Nhà Hậu Lê làm Vua đến đời vua Chiêu Tôn,
Cung Hoàng (1516-1527) thì bị Mặc Đăng
Dung thoán đoạt nhưng những trung thần của
Nhà Lê đả chống lại Mặc Đăng Dung và lập
triều đìng nhà Lê ở Thanh Hóa, Nghệ An. Sau
sáu năm chống nhau với nhà Mạc, nhà Lê đã
nhờ công lao to lớn củ họ Trịnh mà giành lại
Giang Sơn.
Họ Trịnh ỷ mình có nhiều công lao, nắm hết
quyền hành ở trong triều, vua Lê chỉ ngồi cho
có vị, chỉ không có thực quyền.
Họ Nguyễn, vì không muốn phục tùng họ
Trịnh, nên đả lánh vào nam, hùng cứ một
phương. Từ đó nươc ta phân chia làm hai:
Phía Bắc sông Gianh là giang sơn cảu họ
Trịnh; Phía Nam sông Gianh là giang sơn của
họ Nguyễn;. Hai họ Trịnh, Nguyễn đều muốn
bành trướng thế lực của mình để diệt trừ đối thủ,
nên họ ra công xây dựng phần đất của mình về
mọi phương diện. Về phương diện tôn giáo, hai

bên đều lấy Phật Giáo làm quốc giáo và củng
sốt sắng xây chùa tạo tượng rất nhiều.
Cũng trong giai đoạn này, ở Trung Quốc
thường có loạn lạc, và các tôn giáo Phật Giáo
thường bị chèn ép của Lạt Ma giáo, nên một số
vị cao tăng đã rời quê hương, sang Việt-Nam
truyền giáo, người thì vào ở đất Bắc, người thì
vào Nam. Nhờ thế, nước ta
Có nhiều tôn phái mới và nhiều vị sư Trung
Hoa danh tiếng mà ảnh hưởng còn truyền đến
bây giờ.
1.- Phật Giáo trong thời các chúa Trịnh:
Phật Giáo trong thời kỳ này.- Vào khoảng đời
vua Lê Thế Tôn (1573-1599) ở Bắc có phái Tào
Động, củng là chi phái của phái Bồ ĐềĐạt Ma ở
bên Tàu. Phái này truyền vào bởi nhà sư Trung
Hoa Trí Giáo Nhất Cú. Hiện nay các vị sư trụ trị
tại các chùa Hòe Lai, Hàm Long, Trấn Quốc ở
Hà Nội là đệ tử của phái Tào Động.
Vào khoảng đời vua Lê Hy Tôn (1676-1705)
lại có phái Liên Tôn, do một vị vương công họ
Trịnh là Lân Giác thiền-sư lập ra ở chùa Liên

Phái (Bạch Mai, Hà Nội). Đồng thời sư Nguyệt
Qung củng lập ra phái ấy ở Kiến An. Hai Ngài
Lâm Giác và Nguyệt Quang đều là đệ tử của chi
phái Lâm Tế ở Trung Hoa truyền sang. Hiện
nay các vị sư trụ trì ở chùa Bà Đá (Hà Nội) là đệ
tử cảu chi Lâm Tế.
Ngoài sự ptr hai phái trên, Phật Giáo ở Bắc lại
được chúa Trịnh ủng hộ mạnh: trùng tu yự viện,
thỉnh Đại tạng ở Trung Hoa về...Các cao tăng
lúc bấy giờ củng khá đông, danh tiếng nhất là
Ngài Hương Hải thiền-sư, mà chúng ta sẽ nói
dưới đây:
Hương Hải thiền-sư: -Ngài nguyên trước ở
miền Nam, trong phần đất của chúa Nguyễn và
là dòng dõi thế phiệt. Thân sinh Ngài là một
công thần của chúa Nguyễn. Ngài đổ Hương
Cống (cử nhân) lúc 18 tuổi, được tuyển vào làm
việc ở phủ chúa Nguyễn rồi được bổ ra làm chi
phủ ở Triệu Phong (Quảng Trị ngày nay). Ngài
rất hâm mộ đạo Phật và thường đàm luận giáo-
lý với các vị cao tăng. Đến 28 tuổi Ngài xin từ
quan, xuất gia đầu Phật. Ngài ra chơi ở núi
Tiêm Bút ngoài Nam Hải, rồi lập am ở lại trụ
trì. Đạo hạnh Ngài rất cao, quan đan gần xa đều

cảm mộ. Chúa Nguyễn (Nguyễn Phúc Chu
1691-1715) nghe danh, sai người ra hải đảo mời
về, và lập chùa để Ngài trụ trì. Nhưng sau vì sự
nghi ngờ của chúa Nguyễn, Ngài bỏ miền Nam,
đóng thuyền vượt biển cùng 50 đê tử ra Bắc và
được chúa Trịnh và vua Lê rất mến phục. Vua
Lê Vũ Tôn (1706-1726) thường mời Ngài vào
cung để hỏi đạo.
Một hôm vua hỏi Ngài:
Trẫm nghe thiền-sư học rộng nhớ nhiều, vậy
xin thiền-sư thuyết pháp cho nghe để Trẫm hiểu
được Đạo. Ngài nói:
Bần tăng có bốn câu kệ này, xin bệ hạ để tâm
suy nghĩ:
Nguyên văn:
Phản văn tự kỷ mổi thường                quan
Thẩn     sát    tư    duy     tử tế        khan
Mạc giáo mộng trungtầm tri                 thức
Tương lai diện thượng đổ sư nhan
Dịch nghĩa:

Nghe lại điều mình thấy những ngày
Suy    đi    nghĩ    lại   kỹ    càng hay
Chớ tìm triều thức trong cơn mộng
Có thế mới hay nhận được thầy (Đạo)
Vua hỏi:
Thế nào là ý của Phật?
Ngài đáp:
Nguyên văn:
Nhạn         quá       trường        không
Aính          trầm           hàn        thủy
Nhạn      vô       di     tích     chi     ý
Thủy vô lưu ảnh chi tâm.
Dịch nghĩa:
Nhạn        liệng        giửa       không
Bống         chìm          dưới        nước
Nhạn       không       để       dấu      lại
Nước chẳng lưu bóng làm chi
Ngài thường đọc những câu kệ hay để dạy
tăng chúng, như sau:
Nguyên văn:

