Lịch sử Phật giáo
Phúc trình A-5630 - của phái đoàn điều tra Liên Hiệp Quốc về đàn áp Phật Giáo tại Việt Nam năm 1963 (Nguyễn Mi
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

PHÚC TRÌNH A/5630

PH ÚC T RÌ NH A/5 63 0
P H Ú C TR Ì N H CỦ A P HÁ I ĐOÀ N ĐI Ề U T RA
L IÊ N HIỆ P QUỐC
VỀ Đ À N Á P P HẬ T GI Á O
TẠI N AM V I Ệ T N A M NĂ M 1 9 6 3

NGUYỄN MINH TIẾN

Copyright © 2017 by UB Publisher (United Buddhist
Publisher - NXB Liên Phật Hội)
ISBN-13: 978-1545316948
ISBN-10: 1545316945

© All rights reserved. No part of this book may be reproduced by any means without prior written permission from the publisher.

NGUYỄN MINH TIẾN

PHÚC TRÌNH
A/5630
PHÚC TRÌNH CỦA PHÁI ĐOÀN ĐIỀU TRA
LIÊN HIỆP QUỐC
VỀ ĐÀN ÁP PHẬT GIÁO
TẠI MIỀN NAM VIỆT NAM NĂM 1963

NHÀ XUẤT BẢN LIÊN PHẬT HỘI UNITED BUDDHIST PUBLISHER

MỤC LỤC

Lời dẫn...........................................................................7

I. Thông tin sơ lược.......................................................10

II. Tiến trình điều tra....................................................25

III. Kết quả điều tra.......................................................37

1. Hợp tác điều tra từ phía Chính phủ.......................37

2. Thu thập thông tin từ phía Chính phủ....................43

3. Tiếp nhận và xử lý cáo buộc bằng văn bản............63

4. Phỏng vấn nhân chứng và thu thập thông tin.........78

5. Những thông tin trái chiều..................................115

IV. Vài sự thật lịch sử..................................................123

1. Bất bình đẳng tôn giáo là có thật.........................130

2. Đàn áp Phật giáo là có thật.................................131

3. Phật giáo không tham gia chính trị......................132

4. Lãnh đạo Phật giáo hoàn toàn độc lập ................133

V. Một vài nhận định...................................................135

LỜI DẪN

P       húc trình mang số hiệu A/5630 là báo cáo
của Phái đoàn Điều tra Liên Hiệp Quốc
tại Nam Việt Nam (Report of the United Nation
Fact-Finding Mission to South Viet-Nam) được soạn
thảo bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Tây Ban
Nha, là kết quả của một cuộc điều tra khách quan
do Liên Hiệp Quốc tiến hành thông qua việc chỉ định
các đại diện từ 7 quốc gia thành viên cùng một số
nhân viên chuyên môn để hỗ trợ hoạt động điều tra.
Phái đoàn điều tra này đã đến Nam Việt Nam ngày
24-10-1963 và đến sáng ngày 1-11 thì dự kiến sẽ
hoàn tất công việc vào cuối ngày 3-11. Tuy nhiên,
cuộc chính biến diễn ra trong ngày 1-11 đã làm thay
đổi phần cuối kế hoạch, cũng như có thể là nguyên
nhân khiến cho Phái đoàn không nhận được những
tài liệu quan trọng mà Chính phủ ông Diệm đã hứa
sẽ cung cấp. Ngoài ra, để chuẩn bị các phương thức
và chương trình hành động sao cho khách quan và
hiệu quả, trước đó phái đoàn cũng đã có 4 phiên họp
trong thời gian từ ngày 14-10 đến 21-10-1963 tại
New York.
Bản Phúc trình A/5630, chỉ riêng phần Anh
ngữ dài 93 trang khổ lớn, gồm 4 Chương với 191
phân đoạn (paragraphs) và 16 Phụ lục (Annexes),
được phái đoàn trình lên Kỳ họp thường niên lần
thứ 18 của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc, là tài
liệu quan trọng để Đại Hội Đồng thảo luận và xem

xét trong phạm vi Đề mục 77 (Item 77) theo Nghị
trình Kỳ họp (Agenda) đã được Đại Hội Đồng thông
qua trước đó, với tiêu đề chính là “Vi phạm nhân
quyền ở Việt Nam” (The violation of human rights
in South Viet-Nam).
Trong thực tế, Đại Hội Đồng đã không tiến hành
việc thảo luận Đề mục 77 như trong Nghị trình đã
định. Lý do đơn giản là vì đối tượng bị cáo buộc vi
phạm nhân quyền, tức Chính phủ Ngô Đình Diệm,
đã sụp đổ sau cuộc đảo chính của Quân đội ngày
1-11-1963. Mặc dù vậy, Phúc trình này đã được
chính thức công bố và có thể xem là một văn kiện
lịch sử quan trọng, bởi đây là sự ghi nhận khách
quan và khoa học của một tổ chức quốc tế lớn nhất
hành tinh về những gì Chính phủ Ngô Đình Diệm
đã làm tại miền Nam Việt Nam, trong phạm vi liên
quan đến cuộc vận động đòi bình đẳng tôn giáo năm
1963 của Phật giáo Việt Nam. Một số luận điệu bóp
méo và nhào nặn lịch sử với ý đồ xuyên tạc sẽ bị
vạch trần thông qua chính những ghi nhận trung
thực từ Phúc trình này.
Bản Phúc trình được thực hiện đúng vào thời
điểm căng thẳng nhất của các diễn biến liên quan,
khi mà trong tâm tưởng những người chứng kiến
vẫn chưa hết sự bàng hoàng, căm phẫn, và khi
những dòng máu đỏ trong các chiến dịch đàn áp
của Chính phủ Ngô Đình Diệm vẫn còn chưa kịp
khô hẳn đi trên thân thể những học sinh, sinh viên
và tăng ni cư sĩ hoàn toàn vô tội. Một số lớn các vị

LỜI DẪN

vẫn còn đang trong vòng tù tội khi Phái đoàn tiến
hành cuộc điều tra.
Thông qua những nội dung ghi nhận trong bản
Phúc trình, chúng ta thấy được tư tưởng và cảm xúc
của chính những nhân chứng vào thời điểm ngay
trước khi Chính phủ Diệm sụp đổ, và cũng thông
qua bản Phúc trình, chúng ta thấy được những biện
pháp dối trá mà Chính phủ Diệm đã áp dụng để cố
làm sai lệch kết quả điều tra. Và bất chấp những đề
xuất có chủ ý cũng như những cản trở ngầm từ phía
Chính phủ Diệm, Phái đoàn Điều tra của Liên Hiệp
Quốc đã hết sức khéo léo trong các quyết định hành
động của họ, dẫn đến kết quả là một nội dung Phúc
trình vô cùng phong phú và đầy đủ cũng như đảm
bảo tính chính xác và khách quan. Những lập luận
sai lệch nhằm ý đồ “chạy tội” cho Chính phủ Diệm
khi cho rằng “không có đàn áp Phật giáo” sẽ hoàn
toàn bị phá vỡ khi chúng ta đối chiếu với những nội
dung thực tế được ghi lại trong Phúc trình này.
Với các ý nghĩa nêu trên, sự xem xét của Đại
Hội Đồng Liên Hiệp Quốc về vấn đề này hoàn toàn
không cần thiết nữa, bởi không còn bất kỳ biện
pháp trừng phạt nào đối với một chế độ có thể xem
là nghiêm khắc nặng nề hơn là sự sụp đổ của chính
nó. Trong khi đó, tính chất khách quan và trung
thực cộng với phương pháp làm việc khéo léo và
khoa học mà Phái đoàn điều tra đã áp dụng, tự nó
đã là một sự đảm bảo chắc chắn để người đọc bản
Phúc trình hoàn toàn có thể tự mình rút ra kết luận.

Khi chọn giới thiệu nội dung bản Phúc trình
A/5630 này, chúng tôi hy vọng sẽ cung cấp cho độc
giả một nguồn tư liệu quý giá và khách quan để hiểu
đúng và hiểu rõ về cuộc vận động bình đẳng tôn giáo
năm 1963 của Phật giáo Việt Nam. Toàn văn Phúc
trình bằng Anh ngữ (và 5 ngôn ngữ khác là tiếng Ả
Rập, tiếng Hoa, tiếng Pháp, tiếng Nga và tiếng Tây
Ban Nha) có thể tìm đọc trên Internet.1 Tuy nhiên, ở
một số nội dung quan trọng chúng tôi sẽ in nghiêng
và dẫn kèm theo nguyên tác Anh ngữ để độc giả tiện
so sánh.

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC
Biến cố đàn áp Phật giáo tại Đài phát thanh
Huế ngày 8-5-1963 làm chết 8 Phật tử có thể xem
là “giọt nước tràn ly” làm bùng vỡ và vượt quá giới
hạn nhẫn nhục chịu đựng của Phật tử đối với sự bất
công của Chính quyền Ngô Đình Diệm từ nhiều năm
trước đó. Nhiều cuộc biểu tình và các hình thức phản
đối khác nhau đã liên tục diễn ra trên phạm vi toàn
miền Nam, mà chủ yếu và sôi động nhất vẫn là ở hai
thành phố lớn: Huế và Sài Gòn. Sau cuộc tự thiêu
của Hòa Thượng Thích Quảng Đức tại Sài Gòn vào
ngày 11-6-1963 làm rúng động lương tâm nhân loại,
chính quyền Ngô Đình Diệm, hay chính xác hơn là
ông Cố vấn Ngô Đình Nhu, đã quyết định dùng vũ lực
đập tan phong trào đòi bình đẳng tôn giáo của Phật
giáo, bất chấp bản Thông cáo chung ngày 16-6-1963

1

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

do Ủy ban Liên bộ của Chính phủ cùng ký kết với Ủy
ban Liên phái Phật giáo, có chữ ký duyệt khán của
chính ông Tổng thống Ngô Đình Diệm, đã cam kết
giải quyết thỏa đáng các nguyện vọng chính đáng của
Phật giáo.
Đêm 20 rạng ngày 21-8-1963, ông Nhu ra lệnh
cho Lực Lượng Đặc Biệt của Đại tá Lê Quang Tung
và Cảnh sát Dã chiến tổng tấn công các chùa trên
toàn quốc. Chỉ trong mấy giờ đồng hồ thực hiện
chiến dịch, chính quyền đã bắt giam 1.426 Tăng
Ni và cư sĩ Phật giáo trên toàn lãnh thổ Nam Việt
Nam.1 Toàn bộ thành phần lãnh đạo Phật giáo chỉ
trong một đêm đã bị khống chế bằng bạo lực, giam
cầm và khủng bố.
Với những hành vi bất chấp đạo lý cũng như
công lý, thách thức lương tri loài người khi sử dụng
đến các lực lượng vũ trang tinh nhuệ nhất chỉ để
đàn áp, vô cớ bắt giam hàng loạt những con người
không có khả năng tự vệ, không có vũ khí trong tay,
chính quyền Ngô Đình Diệm đã tự dựng lên bức
tường ngăn cách giữa họ với phần còn lại của nhân
loại. Do đó, hàng loạt các hành động phản đối đã
liên tục diễn ra ở cả trong và ngoài nước. Đặc biệt,
trong số những người công khai phản đối mạnh mẽ
nhất có cả thân phụ và thân mẫu của bà Nhu là
Luật sư Trần Văn Chương (Đại sứ Việt Nam Cộng

1
Theo Điện văn số 320 (Hồ sơ 274) của Tòa Đại sứ Mỹ tại Sài
Gòn gửi cho Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 24-8, có ghi lời tự bạch của
chính Tướng Lê Văn Kim về số liệu này.

Hòa tại Hoa Kỳ) và bà Thân Thị Nam Trân (Quan
sát viên thường trực của Việt Nam Cộng Hòa tại
Liên Hiệp Quốc).
Những tin tức không tốt đẹp về sự đàn áp Phật
giáo của chính quyền ông Diệm đã lan truyền nhanh
chóng ra khắp thế giới, nhất là sau khi những bức
ảnh cuộc tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng
Đức được công bố trên báo chí. Vào ngày 4-9-1963,
đại diện của 14 nước thành viên Liên Hiệp Quốc
bao gồm Afghanistan, Algeria, Cambodia, Ceylon,
Guyana, India, Indonesia, Mông Cổ, Nigeria,
Pakistan, Rwanda, Sierra Leone, Somalia, Trinidad
and Tobago (sau đó có thêm hai nước khác nữa là
Mali và Nepal) đã cùng gửi một Thỉnh nguyện thư
lên Tổng Thư Ký Liên Hiệp Quốc, yêu cầu đưa
thêm vào Nghị trình Kỳ họp thường niên thứ 18
của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc một nội dung
thảo luận với tiêu đề “Sự vi phạm nhân quyền ở
Nam Việt Nam” (The violation of human rights in
South Viet-Nam). Thỉnh nguyện thư này mang số
A/5489, được gửi đến cho tất cả các nước thành viên
Liên Hiệp Quốc vào ngày 9-9-1963. Một văn bản
giải thích về việc này cũng được chuyển đến tất cả
các nước thành viên vào ngày 13-9-1963, sau đó
đưa vào thành Phụ lục số 1 của Thỉnh nguyện thư
nói trên (A/5489/Add.1).
Thỉnh nguyện thư A/5489 đưa ra các cáo buộc cụ
thể về sự vi phạm nhân quyền của chính phủ Ngô
Đình Diệm, trong đó các sự kiện quan trọng vừa

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

diễn ra tại Việt Nam đều được đề cập đến. Về biến
cố ngày 8-5-1963 và hệ quả sau đó, thỉnh nguyện
thư nêu rõ:
“Nine persons were killed when troops
fired on the orders of the Government on
the participants. This incident resulted in
a request for redress of grievances and the
acceptance of responsibility for the killings by
the Government. Neither was done, resulting
in an increased demand for remedial action.
The intensity of feeling against the injustices
done by the Government was such that five
monks and a nun immolated themselves - a
course of action unusual to the followers of
the faith.”
“Chín người đã bị thiệt mạng khi quân đội
nổ súng vào đám đông theo lệnh của Chính
phủ. Sự cố này đòi hỏi phải có sự giải quyết
thỏa đáng và nhận trách nhiệm về hành vi
dẫn đến chết người của Chính phủ. Nhưng
cả hai đòi hỏi này đều không được giải quyết
thỏa đáng, kết quả là càng tăng thêm sự
phản kháng đòi hỏi phải có hành động khắc
phục hậu quả. Sự phản đối những bất công
của Chính phủ đã gia tăng đến mức độ có 5
tăng sĩ và một sư cô đã tự thiêu - vốn là một
động thái ứng xử không bình thường đối với
các tín đồ Phật giáo.”
Và cuộc tấn công thô bạo vào các chùa trên khắp
phạm vi miền Nam Việt Nam vào đêm 20-8-1963

cũng được ghi nhận chính xác và cụ thể trong bức
thỉnh nguyện thư:
“The appeal for justice from their subjects
was met by threats and ridicule and was
followed by an attack, a little after midnight
on Tuesday, 20 August 1963, on the venerated
Xa-Loi Pagoda, the chief shrine in Saigon of
the majority faith. Hordes of armed police
equipped with machine-guns and carbines
entered the precincts of the pagoda and
carried away hundreds of monks and nuns
to prisons, after inflicting injury on them.
This action was repeated in the early hours
of the same day in a number of other pagodas
throughout the country. At least 1,000 monks
are estimated to be incarcerated at present.
The death toll is not known.”

“Sự đòi hỏi công bằng của các công dân [Việt
Nam] được đáp lại bằng sự đe dọa và thô
bạo, tiếp theo là một cuộc tấn công vào chùa
Xá Lợi, ngôi chùa tôn nghiêm nhất Sài Gòn,
lúc vừa quá nửa đêm ngày thứ Ba, 20 tháng
8, 1963. Nhiều toán cảnh sát trang bị súng
máy và súng trường đã xâm nhập khuôn viên
chùa và bắt đi hàng trăm tăng ni, đưa vào
các nhà tù sau khi đã gây thương tích cho họ.
Hành động này cũng được thực hiện cùng lúc
ở nhiều ngôi chùa khác trong cả nước. Hiện

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

nay, ước tính ít nhất đã có đến 1.000 nhà sư bị bắt giam. Số người chết vẫn chưa được rõ.”

Cuộc biểu tình của sinh viên học sinh và phản
ứng đàn áp của Chính phủ ông Diệm cũng được ghi
nhận:
“Students of Saigon University demonstrat-
ing against these arbitrary actions of the
Government were arrested by the hundreds
on Sunday, 25 August 1963.”
“Các sinh viên trường Đại học Sài Gòn đã
biểu tình phản đối những hành vi độc đoán
của Chính phủ và bị bắt giam lên đến nhiều
trăm người vào ngày Chủ nhật, 25-8-1963.”