Tầm       ngưu     tu         phỏng        tích
Học       đạo       quý           vô         tâm
Tích      tại      ngưu          hoàn          tại
Vô tâm đạo dị tầm.
Dịch nghĩa:
Tìm        trâu,      tìm      đấu    chân
Đấu còn trâu chẳng mất đâu bao giờ
Những      người     học    đạo    chớ  nhờ
Vô tâm thì đạo cơ sơ đễ tìm
2.- Phật Giáo trong thời các chúa Nguyễn:
Phật Giáo trong thời kỳ này. -Trong khi Phật
Giáo miền ngoài trổi dậy, thì Phật Giáo miền
trong cũng phát đạt. Từ khi Nguyễn Hoàng vào
trấn Thuận Hóa, cho đến khi nhà Nguyễn thống
nhất đất nước, trong hơn hai trăm năm, họ
Nguyễn đối với Phật Giáo hế lòng sùng thượng,
tạc tượng, đúc chuông, lập tự viện rất nhiều, bấy
giờ có nhiều vị tăng tử Trung Hoa như Ngài Tế
Viên, Ngài Giác Phong .. . ở Trung Hoa sang
truyền giáo, trong các vị tăng Trung Hoa, có
một vị Thánh tăng mà ảnh hưởng còn truyền lại
đến bây giờ là Tô Nguyên Thiều. Riêng các vị
tăng Việt-Nam, thời có Ngài Liễu Quán là một

vị tổ đã làm cho Phật Giáo miền Nam thời ấy
được vô cùng rực rỡ.
b.- Các vị danh tăng:
-Ngài Nguyên Thiều: Ngài họ Tạ, quê ở
Trùng Hương (quảng Đông). Xuất gia năm 19
tuổi, Ngài tu ở chùa Bảo Tự, thọ giáo với Ngài
Đổi Khao Khoán Viên Hòa thượng. Niên hiệu
Cảnh Trị năm thứ ba đời Lê Huyền Tôn (1665).
Ngài đi theo tàu buôn của An Nam, trú ở phủ
Quy Ninh (Bình Định) lập chùa Thập Tháp Di
Đà, mở truyềntrường dạy Phật Pháp, sau ra
Thuận Hóa lập chùa Hà Trung, rồi lên Xuân
Kinh (Huế) lập chùa Quốc Ân và dựng tháp Phổ
Đồng.
Sau Ngài phụng mạng đức Anh Tôn ( Nguyễn
Phúc Tráng 1687-1691) trở về Trung Quốc, tìm
mời các vị danh tăng và cung thỉnh pháp tượng,
pháp khí. Ngài về Quảng Đông mời được Hòa
Thượng Thạch Liêm và các danh tăng khác,
cùng thỉnh được nhiều kinh điển, tượng, pháp
khí trở về Nam. Chúc Nguyễn liền sắc mở đàn
truyền giới rất long trọng tại chùa Thiên Mụ.

Sau đó, chúa Nguyễn sắc ban Ngài chức trụ trì
chùa Hà Trung.
Một hôm, Ngài lâm bệnh, họp môn đò lại dặn
dò mọi việc và truyền bài kệ sau đây:
Tịch tịch, kính vô ảnh
Minh minh, châu bát dụng
Dường đường,vật phi vật
Liểu liểu, không vật không
Đại ý: Thể pháp thân thanh tịnh sáng suốt như
mãnh gương sạch không bụi, như ngọc minh
châu, trong sáng bóng ngời. Tuy hiện tiền sự sự,
vật vật sai khác, nhưng đều là thể pháp thân
biểu hiện. Thể pháp thân thường vắng lặng mà
không phải là không, tức là lý ''chân không diệu
hữu''.
Ngài viết xong bài kệ, ngồi yên lặng mà tịch.
Ngài Liễu Quán: Ngài họ Lê, húy Thiện Diệu,
quê ở làng Bạch Mã, huyện Đồng Xuân, tỉnh
Phú Yên (sông Cầu bây giờ). Ngài mồ côi lúc 6
tuổi, thân sinh Ngài cho Ngài xuất gia và đầu sư
với Ngài Tế Viên Hòa Thượng, người Trung

Hoa. Được 7 năm Hòa thượng Viên tịch, Ngài
ra Thuận Hóa học với Giác Phong Lão tổ (người
Trung Hoa ) ở chùa Bảo Quốc. Năm 1691 Ngài
trở về cố hương phụng dưỡng cha già, phải đi
đốn củi để sinh nhai. Được bốn năm sau khi
thân phụ Ngài qua đời, ngài trở ra Thuận Hóa,
thọ giới Sa -di với Ngài Thạch Liêm Hào
thượng (cũng người Trung Hoa).
Năm 1699, Ngài đi tham lễ khắp Thiền Lâm
để bồi bổ cho sự tu hành. Qua năm 1702, Ngài
đến Long Sơn, cầu học pháp tam thiền với Ngài
Tử Dung hòa thượng (tổ khai sơn chùa Từ Đàm,
Huế).
Về phần hóa đạo, Ngài rất tinh tấn không nệ
khó nhọc. Luôn luôn Ngài lập đàn truyền giới,
tiếp chúng độ tăng. Năm 1740, ngài Tấn Đàn
phóng giới, rồi từ đó Ngài trở về núi Thiên
Thai, dựng thảo am, ẩn náu tu hành, nay tức là
chùa Thiền Tôn.
Chúa Nguyễn Minh Vương rất trọng đạo hạnh
Ngài, thường mời Ngài vào cung đàm đạo. Mùa
xuân năm 1742, Ngài trở lại dự giới đàn ở chùa

Vĩnh Thông, cuối mùa thu ấy, Ngài thọ bệnh,
khi sắp lâm sung, Ngài gọi môn đồ lại dạy rằng:
Các ngươi khóc làm gì ! các đức Phật ra đời
còn nhập niết bàn,thì ta nay đi đến rỏ ràng, về
tất có chổ, các ngươi không nên khóc và đuừng
nên buồn thảm.
Kế đo,ĩ Ngài viết bài kệ , từ biệt:
Nguyên văn:
Thất thập dư niên thế -giới trung
Không không, sắc sắc, diệu dung thông
Kim triêu nguyện mãn hoàn gia lý
Hà tất bôn man vấn tổ- tông.
Dịch nghĩa
Ngoài bảy mươi năm trong thế- gian
Không không, sắc sắc thảy dung- thông.
Ngày nay nguyện mãn về nơi củ
Nào phải ân cần hỏi tổ- tông.
Viết xong, ngài bảo môn đồ rằng:

-"Sau khi ta đi, các ngươi phải nghĩ đến cơn
vô thường nhanh chóng, cần phải siêng năng tu
học, các ngươi hãy cố gắng tới, chớ bỏ quên lời
ta".
Đến ngày 22 tháng 11 giữa mùa đôngnăm
Nhâm -tuất (1742) vào giờ mùi, Ngài dùng nươc
trà xong, vui vẽ từ biệt môn đồ, tiêu -diêu thoát
hóa.
Chúa Minh- Vương được tin, liền ban thụy-
hiệu là " Đạo Hạnh Thụy Chánh Giác Viên -
Ngộ Hòa- Thượng".
VII.-Phật Giáo Dưới Đời Các Vị Vua Đầu
Triều Nguyễn
Tình trạng Phật Giáo trong giai đoạn này:
Nhà Nguyễn Tây- Sơn, trong một giai đoạn
ngắn, đã chấm dứt tình trạng Nam,Bắc phân
tranh và thóng nhất sơn hà về một mối.Nhưng
chẳng bao lâu, Chúa Nguyễn Phúc-Aĩnh diệt
được nhà Nguyễn Tây -Sơn, thu hồi lại đất
nườcva mỡ đầu cho triều Nguyễn, lấy niên hiệu
Gia- Long.