Trước những cáo buộc cụ thể và rõ ràng như
thế, tại cuộc họp lần thứ 153 của Ủy ban Thường
trực (General Committee) Đại Hội Đồng Liên Hiệp
Quốc vào ngày 18-9-1963, Ủy ban đã quyết định
đề nghị Đại Hội Đồng đưa Đề mục số 77 vào Nghị
trình Kỳ họp thường niên lần thứ 18 với tiêu đề là
“Sự vi phạm nhân quyền ở Nam Việt Nam” (The
violation of human rights in South Viet-Nam).
Đáp lại những cáo buộc của các nước thành viên
Liên Hiệp Quốc, Chính phủ Việt Nam Cộng Hòa
không thể im lặng. Vào ngày 4-10-1963, họ đã gửi
thư lên Đại Hội Đồng, mời đại diện các nước thành
viên Liên Hiệp Quốc đến Việt Nam để tìm hiểu sự
thật. Bằng cách này, Chính phủ ông Diệm đã quyết
định “tiên hạ thủ vi cường” để chứng tỏ mình “trong

sạch”. Hẳn ông đã phải rất tự tin với các chiêu thức
để che đậy những việc đã làm, mà trong số đó thì
việc kiểm soát chặt các thành phần chính phủ để họ
nói theo ý ông cũng như chuẩn bị các nhân chứng
giả là điều chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra qua thực tế.
Tại phiên họp thứ 1232 vào ngày 7-10-1963,
Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc đã chấp thuận đề
nghị của Ủy ban Thường trực, đưa Đề mục 77 vào
Nghị trình Kỳ họp Thường niên lần thứ 18.1 Đại
diện của Costa Rica, mặc dù không ký tên trong
Thỉnh nguyện thư trước đó, nhưng đã đề xuất trước
Đại Hội Đồng là nên chấp nhận lời mời của Việt
Nam Cộng Hòa để “có sự khảo sát hết sức nghiêm
túc và cẩn trọng về tất cả những dữ kiện có thể thu
thập được” (very serious and careful examination
of all the available facts).
Trong phiên họp khoáng đại lần thứ 1234 của
Đại Hội Đồng, vị Chủ tịch đã công bố việc chỉ định
đại diện của 7 nước thành viên để thành lập một
Phái đoàn điều tra, bao gồm: Afghanistan, Brazil,
Ceylon, Costa Rica, Dahomey, Morocco và Nepal.
Đại diện của Afghanistan là ông Abdul Rahman
Pazhwak sẽ giữ cương vị Trưởng đoàn. Đáng chú ý
là Chủ tịch Đại Hội Đồng đã xác định nhiệm vụ của
phái đoàn một cách cụ thể hơn, đó là “đến Việt Nam
Cộng Hòa để tìm hiểu sự thật về tình trạng thực tế

1
Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc họp thường niên mỗi năm một
lần kể từ năm 1945. Kỳ họp thường niên năm 1963 là lần thứ
18.

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

ở nước này trong phạm vi mối quan hệ giữa Chính
phủ và cộng đồng Phật tử Việt Nam” (to visit the
Republic of Viet-Nam so as to ascertain the facts of
the situation in that country as regards relations
between the Government of the Republic of Viet-
Nam and the Viet-Namese Buddhist community).
Như vậy, mục tiêu điều tra về vi phạm nhân quyền
đã được khoanh vùng một cách cụ thể hơn là những
vi phạm nhắm vào Phật giáo. Hơn thế nữa, Đại Hội
Đồng cũng thúc giục “phái đoàn phải lên đường
càng sớm càng tốt để có thể kịp báo cáo kết quả lên
Kỳ họp thường niên đang diễn ra” (The mission will
have to leave as soon as possible so that its report
can be submitted to the General Assembly at the
present session.)
Kỳ họp thường niên của Đại Hội Đồng khai mạc
từ tháng 9 và thường sẽ kéo dài đến giữa tháng 12.
Vì thế, Đại Hội Đồng đã quyết định sẽ xem xét và
cho ý kiến về sự việc này ngay trong Kỳ họp thường
niên của năm 1963.
Về các thành viên, Chủ tịch Đại Hội Đồng đã
đích thân chỉ định 7 quốc gia và Chính phủ của mỗi
quốc gia tự đề cử người đại diện tham gia. Ngoài
ra, Đại Hội Đồng cũng cử thêm một số thành viên
chuyên môn để đảm bảo hiệu quả hoạt động tốt
nhất cho phái đoàn, bao gồm một Chánh thư ký
(John P. Humphrey) và hai phụ tá (Ilhan Lutem
phụ trách điều hành và Alain L. Dan-geard phụ
trách tài chánh), một Tùy viên Báo chí (Valieri J.
G. Stavridi). Cơ quan thường trực của Ủy ban Kinh

tế Á châu và Viễn Đông thuộc Liên Hiệp Quốc tại
Thái Lan đã cung cấp một trợ lý phụ trách thông
dịch Anh-Việt (ông The Pha Thay Vilai-hongs) và
một người thông dịch Anh-Pháp (cô G. Bazinet).
Kinh phí dành cho phái đoàn là khoảng 33.600 đô-
la Mỹ, do Liên Hiệp Quốc đài thọ.
Tại New York, từ ngày 14 đến ngày 21 tháng
10 năm 1963, Phái đoàn Điều tra này đã tổ chức 4
cuộc họp chuẩn bị trước khi lên đường, để xác định
các nguyên tắc làm việc cũng như phác thảo ra kế
hoạch hành động. Những chuẩn bị này đã được các
thành viên trong đoàn thảo luận kỹ lưỡng và đi đến
thống nhất. Mục đích chính cũng được xác định một
cách chi tiết và cụ thể tại Nguyên tắc số 12 trong
các nguyên tắc đã được Phái đoàn thông qua:

“Phái đoàn này là một tổ chức chuyên trách
điều tra, được thành lập tìm hiểu sự thật
về tình trạng thực tế liên quan đến các cáo
buộc vi phạm nhân quyền của Chính phủ
Việt Nam Cộng Hòa trong mối quan hệ giữa
Chính phủ này với cộng đồng Phật tử tại Việt
Nam.”
(“The Mission is an ad hoc fact-finding
body and has been established to ascertain
the facts of the situation as regards the
alleged violations of human rights by the
Government of the Republic of VietNam in
its relations with the Buddhist community of
that country.”)

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

Nhằm đảm bảo tính trung thực cho hoạt động
thu thập thông tin, Phái đoàn đã thảo luận với Chủ
tịch Đại Hội Đồng và quyết định giữ kín các nguyên
tắc làm việc cũng như kế hoạch hành động. Tuy
nhiên, mục đích khái quát sẽ được Chủ tịch Đại Hội
Đồng truyền đạt đến đại diện của Việt Nam Cộng
Hòa tại Liên Hiệp Quốc, để bảo đảm Chính phủ
Việt Nam Cộng Hòa nhận thức đầy đủ về điều này.
Về tiêu chí điều tra, căn cứ vào các cáo buộc đã
nhận được, Phái đoàn đã vạch ra những tiêu chí, văn
bản pháp lý cần dựa vào để làm căn cứ kết luận về vi
phạm nhân quyền. Trong bản Phúc trình, các đoạn
văn từ 66 đến 71 đã được dành trọn để nêu rõ các văn
bản pháp lý và điều khoản liên quan. Trong số đó, các
văn bản sau đây được nhấn mạnh:
- Bản Hiến chương Liên Hiệp Quốc (Charter of
the United Nations), ban hành ngày 26-6-
1945.
- Bản Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền (the
Universal Declaration of Human Rights),
ban hành ngày 10-12-1948.
- Nghị quyết số 1779 của Đại Hội Đồng Liên
Hiệp Quốc, ban hành ngày 7-12-1962.

Bản Phúc trình trích dẫn Điều 1, khoản 3 trong
Hiến chương Liên Hiệp Quốc, nhấn mạnh sự “tôn
trọng nhân quyền và các quyền tự do căn bản của
tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, giới
tính, ngôn ngữ hay tôn giáo” (respect for human

rights and for fundamental freedoms for all without
distinction as to race, sex, language, or religion).
Và trích dẫn nguyên văn Điều 18 trong Tuyên
ngôn Quốc tế về Nhân quyền nói rằng:
“Everyone has the right to freedom of thought,
conscience and religion; this right includes
freedom to change his religion or belief, and
freedom either alone or in community with
others and in public or private, to manifest
his religion or belief in teaching, practice,
worship and observance.”
“Mọi người đều có quyền tự do tư tưởng, lương
tri và tín ngưỡng, bao gồm cả việc tự do thay
đổi tôn giáo hoặc niềm tin, và tự do bày tỏ tôn
giáo hoặc niềm tin của mình bằng các hình
thức như thuyết giảng, thực hành, thờ cúng
và thực hiện nghi lễ, dù chỉ riêng một mình
hay cùng chung với cộng đồng, tại những nơi
công cộng hoặc riêng tư.”
Về ý nghĩa của cuộc điều tra, Phái đoàn nêu căn
cứ ở Điều 13, Đoạn 1, phần b của Hiến chương Liên
Hiệp Quốc và trích dẫn nguyên văn:
1. The General Assembly shall initiate studies
and make recommendations for the purpose
of:
a. ...
b. promoting international co-operation in the
economic, social, cultural, educational, and

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

health fields, and assisting in the realization
of human rights and fundamental freedoms
for all without distinction as to race, sex,
language, or religion.

1. Đại Hội Đồng [Liên Hiệp Quốc] có quyền tiến
hành nghiên cứu và đưa ra các khuyến nghị
cho các mục đích:
a. ...
b. Thúc đẩy sự hợp tác quốc tế trong các lĩnh
vực kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế
và hỗ trợ trong việc thực hiện các quyền con
người và tự do cơ bản cho tất cả mọi người,
không phân biệt chủng tộc, giới tính, ngôn
ngữ hay tôn giáo.
Các văn bản khác cũng được trích dẫn từng
phần để nhấn mạnh và làm rõ các yêu cầu của cuộc
điều tra. Đặc biệt, trong Phúc trình còn “đề nghị
tham chiếu đến các điều số 2, 9, 20, 21, 29 và 30 của
Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền” (Reference
should also be made to articles 2, 9, 20, 21,29 and
30 of the Universal Declaration.)
Sau quá trình chuẩn bị thận trọng, Phái đoàn
chính thức lên đường ngày 21 và đến Phi trường
Tân Sơn Nhứt lúc 0 giờ 30 sáng ngày 24-10. Phía
Chính phủ Việt Nam Cộng hòa có ông Phạm Đăng
Lâm và các quan chức Bộ Ngoại giao ra đón. Trả lời
phóng viên báo chí Việt Nam và quốc tế ngay khi
đến phi trường, vị Trưởng đoàn đã xác định rằng
“mục đích của phái đoàn là tiến hành những cuộc

điều tra tại chỗ, lắng nghe các nhân chứng và tiếp
nhận các thỉnh nguyện” (its intention to carry out
on-the-spot investigations, to hear witnesses and
to receive petitions).
Phái đoàn về đến chỗ nghỉ là khách sạn Majestic
lúc 2 giờ sáng cùng ngày và vị Trưởng đoàn ngay
lập tức mở cuộc họp để xem xét đề nghị của Chính
phủ Việt Nam Cộng Hòa về chương trình làm việc
của Phái đoàn. Theo đề nghị này, Phái đoàn sẽ ở
lại Sài Gòn 3 ngày, sau đó đi Vũng Tàu thăm một
ngôi chùa “và tiếp tục đi Đà Lạt để viếng một số
chùa, cùng với các cơ sở giáo dục và các trung tâm
du lịch” (... then to Dalat where visits of pagodas,
as well as educational establishments and tourist
centres). Trong chương trình cũng dự kiến Phái
đoàn sẽ đến thăm Huế, Phan Rang, Phan Thiết,
Ba Xuyên,1 Vĩnh Bình, và tất nhiên “cũng bao gồm
trong chương trình việc viếng thăm các chùa cùng
với một số địa điểm du lịch” (also included in the
programme with visits to pagodas and some tourist
places).
Ý đồ đánh lạc hướng điều tra của Chính phủ
Diệm gần như đã lộ rõ trong chương trình do họ đề
xuất. Do đó, sau khi xem xét, phái đoàn chỉ chấp
nhận duy nhất đề xuất của ngày đầu tiên, 24-10,
bao gồm việc viếng thăm mang tính nghi thức đến
Bộ Ngoại giao và Bộ Nội vụ, sau đó là nói chuyện ở

1 Tỉnh Ba Xuyên cũ ngày nay gần như trùng khớp với địa phận tỉnh Sóc Trăng.

I. THÔNG TIN SƠ LƯỢC

Bộ Nội vụ về vấn đề Phật giáo Việt Nam, hội đàm với
Tổng thống Ngô Đình Diệm và cuối cùng ăn tối ở Bộ
Nội Vụ. Về tất cả những ngày còn lại trong chương
trình do Chính phủ Việt Nam đề xuất, Phái đoàn trả
lời là cần có thêm thời gian để cân nhắc trước khi
chấp nhận. Chính phủ Việt Nam cũng ngay lập tức
đề xuất chi trả mọi chi phí ăn ở và đi lại cho Phái
đoàn trong suốt thời gian lưu trú tại Việt Nam, và
đề nghị tiếp một bữa tiệc chiêu đãi khác ở Bộ Ngoại
giao vào buổi tối hôm sau, 25-10.
Phái đoàn đã từ chối đề nghị của Chính phủ
Việt Nam và nói rằng họ sẽ tự lo mọi chi phí. Phía
Việt Nam sau đó nêu lý do an ninh để đề nghị Phái
đoàn sử dụng phương tiện đi lại do họ cung cấp.
Cuối cùng, Phái đoàn đồng ý với đề nghị này nhưng
yêu cầu chỉ sử dụng một lá cờ của Liên Hiệp Quốc
kèm theo cờ Việt Nam ở xe hơi đi đầu, thay vì cắm
cờ của các nước thành viên tham gia trong phái
đoàn như bố trí của phía Việt Nam khi đón đoàn tại
sân bay. Khi giải thích về quyết định này, vị Trưởng
đoàn nhấn mạnh rằng họ đến Việt Nam với tư cách
đại diện cho Liên Hiệp Quốc chứ không phải với tư
cách đại diện cho quốc gia của họ.
Trong buổi họp ngày 24-10, phái đoàn tiếp tục
xem xét bản chương trình đề xuất của Việt Nam và
chấp nhận các đề xuất cho 2 ngày tiếp theo sau đó,
25 và 26 tháng 10, trong đó bao gồm một buổi nói
chuyện với Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ, một
cuộc hội kiến Cố vấn Ngô Đình Nhu, và sau đó là

viếng thăm 3 ngôi chùa tại Sài Gòn để tiếp xúc trực
tiếp với nhiều tổ chức Phật giáo. Riêng về bữa tiệc
chiêu đãi tối 25-10 ở Bộ Ngoại Giao, Phái đoàn đã
khéo léo từ chối và đề nghị hoãn lại cho đến ngày
cuối cùng khi Phái đoàn hoàn tất công việc và sắp
rời Việt Nam.
Phái đoàn cũng chấp nhận lời mời đến xem một
cuộc diễu binh nhân ngày Quốc khánh 26-10 của
Việt Nam Cộng Hòa.1 Tuy nhiên, Phái đoàn đã yêu
cầu phía Chính phủ phải bảo đảm là trong bất kỳ
diễn văn, phát biểu nào tại buổi lễ cũng không được
đề cập đến sự hiện diện của Phái đoàn. Phái đoàn
cũng thông báo với Chính phủ rằng họ muốn hạn
chế đến mức ít nhất các sự kiện mang tính xã hội và
sẽ không tham dự các hoạt động du lịch đơn thuần
chỉ để giải trí. Phái đoàn cũng nói rõ rằng, khi tiếp
xúc với các thành viên Chính phủ trong 2 ngày đầu
theo đề xuất của phía Việt Nam, phái đoàn sẽ chủ
động về các nội dung và phương thức trao đổi, thảo
luận nhằm phục vụ cho mục đích điều tra. Phái
đoàn cũng báo cho Chính phủ Việt Nam biết là họ
sẽ tự quyết định chương trình làm việc trong những
ngày sau đó.

1 Ngày ban hành Hiến pháp Việt Nam Cộng Hòa được chọn làm ngày Quốc khánh.

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA
Trước khi phái đoàn chính thức tiến hành các
hoạt động tiếp xúc, điều tra, Chính phủ ông Diệm
đã nhiều lần “hứa sẽ làm tất cả mọi việc để tạo sự
dễ dàng cho nhiệm vụ điều tra sự thật của phái
đoàn” (promised to do everything to facilitate the
Mission’s task of finding the facts). Tuy nhiên, ngay
hôm sau đó (25-10-1963), khi phái đoàn tiến hành
việc thăm viếng các chùa Xá Lợi, Ấn Quang và Giác
Lâm theo lịch trình do chính phía Chính phủ Việt
Nam Cộng hòa đề xuất thì thực tế đã cho thấy điều
ngược lại.
Theo lịch trình, chuyến thăm chùa Ấn Quang
“ban đầu được sắp xếp sớm hơn vào buổi chiều,
nhưng phía Việt Nam đã hoãn lại, tự thay đổi thời
biểu mà không hề hỏi ý Phái đoàn” (originally
arranged for earlier in the afternoon, was delayed
by the Government which had changed the schedule
without consulting the Mission).
Tệ hơn nữa, “vào phút cuối thì chuyến thăm
chùa Ấn Quang đã bị hủy bỏ” (At the last minute the
visit to the An-Quang Pagoda was cancelled) và khi
phái đoàn yêu cầu một lời giải thích chính thức về
sự thay đổi này, phía Việt Nam đã nói rằng do Sư cô
Diệu Huệ và Hòa thượng Thích Tịnh Khiết “bị mệt
vào chiều hôm đó” (were tired in the late afternoon).
Tuy nhiên, sau đó thì phái đoàn đã tìm hiểu được
rằng trong thực tế Sư cô Diệu Huệ và Hòa thượng

Thích Tịnh Khiết đã chờ suốt buổi chiều hôm ấy để
tiếp đón phái đoàn. Sự dối trá này quả thật là một
khởi đầu không mấy tốt đẹp cho hình ảnh của Chính
phủ ông Diệm. Sau đó, Phái đoàn cũng nhận được
thông tin từ chùa Ấn Quang đoan chắc rằng phái
đoàn có thể đến thăm chùa bất kỳ lúc nào, tốt hơn
là vào buổi sáng, và cả hai người (Sư cô Diệu Huệ và
Hòa thượng Thích Tịnh Khiết) sẽ có mặt ở chùa. (the
Mission was assured that it could visit the pagoda at
any time, preferably in the morning, and that these
two personalities would be there).
Từ thực tế này, ngày 26-10-1963, Phái đoàn
đã gửi đến Chính phủ một văn bản nói rõ dự trù
chương trình sắp đến của Phái đoàn, trong đó có
những điểm đáng lưu ý là:
 Hủy bỏ toàn bộ các hoạt động do Chính phủ
đề xuất trong 3 ngày 27, 28 và 29 tháng 10.
Thay vào đó, Phái đoàn sẽ tùy ý đến thăm
các trại giam thanh thiếu niên, các vị tăng sĩ
còn bị giam trong tù, đồng thời tự đến viếng
thăm chùa Ấn Quang.
 Phái đoàn sẽ đến Huế vào ngày 30-10-1963
như chương trình đề xuất của Chính phủ,
nhưng sẽ dành thời gian viếng thăm chùa Từ
Đàm cùng một số chùa khác sau khi tiếp xúc
với các đại diện của chính quyền tại Huế. Phái
đoàn cũng sẽ tiếp xúc, phỏng vấn trực tiếp
một số nhân chứng tại Huế nhưng danh sách
những người này sẽ gửi đến Chính phủ sau.