Trong giai đoạn này, nước ta sống trong cảnh
chiến- tranh thường trực,ít ai có thì giờ nghĩ đến
chuyện chấn -hưng đạo đức tôn- giáo.Một số
chùa chiền bị tàn phá, kinh- điển thất -lạc, cảnh
hoang tàn thật tiêu điều buồn bã. Vua Gia -Long
lên ngôi, công việc trước tiên của Ngài là lập lài
nên an- ninh trật -tự trong nước, chứ cũng chưa
có thì giờ nghĩ đến chuyện chấn -hưng Phật
Giáo.Qua đến đời Minh- Mạng và Thiệu Trị,
các Ngài cũng bắt đầu sắc trùng tu những ngôi
chùa tổ đình quan trọng ,nhưng trong dân gian
thì ảnh hưởng đạo Phật mỗi ngày mỗi lu mờ,
phai nhạt dần. Các vị cao tăng vẫn có, như Ngài
Phổ -Tịnh Hòa -Thượng, Giac Ngộ Hòa
_Thượng . Nhưng vì quá ít ỏi, nên quý vị ấy,
chẳng khác gì những chiếc sao lẻ té trong bầu
trời đen tối, chảng soi sáng đươc gì.
Đến khi người Pháp đặt nền đô hộ trên đất
nước này, thì đạo Phật lại càng suy đồi, mất hết
cả những gì thuần túy, cao siêu,mà chỉ còn như
là một thần đạo, mà nhiệm vụ chính là lo việc
cúng bái mà thôi.
Để có một ý niệm chung về một sự tồi -tệ của
trong giai đoạn này, chúng tôi xin trích một

đoạn nhận xét rất chính xác sau đây, mà Thượng
-Tọa Thích -Mật _thể đã viết trong cuốn Việt -
Nam Phật Giáo sử lược:
"..Đến đây,từ vua quan cho đến thứ dân, ai ai
cũng an- trí đạo Phật là ở sự cúng cấp, cầu đảo,
chứ không biết gì khác nữa. Và phần đông họ
chỉ trọng ông thầy ở chổ danh vọng, chức tước,
mặc dù ông ấy thiếu học, thiếu tu. Bởi tệ hại ấy,
tăng đồ trong nước lần lấnavào con đường trụy
lạc, cờ bạc, rượu chè đắm trước thanh sắc.
"Ở miền trung nguyên Bắc -kỳ,về kỷ- luật
tăng già bên ngoài còn giữ được nghiêm chỉnh
đôi chút, chứ ở Trung -kỳ, phần nhiều họ đã có
vợ, có con một cách công nhiên, không áy
náy.Nhất là ở Nam -kỳ lại càng hổn độn hơn
nữa...Phần đong tăng đồ chỉ nghĩ đến danh
vọng, chức tước: xin bằng Tăng-cang, Trụ trì,
Sắc tứ v.v..hay chỉ biết cúng cấp, cầu đạo , phù
chú, làm táyai cho các vua chúa, quan quyền,
phú hộ để làm kế sinh nhai. Còn một hạng nữa,
chỉ giữ mình cho được thanh nhàn, ăn chơi tiêu
khiển, bảo là giải thoát v.v..!

"Bởi vậy, các cảnh chùa trong nước đã thành
cảnh gia đình riêng, không còn gì là tính cách
đoàn thể của một tôn giáo nữa. Họ sống trong
Phật Giáo hầu hết chỉ còn là "dốt" và"quên"!
"Quên" để khỏi phải biết đến bổn phận bổn
phận chơn chánh của một tăng -đồ.
"Ở trong tăng- đồ thì như vậy, ở ngoài tín- đồ
cư- sĩ thì ngơ- ngác, mù lòa tin bướng, theo càn,
ít ai là người hiểu đạo lý.
"Trong lịch sử Phật GiáoViệt-Nam, ta có thể
đánh vao đây một dấu than (!) rất to tướng".
C.-Kết Luận:
Chúng ta đã theo dõi dâu chân của những nhà
truyền bá đạo Phật đầu tiên ở trên đất nước này
cho đến thời cận đại. Trong gần hai mươi thế kỷ
hiện -diện trên dãy đất Việt-Nam này, đạo Phật
đã trãi qua biết bao cơn thăng trầm, suy thịnh.
Những sự biến chuyển ấy, không đơn phương,
mà bao giờ cũng đi song song với sự biến
chuyển chung của đất nước. Mỗi lần vận nước
hưng lên thì đạo Phật cũng phát triển mạnh, mỗi
lần vận nước suy nhược, thì đạo Phật cũng thoái
trào.

Điều nhận xét thứ hai là những vị anh quân
thường thường là những Phật -tử thuần thành,
luôn luôn ủng hộ và khuyến khích sự truyền bá
Phật Pháp. Trái lại, những vị vua ít hiểu đạo,
phá đạo phần nhiều cũng là những vị vua ít
thành công nhất trong sự trị nước, an dân.
Do hai nhận xét trên, chúng ta có thể kết luận
rằng: Đạo Phật đã mật thiết hòa mình trong cuộc
sống của dân -tộc Việt- Nam trong quá khứ. Và
từ đây về sau, muốn cho đất nước được an cư
lạc nghiêp và có một tương lai rạng rỡ, những
nhà lãnh đạo quốc giả phải dành cho đạo Phật
một địa vị quan trọng trong mọi sinh hoạt của
nước nhà.
Bài Thứ 5
Phong Trào Chấn Hưng Phật                    Giáo
Trên thế-giới và ở Việt-Nam hiện- đại
A.-Mở Đề:
Trong thế kỷ thứ 18 và 19 ở Việt- Nam củng
như ở các nước Phật Giáo khác , sự truyền -bá
đạo Phật hình như thiếu một luồng sinh khí mới,
nên cứ chìm dần, tưởng gần như sắp cáo chung.

Nhất là khi Á -đông mới bắt đầu tiếp xúc với cái
văn -minh sống -động, rưc rỡ của Tây- phương;
các dân tộc Á- đông bị" mặc cảm tự ti", cho
rằng mình thua sút Tây -phuơng về mọi phương
diện. Do đó, các dân -tộc Á châu, nhất là các
dân tộc đông đảo như Ấn Độ, Trung Hoa, đều
ruồng rẫy cái gia tài tinh -thần của ông cha, để
theo học đòi cái văn minh cơ khí, hùng mạnh
của Tâyphương. Đao Phật, cũng như các tôn
giáo khác ở Á -châu, chỉ còn lại hình thưc lễ bái
cổ truyền, còn lại, còn các phần tinh-hao quý
báu của nó bị chôn sâu trong lớp bụi quyên lãng
của thời-gian.
Nhưng sau cái chóa mắt của những phút đầu
tiếp-xúc với ánh sáng lạ, người Á-Châu nhận
thấy văn minh Âu-Tây chưa hẳn đã hoàn thiện.
Những nhà tư tưởng, triết-gia, lãnh đạo tôn-giáo
đạo đức ...sau khi đã đọc được phương pháp suy
luận, phân tách, tìm tòi một cách có khoa học
của Tây-phương, đã quay về đào xới, khám phá
cái iga-tài tinh thần của ông cha để lại mà họ đã
ruồng rẫy. Giúp vào công việc ấy, có những nhà
bác-học, khảo-cổ, nhân-chủng-học đã tìm thấy
được rất nhiều bằng chứng cụ thể nói lên giá trị