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

 Phái đoàn quyết định hủy bỏ tất cả các sự
kiện có tính giao tiếp xã hội và các đề xuất du
lịch ở Huế. Những ngày còn lại trong tuần sẽ
được dành trọn để lắng nghe các nhân chứng.
Phái đoàn cũng cho biết là họ hy vọng có thể
hoàn tất nhiệm vụ và rời khỏi Việt Nam trước
ngày thứ Hai, 4-11-1963.
Điều tất nhiên là Chính phủ trả lời đồng ý
với các dự tính và quyết định của Phái đoàn. Tuy
nhiên, Chính phủ cũng đề nghị thêm là phái đoàn
nên viếng thăm tỉnh Vĩnh Bình, nơi có nhiều Phật
tử gốc Khmer. Phái đoàn trả lời là tạm thời chưa
quyết định việc này.
Ngay trong buổi chiều ngày 26-10, Phái đoàn
chính thức đưa ra một thông cáo báo chí, mời gọi tất
cả những ai quan tâm đến nội dung điều tra của Phái
đoàn đều có thể đến gặp họ để trình bày trực tiếp
hoặc trao các kiến nghị, thỉnh nguyện. Các thành
viên cùng đồng ý là thông cáo này sẽ cùng lúc đưa ra
cho giới báo chí địa phương cũng như quốc tế, đồng
thời gửi đến Bộ Ngoại giao VNCH kèm theo một ghi
chú bên ngoài cho biết là thông cáo này đã được phổ
biến. Phái đoàn đã thực hiện việc này trong phạm vi
chức năng của mình và muốn có được sự hợp tác từ
Chính phủ trong việc phổ biến rộng ra công chúng.
Mặc dù vậy, sau khi nhận được thông tin này từ
phái đoàn, “đại diện Chính phủ tỏ ra ngạc nhiên
và thất vọng” (the Government’s representative
expressed surprise and disappointment) vì việc này

đã được thực hiện mà “không có sự tham khảo trước
ý kiến của Chính phủ” (without prior consultation
with the Government). Đại diện Chính phủ cũng
nói thêm rằng, lẽ ra trong thông cáo phải nhắc đến
việc Chính phủ VNCH đã chủ động mời phái đoàn
của Liên Hiệp Quốc đến. Sau khi thảo luận về việc
này, Phái đoàn tuyên bố họ không phản đối việc
đưa thêm các thông tin như thế vào khi phổ biến,
miễn là phần nội dung chính của bản thông cáo
phải được đặt trong ngoặc trích hoàn toàn chính
xác như đã được Phái đoàn đưa ra.
Bản thông cáo này sau đó đã xuất hiện trên cơ
quan truyền thông chính thức của Chính phủ Việt
Nam, bằng cả tiếng Anh và tiếng Pháp. Báo chí địa
phương cũng đăng tải lại toàn văn bằng tiếng Anh
và tiếng Pháp một ngày sau đó. Trên một vài tờ báo
địa phương, Phái đoàn cũng xác nhận bản thông
cáo đã được loan tải bằng tiếng Việt. Mặc dù có cáo
buộc từ một số nguồn tin quốc tế rằng bản thông
cáo không được loan tải đầy đủ trên các báo tiếng
Việt, nhưng Phái đoàn đã không có đủ điều kiện để
khảo sát một cách hệ thống về điều này, và vẫn cảm
thấy đã nhận được sự hợp tác hợp lý từ giới truyền
thông địa phương trong việc thông tin đến với công
chúng, để những ai muốn làm nhân chứng hay đệ
trình thỉnh nguyện đều được biết.
Sau đó, Phái đoàn đã soạn thảo một danh sách
các nhân chứng mà họ muốn phỏng vấn, sử dụng
tất cả những nguồn thông tin có được nhưng hoàn

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

toàn không tham khảo gì từ phía Chính phủ VNCH,
rồi chuyển danh sách này đến cho Chính phủ vào
ngày 27-10-1963. Sau đó còn có thêm 2 bản danh
sách nữa tiếp tục được chuyển đến Chính phủ.1
Trong ngày 28-10-1963, phái đoàn cũng chuyển
đến cho Chính phủ một bản liệt kê các cáo buộc đối
với Chính phủ mà phái đoàn quan tâm và muốn
có được những câu trả lời hay giải thích từ phía
Chính phủ. Một bản cáo buộc thứ hai dựa trên các
thông tin mà phái đoàn nhận được tại Việt Nam
được tiếp tục chuyển đến cho Chính phủ vào ngày
31-10-1963.2
Ngày 28-10-1963, phái đoàn nhận được một
văn thư từ phía Chính phủ, hồi đáp về danh sách
các nhân chứng cũng như bản liệt kê các cáo buộc
mà Chính phủ đã nhận được. Điểm đáng chú ý là
trong nội dung văn thư có đoạn nêu rõ: “Những
thông tin cáo buộc Chính phủ” (communication of
charges made against the Government) cần phải
được chuyển đến cho Chính phủ để “so sánh với
những dữ kiện và chứng cứ mà Chính phủ Việt Nam
có quyền trưng dẫn” (compare them with the facts
and evidence which the Viet-Namese Government
is entitled to present). Nội dung văn thư này
nhấn mạnh: ‘Nếu không thì những cáo buộc hay
chứng cứ được đưa ra đó sẽ không có giá trị gì cả.”
(Otherwise these allegations or testimonies would

1
Nội dung này được ghi nhận trong phụ lục VII của Phúc trình.
2
Nội dung này được ghi nhận trong phụ lục VIII của Phúc trình.

have no validity whatsoever.) Bằng lập luận này,
rõ ràng Chính phủ ông Diệm từ một đối tượng của
cuộc điều tra đã muốn tham gia vào ngay cả tiến
trình điều tra đó với tư cách của một thành viên có
quyền thay đổi kết quả.
Trong buổi làm việc với Bộ trưởng Ngoại giao ngày
28-10-1963,1 vị Trưởng đoàn Điều tra đã hết sức khéo
léo khi trả lời về điểm này. Ông nói, tất cả các cáo buộc
sẽ được chuyển đến cho Chính phủ, “nhưng sẽ không
có thông tin về nguồn cáo buộc” (would not, however,
contain any references to the sources from which the
accusations came), nghĩa là về những ai đã đưa ra các
cáo buộc đó. Vị Trưởng đoàn cũng nhấn mạnh, “phái
đoàn mong muốn tìm ra sự thật và phải tự mình tiếp
cận với mọi quan điểm” (the Mission wanted to find
the facts and had to acquaint itself with all points of
view).
Về danh sách các nhân chứng mà Phái đoàn
muốn gặp để phỏng vấn, Bộ trưởng Ngoại giao
VNCH nói rằng: “Chính phủ không thể ép buộc các
nhân chứng đến gặp Phái đoàn, nhưng sẵn sàng
mời những người ấy đến gặp nếu họ muốn.” (The
Government was in no position to force them to
appear before the Mission, but it offered to invite
them to do so if they wished.) Đáp lại điểm này, vị
Trưởng đoàn đồng ý rằng không nên ép buộc bất kỳ
nhân chứng nào. Tuy nhiên, nếu một nhân chứng

1 Nội dung buổi làm việc được ghi nhận trong Phụ lục X của Phúc trình.

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

nào đó không đến gặp phái đoàn sau khi Chính
phủ đã có lời mời, thì “Phái đoàn có thể sẽ cố tìm
cách đến gặp họ để xác nhận việc họ không muốn
làm nhân chứng”. (The Mission would try to get in
touch with them and obtain confirmation of their
desire not to testify).
Cuối cùng, Bộ trưởng Ngoại giao VNCH truyền
đạt rằng Chính phủ VNCH sẽ không đáp ứng đối
với một số nhân chứng “được xem là đối lập chính
trị” (considered as political opponents).
Như vậy, từ ngày 24-10 đến 28-10-1963, Phái
đoàn điều tra đã xác lập rõ ràng phương thức làm
việc độc lập, khách quan, né tránh được mọi tác
động từ phía Chính phủ VNCH. Phái đoàn cũng đã
chuẩn bị xong danh sách các nhân chứng cần phỏng
vấn và hệ thống tất cả các cáo buộc đã nhận được từ
nhiều nguồn khác nhau. Ngày 27-10, Phái đoàn tự
tìm đến chùa Ấn Quang để tiếp xúc và phỏng vấn
một số các vị lãnh đạo Phật giáo tại đó. Bất chấp sự
ngăn trở cố ý của Chính phủ như vào ngày 25-10,
Phái đoàn cuối cùng cũng đã tìm gặp được những
nhân vật quan trọng mà họ cần gặp.
Ngày 28-10-1963, Phái đoàn đến gặp và phỏng
vấn 17 sinh viên đang bị tạm giam ở Trại Lê Văn
Duyệt, thông qua sự chọn lựa ngẫu nhiên giữa tất
cả những sinh viên họ được gặp.
Ngày 29-10, các cuộc phỏng vấn được thực hiện
ở trại giam của Trung tâm Thẩm vấn Nha Tổng
Giám Đốc Cảnh Sát Quốc Gia, nơi có nhiều vị tăng

sĩ mà phái đoàn muốn phỏng vấn hiện vẫn còn bị
giam giữ. Thời gian còn lại trong ngày, Phái đoàn đã
tiếp đón và phỏng vấn 3 nhân chứng tại khách sạn
Majestic, nơi phái đoàn đang tạm trú. Hai người
trong số này tự nguyện tìm đến và người thứ ba đã
nhận lời mời từ Chính phủ chuyển đến theo yêu cầu
của Phái đoàn. Cũng trong ngày 29-10, Phái đoàn
ra thông cáo báo chí nhắc lại lời mời gọi những
người quan tâm hãy tìm đến để cung cấp thông tin
cho phái đoàn. Phái đoàn cũng thông tin đến báo
chí về chương trình làm việc chi tiết tại Việt Nam.
Căn cứ vào khối lượng công việc cần xử lý tại
Sài Gòn, Phái đoàn đã quyết định vào ngày 30-10-
1963 chỉ cử 3 thành viên ra Huế, các thành viên còn
lại tiếp tục công việc tại Sài Gòn. Trong ngày này,
Phái đoàn đã phỏng vấn một số thành viên Chính
phủ thuộc Bộ Nội vụ, Phủ Tổng Thống và Bộ Quốc
Phòng, với tư cách họ là những thành viên của Ủy
ban Liên bộ trong cuộc đàm phán với Ủy ban Liên
phái của Phật giáo. Cũng trong ngày 30-10, Phái
đoàn phỏng vấn 2 nhân chứng khác, một người do
Phái đoàn mời và một người tự nguyện tìm đến.
Sáng ngày 31-10, Phái đoàn tiếp tục phỏng vấn
thêm 2 nhân chứng khác trước khi các thành viên
ở Huế quay về.
Về chuyến đi Huế, các thành viên đã tiếp xúc với
đại diện Chính phủ tại miền Trung, Tư lệnh Quân
đoàn 1, các quan chức đầu ngành của Chính quyền
Tỉnh, Hiệu trưởng và Khoa trưởng trường Đại học.

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

Sau khi nghe trình bày sơ lược về vấn đề Phật giáo,
Phái đoàn đã chủ động đặt câu hỏi với cá nhân các
vị này. Tiếp đó, Phái đoàn yêu cầu được tiếp xúc
với các nhân chứng đã được nêu tên trong danh
sách gửi đến Bộ Ngoại giao trước đó. Tuy nhiên, các
viên chức Chính phủ cho biết trong số này có một
nhân chứng được xem là “đối lập chính trị” và vì thế
không được phép tiếp xúc với Phái đoàn.
Khi viếng thăm chùa Từ Đàm, Phái đoàn đã
phỏng vấn 3 tăng sĩ và 1 sư cô, là những người đã
được nêu tên trong danh sách trước đó. Ngoài ra còn
có một vị tăng sĩ tự nguyện đến gặp. Khi về nghỉ
tại khách sạn, Phái đoàn gặp và phỏng vấn tiếp
nhân chứng thứ 5 trong danh sách, là một tăng sĩ.
Có ba nhân chứng khác đã chuẩn bị thỉnh nguyện
thư trình lên Phái đoàn và cũng được phỏng vấn.
Sau đó, Phái đoàn tiếp tục phỏng vấn thêm 2 nhân
chứng khác có tên trong danh sách yêu cầu. Phái
đoàn trở về Sài Gòn bằng máy bay vào sáng ngày
31-10-1963 với tiền vé do họ tự chi trả.
Cũng trong ngày 31-10, Phái đoàn viếng thăm
Bộ Ngoại giao và lặp lại đề nghị phỏng vấn Thượng
tọa Thích Trí Quang, mặc dù trước đó Chính phủ
Việt Nam đã từ chối. Phản ứng của Bộ Ngoại giao
là vẫn giữ nguyên quan điểm, rằng Phái đoàn
không thể tiếp xúc với một người đang ở tình trạng
“tỵ nạn” trong Tòa Đại sứ Mỹ. Cách “duy nhất để
cuộc tiếp xúc có thể tiến hành là Thượng tọa Thích
Trí Quang phải được giao cho phía Chính phủ Việt

Nam” (it could only agree to such contact if the
monk was delivered to the authorities). Tuy nhiên,
phía Mỹ không chấp nhận.
Một số người đã liên lạc với phái đoàn qua điện
thoại và trình bày rằng họ không dám đến khách
sạn Majestic để gặp phái đoàn, bởi có nhiều cảnh
sát thường xuyên canh giữ ở đó. Phái đoàn đã đề
nghị họ có thể gửi các cáo buộc qua thư. Trong thực
tế, phái đoàn đã nhận được rất nhiều cáo buộc được
gửi qua đường bưu điện. Một nhân chứng đề nghị
được gặp người của phái đoàn và cho điểm hẹn tại
một nhà hàng. Phái đoàn đã cử một thành viên đến
gặp đúng hẹn nhưng không hiểu lý do vì sao người
này đã không đến. Về trường hợp của Thượng tọa
Thích Trí Quang, phái đoàn đã quyết định ghi nhận
thái độ của Chính phủ Việt Nam và không làm gì
thêm nữa.
Một điều đáng chú ý là vào hôm 29-10-1963,
Bộ Nội vụ Việt Nam thông báo với phái đoàn rằng
có 10 vị sư đã lên kế hoạch tự thiêu trong thời gian
phái đoàn hiện diện tại Việt Nam. Trong thực tế,
có một người đã tự thiêu trong ngày 27-10-1963,
5 người khác đã bị Chính phủ phát hiện và bắt giữ
trước khi họ thực hiện việc tự thiêu. Phái đoàn yêu
cầu được gặp 5 người bị bắt này và chiều 30-10,
Chính phủ đã thu xếp để phái đoàn phỏng vấn một
người trong số đó. Cũng trong chiều hôm đó, phái
đoàn đã viếng thăm Bệnh viện Duy Tân, nơi nạn
nhân của các vụ đàn áp trước đó đã được đưa vào

II. TIẾN TRÌNH ĐIỀU TRA

điều trị. Phái đoàn cũng phỏng vấn thêm một nhân
chứng khác tại khách sạn Majestic.
Cuộc họp cuối cùng giữa phái đoàn với các đại
diện Chính phủ trước khi cuộc đảo chính diễn ra là
để thu xếp một chuyến viếng thăm thứ hai đến Trại
giam thuộc Trung tâm Thẩm vấn của Nha Tổng
Giám Đốc Cảnh Sát Quốc Gia. Sau khi thu thập
thêm nhiều chứng cứ mới ở Sài Gòn và Huế, phái
đoàn thấy rằng việc quay trở lại nơi này là cần thiết.
“Buổi sáng ngày 1-11, phái đoàn đã thực hiện cuộc
viếng thăm và phỏng vấn thêm một số các vị tăng
sĩ tại đây.” (where the Mission went on the morning
of 1 November to interview some more monks.)
Phái đoàn cũng “quyết định gửi một số thành viên
đến Vĩnh Bình trong ngày 2-11 để tiếp xúc với
cộng đồng Phật giáo gốc Khmer, thuộc hệ phái Tiểu
thừa.” (decided to send a delegation to Vinh-Binh
on 2 November to visit the religious community
of Khmer origin, belonging to the “Lesser Vehicle)
Phái đoàn cũng đã quyết định sẽ hoàn tất nhiệm
vụ vào buổi tối ngày 3-11 và rời khỏi Sài Gòn cùng
ngày. Sau đó, tất cả thành viên đồng ý sẽ có mặt tại
New York chậm nhất là vào thứ Bảy, 9-11-1963, để
Phái đoàn có thể tổ chức buổi họp toàn thể vào ngày
thứ Hai, 11-11-1963, lúc 3 giờ chiều.
Trong thực tế, sau buổi phỏng vấn sáng ngày
1-11-1963, Phái đoàn trở về khách sạn Majestic
và chỉ đến 2 giờ chiều họ mới nhận được thông tin
đầu tiên để biết về cuộc đảo chánh đang diễn ra.