chân-chất của nền văn minh Á-đông mà Đạo
Phật đã động lực chính.
Do đó Đạo Phật được đặc-biệt chú ý. Và càng
đi sâu vào văn hóa Phật Giáo, người ta (Âu-tây
cũng như Á-đông) lại càng ngạc nhiên vì tánh-
chất thuần-thiện, cao khiết, trong sáng của nó.
Từ đấy, một luồng sinh khí mới thổi lên, đem lại
cho người tín-đồ Phật Giáo nhiều phấn-khởi và
tinh tưởng ở giáo lý cao siêu của Đức Bổn Sư
Thích-Ca. Luồng sinh-khí trên đã gây được một
phong trào chấn hưng Phật Giáo, mỗi ngày mỗi
lan rộng, ban đầu ở các nước Á-châu, và bây giờ
ở khắp năm châu bốn biển. Trong cái bừng dậy
chung ấy, tín-đồ Việt-Nam cũng đã đóng góp
một các xứng đáng cái phần công đức của mình,
và có thể tự hào rằng mình không quyên sứ-
mạng.
Vậy dưới đây, chúng ta hãy tuần tự điễm qua
cái phong trào chấn-hưng ấy trên các quốc gia
Phật Giáo như thế nào, trước khi nái riêng về
phong trào chấn-hưng ở Việt-Nam trong hiện
tại.
B.- Chánh Đề:

I.- Sự Chấn Hưng Phật Giáo Ở Ấn độ Và
Các nước Thuộc Khu Vực Ảnh Hưởng Ấn
1.- Phật Giáo Ấn Độ .- Như chúng ta đã thấy
trong đoạn nói về lịch sử truyền bá đạo Phật tại
Ấn Độ ở bài thứ nhất: mặc dù là xứ sở phát
nguyên Phật Giáo, Ấn Độ chỉ thấy được cái vẻ
huy hòang của ánh đạo vàng trong 15 thế kỷ
đầu. Những thế kỷ về sau, Đức Phật lu mờ dần
ở đây và nhường chỗ cho Ba-la-môn giáo và
Hồi-giáo để lân tràn ra lân bang.
Vào thế kỷ thứ 18, Đức Phật ỏ Ấn Độ chỉ còn
một vang bóng thới xưa. Nhưnh khi người Anh
bắt đầu đi sâu trong sự tìm hiểu nền văn hóa Ấn
Độ, và ngạc nhiên khi nhận thấy một nền văn
chương, triết học thâm thúy của Đạo Phật đã bị
chôn vui trong lãng quên, thì người Anh cũng
như người Ấn Độ đều đồng thanh hô hào và cổ
xúy sự phục hưng của Phật Giáo.
Trong số những học giả Phật Giáo đầu tiên đa
ỵcó sáng kiến xây dựng phong trào chấn hưng
này, thì ông Rảyendachilala là người có công
nhất. tiên sinh đã căn cứ vào 144 lọai kinh chữ
Phạn ở Népal để viết ra cuốn "Văn chương Phật

Giáo" bằng Phạn ngữ của Népal. Năm 1888,
Tiên sinh lại cho xuất bản quyển "Tiểu phẩm
Bác-nhã". Năm 1893,ông Sarat Chandrodas,
một học giả Ấn Độ khác, lại đề xướng lên
hội"Nghiên-cứu Thánh-điển Phật Giáo Ấn Độ
và nhân lọai học thuật". Chính hội nghiên cứu
này đã thu thập được một số đông hội viên
thông thái,gồm Ấn Độ lẫn Anh quốc và đã gây
nên phong trào tìm hiểu Phật Giáo trong nước
và sang đến Anh quốc.
Người có công thứ ba, mà hiện nay Tổng hội
Phật Giáo Quốc tế quyết nghị sẽ làm lễ kỷ niệm
đệ bách chu niên sanh nhật (17-9-64) khắp nơi
trên thế giới là Đại đức Anagarica Dharmapala.
Chính Đại đức là người sáng lập ra hội Đai Bồ
Đề (Mahabodhi) là một đoàn thể rất có lực
lượng trong công cuộc vận động phục hưng
Phật Giáo ở Ấn Độ ngày nay. Sáng lập năm
1891, hội này dần dần có chi nhánh ở Âu Mỹ và
lăng bang Ấn Độ.
Về công đức của Đại đức Dharmapala quyết
nghị của đại hộ Phật Giáo Quốc tế lần thứ VI tại
Nam Vang đã ghi như sau:

'Đại đức Anagarica Dharmapala đã tiên phong
hướng đạo phục hưng Phật Giáo Ấn Độ, và
củng là vị pháp sư đầu tiên tới thăm các nước
Âu Châu và Mỹ Châu. Nhờ con đường mà công
trình hoằng pháp mới được vạch rỏ tại các nước
Âu Mỹ như chúng ta đã nhận thấy ngày nay...''
Đồng thời với sự chấn hưng Phật Giáo ở Ấn
Độ trong các nườc trước kia chịu ảnh hưởng văn
hóa Ấn Độ và nằm trong khối Tiểu-thừa Phật
Giáo như Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan
...củng cá những luồng sinh khí mới đem lại cho
nền Phật Giáo cổ tryền một sắc thái mới
mẻ,trong sáng và hùng mạnh.
2.- Phật Giáo Miến Điện. -Hiện nay ở Miến
Điện Phật Giáo được xem là quốc giáo. Từ
1948,sau khi thu hồi độc lập, chánh phủ Miến
Điện và vị thủ tướng (ông U Nu) là một Phật tử,
nhiều kế hoạch dự trù chấn hưng Phật Giáo đã
được thực hiện. Chính phủ đã cho xây dựng
khắp nơi trong nước nhiều Phật học viện nhiều
trường Trung, Đại học Pali, tổ chức những cuộc
thi giáo-lý và triệu tập nhiều đại hội Phật Giáo
quan trọng .

Năm 1954, đại hội tu chỉnh kinh điển Phật
Giáo lần thứ VI được tổ chức tại Miến với sự
tham dự của 2500 bậc danh tăng ở các nước
Tích Lan, Cam Bốt, Ai Lao, Thái Lan,Ấn Độ,
Hồi Quốc...để tụng diệt lại tất cả những bản
kinh Pali. Đây là một công tác trọng đại không
riêng gì Phật Giáo Miến Điện mà chung cho
Phật Giáo Thế giới.
3.- Phật Giáo Tích lan.Tích lan cũng là một
xứ mà Đạo Phật rất thạnh hành. Đân chúng hầu
hết là Phật tử. Số tu sĩ trong nươc rất đông và có
ảnh hưởng rất lớn trong quần chúng cũng như
trong chính quyền. Năm năm sau trận chiến Thế
giới chấm dứt 1950), cnhính Tích lan là nước
đứng ra triệu tập một đại hội Phật Giáo Thế giới
gồm trên 500 đại biểu thuộc 26 quốc gia Phật
Giáo tại thủ đô Cô Lôm Bô (Colombo). Chính
trong đại hội này, tổng hội Phật Giáo Thế giới
được thành lập, và một ban chấp hành đã được
bầu cử, mà chủ tịch là một vị học giả Phật tử
Tích lan, Bác sỹ Malalasekera.
4.- Phật Giáo Thái Lan.Cũng như Miến
Điện, Phật Giáo Thái Lan được xem như quốc
giáo, vị Trưởng lão Tăng thống (vua Sãi) là