Đại diện Chính phủ lúc đó đề nghị họ ở yên trong
khách sạn, vì đã xảy ra giao tranh ở một số nơi
trong thành phố. Kể từ lúc đó cho đến sáng ngày
2-11-1963, Phái đoàn hoàn toàn không thể liên lạc
với phía Chính phủ.
Sáng sớm ngày 2-11-1963, Đại diện đặc biệt
của Việt Nam tại Liên Hiệp Quốc, ông Bửu Hội, đến
gặp Phái đoàn tại khách sạn Majestic để chuyển lời
của Hội đồng Quân nhân Cách mạng lúc đó vừa lên
nắm quyền. Hội đồng này muốn gửi lời chào đến
Phái đoàn và có lời mời Phái đoàn có thể tiếp tục ở
lại Việt Nam bao lâu tùy thích, đồng thời cũng bày
tỏ mong muốn được tiếp đón Phái đoàn vào chiều
hôm đó. Vị Trưởng đoàn hồi đáp rằng Phái đoàn
đã có quyết định rời Việt Nam vào ngày 3-11-1963
và sẽ đánh giá cao sự trợ giúp của Hội đồng Quân
nhân Cách mạng để Phái đoàn có thể ra đi dễ dàng.
Chiều hôm đó, 2-11-1963, vị Trưởng đoàn đã
thay mặt Phái đoàn đến thăm xã giao các tướng
Dương Văn Minh, Trần Văn Đôn và Lê Văn Kim.
Tướng Minh đã nhắc lại lời mời rằng Phái đoàn có
thể ở lại tùy ý để hoàn tất nhiệm vụ. Trưởng đoàn
cho biết nhiệm vụ của Phái đoàn đã hoàn tất và
ngày ra đi đã được quyết định. Ngày 3-11-1963,
Phái đoàn ra thông cáo báo chí trước khi rời Sài
Gòn và có đề cập đến cuộc viếng thăm Hội đồng
Quân nhân Cách mạng. Trong thông cáo báo chí
này, Phái đoàn đã công khai cho biết một số lãnh
đạo Phật giáo mà họ đã phỏng vấn, bao gồm các vị

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Thích Trí Thủ, Thích Quảng Liên, Thích Tam Giác,
Thích Tâm Châu, Thích Đức Nghiệp, Thích Tiến
Minh và Cư sĩ Mai Thọ Truyền.
Phái đoàn rời Sài Gòn lúc 6 giờ chiều ngày
3-11-1963, có tướng Lê Văn Kim, đại diện Hội đồng
Quân nhân Cách mạng và ông Phạm Đăng Lâm,
đại diện Bộ Ngoại giao, cùng ra đưa tiễn.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA
Như đã nói, kết quả điều tra của Phái đoàn được
ghi nhận đầy đủ trong bản Phúc trình mang số hiệu
A/5630 để chuẩn bị trình lên Kỳ họp thường niên
lần thứ 18 của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc. Tuy
nhiên, do đối tượng cáo buộc là Chính phủ Ngô Đình
Diệm đã sụp đổ, nên Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc
thấy rằng việc xem xét vấn đề này không còn cần
thiết nữa.
Tuy nhiên, trong phần này chúng ta sẽ xem xét
các kết quả điều tra được ghi nhận trong bản Phúc
trình, không nhằm mục đích đưa ra bất kỳ kết luận
nào, mà là để nhận hiểu rõ ràng và chính xác hơn
về những gì đã diễn ra trong năm 1963 tại miền
Nam Việt Nam, được phản ánh rất trung thực và
chính xác trong bản Phúc trình này.

1. Hợp tác điều tra từ phía Chính phủ

Bản Phúc trình cho biết, trong suốt quá trình điều tra, phía Chính phủ VNCH nhiều lần nhắc lại

cam kết sẽ tạo mọi điều kiện dễ dàng cho công việc
điều tra của Phái đoàn. Trong buổi họp đầu tiên
của Phái đoàn với Bộ Ngoại giao VNCH vào ngày
24-10, đại diện Chính phủ đã “cam kết là Phái đoàn
có thể tự do đi đến bất cứ nơi đâu tùy ý và hứa sẽ
làm tất cả mọi việc để tạo điều kiện dễ dàng cho
nhiệm vụ điều tra sự thật của Phái đoàn” (assured
the Mission that it would be free to go anywhere it
wished and promised to do everything to facilitate
the Mission’s task of finding the facts).
Tuy nhiên, song song với cam kết này là một số
hạn chế mà Phái đoàn đã thực sự vấp phải trong
thực tế như được ghi nhận sau đây:
- Ngày 25-10-1963, chuyến viếng thăm chùa
Ấn Quang bị hoãn lại và sau đó hủy bỏ, với
lý do Hòa thượng Thích Tịnh Khiết và Sư cô
Diệu Huệ “không được khỏe”. Tuy nhiên, sau
đó sự thật được biết rõ là cả hai vị đều đã chờ
suốt buổi chiều 25-10 để tiếp đón Phái đoàn.
- Chính phủ từ chối việc tiếp xúc của phái đoàn
với các nhân chứng được xem là “đối lập
chính trị” (political opponent), nhưng tiêu chí
để phân loại không được xác định rõ. Vì thế,
chính phủ có thể dựa vào lý do này để ngăn
cản sự tiếp xúc của Phái đoàn với bất cứ ai.
Trong thực tế, một số nhân chứng tại Huế và
Sài Gòn đã không được Chính phủ cho phép
tiếp xúc dựa vào lý do này.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

- Chính phủ nhiều lần từ chối việc Phái đoàn
tiếp xúc Thượng tọa Thích Trí Quang với lý
do đang trong tình trạng “tỵ nạn chính trị”
(asylum). Ngoài việc lên tiếng đòi hỏi quyền
bình đẳng tôn giáo theo một phương thức ôn
hòa, bất bạo động, Thượng tọa Thích Trí Quang
chưa hề tham gia bất kỳ hoạt động chính trị,
đảng phái nào và cũng chưa chính thức bị kết
án bởi bất kỳ tòa án nào. Việc Thượng tọa vào
tỵ nạn trong Tòa Đại sứ Hoa Kỳ là kết quả
của cuộc truy bắt, bố ráp hoàn toàn vô cớ của
Chính phủ trong đêm 20-8-1963, chứ không
phải do hoạt động đấu tranh chính trị. Một
số vị tăng sĩ ở chùa Xá Lợi cũng phải trốn vào
Trụ sở Ngoại giao đoàn Hoa Kỳ trong khi họ
không có tội gì cả. Như vậy, lý do từ chối của
Chính phủ là không chính đáng.
- Chính phủ nhấn mạnh việc tiếp xúc với
Thượng tọa Thích Trí Quang chỉ có thể thực
hiện nếu Tòa Đại sứ Mỹ “giao nộp Thượng tọa
cho Chính quyền” (if the monk was delivered
to the authorities). Trong khi “chiến dịch
tấn công các chùa” đêm 20-8 đang là một
trong các mục tiêu điều tra của Phái đoàn,
thì Chính phủ cho thấy họ không hề thay đổi
quan điểm, không hề thừa nhận hành vi vô
cớ bắt giữ tăng ni và Phật tử là sai trái, mà
vẫn tiếp tục giữ ý định bắt giam Thượng tọa
Thích Trí Quang.

- Việc Chính phủ công khai cho cảnh sát vũ
trang bảo vệ quanh khách sạn Majestic, nơi
Phái đoàn cư ngụ, có thể là ý tốt để bảo vệ
an ninh cho Phái đoàn, nhưng đã là rào cản
khiến cho rất nhiều nhân chứng e ngại không
dám đến gặp. Trong thực tế, các lực lượng
canh gác có vũ trang của Chính phủ đã chặn
lại và xét hỏi tất cả những ai đi vào khách
sạn trong thời gian Phái đoàn hiện diện ở đó.

Ngoài những điều kể trên, việc đề xuất chương
trình làm việc của Chính phủ ngay khi Phái đoàn
vừa đến Sài Gòn cũng là một điểm đáng chú ý. Phụ
lục V của bản Phúc trình ghi lại chi tiết chương trình
đề xuất do Chính phủ gửi đến (kèm theo đề nghị chi
trả mọi chi phí ăn ở, đi lại), được ghi nhận chi tiết
như sau:
- Sau 2 ngày làm việc với các bộ ngành của
Chính phủ (kể cả ngày vừa đến: 24 và 25),
ngày 26 được đề xuất dự lễ Quốc khánh và
sau đó nghỉ trọn ngày.
- Ngày 27-10-1963 đi Vũng Tàu, thăm Chùa
Mới và các điểm du lịch trong vùng (Visit to
Chua Moi Pagoda and to tourist spots in the
region), sau đó ăn trưa với Tỉnh trưởng và
trở về Sài Gòn, dự tiệc chiêu đãi buổi tối ở Bộ
Ngoại giao. Ngoài ra không có hoạt động nào
khác.
- Ngày 28-10 đi Đà Lạt bằng máy bay đặc biệt
(special plane), dự lễ khai trương Viện Nghiên

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

cứu Ứng dụng hạt nhân. 3 giờ chiều nghe báo
cáo ngắn gọn về tình hình Phật giáo. 5 giờ đi
thăm một ngôi chùa và tiếp xúc với Phật tử. 8
giờ dự tiệc tối do Thị trưởng Đà Lạt chiêu đãi.
- Ngày 29-10 viếng thăm đập Đa Nhim (du lịch)
trọn ngày. Không có hoạt động nào khác.
- Ngày 30-10 đi Huế bằng máy bay đặc biệt.
Thăm xã giao (courtesy call on) các đại diện
Chính phủ tại Huế. 3 giờ chiều nghe báo cáo
ngắn gọn về Phật giáo. 5 giờ thăm chùa Từ
Đàm. 8 giờ dự tiệc buổi tối do đại diện Chính
phủ chiêu đãi. Ngoài ra không có hoạt động
nào khác.
- Ngày 31-10 viếng thăm Hoàng thành và các
điểm du lịch (Visit to the Imperial City and
to tourist sites) gồm có chùa Thiên Mụ, Văn
miếu, Lăng Tự Đức, Lăng Minh Mạng. Buổi
tối đi dạo ven bờ sông Hương. Ngoài ra không
có hoạt động nào khác.
- Ngày 1-11, đi Phan Rang bằng máy bay đặc
biệt. 10 giờ sáng nghe trình bày ngắn gọn về
tình hình chung và Phật giáo. 12 giờ bay đi
Phan Thiết, ăn trưa với Tỉnh Trưởng. 3 giờ
chiều viếng thăm một ngôi chùa và tiếp xúc
Phật tử. 5 giờ 30 bay về Sài Gòn. Buổi tối
nghỉ.
- Ngày 2-10 đi Ba Xuyên và Vĩnh Bình bằng
máy bay. 9 giờ sáng nghe báo cáo ngắn gọn về
tình hình chung và Phật giáo. 12 giờ 30 dùng

cơm trưa do Tỉnh trưởng Ba Xuyên chiêu
đãi, kết hợp tiếp xúc với tăng ni Phật tử gốc
Khmer. 5 giờ bay về Sài Gòn. Buổi tối giải trí
tại Nhà hàng vũ trường Anh Vũ.
- Ngày 3-11 - Nghỉ trọn ngày.
- Ngày 4-11 - Buổi sáng thăm Ấp chiến lược Củ
Chi, chiều gặp gỡ chia tay với Tổng thống. 8
giờ tối lên đường về New York.
Trong toàn bộ chương trình này, dự kiến chỉ có 4
lần nghe báo cáo ngắn gọn về tình hình Phật giáo,
mỗi lần không quá 2 giờ đồng hồ. Ngoài ra đều là
các hoạt động du lịch, chiêu đãi, thăm viếng, giải
trí và... nghỉ trọn ngày. Các ngày 27, 29, 31 tháng
10 và ngày 3, 4 tháng 11 hoàn toàn không có hoạt
động nào liên quan đến công việc điều tra của Phái
đoàn.
Nếu chấp nhận chương trình đề xuất này, chắc
chắn Phái đoàn sẽ chẳng ghi nhận được bất kỳ một
kết quả điều tra trung thực nào. Rất may là Phái
đoàn điều tra đã nhận ra ngay điều đó và có 2 quyết
định sáng suốt. Thứ nhất, không chấp nhận đề
nghị chi trả mọi phí tổn ăn ở và đi lại từ phía Việt
Nam. Thứ hai, không chấp nhận bản chương trình
đề xuất này mà tự nghiên cứu đưa ra chương trình
làm việc chi tiết và phù hợp. Chỉ riêng điểm này
cũng đã cho chúng ta thấy được tính khách quan
và đáng tin cậy của hoạt động điều tra. Với chương
trình làm việc thực tế đã được Phái đoàn áp dụng,
chúng ta thấy rõ những hoạt động điều tra, tiếp xúc,

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

phỏng vấn, thu thập thông tin đã diễn ra liên tục.
Thậm chí phái đoàn còn quyết định chia đôi nhân sự
để cùng lúc thu thập thông tin ở Huế nhưng vẫn tiếp
tục hoạt động điều tra tại Sài Gòn.

2. Thu thập thông tin từ phía Chính phủ

Thông tin từ phía Chính phủ được cung cấp
qua hai nguồn chính: một văn bản Chính thức do
Thiếu tướng Trần Tử Oai trực tiếp trao cho Phái
đoàn và các buổi tiếp xúc tuần tự được ghi nhận
nội dung với Tổng thống Ngô Đình Diệm, Cố vấn
Ngô Đình Nhu, Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ,
Bộ trưởng Nội vụ Bùi Văn Lương, Bộ trưởng Phủ
Tổng thống Nguyễn Đình Thuần, các thành viên
Đại diện Chính phủ tại Huế, Tư lệnh Quân đoàn 1
và một số quan chức khác. Riêng cuộc tiếp xúc với
Bộ trưởng Ngoại giao nhằm mục đích thu xếp một
cuộc phỏng vấn với Thượng tọa Thích Trí Quang,
được vị Trưởng đoàn kể lại nội dung trong một báo
cáo riêng.

VĂN BẢN CHÍNH THỨC
Văn bản do Thiếu tướng Trần Tử Oai chuyển
đến Phái đoàn thể hiện quan điểm chính thức của
Chính phủ Việt Nam Cộng hòa. Vì thế, trong các
buổi phỏng vấn trực diện với những thành viên cao
cấp khác trong Chính phủ, nội dung ghi nhận hầu
như cũng đều xoay quanh những quan điểm này.
Một số điểm nổi bật được nêu ra là:

- Vấn đề bất ổn giữa Chính phủ và Phật giáo
Việt Nam “bắt nguồn từ các sự kiện xảy ra
ở Huế vào đầu tháng 5-1963” (originated
in the incidents which occurred in Hue at
the beginning of May 1963). Nói cách khác,
Chính phủ Việt Nam Cộng hòa phủ nhận
những cáo buộc về phân biệt đối xử với Phật
giáo trước thời điểm này.
- Những người chết và bị thương trong sự kiện
ở Huế là do “Cộng sản đã lợi dụng cơ hội
cho nổ 2 quả mìn plastic làm 8 người chết”
(Communist elements took advantage of it to
explode two plastic charges which caused the
death of eight persons), và do đó không có sự
đàn áp của quân đội bằng súng máy, xe tăng
và lựu đạn như các nguồn tin loan truyền.
- Phong trào đấu tranh Phật giáo không hoàn
toàn do người Phật tử đứng lên, mà có sự núp
bóng xúi giục của “những kẻ đối lập chính
trị và Việt cộng” (with the co-operation of
political adventurers and of Communists).
- Do sự kích động của Việt cộng nên những
cuộc biểu tình dần phát triển vượt quá
giới hạn cho phép của luật pháp, gây ảnh
hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự xã
hội và nhất là làm suy giảm khả năng của
Chính phủ trong cuộc chiến tranh chống
Cộng. “Trong giai đoạn từ ngày 8-5 đến 19-
8-1963, có 159 cuộc biểu tình đã diễn ra:

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Huế: 25, Sài Gòn: 32, Đà Nẵng: 10, Quảng
Trị: 8, Quảng Nam: 7, Quảng Ngãi: 18, Nha
Trang: 13, v.v...” (during the period from 8
May to 19 August 1963, 159 demonstrations
were staged: 25 in Hue, 32 in Saigon, 10 in
Tourane, 8 in Quang-Tri, 7 in Quang-Nam,
18 in Quang-Ngai. 13 in Nha-Trang, etc.), có
sự trợ giúp của bộ máy tuyên truyền khoa
học khổng lồ của cộng sản (supported from
both within and without by the huge and
scientific communist propaganda machinery),
được đẩy lên đến đỉnh điểm vào ngày 18-8-
1963 khi các lãnh đạo Phật giáo đưa ra tối
hậu thư yêu sách đối với Chính phủ trước một
đám đông 20.000 người tụ tập trước chùa Xá
Lợi. Mặt khác, theo một kế hoạch định trước
thì các lãnh đạo Phật giáo sẽ tổ chức những
cuộc biểu tình đẫm máu với một tốc độ phát
triển khá nhanh tiếp nối trên các địa phương
từ Huế đến Sài Gòn, như Đà Nẵng, Quảng
Nam, Khánh Hòa, Bình Thuận (according to
a definite plan, the Buddhist leaders would
stage bloody demonstrations, which were to
take place at a rather fast pace successively
in various provinces and main localities from
Hue to Saigon, namely in Danang, Quang-
Nam, Khanh-Hoa, Binh-Thuan). Để đối phó
với nguy cơ này, các tỉnh miền Trung đã yêu
cầu Sài Gòn tăng viện (Central Viet-Nam
provinces would have to request Saigon to

send in police reinforcements). Nguy cơ bị
Việt cộng tấn công ngay tại Sài Gòn lên cao do
thiếu lực lượng bảo vệ.
- Trước tình hình nguy hiểm đến an ninh quốc
gia, ngày 20-8-1963, các tướng lãnh đã đồng
tâm nhất trí đề nghị và thúc ép Tổng thống
ban hành tình trạng thiết quân lực, giao cho
Quân đội trách nhiệm bảo vệ nền Cộng hòa
và đất nước (the President would entrust
to it for the defence of the Republic and the
country). Trong khi đó, Cộng sản đã sẵn
sàng tấn công Sài Gòn để lật đổ chế độ ngay
khi phong trào đấu tranh của Phật giáo tạo
thành một sự hỗn loạn lan rộng. Họ dự kiến
điều này sẽ diễn ra vào cuối tháng 8-1963.
(The Communists were ready for a drive on
Saigon to overthrow the Government when
the Buddhist movement would degenerate
into popular riots. They expected this to take
place by the end of August 1963.)
- Những lý do nêu trên buộc Chính phủ phải
đồng ý cho Quân đội tiến hành chiến dịch
đêm 20-8-1963. “Quân đội đã khám phá
được trong nhiều ngôi chùa một số lượng lớn
vũ khí và tài liệu quan trọng, thêm một lần
nữa chứng tỏ rằng các nhà sư quá khích đang
theo đuổi một mục đích chính trị với sự trợ
giúp của một bên là Việt cộng và một bên
khác nữa là các nhóm đối lập chính trị.”(The
Army had discovered in several pagodas an

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

important lot of weapons and documents
which demonstrated once more that the
extremist bonzes were pursuing a political
goal with the support of the Viet-Cong on
one hand, and of political opposition groups
on the other hand).
- Mặc dù chiến dịch được tiến hành quyết liệt
nhưng không hề gây đổ máu và thương vong.
(although they were drastic, resulted in no
bloodshed or loss of life). Qua đó, quân đội đã
thành công trong việc tái lập trật tự, mang
lại sự bình yên cho các chùa, giải phóng
tăng ni Phật tử thuần thành khỏi sự khống
chế của các nhà sư cực đoan (the Army had
successfully restored security, brought back
calm in the pagodas, and liberated the
bonzes, nuns and Buddhist faithful from the
grip of the extremist bonzes).
- Trên khắp nước có hàng loạt những cuộc biểu
tình, tụ tập của Phật tử, các tầng lớp trí thức
và bình dân, các giai tầng xã hội khác nhau,
bày tỏ niềm tin và sự ủng hộ Chính phủ
(Throughout the country demonstrations
had been organized by Buddhist groups,
professional and popular groups, and by all
the social classes to express confidence and
support for the Government), lên án những
kẻ phản quốc (to denounce the traitors to
the nation). Cụ thể là ở Huế có hơn 80.000
người, ở Sài Gòn có hơn 120.000 người, và ở

các tỉnh thành khác đều có nhiều chục ngàn
người. (In Hue, more than 80,000 people, in
Saigon more than 120,000 people, and in
the provincial capitals, tens of thousands of
people).
- Cuối cùng, nhờ các biện pháp sử dụng quân đội
như đã trình bày trên, Chính phủ đã tái lập
được trật tự, giải quyết mọi bất ổn, và do đó
Chính phủ đã cho phép mở cửa lại những chùa
chiền bị phong tỏa, trả tự do cho tất cả các
tăng sĩ bị bắt, đưa trả các sinh viên học sinh
bị bắt giữ về với gia đình. (The Government
has ordered the reopening to worship of the
pagodas, which had been under temporary
surveillance ; it has authorized the arrested
monks to go back to the places of worship and
it has returned the detained students to their
parents.)
Văn bản của Chính phủ được kết luận một cách
lạc quan và phủ nhận hoàn toàn những bất ổn đang
tồn tại:
The Government deems itself entitled to hope
that the nations friendly to Viet-Nam will
help it enlighten the public opinion of the
Free World on this affair which it considers
already settled.
Chính phủ [Việt Nam Cộng Hòa] tự xét thấy
có quyền hy vọng rằng các quốc gia thân
thiện với Việt Nam sẽ giúp làm sáng tỏ công

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

luận trong Thế giới Tự do về vấn đề này, vì
Chính phủ xem như đã giải quyết xong.
Bản văn do ông Trần Tử Oai trực tiếp trao cho
Phái đoàn dài hơn 5.000 chữ, có nhiều đoạn trình
bày chi tiết về các sự kiện, biện pháp xử lý bất ổn
v.v... Tuy nhiên, nội dung chính yếu có giá trị bác
bỏ những cáo buộc mà Phái đoàn của điều tra Liên
Hiệp Quốc đã ghi nhận và chuyển đến cho Chính
phủ thì không ngoài các ý chính đã được chúng tôi
tóm lược như trên. Trong thực tế, nếu Chính phủ có
khả năng chứng tỏ một cách khách quan những gì
trình bày trên đây là đúng thật, thì cuộc điều tra
của Phái đoàn hẳn không cần phải tiếp tục nữa.
Tuy nhiên, hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả,
những gì Chính phủ nêu ra đều chỉ có giá trị một
chiều, tự biện và không có bất kỳ một chứng cứ cụ
thể nào. Giả thuyết về sự can thiệp của Việt cộng
là một ví dụ. Chính phủ không xem đây là một giả
thuyết, mà xác quyết như vậy, nhưng lại không đưa
ra bất kỳ chứng cứ nào.
Khi Chính phủ nói rằng theo kết quả giám định
của các chuyên gia y tế thì các nạn nhân [của sự kiện
Đài Phát thanh Huế] bị chết do chất nổ plasstic [của
Việt cộng] (to the findings of the medical experts,
all the wounds on the victims’ bodies were caused
by the explosion of plastic charges) thì Phái đoàn
đồng thời cũng nhận được các cáo buộc ngược lại từ
phía các nhân chứng là Chính phủ đã bỏ tù Bác sĩ
Lê Khắc Quyến chỉ vì ông từ chối không chịu ký vào

các biên bản giám định không đúng sự thật được
làm sẵn. (Dr. Le Khac Quyen of the Hue Hospital,
was subsequently imprisoned for refusing to sign
a medical certificate prepared by Government
authorities). Câu hỏi đặt ra ở đây là, cáo buộc của
các nhân chứng có thể thiếu chứng cứ là điều dễ
hiểu, nhưng tuyên bố chính thức của Chính phủ tại
sao không kèm theo chứng cứ xác nhận (chẳng hạn
như biên bản giám định) khi họ có thừa khả năng
làm điều đó?
Chính phủ cũng có sự mâu thuẫn khi cáo buộc
các cuộc biểu tình ôn hòa của Phật giáo là “gây rối
loạn trật tự”, trong khi tự cung cấp thông tin là có
biểu tình ủng hộ Chính phủ lên đến 120.000 người
ở Sài Gòn (gấp 6 lần số người họ cho là đã tụ tập
trước chùa Xá Lợi vào thời điểm căng thẳng nhất)
nhưng lại không ảnh hưởng gì đến trật tự trị an.
Sự cường điệu của Chính phủ về con số người ủng
hộ đã lộ rõ khi cuộc đảo chính diễn ra thành công
ngay sau đó và điện văn số 875 của Đại sứ Cabot
Lodge gửi về Bộ Ngoại Giao Mỹ ngày 2 tháng 11
năm 1963 đã mô tả không khí Sài Gòn như sau:
“Believe the very great popularity of this
coup should be stressed. Every Vietnamese
has a grin on his face today. I’m told that the
jubilation in the streets exceeds that which
comes every new year.”
“Hãy tin rằng cần nhấn mạnh đến sự ủng hộ
của dân chúng đối với cuộc đảo chính này.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Hôm nay, mọi người Việt Nam đều tươi cười.
Người ta bảo tôi rằng, niềm hân hoan được
thấy trên đường phố còn vượt hơn cả niềm
vui ngày Tết.”
Và sau khi cái chết thê thảm của hai anh em ông
Diệm và ông Nhu được xác nhận có cả hình ảnh, ngày
4-11-1963, Cabot Lodge gửi điện văn số 917 trả lời Bộ
Ngoại giao Mỹ về tình trạng ông Ngô Đình Cẩn như
sau:
“On the question of Ngo Dinh Can, they said
that their General in Hue had just telephoned
that there was a very large and hostile crowd
around the house where Can lives with his
mother and that he was obviously thoroughly
loathed for all his many cruelties in the past
and that the crowd wanted his skin...”
“Về vấn đề ông Ngô Đình Cẩn, tướng lãnh
Việt Nam ở Huế vừa điện báo rằng một đám
đông rất lớn và đầy thù nghịch đang vây
quanh ngôi nhà ông Cẩn sống với người mẹ,
rõ ràng ông ta bị căm thù vì sự tàn ác của ông
trong quá khứ và đám đông này đang muốn
lột da ông...”
Cáo buộc về những cuộc “biểu tình đẫm máu”
cũng hoàn toàn vô căn cứ vì trong thực tế tuy đã có
rất nhiều cuộc biểu tình xảy ra khắp nơi, nhưng tất
cả đều ôn hòa và chỉ có thương vong khi bị Chính
phủ đàn áp, còn tự thân những người tham gia biểu
tình chưa từng có hành vi bạo động.

CÁC BUỔI TIẾP XÚC TRỰC TIẾP
Phần lớn các buổi tiếp xúc không nhận thêm
được thông tin gì khác hơn nhiều so với đã nêu
trong văn bản chính thức. Chúng tôi chỉ ghi nhận
lại dưới đây những điểm khác biệt, bổ sung. Tổng
thống Ngô Đình Diệm khi tiếp xúc với Phái đoàn và
nói về cuộc đấu tranh của Phật giáo đã đưa ra hai
thông tin không được nhắc đến ở bất kỳ một nguồn
tư liệu nào khác:
1. Phật tử đòi hỏi cờ Phật giáo phải được treo
cao hơn quốc kỳ Việt Nam. (The Buddhists
wanted their flag to fly at a higher level than
the national flag of Viet-Nam.)
2. Tổng hội Phật giáo Việt Nam đang cố ép buộc
các bộ phái khác phải chấp nhận cùng một lá
cờ Phật giáo quốc tế. (The National Buddhist
Association was trying to force other sects of
the same religion to accept the international
banner of Buddhism.)
Không biết ông Diệm đã nhận những báo cáo
như thế nào để hiểu về phong trào Phật giáo theo
cách như thế. Điểm thứ nhất về việc đòi hỏi treo cờ
cao hơn là quá ngây ngô, chưa từng có. Điểm thứ
hai là một sự ngộ nhận hoàn toàn, vì cờ Phật giáo
được đồng thuận sử dụng ở tất cả các nước trên thế
giới, không riêng gì Việt Nam, nên không phải là
lựa chọn riêng của bất kỳ tông phái Phật giáo nào.
Buổi tiếp xúc với Cố vấn Ngô Đình Nhu ghi

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

nhận nhiều thông tin hơn, nhưng hầu hết là những giải trình chi tiết của ông Nhu về các chính sách của Chính phủ hơn là trả lời thẳng vào các vấn đề cáo buộc do Phái đoàn đưa ra. Vị Trưởng đoàn đã đặt những câu hỏi nhằm khai thác thông tin đúng hướng. Căn cứ vào báo cáo của Chính phủ là qua đợt bố ráp 20-8-1963 đã triệt phá được hết “những phần tử kích động”, ông đặt vấn đề về sự cải thiện mối quan hệ giữa Chính phủ với Phật giáo như vậy liệu đã có hy vọng tốt hơn hay chưa? (If all the organizations were destroyed the situation should be better than before and there should be greater hope for an improvement in the relations between the Government and the Buddhists. Do you share this hope?) Ông Nhu đã trả lời hết sức mơ hồ: “Chính phủ không bắt hết được những kẻ âm mưu. Hầu hết bọn chúng được điều khiển từ nước ngoài và chúng tôi không thể bắt hết được chúng.” (The Government did not arrest all the plotters. Most of them are controlled from abroad and we are not able to arrest them.) Trong văn bản chính thức nói rằng Chính phủ đã bố ráp thành công và “vấn đề đã được giải quyết”, thì bây giờ ông Cố vấn lại đưa ra một viễn cảnh đấu tranh mở rộng đối tượng buộc tội không chỉ là Việt cộng mà còn có yếu tố “nước ngoài”. Và khi vị Trưởng đoàn hai lần gặn hỏi về số người thực sự đã bị bắt vẫn còn bị giam trong tù, ông Cố vấn đã trả lời “Khoảng 200 đến 300 người. Việc này hãy hỏi ông Bộ trưởng Nội vụ.” (About 200 to 300; ask the Minister of the Interior.) Trong văn

bản của Chính phủ thì tuyên bố Chính phủ đã trả
tự do cho tất cả những người bị bắt!
Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ không có
thêm thông tin mới vì ông này tuyên bố không có ý
kiến gì khác hơn đã nêu trong văn bản của Chính
phủ (I have no other point of view to express than
that of the Government of Viet-Nam). Tuy nhiên,
khi vị Trưởng đoàn đặt câu hỏi tại sao Phật giáo
cáo buộc Chính phủ không tôn trọng bản Thông cáo
chung thì ông thừa nhận: Họ “cáo buộc rằng Chính
phủ tiếp tục bắt giữ các nhà sư và ngăn cản những
buổi lễ cầu siêu cho các nạn nhân...” (alleged that
the Government continued to arrest bonzes and
to prevent ceremonies for the repose of the souls
of the victims, and so on). Những cáo buộc này là
hoàn toàn có thật theo quan sát trong thực tế của
Phái đoàn, cũng như qua thông tin được cung cấp
từ chính các thành viên Chính phủ.
Khi được yêu cầu nhận định về phong trào đấu
tranh của Phật giáo, ông Phó Tổng thống cũng
không kiên định theo lập trường của Chính phủ là
do Việt cộng can thiệp từ đầu trong sự kiện ngày
8-5-1963, mà nói một cách mơ hồ hơn rằng “ban
đầu đó là một phong trào đấu tranh thuần túy tôn
giáo, nhưng cuối cùng có lẽ đã có một số liên hệ nào
đó với cộng sản” (At the beginning it was strictly
religious. At the end, it may be that some contacts
were made with the communists”). Có lẽ ông Thơ
đã thực sự nghĩ như vậy.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Phái đoàn đã lặp lại yêu cầu cung cấp các chứng
cứ với ông Bộ trưởng Nội vụ Bùi Văn Lương:
There was one statement made by the officials
of the Government of Viet-Nam to the effect
that certain documents were discovered by
the Government and the Army in the pagodas
and Buddhist institutions. These documents
undoubtedly are of importance in establishing
certain facts or at least in bringing about the
possibility of due consideration that should
be given to the situation in establishing
objectively the facts that the Mission is
seeking to ascertain.
Nhiều quan chức của Chính phủ Việt Nam
đều tuyên bố rằng có một số tài liệu đã được
Chính phủ và quân đội tìm thấy trong các
ngôi chùa và cơ sở Phật giáo. Những tài liệu
này chắc chắn là có tầm quan trọng trong
việc xác định những sự thật nhất định, hoặc
ít nhất là mang đến khả năng xem xét thích
hợp đối với tình hình trong việc xác định sự
thật mà Phái đoàn đang tìm kiếm.
Yêu cầu này đã được đưa ra nhiều lần, với nhiều
chứng cứ khác được nêu trong những lần tiếp xúc
với các quan chức Chính phủ, và Phái đoàn luôn
nhận được lời hứa là sẽ được cung cấp đầy đủ.
Ông Lương trả lời rằng các giấy tờ này đang được
photocopy hoặc đánh máy lại, và tất cả sẽ được trao
cho Phái đoàn trước ngày thứ Hai tuần sau đó,

ngày mà Phái đoàn dự tính rời Việt Nam. (They are
now being photocopied or typed, so that before the
Mission leaves next Monday, I shall be pleased to
hand to the Mission all the documents discovered in
the pagodas.) Vị Trưởng đoàn lưu ý rằng nếu Phái
đoàn hoàn tất được việc điều tra và rời Việt Nam
ngay, có thể sẽ sớm hơn dự tính (the Mission may,
after the completion of its work, leave immediately
and this may happen to be before Monday). Vì thế,
ông mong rằng sẽ nhận được các giấy tờ này trước
để Phái đoàn “không phải chờ đợi chỉ vì những văn
bản mà Chính phủ đã đồng ý trao cho” (will not be
delayed simply for certain documents which it has
requested and that the Government has agreed to
give it). Ông Lương đã đồng ý về điều này.
Một điểm quan trọng khác trong buổi nói
chuyện với ông Bộ trưởng Nội vụ là vị Trưởng đoàn
đã đặt câu hỏi nguyên văn như sau:
There are certain rights and freedoms
referred to in paragraph 2 of the document
“L’Affaire bouddhiste au VietNam”, which
are normally considered normal rights
and freedoms as long as they do not incite
to violence. How is it that the Government
refers to these as conspiracy?
(Có một số quyền tự do được đề cập đến trong
đoạn văn thứ nhì của tài liệu “Vấn đề Phật
giáo ở Việt Nam” vốn được xem là những quyền
tự do thông thường, miễn là không có sự kích