người cá một ảnh hưởng tinh thần và được tôn
trọng hơn cả Quốc Vương.
Hiện nay Thái Lan có phỏng chừng trên
20000 ngôi chùa và 200000 tỳ kheo và Sadi. So
với hai mươi triệu dân Thái Lan, thì số tu sĩ như
thế củng là một tỷ lệ rất cao, cứ 100 người dân
thì có một tu sĩ
Nhưng cái đà phát-triển vẫn đang còn mạnh,
nhiều ngôi chùa đồ sộ đang được xây cất và
nhiều thanh niên đang theo tập môn tham thiền
trong các thiền viện. Hiện nay, Thủ tướng Thái
Lan vừa ra một dự án và đã được toàn thể nội
các chấp thuận là thành lập những cơ sỡ thích
đáng dành cho các Tỳ kheo ngoại quốc để họ đủ
phương tiện đến tu học Phật pháp.
5.- Phật Giáo Cam Bốt: Phật Giáo Cam Bốt
từ xưa đã là môỵ quốc giáo. Từ kinh đô cho đến
thôn xóm hẻo lánh xa xôi, màu vàng của các
ngôi chùa và các tấm y của tu sĩ chói rực khắp
nơi. Đời sống đạo lý và đời sống thường nhật
của dân gian đã ăn nhịp một cách khăn khít.
Củng như ở Miến Điện,ở Thái Lan, ở Cam Bốt
cứ mỗi năm vào đầu mùa mưa, các thanh niên

có lệ vào tu ở các ngôi chùa một thời gian, dài
hay ngắn tùy thuộc ý nguyện của mình,. Cái tục
lệ quý báu này, không chỉ có người thường dân
thi hành mà ngay cả các vị vua nữa.
Từ ngày thu hồi đọc lập, Chính phủ Cam Bốt
đặc biệt chú tâm phát-triển và chấn hưng Phật
Giáo.
Theo gót các nước đàn anh Phật Giáo, Cam
Bốt cũng vừa tổ chức tại Nam Vang đại hội Phật
Giáo Thế giới lần thứ VI và nhiều thành quả tốt
đẹp đã thu được trong kỳ đại hội này.
Trên đây là đại khái về phong trào chấn hưng
và phát triển Phật Giáo ở các phái theo Tiểu
Thừa hay Nam tôn. Tiếp theo đâ, chúng ta sẽ
nhận xét phong trào chấn hưng và phát triển
Phật Giáo ở các nước theo Đại Thừa hay Bắc
tôn.
II.- Sự Chấn Hưng Phật Giáo Ở trung Hoa
Và các Nước Lân Bang:
1.-Phong trào chấn hưng Phật Giáo ở
Trung Hoa:

Như chúng ta đã biết, vào cuối đời nhà
Thanh, Phật Giáo ở Trung Hoa đã suy đồi rất
nhiều: Mê tín dị đoan đã thâm nhập một cách
trầm trọng vào các thiền môn. Tăng ni, cũng
như tín đồ ít ai hiẻu rõ giáo lý cao siêu của đức
Phật, nên Phật Giáo cũng bị người ta liệt vào
hành các tà đạo có nguy hại cho đời sống xã hội
quốc gia.
Ảnh hưởng của văn minh Tây âu bắc đầu
vang dội trong nước. Một phong trào rọng lớn
bài trừ mê tín dị đoan nổi dậy trong tòan quốc.
Các chùa chiên phần nhiều bị đổi ra làm trường
học hoặc các việc công ích xã hội khác !
May sao, một số học giả Trung Hoa có tinh
thần quốc gia, nhận thấy phải làm một cuộc
thnh lọc trong nền văn minh Đông phương,để
chọn những cái hay thì giũ lại,và những cái dỡ
thì bỏ đi. Sau cuộc tìm tòi, tra cứu ấy, các nhà
nghiên cứu đồng thanh tán dương giá trị chân
chính cao siêu của Phật Giáo.
Từ khi cách mạng Tân Hợi (1912) nổi lên lật
đổ nhà Thanh và lập nên Dân quốc, thì phong
trào học và nghiên cứu Phật Giáo càng tăng.

Nhờ thế Phật Giáo trở nên thịnh hành và phát
triển mạnh.
Trong mấy năm đầu của nền Dân quốc có
Ngài Kỉnh Sơn cùng các đồng chí sa môn và cư
sĩ dứng lên sáng lập Trung quốc Phật Giáo Tổng
hội. Các cư sĩ ở Thượng Hải cũng lập Phật Giáo
cư sĩ lâm, Phật Giáo tịnh nghiệp xã.
Về sau các vị Tăng giàvà cư sĩ tiếp tục mở ra
ở nhiều nơi những Phật học viện, hay những
giảng đường như: Giảng đường chùa quán tôn ở
Ninh Ba (Chiết Giang) do ngài Đế Nhàn pháp
sư chủ giảng; ở vũ xương (Hồ Bắc) có Phật học
viện do ngài Thái Hư Pháp sư chủ giảng; ở
Giang Tô có Hoa Nghiêm học viện, ở Nam
Kinh có Nội học viện do Âu Duơng Vĩnh Vô
chủ giảng.
Cùng một lần với sự thành lập các Phật học
đường nói trên, nhiều tạp chí Phật Giáo của
nhóm nghiên cứu đã được xuất bản ở khắp nước
để hoằng dương giáo nghĩa như Phật học tùng
báo, Hải triều âm, Cư sĩ lâm san, Tịnh nghiệp
nguyệt san, Chi na nội học, Oai âm, Vi Diệu
Thanh, Phật Giáo Tân văn...

Trong số các vị đề xướng phong trào chấn
hưng Phật Giáo ở Trung Hoa, người đã có công
đức và ảnh hưởng lớn nhất là Ngài Thái Hư
pháp sư. Pháp sư là một vị cao Tăng học rộng,
hiểu nhièu và rất hăng hái với các hoằng dương
chánh pháp. Ngài đã đi giảng về Phật pháp khắp
nơi trng nước và sang tận Âu Mỹ để giới thiệu
Đại Thừa Phật Giáo cho người Tây Phương.
Ngài viết rất nhiều sách nói về đạo Phật và đứng
chủ trương tờ Hải triều âm là một tạp chí rất có
giá trị. Những họat động Phật sự của Ngài
không những chỉ gây ảnh hưởng lớn lao quý báu
cho Phật Giáo Trung Hoa mà còn lan rộng ra
các nước lân bang như Việt-Nam, Nhật Bản và
sang tận đến Âu Mỹ.
2.- Phật Giáo ở Nhật Bản:
Nhật Bản chịu ảnh hưởng của Đại-thừa Phật
Giáo Trung Hoa truyền sang từ lâu đời, và là
nước có một nền Phật Giáo mạnh nhất trong các
nước theo Đại-thừa. Ngọai trừ một số người
theo đạo và Thiên Chúa Giáo, còn đa số dân
chúng đếu là Phật tử thuần thành. Chùa chiền
được các đời vua chúa trong quá khứ xây dựng
rất nhiều khắp trong nước, và ngày nay các