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

động bạo lực. Làm sao Chính phủ lại có thể đề
cập đến [việc thực hiện] những quyền tự do
thông thường này như là một âm mưu?)
Trả lời câu hỏi này, ông Lương nói rằng Chính
phủ đã bắt một người tên Đặng Ngọc Lựu và ông
này khai rằng những gì Phật giáo thể hiện là một
âm mưu của cộng sản đã được chuẩn bị trước từ
năm 1960,và đó là lý do Chính phủ xem đây như
một âm mưu (he said that the conspiracy and this
is the reason why the word “conspiracy” is used in
the document, which is a communist conspiracy,
dates back to 1960). Một lần nữa, để xác thực
những thông tin này, Phái đoàn tiếp tục đưa ra yêu
cầu được nhìn thấy tờ khai của Đặng Ngọc Lựu.
Ông Lương đã hứa sẽ đáp ứng tất cả yêu cầu của
Phái đoàn gồm nhiều văn bản liên quan khác nữa.
Trong thực tế, Phái đoàn xác nhận trong
Phúc trình là họ không nhận được bất kỳ văn bản
nào từ phía Chính phủ như đã hứa (the Mission
never received certain documents promised by
the Government), mặc dù thời gian lưu lại của
Phái đoàn trước ngày đảo chính là thừa khả năng
để Chính phủ đáp ứng việc này, chưa xét đến yếu
tố Chính phủ đã chủ động mời Phái đoàn đến thì
những văn bản liên quan thuộc loại “chứng cứ” hẳn
phải được chuẩn bị từ trước mới hợp lý.
Không nhận được những giải thích rõ ràng và
hợp lý từ các thành viên đã tiếp xúc, vị Trưởng
đoàn đã tiếp tục nêu một câu hỏi có phần cụ thể

hơn với ông Nguyễn Đình Thuần, Bộ trưởng Phủ
Tổng thống: “Chính phủ nói rằng không bao giờ
bắt giữ những người theo đạo Phật chỉ vì lý do duy
nhất rằng họ là Phật tử. Chúng tôi muốn biết, vậy
thì làm thế nào mà tất cả những người bị bắt, các
sinh viên và những thành phần khác, lại chỉ toàn
là người theo đạo Phật, bao gồm cả các vị tăng sĩ đã
tham gia đàm phán cùng Chính phủ trước đó? (...
the Government never arrested Buddhist followers
solely because they were Buddhists. We would like
to know how it is then that all those people who
have been detained, whether students or others,
are only Buddhists, including the monks, who took
part in previous negotiations?)
Ông Thuần đã loanh quanh không giải thích
được điểm này và đẩy vấn đề trở lại cho ông Bộ
trưởng Nội vụ, rằng ông Bộ trưởng Nội vụ nhất
định là đã đưa ra cho Phái đoàn tất cả những giải
thích cần thiết về vấn đề này. (I am convinced that
the qualified person to answer this is the Minister
of the Interior who must have given the Mission all
necessary explanations in this respect.) Trong thực
tế, Phái đoàn đã gặp ông Bộ trưởng Nội vụ trước
đó và không nhận được lời giải thích thỏa đáng về
việc bắt giữ hàng loạt tăng ni Phật tử trong đêm
20-8-1963.
Ngày 31-10-1963, vị Trưởng đoàn cùng một
thành viên trong đoàn là ông Correa da Costa
đến gặp Bộ trưởng Ngoại giao để cố gắng thu xếp

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

việc phỏng vấn Thượng tọa Thích Trí Quang. Nỗ
lực không thành vì quan điểm của Chính phủ vẫn
không thay đổi, khăng khăng là Tòa Đại sứ Mỹ
phải giao nộp Thượng tọa Thích Trí Quang cho
Chính phủ trước khi bất kỳ cuộc tiếp xúc nào có
thể được thực hiện. Tuy nhiên, trong buổi tiếp xúc
này, vị Trưởng đoàn đã ghi nhận lại trong báo cáo
một số quan điểm của Chính phủ do ông Bộ trưởng
Ngoại giao trình bày. Trước hết, phía Chính phủ
nhất định cho rằng Thượng tọa Thích Trí Quang là
người của Việt cộng vì các lý do:
- Ông có tham gia phong trào cộng sản vào năm
1945. Ông cũng có thành lập một Hội Phật
giáo có quan hệ chặt chẽ với Mặt trận của
Cộng sản.
- Ông có 2 lần bị người Pháp bắt, đồng thời có
biểu lộ ủng hộ tư tưởng cộng sản. Trong một
lần thuyết giảng trước đám đông ở Huế, ông
nói rằng không có gì khác biệt giữa Phật giáo
và chủ nghĩa cộng sản. Đây là dấu hiệu đầu
tiên cho thấy ông có khuynh hướng nghiêng
về chủ nghĩa Marx.
- Mặc dù những điểm trên chưa đủ yếu tố để kết
luận, nhưng Chính phủ còn có những dữ kiện
chính xác khác. Trước hết, cách đây khoảng
25 năm, Thích Trí Quang từng có liên hệ
với Lê Đình Thám, một người hiện làm việc
cho cộng sản ngoài Bắc. Thứ hai, năm 1954
ông có tiếp xúc với một bác sĩ cộng sản người

Pháp tại Đà Lạt. Thứ ba, tất cả các thỉnh
nguyện thư mà Chính phủ nhận được hiện
nay đều phản ánh một cách chính xác lối suy
nghĩ của Thích Trí Quang, chứng tỏ ông là
người đứng sau mọi việc chứ không phải Hòa
thượng Thích Tịnh Khiết.
Những lập luận này của Chính phủ rõ ràng cố
gắng làm vững thêm cáo buộc của họ rằng ngay
từ đầu biến cố ngày 8-5-1963 ở Huế vốn đã là một
âm mưu được tính trước của Việt cộng. Tuy nhiên,
thực tế cho thấy là người dân cũng như giới lãnh
đạo Phật giáo không ai tin vào lập luận buộc tội
này, bởi chúng hoàn toàn mang tính chủ quan và
thiếu chứng cứ cụ thể. Chúng ta đều biết, đạo luật
10/59 cho phép Chính phủ ông Diệm thẳng tay
trừng trị bất cứ ai có dính líu đến Cộng sản và hình
phạt nặng nhất có thể là tử hình. Vì thế, việc họ
chấp nhận chỉ “đấu võ mồm” với Thượng tọa Thích
Trí Quang đã là một chứng cứ rõ ràng cho thấy họ
không có đủ căn cứ để buộc tội.
Về các vụ tự thiêu của Phật giáo, ông Bộ trưởng
Ngoại giao đưa ra những lập luận của Chính phủ
như sau:
- Các vụ tự thiêu vừa qua phải được xem là
những vụ giết người có tổ chức (these suicides
should be considered organized murders), bởi
vì các nạn nhân tự thiêu bị cung cấp những
thông tin sai lệch, rằng Chính phủ đã giết
chết Hòa thượng Thích Tịnh Khiết, đã giết

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

chết Sư bà Diệu Huệ, đã dìm chết trong nước
hàng trăm nhà sư, đã đốt cháy chùa Xá Lợi,
và vì thế nạn nhân bị thúc bách phải tự thiêu
để phản đối những hành động này. (The
victims were told that the Government had
killed Reverend Khiet, that the Government
had killed Dieu Hue, had drowned hundreds
of monks, that it had burned the Xa-Loi
Pagoda, and therefore that they should
commit suicide in protest against these acts
of the Government.)
- Về trường hợp tự thiêu của Hòa thượng Thích
Quảng Đức, ông Bộ trưởng được báo trước một
tuần và đã muốn ngăn chặn. (The Minister
said he had been informed a week before the
incident, and wanted to prevent it.) Ông Bộ
trưởng tiếp tục dựng lên những mô tả hoàn
toàn vô căn cứ về một diễn tiến mà ông cũng
thừa nhận là Chính phủ không biết gì lúc
xảy ra. (Everybody knew about it except the
Government.) Dù vậy, ông Bộ trưởng đã kể
giống như tận mắt chứng kiến: “Ông sư không
tự đi mà được trợ giúp bởi hai ông sư khác, họ
xốc nách ông đưa đi. Trông ông ấy như say
thuốc. Mấy ông sư kia tưới xăng lên người ông
ta.” (The monk did not walk by himself but was
helped by the two monks who held him under
his arms. He looked drugged. The monks
poured gasoline on him.) Chưa hết, ngoài
những chi tiết tô vẽ không biết do ai kể lại,

ông Bộ trưởng còn thêm vào những suy diễn
của mình: “Nạn nhân lấy ra một cái bật lửa để
tự châm lửa, nhưng bật lửa không cháy. Một
trong hai ông sư kia đánh một que diêm và đốt
lửa bùng lên. Tại sao cái bật lửa không cháy?
Đây là điều chúng ta phải tự đặt nghi vấn. Phải
chăng ông sư đã lấy đá lửa ra trước đó?” (The
victim took out a lighter to burn himself but
the lighter did not work. One of the other two
monks lit a match and set the fire. Why didn’t
the lighter work? This is a question which we
should ask ourselves. Had the flint been taken
by the monk?)
Với cách nhìn nhận về việc tự thiêu của chư
tăng ni như thế, chúng ta có thể dễ dàng hiểu được
vì sao việc thương thảo giữa Phật giáo với Chính
phủ không đi đến kết quả. Chỉ có điều đáng nói là,
qua sự ghi nhận của rất nhiều nhân chứng trong
cũng như ngoài nước, thì những gì mà Chính phủ
nhận hiểu, hay cố ý nhận hiểu, đều hoàn toàn
không đúng với sự thật. Bởi vì cuộc tự thiêu của
Hòa thượng Thích Quảng Đức có hàng trăm người
trực tiếp chứng kiến nên sự thật không khó tìm
hiểu. Ngoài ra, cũng không thấy chính phủ có nỗ
lực nào tìm hiểu thêm cuộc tự thiêu nầy thông qua
hai thông tín viên quốc tế có mặt tại hiện trường
là Malcolm Browne của Associated Press và David
Hamberstam của New York Times.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

3. Tiếp nhận và xử lý cáo buộc bằng văn bản
Mặc dù hoạt động chính của Phái đoàn được
diễn ra cụ thể qua chuyến đi điều tra tại Việt Nam,
nhưng các nguồn thông tin thu thập được rất đa
dạng, không chỉ giới hạn trong phạm vi thu thập
tại Việt Nam. Bức tranh đa dạng này sẽ cho chúng
ta thấy rõ sự quan tâm của rất nhiều người đến các
sự kiện bất ổn tại miền Nam Việt Nam vào lúc đó.
Trong suốt thời gian hoạt động, bên cạnh việc
trực tiếp thu thập thông tin từ những người được
phỏng vấn, Phái đoàn điều tra cũng nhận được
cả thảy 116 nguồn thông tin bằng văn bản. Trong
số này, có 49 văn bản cáo buộc nhận được tại Việt
Nam trong thời gian điều tra. 67 văn bản còn lại đã
được gửi đến Trụ sở Liên Hiệp Quốc tại New York.
Trong số 67 văn bản này, có 24 được gửi từ Việt
Nam, ngoài ra là được gửi từ các quốc gia khác, cụ
thể là: Hoa Kỳ: 16, Ấn Độ: 6, Nhật Bản: 5, Belgium:
3, Ceylon: 3; và Anh, Úc, Canada, Tiệp Khắc, Pháp,
Đức, Malaysia, Nepal, New Zealand, Venezuela,
mỗi nước đều có 1 văn bản.
Trong số 49 văn bản cáo buộc nhận được tại Việt
Nam, có cáo buộc cho biết người gửi đã cố đến gặp
nhưng “anh ta đã bị ngăn cản không cho tiếp xúc với
các thành viên của Phái đoàn” (he had been prevented
from contacting the members of the Mission). Hai
trường hợp khác, người gửi “nhấn mạnh những khó
khăn trong việc đến gặp Phái đoàn” (the petitioners

stressed the difficulties of getting in touch with the
Mission).
Toàn bộ 116 văn bản đều đã được Phái đoàn
xem xét, phân tích kỹ về nội dung và hệ thống hóa
thành các nhóm như sau:
CÁO BUỘC VỀ NHỮNG SỰ KIỆN TRƯỚC NGÀY 8-5-
1963:
a. Dụ số 10 ban hành từ năm 1950 (vẫn còn hiệu
lực) cho phép Chính phủ áp dụng theo cách
thiên vị, dành nhiều ưu đãi cho Thiên Chúa
giáo trong khi siết chặt và gây nhiều khó
khăn cho các hoạt động tín ngưỡng của Phật
giáo. “Cộng đồng Phật giáo phải xin phép
Chính quyền khi tổ chức các buổi lễ, trong khi
Thiên Chúa giáo thì không chịu ảnh hưởng
quy định đó.” (Buddhist community had to
obtain government permission to hold public
ceremonies, while the Catholic Church, not
subject to that Ordinance). Thiên Chúa giáo
có nhiều ngày lễ được công nhận chính thức
hơn. “Nhiều vấn đề hôn nhân gia đình đang
dần dần được luật hóa theo hướng gần với
Thiên Chúa giáo và đi ngược với tập tục, niềm
tin của người Phật tử” (Marriage and family
matters had been the subject of Catholic-
oriented legislation, contrary in some
respects to Buddhist customs and beliefs).
b. Trong thực tế, sự phân biệt đối xử được thể
hiện qua nhiều hình thức: “Tín đồ Thiên

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Chúa giáo được bổ nhiệm giữ tất cả các vị
trí quan chức quan trọng” (Catholics were
appointed to all the important public offices);
nhiều phương tiện, quyền lợi như “đất đai
được ưu tiên dành cho người Thiên Chúa
giáo và từ chối người Phật tử” (granted to the
Catholic Church for the acquisition of land,
and denied to Buddhists). “Các vật phẩm cứu
trợ cũng phân phối ưu tiên cho người Thiên
Chúa giáo, thông qua các tổ chức Thiên
Chúa giáo (relief goods were distributed in
preference to Catholics and through Catholic
agencies).
c. Các ngày lễ của Thiên chúa giáo được tổ chức
lớn, “cờ Vatican tung bay khắp nơi, tất cả các
viên chức Chính phủ, ngay cả những người
không theo Thiên Chúa giáo cũng bị buộc
phải đến tham dự. Ngược lại, các ngày lễ
Phật giáo tổ chức ở nơi công cộng luôn bị hạn
chế và quấy nhiễu bằng đủ mọi cách.” (the
Vatican flag being largely displayed, and all
Government employees, even non-Catholics,
being required to attend; in contrast, Buddhist
ceremonies in public places were subjected
to all kinds of restrictions and harassments).
Năm 1957, Chính phủ đã cố “loại bỏ lễ Phật
đản ra khỏi các ngày lễ chính thức” (remove
Wesak from the list of official holidays). Mặc
dù từ năm 1954 đến nay có nhiều chùa được
xây mới hoặc tu sửa, nhưng tất cả đều “là nỗ

lực của tín đồ Phật giáo, không có bất kỳ trợ
giúp đáng kể nào của Chính phủ” (this was
due to the generosity of Buddhist believers
and not to any substantial grants from the
Government).
d. Từ tháng 10-1960, chủ yếu tại các tỉnh Quảng
Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên, Bình Định, các
quan chức Chính quyền địa phương đã “cố
ép buộc một số tín đồ Phật giáo cải đạo theo
Thiên Chúa giáo bằng cách đe dọa đưa vào
các trại cải huấn, hoặc trở thành đối tượng
bị cưỡng bức lao động vì nghi ngờ là theo
cộng sản” (attempted to compel a number
of Buddhist believers to become Catholics
either by threats of being sent to re-education
camps and of being subjected to forced
labour as suspected pro-communists). Đối
với những người đã bị đưa vào trại cải huấn,
họ dụ dỗ “bằng cách hứa sẽ được tha sớm nếu
chịu cải đạo” (by the promise of an earlier
release in case of conversion), hoặc bằng cách
“đe dọa sẽ gây khó khăn cho gia đình họ” (by
threats of persecution against their families).
Những Phật tử chống lại bị bắt buộc phải
giao nộp thẻ căn cước cho Chính quyền, một
số khác bị ép buộc di cư đi nơi khác. (Some
Buddhists who resisted these attempts were
forced to surrender their identity cards to
the authorities, and some were ordered to
migrate to other regions). Một số trường hợp

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

tồi tệ hơn, những người Phật tử “bị bắt cóc,
bị giam giữ, tra tấn, và có một trường hợp ở
tỉnh Quảng Ngãi được kể lại là đã bị chôn
sống.” (Others were kidnapped, arrested and
tortured, and one, in Quang-Ngai province,
was said to have been buried alive.) Nhiều
lãnh đạo Phật giáo bị bắt và sau đó không
ai biết họ ở đâu. Một vị sư ở tỉnh Phú Yên
phản đối rất mạnh mẽ và đã bị sát hại. Với
sự áp đặt các biện pháp như thế, kết quả là
“trong giai đoạn 1956-1963, có đến 208.000
người bị buộc phải cải đạo theo Thiên Chúa
giáo” (208,000 persons had been converted
to Catholicism from 1956 to 1963), trong khi
“trên toàn lãnh thổ Việt Nam Cộng Hòa vào
năm 1954 chỉ có tổng cộng 450.000 người
theo Thiên Chúa giáo” (in 1954 there had
been only 450,000 Catholics in the Republic
of Viet-Nam).

CÁO BUỘC VỀ NHỮNG SỰ KIỆN VÀO CÁC NGÀY 6, 7
VÀ 8-5-1963
- Nguyên nhân ban đầu của các vụ phản đối được
cho là bắt nguồn từ Công điện số 9195 ngày
6-3-1963 của Tổng Thống, nghiêm cấm việc
treo cờ và các biểu tượng tôn giáo. Mặc dù chỉ
thị nêu việc nghiêm cấm đối với các tôn giáo
nói chung, nhưng việc ban hành ngay trước
ngày Phật đản có ý nghĩa rõ ràng là nhắm vào
Phật giáo.

- Thông tin phù hợp trong tất cả các văn bản
nhận được là vào sáng ngày 8-5-1963 có một
số biểu ngữ phản đối các hạn chế áp đặt đối
với Phật giáo và Thượng tọa Thích Trí Quang
đã có bài diễn văn được ghi âm nêu rõ sự phản
đối này cũng như bày tỏ những nguyện vọng,
yêu cầu hợp pháp. Chính quyền đã từ chối việc
phát sóng bài diễn văn này vào buổi tối như
thông lệ hằng năm. Đám đông đã tụ tập khi
biết được điều này. Chính quyền đã sử dụng
vòi rồng phun nước nhưng không giải tán được
đám đông. Sau đó là súng máy, lựu đạn và xe
tăng được dùng đến.
- Xe tăng của quân đội đã cán trực tiếp lên người
dân gây thảm sát. “Bác sĩ Lê Khắc Quyến của
bệnh viện Huế được yêu cầu ký giấy xác nhận
sai lệch là nạn nhân chết do chất nổ plastic của
Việt cộng. Ông này từ chối không chịu ký và đã
bị bắt giam.” (Dr. Le Khac Quyen of the Hue
Hospital, was subsequently imprisoned for
refusing to sign a medical certificate prepared
by Government authorities; and that the
Government falsely claimed that the wounds
on the victims had been made by the explosion
of plastic bombs of the type used by the Viet-
Cong).

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

CÁO BUỘC VỀ GIAI ĐOẠN TỪ THÁNG 5 ĐẾN THÁNG
9 NĂM 1963
- Từ ngày 8-5 đến ngày ra Thông cáo chung
16-6-1963: Rất nhiều cuộc biểu tình phản đối
ôn hòa của Tăng Ni Phật tử đã diễn ra ở Sài
Gòn, Huế và nhiều địa phương khác, và đã bị
đàn áp nghiêm trọng bởi cảnh sát và quân đội,
nhiều ngôi chùa bị phong tỏa bằng dây kẽm gai
bao quanh, nhiều tín đồ Phật giáo bị ngăn cản
không được đến chùa. Rất nhiều Phật tử bị bắt
giam chỉ vì đã ủng hộ Tuyên bố ngày 10 tháng
5 của Phật giáo đòi hỏi thực thi 5 nguyện vọng
bình đẳng tôn giáo. Các lãnh đạo Phật giáo đã
hết sức nỗ lực để kêu gọi sự kiềm chế của đám
đông.
- Từ ngày 16-6 đến cuộc tấn công các chùa
đêm 20-8-1963: Chính phủ không hề thực
thi các điểm nêu trong Thông cáo chung mà
họ đã thỏa thuận với các lãnh đạo Phật giáo.
Chính phủ còn phát động một chiến dịch rộng
khắp để thuyết phục người dân rằng phong
trào đấu tranh của Phật giáo là do cộng sản
kích động. Nhiều người ở các địa phương
khác nhau đã bị buộc phải tham gia chống
lại Phật giáo. Các quy định khắt khe trong
Dụ số 10 vẫn tiếp tục được áp dụng nhắm vào
Phật giáo. Việc treo cờ Phật giáo vẫn chỉ được
chấp nhận duy nhất trong phạm vi các chùa
và không được treo ở những nơi khác. Các vị

tăng sĩ bị hạn chế việc đi lại. Nhiều Phật tử
bị bắt trước đó vẫn chưa được thả ra, một số
khác trước khi được thả ra đã bị buộc phải ký
tên vào một số giấy tờ do nhà cầm quyền viết
sẵn nội dung. Ngày 17-7-1963, một cuộc biểu
tình ôn hòa của Tăng ni Phật tử diễn ra trước
chùa Xá Lợi đã bị đàn áp thô bạo, rất nhiều
người bị bắt trong đó có cả phụ nữ và trẻ em.
- Cuộc tấn công các chùa đêm 20-8-1963 và
sau đó: Hầu hết các vị lãnh đạo Phật giáo,
trừ Thượng tọa Thích Trí Quang, đều bị bắt
trong trận tấn công này hoặc ngay sau đó.
Có ít nhất 2 vị sư bị giết tại Sài Gòn trong
đêm đó và 2 vị sư khác cũng bị giết tại Huế.
Nhiều lãnh đạo Phật giáo đã bị đánh đập, tra
tấn. Một số vị sư được thả ra sau đó nhưng
bị quản thúc trong phạm vi chùa và bị người
của Chính phủ canh gác. Rất nhiều Kinh
sách, pháp khí, tượng thờ cùng tiền bạc, vật
dụng của nhà chùa bị đập phá hoặc cướp
mang đi. Những cuộc biểu tình của sinh viên
bắt đầu trong tháng 7 và phát triển mạnh mẽ
nhất vào tháng 8, đã bị đàn áp rất thô bạo.
Có khoảng 3.000 sinh viên đã bị bắt. Một số
trong đó bị đánh đập, tra tấn và bị giam giữ ở
những nơi rất tồi tệ. Vào thời điểm Phái đoàn
đến Việt Nam, vẫn còn khoảng 2.000 sinh
viên đang bị giam giữ. Các sinh viên cho biết
có một số sinh viên Thiên Chúa giáo cũng bị
bắt nhưng họ được thả ra dễ dàng và được

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

yêu cầu hợp tác với cảnh sát. Một số bản cáo
buộc nói rằng Chính phủ đã ngăn cản khiến
cho người dân không thể đến gặp Phái đoàn
và cảnh báo việc có thể có nhiều thông tin sai
lệch được gửi đến nhằm đánh lạc hướng điều
tra của Phái đoàn. Một số cáo buộc khẳng
định rằng ngay trong thời gian Phái đoàn
đang ở Việt Nam vẫn xảy ra những vụ bắt bớ
sinh viên đấu tranh được thực hiện vào ban
đêm.

NHỮNG THÔNG TIN TRÁI CHIỀU
Trong tổng số 116 văn bản nhận được, có 12
văn bản không hề cáo buộc Chính phủ, ngược lại
chỉ gồm toàn những lời lẽ phủ nhận tất cả các
cáo buộc trên. Các văn bản này nói rằng Chính
phủ hoàn toàn không có sự phân biệt và đàn áp
Phật giáo (the Buddhist community was ever
the victim of discrimination and persecution by
the Government), rằng hiện nay tín đồ Phật giáo
hoàn toàn tự do sống theo tín ngưỡng của mình
(Buddhist believers were entirely free to worship
and propagate their faith)...
Một câu hỏi đặt ra ở đây là, nếu bản thân những
người này không thấy có điều gì bất ổn thì vì sao
họ phải cất công viết và gửi các văn bản này đến
Phái đoàn điều tra của Liên Hiệp Quốc? Một người
không bị Tòa án buộc tội thì không thể tự nhiên tìm
đến tòa chỉ để nói rằng tôi hoàn toàn vô tội! Điều

này hết sức vô lý. Vì thế, chúng ta có thể hiểu được ngay là những nguồn thông tin như thế đã phát xuất từ đâu.

NHẬN XÉT CỦA PHÁI ĐOÀN ĐIỀU TRA
Bản Phúc trình có đoạn nêu rõ, Phái đoàn “không
có đủ phương tiện cũng như thời gian để xác minh
các cáo buộc chi tiết đã nhận được” (The Mission
had neither the means nor the time to verify the
detailed allegations). Tuy nhiên, Phái đoàn đã ghi
nhận tất cả và dựa vào những nội dung cáo buộc này
để “thiết lập danh sách các nhân chứng cần phỏng
vấn” (drawing up its lists of prospective witnesses),
cũng như “soạn thảo các câu hỏi để đưa ra với các
quan chức Chính phủ và các nhân chứng khi phỏng
vấn” (formulating certain questions which it put
to government officials and witnesses during the
interviews). Nội dung ghi nhận được qua những
cuộc phỏng vấn trực tiếp các nhân chứng sẽ được
giới thiệu sơ lược ở phần kế tiếp.
Về những gì được trực tiếp mắt thấy tai nghe,
Phái đoàn cũng ghi nhận lại trong Phúc trình này
kèm theo với những mô tả và nhận xét khách quan.
Tại chùa Xá Lợi, một ngôi chùa lớn, Phái đoàn
đã gặp “rất nhiều phóng viên báo chí địa phương và
quốc tế, nhưng không nhìn thấy vị sư hay tín đồ nào
cả” (there were many members of the international
and local press and press photographers, but there
were no monks or worshippers). Sau khi chờ khoảng

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

10 phút, một vị sư già và một vị trẻ hơn xuất hiện,
nhưng hầu như hoàn toàn im lặng không nói gì. Mặc
dù vị Trưởng đoàn nhấn mạnh rằng cuộc trò chuyện
sẽ được giữ bí mật, nhưng các vị sư tỏ ra rất e dè,
không nêu tên và cũng không đồng ý ghi âm cuộc nói
chuyện. Phái đoàn đã quan sát thấy rõ cấu trúc của
một ngôi chùa lớn, như rất nhiều phòng ngủ, phòng
ăn lớn, hội trường, thư viện... Trong hội trường có rất
nhiều ghế đặt quanh bàn lớn, cho thấy đã từng sử
dụng cho nhiều người tham dự. Tất cả hoàn toàn trái
ngược với quang cảnh vắng vẻ tiêu điều trong hiện
tại. “Phái đoàn cũng quan sát thấy những cuộn dây
kẽm gai ở cả hai bên cổng chùa, chứng tỏ ngôi chùa
đã từng bị phong tỏa bằng kẽm gai” (The Mission
observed the presence of barbed-wire piled on either
side of the gate suggesting that the pagoda had been
barricaded).
Tại chùa Từ Đàm ở Huế, trong khi trò chuyện
với phái đoàn, “một sư cô lo việc quan sát các cửa
sổ và cửa ra vào để đảm bảo không có người nghe
trộm. Không khí có vẻ căng thẳng không thoải
mái.” (a nun who was in attendance watched the
windows and the entrance to see if anybody was
listening. The atmosphere in this pagoda seemed
to be one of uneasiness).
Tại khách sạn Majestic là nơi Phái đoàn lưu
trú, “vốn do Chính phủ chọn lựa” (which had been
chosen by the Government), một không khí cực kỳ
căng thẳng được ghi nhận. Đây là một đoạn mô tả
trong bản Phúc trình:

... [Khách sạn] được canh gác bởi cảnh sát và
quân đội, chia nhau đứng canh trong sảnh
đường, dưới tầng trệt nơi quầy tiếp tân và
trong những phòng khách lớn. Các xe jeep
của quân đội có vũ trang và trang bị máy
truyền tin đóng chốt thường trực nơi cổng
vào khách sạn. Các thành viên trong Phái
đoàn nhận thấy những người đi vào khách
sạn đều bị chặn lại để hỏi lý do. Không rõ sự
huy động các lực lượng an ninh lớn như thế
có phải chỉ là do tình trạng bố ráp ở Sài Gòn
từ đêm 20-8-1963 và Chính phủ muốn bảo
vệ an toàn cho Phái đoàn, hay ngược lại chỉ
nhằm ngăn cản để làm nản chí bất kỳ nhân
chứng nào muốn đến tiếp xúc.”
... was guarded by police and soldiers who
stood at times in the hall, in the ground-
floor bar and in the public rooms. Armed
military guard and radio-equipped jeeps
were permanently stationed at the entrance
to the hotel. It was brought to the attention
of the members of the Mission that visitors
entering the hotel were being challenged and
questioned as to the reasons for their visit. It
was not clear whether this large deployment
of security forces was simply due to the state
of siege which had been in force in Saigon
since 20 August 1963 and reflected a desire
to protect the members of the Mission or,
on the contrary, was designed to discourage

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

visits by any witnesses wishing to talk to the
members of the Mission.”
Phái đoàn cũng được báo cáo từ phía Chính phủ,
là trong trận tấn công các chùa đêm 20-8 “mặc dù
rất quyết liệt nhưng không có bất kỳ trường hợp
thương tích hay thương vong nào” (although they
were drastic, resulted in no bloodshed or loss of
life). Tuy nhiên, tại các bệnh viện, Phái đoàn thực
tế “đã quan sát được một trường hợp như thế”. (It
was reported to the Mission that there had been
no cases of serious injury among the victims of the
police raids; but the Mission observed one such
case.)
Trong khi tiếp xúc với các thành viên quan trọng
trong Chính phủ, Phái đoàn được chính thức báo cáo
rằng Tăng ni Phật tử cũng như sinh viên học sinh bị
bắt giữ trong chiến dịch đã được trả tự do. Đây là một
đoạn trong báo cáo bằng văn bản (tiếng Anh và tiếng
Pháp) do tướng Trần Tử Oai chính thức trao cho Phái
đoàn:
“The Government has ordered the reopening
to worship of the pagodas, which had
been under temporary surveillance; it has
authorized the arrested monks to go back to
the places of worship and it has returned the
detained students to their parents.”
“Chính phủ đã ra lệnh mở cửa lại những nơi
thờ phụng ở các chùa mà trước đó bị tạm thời
phong tỏa, Chính phủ cũng cho phép các vị

sư bị bắt giữ được trở về chùa và Chính phủ
cũng đã trao trả các sinh viên bị giam giữ về
cho cha mẹ của họ.”
Tuy nhiên, tình trạng giam giữ các vị lãnh đạo
Phật giáo và sinh viên học sinh vẫn được thấy ngay
trong chính những thông tin do Chính phủ đưa ra.
Phái đoàn đã ghi nhận trong Phúc trình một bản tin
được đăng trên Việt Nam Thời Báo vào buổi sáng
ngày 1-11-1963, ngay hôm xảy ra vụ đảo chính:
“Đêm qua, báo chí Việt Nam tường thuật
rằng, theo các nguồn tin từ Phủ Tổng Thống
thì Cố vấn Ngô Đình Nhu đã hứa sẽ can thiệp
với Tổng Thống trong một nỗ lực nhằm trả tự
do cho các thành viên của Ủy ban Liên Phái
[Phật giáo] hiện đang bị giam giữ. Cơ quan
thông tấn này nói rằng, các vị Thượng tọa
Thích Thiện Hòa và Thích Nhật Minh, Chủ
tịch và Phó chủ tịch của Ủy ban Liên hiệp
[Bảo vệ] Phật giáo [Thuần túy], cùng đi với
Giáo sư Bửu Hội, đã đến gặp Cố vấn Nhu để
yêu cầu can thiệp. Họ đòi hỏi trả tự do cho tất
cả các vị lãnh đạo, cư sĩ Phật giáo cũng như
sinh viên còn đang bị giam giữ...”
“Counsellor Ngo Dinh Nhu has promised to
intervene with the President of the Republic in
an effort to obtain the release of the members
of the Inter-Sect Committee who are presently
under detention, the Viet-Nam press reported
last night ‘according to Presidency sources’. The

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

news agency said Venerables Thich Thien Hoa
and Thich Nhat Minh, Chairman and Vice-
Chairman of the Buddhist Union Committee,
accompanied by Professor Buu Hoi, called on
the Counsellor with a request for intervention.
They asked for the release of all Buddhist
dignitaries, laymen and students still under
detention....’’

Trước đó, Phái đoàn đã trực tiếp chất vấn việc
này với Cố vấn Ngô Đình Nhu và ông đã trả lời khá
mơ hồ:
- The CHAIRMAN: How many are still in
prison?
- The POLITICAL ADVISER: About 200 to 300;
ask the Minister of the Interior.
- (Trưởng đoàn hỏi: Có bao nhiêu người còn bị
giam trong tù?
- Ông Cố vấn trả lời: Khoảng 200 đến 300 người.
Việc này hãy hỏi ông Bộ trưởng Nội vụ.)

Và khi câu hỏi được trực tiếp đặt ra với Bộ
trưởng Nội vụ Bùi Văn Lương, ông này đã... hẹn lại:
“As to the exact number of students and
monks still in camps and hospitals, this is
within my power, and I shall give you a list
of those names.”

“Còn về con số chính xác những sinh viên, tăng sĩ còn bị giam trong các trại và trong

bệnh viện, điều này nằm trong quyền hạn của tôi, tôi sẽ trao cho quý vị một danh sách họ tên những người ấy.”

Ở đây, chúng ta lưu ý Phái đoàn không đòi hỏi
danh sách chi tiết về những người bị bắt, nhưng
nhiều lần lặp lại yêu cầu về một con số chính xác
nhằm lượng định tình hình. Rõ ràng, cũng giống
như ông Nhu, ông Bộ trưởng Nội vụ không nắm
được con số này! Bảng danh sách mà ông hứa trao
cho Phái đoàn, cũng giống như rất nhiều hồ sơ, tài
liệu chứng cứ khác mà ông nói rằng đã tìm được
trong các chùa, đã không bao giờ được gửi đến. Có
thể là do ảnh hưởng cuộc đảo chính, nhưng cũng có
thể không phải, vì sau đảo chính thì Hội đồng Quân
nhân Cách mạng vẫn giữ nguyên hầu hết công việc
của các Bộ. Bằng chứng là ông Phạm Đăng Lâm
vẫn ra tiễn đoàn với tư cách đại diện Bộ Ngoại giao
Việt Nam Cộng Hòa.