thắng cảnh có tiếng nhất ở Nhật Bản đều là
những danh lam. Người Nhật lấy làm hãnh diện
về kiến trúc và vẽ đồ sộ của danh lam ấy lắm,
cho nên người khách ngọai quốc nào đến nước
Nhật cũng được đem giới thiệu các cảnh chùa
chiền trước hết.
Về phần giáo lý thì Đạo Phật ở Nhật cũng
chia ra làm nhiều Tôn phái như ở Trung Hoa.
Nhưng các Tôn được thịnh hành nhứt là Thiên
Tôn, Pháp Hoa Tôn và Pháp Tướng Tôn .
Đạo Phật Nhật Bản trong quá khư đã có một
thành tích rất vẽ vang mà hiện nay vẫn còn rực
rỡ. Trong buổi giao thời tiếp xúc với Âu Tây,
trong khi Đạo Phật ở các nước Á Đông đều có
một giai đoạn suy đồi, thì Đạo Phật ở Nhật Bản
vẫn giữ đượcuy thế của mình trong toàn quốc.
Và ngày nay, với một tinh thần biết dung hòa
cải tiến, biết tồn cổ mà cũng biết nghinh tân,
nên Đạo Phật Nhật Bản vẫn đi theo kịp cái đà
tiến bộ chung của toàn quốc và giữ giềng mối
cho luân thường đạo đức ở trong nước. Chúng
ta chắc rằng rồi đây, sau khi các nước Phật Giáo
ở Á Châu được dịp tiếp xúc và thông cảm với
nhau nhiều hơn nữa, thì Nhật Bản sẽ là nước

xứng đáng đứng ra lãnh nhiệm vụ lãnh đạo
phong trào Phật Giáo Thế Giới.
III.- Sự Truyền Bá Phật Pháp Ở các Nước
Châu Mỹ
Từ khi tiếp xúc với Á Châu, người Tây
phương bắt đầu khảo cứu nền văn minh cổ của
châu này và khám phá ra rằng văn hóa Á Châu
không phải tầm thường như họ lầm tưởng lúc
đầu, mà trái lại có nhiều điểm quý giá cần học
tập. Trong kho tàng quý báu ấy, Đạo Phật đã
phát chiếu ra nhiều hào quang rực rỡ. Do đó,
các học giả Tây phương đã đổ xô sang nghiên
cứu giáo-lý nhà Phật và đã viết rất nhiều tác
phẩm về đạc Phật. Dần dần Đạo Phật không còn
xa với quần chúng Âu Mỹ nữa. Mở đầu phong
trào học Phật là những học giả người Anh, tiếp
xúc nhiều với Á châu. Sau đó, họ thành lập
những hội Phật học và xuất bản những tạp chí
nói về Phật pháp. Những hội này có rất đông hội
viên thực hành rất hăng hái . Hiện nay ở Âu
châu và Mỹ châu hầu hết các nướcđều có hội
Phật- học, báo chí truyền bá Phật -pháp, những
chùa hay thiền- viện để các tín đồ hay hội viên
đến tập tham thiền. Có người sang ngay ở các

nước Phật Giáo Á châu như Ấn Độ, Tích lan,
Thái -lan để xuất -gia cầu đạo.
Trong các đại hội Phật Giáo thế giới Phật -tử
Âu- Mỹ đều có đại diện của họ và đã tỏ ra là
những Phật -tử thuần -thành.
Nhũng bằng chứng cụ thể trên, cho phép
chúng ta hy vọng rồi đây đạo Phật sẽ bành
trướng mạnh mẽ ở Âu -Mỹ và đem lại cho các
dân tộc ấy một nguồn an lac mà họ không tìm
thây ở nền văn minh cơ khí họ đã sáng tạo ra.
IV.-Các Đại Hội Phật Giáo Thế Giới
Nhân loại càng tiến bộ, sự giao thông càng dễ
dầng mau lẹ, thì các dân -tộc trên thế giớ không
còn lạ lùng xa caách với nhau nưã. Đạo
Phậtngày nay đã thành một tôn giaó có tầm hoạt
động khắp thế giới, thì người Phật -tử, dù ở
chân trời nào cũng vẫn là anh em một nhà, cùng
thờ môột bậc thầy chung là đức Bổn- Sư Thích -
Ca Mâu- Nhiều. Ýĩniệm thống nhất những hoạt
động và những tổ chức Phật Giáo đã manh nha
từ trước trận thế chiến thứ II mới thực hiện
được.

Đại hội Phật Giáo thế giới đầu tiên đã được
triệu tập vào năm 1950 tại Cô- Lôm -Bôm, kinh
đô Tích -lan, gồm gần 500 đại biểu của 26 quốc
gia và tổ chức Phật Giáo trên thế giới Đại hội ấy
đã đặt nền tẳng cho tổng hội Phật Giáo thế giới
và đã bầu ra một ban chấp hành chung cho cả
thế giới Phật Giáo. Một nội quy của tổng hội đã
được biểu quyết và trụ sở của văn phòng ban
chấp hành đã đặt ở Cô- lôm- bô. Sau đại hội vài
tháng, bác sĩ Malaláekera chủ tịch Tổng hội đã
đi thăm các nước Phật Giáo hội viên, và hai tờ
tạp chí Phật Giáo của Tổng hội được phát hành
trên thế giới là tờ:New Letter và The Buddhist
World.
Từ đại hội đâù tiên ấy đến nay, cứ hai năm lại
có một đại hội khác, mà địa điểm tuần tự thay
đổi như sau:
-Năm 1952, đại hội kỳ II, họp tại Tokyo,
kinh- đô nhật -bản , mà mục tiêu chính là quyết-
định thống nhất hoạt động và cac hình thưc Phật
Giáo trong các nước hội viên.
Năm 1954, đại hội kỳ III họp tại Rangoon,
kinh đô Miến -Điện, cùng một lần với đại hội

kết tập Tam tạng kinh điển kỳ thứ VI, từ khi đức
Phật nhập diệt đến nay.
Năm 1956, đại hội thứ IV họp tại Kathmandu
, thủ đô Népal , nơi đức Phật đã giáng sinh, nội
dung của đại hội này là thảo luận về văn hoá
Phật Giáo: triết -lý, văn chương, nghệ -thuật..
Năm 1958, đại hội kỳ thứ V họpủ tại
Bangkok, kinh đô Thái -lan, mà chương trình
nghị sự la ụduyệt lại bản nội quy của Tổng hội
Năm 1961, đại hội kỳ thư VI họp tại Nam -
vang, kinh đô Cam- bốt. Trong đại hội này, 21
quyết -nghị đã được chấp thuận, trong ấy có
nhiều quyết nghị rất quan trọng như vấn đề phát
triển văn hòava giáo lý trong các nước Phật
Giáo, thành lập một học viện Phật GiáoÁ châu,
nhằm mục đích tương trợ, cung cấp tin tức và
tài liệu, huấn luyện cán bộ các nghành hoạt
động của Phật Giáo bảo vệ hòa bình thế giới và
tín đồ Phật Giáo v.v..
Ngoài những đại hội có tính cách thường kỳ
nói trên, các nước Phật Giáo Á châu còn thi
nhau tổ chức rất trọng thểvà có mời đại biểu
quốc tế đến dự những lễ kỷ niệm 2.500 năm đức