4. Phỏng vấn nhân chứng và thu thập thông tin

Phái đoàn đã xác định rằng việc thu thập thông
tin qua các nhân chứng tại chỗ là vô cùng quan trọng.
Vì thế, căn cứ vào các thông tin cáo buộc đã nhận
được, ngay trong ngày đầu tiên đến Sài Gòn, 24-10-
1963, Phái đoàn đã thảo luận thống nhất để đưa ra
một danh sách các nhân chứng cần phỏng vấn.
Trong danh sách này, phái đoàn đã thực tế gặp
và phỏng vấn cả thảy 47 người. Một số nhân chứng

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

đã không đến hoặc không thể đến vì lý do nào đó.
Một số khác bị xếp vào đối tượng “đối lập chính
trị” và Chính phủ từ chối việc hỗ trợ tìm gặp họ.
Các nhân chứng được yêu cầu tự giới thiệu nhân
thân của họ và có lời thề sẽ nói sự thật. Tuy nhiên,
thông tin ghi nhận được từ các nhân chứng được
Phái đoàn cam kết giữ bí mật. Ngay cả trong lời
khai, những chi tiết nào xét thấy có thể dẫn đến
việc nhận biết lai lịch của nhân chứng đều sẽ bị
loại bỏ. Các nội dung cáo buộc sẽ được xem xét, hệ
thống và chuyển đến Chính phủ để yêu cầu trả lời
hoặc giải thích, nhưng các thông tin về người đưa
ra những cáo buộc ấy được giữ kín.
Những điểm chính sau đây được bản Phúc trình
ghi nhận trước phần chi tiết lời khai của nhân
chứng:
- Phái đoàn đã phỏng vấn một số các vị tăng ni,
lãnh đạo Phật giáo tại 3 ngôi chùa ở Sài Gòn,
một nhà tù, một bệnh viện và tại khách sạn
Majesticc, nơi Phái đoàn lưu trú. Trong nhà
tù ở Sài Gòn, Phái đoàn cũng phỏng vấn một
lãnh đạo Phật giáo là cư sĩ.1 Tất cả các nhân
chứng này đều nằm trong danh sách những
người mà Phái đoàn muốn phỏng vấn.
- Phái đoàn cũng phỏng vấn một số cư sĩ ở cả
Sài Gòn và Huế. Trong số này có 5 người nằm
trong danh sách của Phái đoàn. Các nhân
chứng này có vai trò quan trọng, nhận hiểu
1
Có lẽ là cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền.

vấn đề và có quan hệ rộng với nhiều người
khác. Một số nhân chứng trực tiếp chứng
kiến các sự kiện và những gì họ kể lại cũng
được phân biệt với những cảm xúc hoặc quan
điểm riêng.
- Phái đoàn cũng phỏng vấn nhiều sinh viên
nam nữ đang còn bị giam giữ ở Trại Lê Văn
Duyệt. Theo lời ông Giám đốc thì Trại này vừa
được thiết lập vào ngày 1-8-1963, dưới quyền
Sở An ninh. Tất cả sinh viên ở đây đều bị bắt
trong những cuộc biểu tình sau các sự kiện
vào tháng 8. Các sinh viên bị cảnh sát giam
giữ trong thời gian khác nhau, sau đó chuyển
đến Trại Thanh niên [cải huấn] và bị bắt buộc
phải học các khóa học về chính trị. Phái đoàn
được cho biết là thời gian bị giữ trong trại
thông thường khoảng 2 tuần, sau đó họ được
trả về cho gia đình.
- Trình tự phỏng vấn chung là: Trước tiên các
nhân chứng được đề nghị trình bày những gì
họ muốn nói. Sau đó, Phái đoàn sẽ đặt những
câu hỏi và ghi nhận câu trả lời của họ.
Dưới đây chúng tôi chỉ điểm qua những điểm
nổi bật nhất trong số các lời khai chi tiết được ghi
nhận từ 47 nhân chứng.
Nhân chứng thứ nhất, qua lời khai có vẻ như
là một vị tăng giữ cương vị lãnh đạo, đã có mặt
tại chùa Xá Lợi trong đêm 20-8-1963 và bị bắt giữ.
Ông đã có thể mô tả nhiều chi tiết về vụ tấn công,

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

phá cửa, bố ráp...bắt đầu từ giữa khuya, khoảng 12
giờ 30. Nhân chứng này cũng phủ nhận việc cuộc
đấu tranh của Phật giáo bị kích động bởi phía Việt
cộng, đồng thời xác định các vụ tự thiêu chỉ nhằm
một mục đích duy nhất là thúc đẩy thực hiện các
nguyện vọng của Phật giáo. Theo lời vị này, chùa Xá
Lợi vào thời điểm đó mỗi ngày Chủ nhật có khoảng
1.000 người đến tu tập; các ngày lễ thông thường có
khoảng 30.000 tín đồ và những ngày lễ lớn có đến
100.000 người tham dự. Theo vị này, vào lúc quân
đội tấn công chùa có khoảng 400 vị tăng đang ở đó.
Nhân chứng thứ hai là một vị lãnh đạo Phật
giáo có tham gia buổi tiếp xúc đầu tiên với Tổng
thống Ngô Đình Diệm. Vị này mô tả khá chi tiết về
các diễn tiến ở Huế và sau đó lan đến Sài Gòn như
thế nào, với tư cách là người trong cuộc. Về hướng
giải quyết của ông Diệm sau buổi tiếp xúc, ông
khẳng định rằng phía Phật giáo vẫn thấy chưa hợp
lý và đó là nguyên nhân dẫn đến cuộc tuyệt thực
đấu tranh vào khoảng ngày 7 và 8 tháng 6-1963.
Sinh viên đã biểu tình và Chính phủ đàn áp còn dữ
dội hơn trước đó. Nhiều người bị thương tật vĩnh
viễn, có người bị mù, nhiều người khác bị bỏng toàn
thân. Đồng thời, ba ngôi chùa lớn ở Huế bị phong
tỏa, cô lập hoàn toàn. Chính quyền còn đưa ra lời đe
dọa sẽ cắt điện và nguồn nước.
Vị trưởng đoàn đã nhờ nhân chứng này nhận
diện một số tên người. Họ là những người được
xem là mất tích sau vụ bố ráp đêm 20-8-1963. Tuy

nhiên, sau đó đã có thông tin từ Chính phủ là họ bị
bắt giam. Có người được biết đến, nhưng có một số
không ai biết là bị giam ở đâu. Đặc biệt, người thứ
tư và thứ sáu trong bản danh sách này được xác
nhận là các vị tăng đã từng du học nước ngoài, viết
và nói tiếng Anh lưu loát. Cả hai vị này đều bị bắt
giam, và ngay khi có tin Phái đoàn sắp đến, họ đã
bị chuyển đi giam giữ ở một nơi khác nên hiện nay
không biết ở đâu. (When your visit was announced
he was sent somewhere else. I do not know where
he is now. He speaks and writes English well.)
Đặc biệt, nhân chứng này mô tả khá chi tiết
những biện pháp mà chính quyền các địa phương
đã áp dụng trong nhiều năm qua để chèn ép người
Phật tử:
- Không có những chính sách phân biệt đối xử
hoặc đàn áp Phật giáo ở cấp độ Chính phủ,
nhưng họ phớt lờ, dung túng cho những hành
vi chèn ép, phân biệt và gây khó khăn cũng
như xúc phạm người Phật tử ở các cấp địa
phương. Phật giáo đã có nhiều đơn khiếu nại,
kiến nghị gửi lên Chính quyền địa phương,
Tổng Thống, Quốc Hội, nhưng chưa bao giờ
được hồi đáp. Chính nhân chứng này là người
đã có một buổi tiếp xúc với Tổng thống Diệm
kéo dài hai tiếng rưỡi đồng hồ và đã cảnh
báo Tổng Thống nếu không được giải quyết
thỏa đáng thì các mâu thuẫn này có thể sẽ
mang lại hậu quả nghiêm trọng. Có nhiều sự

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

chèn ép nhỏ nhặt nhưng vô lý mà người Phật
tử phải thường xuyên chịu đựng nhiều năm
qua. Một viên cảnh sát trưởng là người Thiên
Chúa giáo đã phạt vạ một người Phật tử chỉ
vì tụng kinh lớn tiếng. Trong một đám rước
của Phật giáo, một số người Thiên Chúa giáo
ném chất bẩn vào tượng Phật...
- Đối với các Phật tử là viên chức Chính phủ,
nếu họ tích cực tham gia những công việc
của các tổ chức Phật giáo, họ sẽ phải nhận
những báo cáo thành tích xấu, và nếu quá
tích cực trong những việc này, họ có thể bị
thuyên chuyển đi nơi khác có điều kiện sống
tồi tệ hơn. Sẽ có người nào đó đến đề nghị họ
bỏ đạo Phật để theo đạo Thiên Chúa, và nếu
đồng ý, quyết định thuyên chuyển của họ sẽ
được hủy bỏ. Ngược lại, họ sẽ tiếp tục nhận
lãnh nhiều bất ổn khác. Những trường hợp
như thế xảy ra rất thường xuyên.
- Có nhiều trường hợp các gia đình Phật tử bị
ai đó cố tình ném hoặc giấu các tài liệu tuyên
truyền của cộng sản vào nhà họ, rồi cảnh sát
ập vào, tìm được các tài liệu đó và bắt họ đi.
Cùng lúc, sẽ có người đến nhà nói nhỏ với vợ
con họ, nếu gia đình chịu theo đạo Thiên Chúa
thì người ấy sẽ được tha. Nếu chấp nhận,
người ấy sẽ được thả ra, nếu không sẽ bị truy
tố. Nhân chứng nói rằng ông ta có thu thập cả
một tập tài liệu rất dày về những trường hợp

cụ thể như thế. Khi chùa Xá Lợi bị tấn công,
hồ sơ này đã biến mất.
- Chính phủ còn áp dụng chiến thuật “dinh
điền”, nghĩa là đưa người dân đi khai khẩn
đất hoang ở những vùng rừng núi xa xôi. Họ
được cung cấp lương thực đủ ăn trong 6 tháng
đầu tiên để khai phá đất, sau đó sẽ tự làm
ăn. Phương thức này rất tốt đối với những
người dân nghèo vì giúp họ có được phương
tiện làm ăn vươn lên. Tuy nhiên, có nhiều gia
đình Phật tử khá giả hoặc giàu có đang sinh
sống ổn định vẫn bị bắt ép đưa đi dinh điền.
Thường thì đó là những Phật tử thuần thành,
tích cực hoạt động cho đạo pháp, và việc đẩy
họ đi xa là một cách để làm suy yếu khả năng
phát triển của đạo Phật tại địa phương đó.
Đối với những người ấy thì đây là một hình
thức trục xuất, lưu đày.
- Trong một số trường hợp, chính quyền địa
phương cố ý gây các trở ngại, khó khăn cho
Phật giáo. Chẳng hạn, khi đến ngày lễ lớn
của đạo Phật, họ cùng lúc triệu tập những
cuộc hội họp công cộng “rất quan trọng”, tất
cả người dân không được phép vắng mặt. Và
do đó người dân không thể đến dự lễ ở chùa.

Nhân chứng này cũng tiết lộ là mọi người ở
chùa Xá Lợi đã có nguồn tin báo trước về vụ tấn
công đêm 20-8, nhưng thay vì bỏ chùa trốn đi, chư
tăng đã quyết định ở lại. Vì thế, chùa đã lắp đặt

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

một hệ thống báo động. Khi có báo động, họ kiên
quyết không mở cửa. Cảnh sát đã phá sập cổng sắt
bên ngoài, cửa gỗ bên trong để tràn vào bắt người.
Mọi người la hét cầu cứu và cảnh sát đã dùng đến
lựu đạn cay cũng như bắn súng chỉ thiên để đe dọa,
trấn áp. Sau đó, ngoài việc bắt người cảnh sát còn
lấy đi tất cả máy móc thiết bị và nhiều vật dụng
khác. Bản thân nhân chứng cũng bị mất một số
tiền 15.000 đồng. Nhiều người khác sau đó cho biết
họ cũng bị mất tiền. Tổng số được ước đoán có thể
lên đến khoảng 500.000 đồng.1
Ông Gunewardene cũng hỏi nhân chứng về mối
quan hệ giữa chùa Xá Lợi với Cộng sản như cáo
buộc của Chính phủ:
Mr. GUNEWARDENE: Has the organization in
the Xa-Loi Pagoda anything to do with the
Communists?
WITNESS: Absolutely nothing.
Mr. GUNEWARDENE: Was Xa-Loi an arms
and ammunition dump?
WITNESS: Not even one bullet.
Ông Gunewardene: Chùa Xá Lợi có bất cứ quan
hệ nào với Cộng sản hay không?
Nhân chứng: Tuyệt đối không có.
Ông Gunewardene: Chùa Xá Lợi có phải một
kho chứa vũ khí, đạn dược hay không?
Nhân chứng: Một viên đạn cũng không có!
1
Tỷ giá vào thời điểm năm 1963 là vào khoảng 50 đồng / 1 USD.

Khi Phái đoàn ngỏ lời cảm ơn đã hợp tác, nhân
chứng này bắt đầu bật khóc.
Nhân chứng thứ ba khá đặc biệt vì được phỏng
vấn ngay trong nhà tù. Điều này tự nó đã chứng tỏ
tuyên bố của Chính phủ về việc trả tự do cho tất cả
những người bị bắt là không đúng sự thật. Nhân
chứng tự nhận là người phát ngôn của Ủy ban Liên
phái và hiện đang bị giam giữ trong nhà tù này
cùng với khoảng 20 vị khác.
Nhân chứng này nhấn mạnh trong lời khai với
Phái đoàn là cuộc đấu tranh của Phật giáo hoàn
toàn không có yếu tố chính trị, chỉ đơn thuần đòi
hỏi được tự do tu tập, tự do hành đạo, và điều đó
hoàn toàn không mâu thuẫn với lợi ích quốc gia.
Vị này chỉ rõ Dụ số 10 dành đặc quyền cho Thiên
Chúa giáo, trong khi được áp dụng để hạn chế sự
phát triển của Phật giáo. Nội dung này trái với điều
8 của Hiến pháp hiện hành. Một thành viên của
Phái đoàn là ông Amor đã đặt câu hỏi về sự can
thiệp của Việt cộng như cáo buộc của Chính phủ:
Mr. AMOR: We have heard that the Buddhist
movement has been incited by the
Communists. Is this true?
WITNESS: No, that is not true. I do not know
why we are accused of mixing in politics.
Ông Amor: Chúng tôi được nghe rằng phong
trào Phật giáo bị kích động bởi những người
Cộng sản. Điều này có đúng không?

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Nhân chứng: Không, điều đó không đúng. Tôi
không biết vì sao chúng tôi lại bị cáo buộc lẫn
lộn với chính trị.
Nhân chứng thứ tư là người bị bắt trong cuộc
bố ráp ở chùa Từ Đàm, Huế, cùng lúc với chùa Xá
Lợi ở Sài Gòn trong đêm 20-8-1963. Vị này cho biết
nhiều chùa khác ở Huế cũng bị tấn công trong đêm
đó. Vị này kể lại việc cấm treo cờ vào ngày lễ Phật
đản vừa qua cùng vụ đàn áp đẫm máu tại Đài Phát
thanh Huế như một minh chứng cho sự phân biệt
đối xử và đàn áp Phật giáo.
Nhân chứng thứ năm cũng là người bị bắt tại
chùa Từ Đàm. Vị này tiếp tục khẳng định về những
hành vi phân biệt đối xử và đàn áp đối với Phật giáo
cũng như phủ nhận cáo buộc về sự kích động của
Cộng sản đối với phong trào đấu tranh của Phật
giáo. Đặc biệt, khi được hỏi về các vụ tự thiêu, cả
hai nhân chứng thứ tư và thứ năm đều khẳng định
mục đích duy nhất của những vị đã tự thiêu là cầu
nguyện cho sự thực thi các nguyện vọng của Phật
giáo. Họ có để lại các di thư khẳng định nguyện
vọng này.
Nhân chứng thứ sáu bị bắt vào đêm 20-8-1963
khi cảnh sát và quân đội phá sập cổng chùa để xông
vào, bắt và đánh đập vị này, sau đó đưa đi một nơi
rất xa nhưng ông không biết được là nơi nào vì lúc
đó là 2 giờ khuya, trời rất tối. Ông đã bị giam riêng
một phòng trong thời gian khoảng 1 tuần. Cả chùa
có 10 vị tăng sĩ, tất cả đều bị bắt.

Nhân chứng thứ bảy là một vị tăng bị bắt tại
chùa Ấn Quang cũng trong đêm 20-8-1963, khoảng
1 giờ khuya. Cảnh sát vũ trang đã phá cửa phòng
xông vào để bắt ông đi, mang về đồn cảnh sát giữ
khoảng 2 giờ đồng hồ, rồi chuyển đến một trại cải
huấn, nơi ông bị giam đến 67 ngày. Theo lời vị này,
chùa Ấn Quang có khoảng 50 vị tăng sĩ và tất cả
đều bị bắt đi trong đêm 20-8. Một điều đáng chú ý
là nhân chứng này xác nhận ông thường xuyên gặp
gỡ, nói chuyện với Hòa thượng Thích Quảng Đức mỗi
đêm trước khi ngài tự thiêu. Ông khẳng định tâm
nguyện của ngài là tự thiêu để yêu cầu chính phủ
thực hiện bình đẳng tôn giáo.
Lời khai của các nhân chứng có nhiều trùng lặp
về các dữ kiện đã biết như việc tấn công vào các chùa
và bắt giam tăng ni, Phật tử. Riêng nhân chứng thứ
mười là một người bị thương trong cuộc tấn công
vào chùa Xá Lợi đêm 20-8-1963 và vẫn còn đang
phải điều trị lúc được Phái đoàn phỏng vấn. Vị này
cho biết chỉ riêng ở chùa Xá Lợi có 3 vị tăng và một
sư cô bị thương trong vụ này. Trong khi phỏng vấn
nhân chứng, Phái đoàn trực tiếp nhìn thấy được
hai vết thương đang còn băng bó ở gót chân và trên
bắp vế. Những thương tích này đã phải điều trị
trong bệnh viện suốt hai tháng qua. Khi được hỏi
về thương tích của những người khác, nhân chứng
trả lời không được biết nhiều, nhưng trong số đó có
một người đứt lìa 4 ngón chân và một người khác bị
bỏng cả 2 chân. Khi được hỏi về quyền tự do sau khi
ra khỏi bệnh viện và được trở về chùa, nhân chứng

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

trả lời: “Khi quý vị đến chùa Ấn Quang, tôi có mặt
ở đó với 3 người bị thương khác, nhưng tôi không
được phép đến gặp. Tôi không có tự do tín ngưỡng.”
(When you visited An-Quang I was there and three
others who were also injured but I was not given
permission to welcome the Mission. I do not have
freedom of worship.) Phái đoàn đã gạn hỏi: “Điều
gì ngăn cản ông đến gặp chúng tôi lúc ở chùa Ấn
Quang?” (What prevented you from coming to see
us at An-Quang?) “Tôi nhìn thấy các vị đi qua cửa,
nhưng nhân viên an ninh lập tức đóng cửa lại.” (I
saw you coming through the door but the security
people just closed the door.)
Các nhân chứng thứ 11, 12, 13 và 14 được phỏng
vấn cùng lúc tại một ngôi chùa cổ hơn 300 năm tuổi
ở Huế. Một trong các nhân chứng đã trao cho Phái
đoàn nhiều văn bản khác nhau, trong đó có một lá
thư. Ông Amor, một thành viên Phái đoàn, đã đọc