Phật nhập niết bàn, như ở Ấn Độ, Nhật -bản,
Tích lan, Miến-Điện v.v..
V.-Phong Trào Chấn Hưng Phật Giáo Ở
Việt Nam
1.-Sự phát triển của phong- trào ở Nam,
Trung, Bắc.- Noi gương thế giới, và nhất là
Trung -Quốc, một phong trào chấn hưng Phật
Giáo đã nỗi lên tại Việt nam vào khoảng năm
1920. Lúc đầu chỉ là những cố gắng lẻ tẻ của
một số quý vị Tăng già lão thành trong nước,
mong giữ lại một ít giềng mối của đạo.Ở Bắc có
sư cụ Vĩnh Nghiêm( Thanh Hạnh) sư cụ Tế Các
(Phan Trung Thứ ) sư cụ Bằng Sở ( Dương Văn
Hiển ); ở trung có Ngài Tâm -Tịnh , Ngài Huệ
Pháp, Ngài Phước -Huệ; ở Nam có Ngài Khánh
-Hòa, Ngài Huệ Quảng, Ngài Khánh Anh, lại có
sáng kiến mở trường dạy một số đệ tử với mục
đích gây giống đạo pháp cho thế hệ sau. Đồng
thời, các học giả có tiếng tăm trong nước như
ông Phạm Quỳnh, cụ Trần -Trọng -Kim ..cũng
có viết nhiều bài nghiên cứu về giáo lý đạo Phật
rất có giá trị.

Tuy nghiên, phải đợi đến năm 1931, những cố
gắng lẻ tẻ trên mới kết hợp thành lực lượng có
tổ chức. Đầu tiên một hội Phật học được thành
lập tại Sài gòn lấy tên là Nam Kỳ nghiên cứu
Phật học; kế đó là hội Lưỡng Xuyên Phật học.
Những vị có công khởi xướng cái tên hội này là
Khánh Hòa, Ngài Huệ Quang, Ngài Khánh Anh
cùng một số quý vị Tăng già và Cư sĩ tân tiến.
Năm 1932, ở Trung kỳ các Ngài Giác Tiên,
Phước Huệ và một nhóm Cư sĩ Tân Hồng mà
đứng đầu là đạo hữu Tâm Minh Lê Đình Thám
đã thành lập Phật học hội mà hội quán là chùa
Từ Đàm.
Năm 1934, ở Bắc kỳ có thượng tọa Tố Liên,
thượng tọa Trí Hải, cụ Nguyễn Năng Quốc,
Trần Trọng Kim cùng một số quý vị Đại đức và
Cư sĩ lầp ra Phật giáo Tổng Hội.
Những hội trên đây đều có mục đích và
chương trình họat động giống nhau: Chỉnh đốn
Thiền môn, vãn hồi quy giới, đào tạo một thế hệ
thanh niên tu sĩ chân chính, hữu học và hoằng
dương chính pháp.

Để đạt được mụch đích trên, các hội đều mở
đạo trường cả. Ơí Bắc, có trường Tăng học ở
chùa Quán sứ, trường nhiều ở chùa Bồ đề; ở
Trung có Phật học viện chùa Tây Thiên và chùa
Bảo Quốc, trường Ni ở chùa Diệu Đức; ở Nam
có Phật hoc viện Lưỡng Xuyên (Trà Vinh)
trường Ni ở chùa Vĩnh Bửu (ở Thơm).
Ngòai ra, các hội còn xuất bản những tạp chí
để hoằng dương Phật pháp, như tờ Đuốc Tuệ ở
Bắc, tờ Viên âm ở Trung, tờ Pháp âm, tờ Từ bi
âm, Duy Tâm ở Nam. Những hội này được tín
đồ nhiệt liệt hưởng ứng và bành trướng rất mau
lẹ, chẳng bao lâu mỗi tỉnh trong nước đều có chi
nhánh của hội. Nhờ sự hưởng ứng ấy mà các hội
đã xây dựng thêm cơ sở , mở mang thêm nhiều
Phật học viện, xuất bản thêm kinh sách, báo chí.
Nhưng trong khi phong trào chấn hưng Phật
Giáo đang lên, thì trận thế chiến thứ 2 bùng nổ
và tiếp theo là trận chiến tranh Việt-Pháp làm
gián đọan các sự hoạt động của các hội Phật học
trong nước.
2) Tổng hội Phật Giáo Việt-Nam.

Đến năm 1948, mặc dù chiến tranh Việt-Pháp
chưa ngưng tiếng súng, nhưng vì nóng lòng vì
Đạo pháp và để đem lại cho đồng bào một niềm
an ủi trong cảnh tang thương chết chốc do chiến
tranh gây ra, những nhà lãnh đạo Phật Giáo ở
trong các vùng bị quân đội Pháp chiếm đóng,
tích cực hoạt động để chỉnh đốn để phát triển
những cơ sở của các hội đã bị chiến tranh tàn
phá.
Ở Hà Nội các thượng tọa Tố Liên, Trí Hải với
sự giúp đỡ của một nhóm cư sĩ tận tâm vì Đạo,
đã làm sống dậy phong trào chấn hưng Phật
Giáo và đem lại một sắc thái mới, chú trọng
nhiều về các công tác từ thiện và xã hội, như lập
cô nhi viện, tư thục, các cơ quan từ thiện cứu trợ
nạn nhân chiến tranh.
Ở Huế cũng vậy, quý vị Tăng già và một
nhóm cư sĩ đã hợp tác chặt chẽ để sữa sang lại
các ngôi chùa đã bị đỗ nát vì chiến tranh, đứng
lên qui tụ những tín đồ và hội hữu đã tản mác vì
thời cuộc, lập lại các tỉnh hội, các khuôn hội
Phật học và đặc biệt phát triển nghành gia đình
Phật tử là một tổ chức giáo dục thanh, thiếu niên

Phật tử, để làm hậu thuẩn cho Phật Giáo ngày
mai...
Ở Việt-Nam các vị Tăng già và cư sĩ chung
nhau thành lập hội Phật học Việt-Nam. mặc dầu
ở trong những hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, các
hội nói trên đã phát triển một cách mau lẹ, mạnh
mẽ và được sự tín nhiệm của đồng bào nói
chung, và nhất là của giới tín đồ Phật tử nói
riêng. Trong khoảng vài năm, các hội ấy đã xây
dựng thêm được nhiều hội quán, mở nhà in,
phòng phát thuốc, thư viện, phát hành các cơ
quan ngôn luận, kinh dịch ...
Đồng thời với các hội nói trên, các giáo hội
Tăng già cũng tuần tự được tổ chức có qui cũ,
tập trung được nhiều vị tăng tài, có thực tu; thực
học và do đó đã gây được sự tín nhiệm lớn trong
hàng Phật tử và lấy lại cái địa vị và trọng trách
lãnh đạo tín đồ mà đức Phật đã giao phó.
Các hội cư sĩ và các Giáo hội Tăng già đã
được chỉnh đốn và có thực lực ở Bắc, Trung,
Nam ba miền, nhưng chưa có cơ hội thuận tiện
để thống nhất ý chí và hành động, mặc dù ý

niệm thống nhất đã manh nha từ lâu trong đầu
óc những nhà lãnh đạo Phật Giáo.
Nhưng cái gì phải đến, sẽ đến. Ngày 6-5-1951
một đại hội toàn quốc đã được triệu tập tại chùa
Từ Đàm ở Huế, gần 51 đại biểu Tăng già và cư
sĩ của 6 tập đoàn ở ba miền (3 tập đoàn Tăng già
và 3 tập đoàn cư sĩ) để thành lập ''tổng hội Phật
Giáo Việt-Nam '' và bầu ban chấp hành Trung
ương cho hội Phật Giáo toàn quốc, hay ban
''quản trị Tổng hội Phật Giáo Việt-Nam ''.
Hiện nay, Tổng hội Phật Giáo Việt-Nam là
đoàn thể quan trọng nhất ở Việt-Nam có tổ chức
chặt chẽ hơn hết, theo đúng tinh thần của đạo
Phật và qui tụ trên một triệu hội viên.
Tổng hội Phật Giáo Việt-Nam cũng là hội
viên sáng lập của Tổng hội Phật Giáo Thế giới,
thành lập năm 1950 tại Columbo và đã cử đại
biểu đi tham dự tất cả các khóa họp của Tổng
hội Phật Giáo Thế giới. Tổng hội Phật Giáo
Việt-Nam gồm các ngành hoạt động sau đây:
Hoằng Pháp, Giáo dục, Văn mỹ nghệ, Thanh
niên, Nghi lễ, Từ thiện xã hội...(1)
C.-Kết Luận:

Từ thữa đức Từ phụ nhập Niết bàn đến nay đã
trên 25 thế kỷ rồi mà mặt trời chánh pháp, mặc
dù đôi khi bị đám mây đen lướt qua, nhưng vẫn
chiếu sáng toàn cõi đại địa. Riêng ở Việt-Nam
đã được ánh sáng ấy chiếu đến gần 20 thế kỷ.
Trong lịch sử Việt-Nam, những giai đoạn Phật
Giáo thịnh hành là quốc gia được tự chủ, độc
lập và hùng cường. Ngày này Phật Giáo Việt-
Nam đã được phục hưng, ánh lại rực rỡ thêm.
Đây là tin lành báo trước cho dân tộc Việt-Nam.
Chúng ta tin chắc với cái đà tiến triển như
hiện nay, phong trào Phật GiáoThế giới nói
chung và Phật Giáo Việt-Nam nói riêng sẽ còn
dâng cao, bủa rộng hơn nữa. Chúng ta có đủ lý
do để tin tưởng như vậy, vì Phật Giáo không trái
với khoa học ngày nay, mà còn là một nguồn an
ủi, một suối yêu thương rất cần thiết cho nhân
loại.
(1):Tập sách này soạn trước khi Giáo hội Phật
Giáo Việt-Nam thống nhất ra đời

Phụ lục Chùa Một Cột

Vị trí: Phố Chùa Một Cột, quận Ba Đình, Hà
Nội.
Đặc điểm: Chùa có kiến trúc độc đáo, được tạo
dáng như một bông sen cách điệu từ dưới nước
vươn lên.
Chùa Một Cột có tên chữ là Diên Hựu (phúc
lành dài lâu) được xây dựng vào năm 1049 thời vua
Lý Thái Tông. Tương truyền khi ấy vua Lý Thái

Tông đã cao tuổi mà chưa có con trai nên nhà vua
thường đến các chùa để cầu tự. Một đêm ông
chiêm bao thấy Đức Phật Quan Âm hiện lên đài
hoa sen ở một hồ nước hình vuông phía tây thành
Thăng Long, tay bế đứa con trai trao cho nhà vua.
Ít lâu sau hoàng hậu sinh con trai. Nhà vua cho
dựng chùa Một Cột có dáng dấp như đã thấy trong
giấc mơ để thờ Phật Quan Âm.
Chùa Một Cột là một Quốc tự, liên quan tới vua
sáng lập triều Lý, được xây dựng gần khu vực Tử
Cấm thành, hàng tháng cứ rằm, mồng một vua đến
đặt lễ cầu phúc.
Theo sử sách, chùa được xây lần thứ nhất năm
1049: "Mùa đông tháng 10 dựng chùa Diên Hựu.
Trước đây vua chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi
trên toà sen, dắt vua lên toà. Khi tỉnh dậy vua nói
với bề tôi, có người cho là điềm không lành. Có
nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột
đá ở giữa đất, làm toà sen của phật Quan Âm như
đã thấy ở trong mộng. Cho các nhà sư đi xung
quanh tụng kinh cầu nhà vua sống lâu. Vì thế gọi là
chùa Diên Hựu (phúc lành dài lâu). Năm 1070 mùa
xuân tháng giêng năm Thần Võ thứ 2, vua viết chữ
Phật dài 1 trượng 6 thước khắc vào phiến đá".

Lần xây dựng thứ hai vào năm 1105, vua tu bổ
chùa Diên Hựu: "Mùa thu tháng 9 làm hai ngọn
tháp chỏm trắng ở chùa Diên Hựu... Bấy giờ vua
chữa lại chùa đẹp hơn chùa cũ, đào hồ Liên Hoa
Đài gọi là hồ Linh Chiểu. Ngoài hồ có hành lang
chạm vẽ chung quanh, ngoài hành lang lại đào
hồ". Bích trì đều bắc cầu vồng để đi qua. Trước sân
chùa xây Bảo Tháp. Trước khi vào chùa còn có
một phương đình bằng đá xanh cao 8 trượng
(khoảng 26m) trước cổng chùa. Chùa là một cụm
kiến trúc bề thế, có ý tưởng độc đáo và thẩm mỹ
đẹp đã bị chiến tranh tàn phá, trở thành um tùm
rậm rạp thời giặc Minh”.
Thông qua nhiều tài liệu cổ cho biết chiếc cột
thần kỳ cao tới 20m, trong đó có bia Sùng Diện
Linh ở chùa Long Đọi Nam Hà do Binh bộ thượng
thư Nguyễn Công Bật viết đã mô tả và ghi chép tỷ
mỷ việc xây tiếp chùa Một Cột: "Mở cửa chùa
Diên Hựu tại vườn tây. Dấu vết theo quy mô thủa
trước, lo toan Thánh ý ngày nay. Đảo hồ thơm Linh
Chiểu, giữa hồ trồi lên cột đá. Trên cột đá có một
cánh hoa sen ngàn cánh xoè ra. Trên hoa dựng ngôi
đền đỏ sẫm. Trong đền đặt pho tượng sắc vàng,
ngoài hồ có hành lang bao bọc. Ngoài hành lang lại

có hồ Bích Trì, bắc cầu cong đi lại, ở sân trước hai
cầu bên tả hữu xây bảo tháp lưu ly...".
Đây là một công trình kiến trúc sáng tạo kết hợp
không gian kiến trúc có nhịp điệu cao thấp gồm
điêu khắc đá, hội hoạ, chạm vẽ hành lang, mặt
nước là biểu tượng văn hoá, nghệ thuật cao, tính
dân tộc đậm nét. Chùa đã bị huỷ hoại, xây dựng lại
nhỏ hơn so với nguyên mẫu, nhắc lại ở đây một
thời đã có một cụm kiến trúc độc đáo.
Hiện nay chùa Một Cột được khách thập phương
trong và ngoài nước tới cầu nguyện và tham quan.

Source:
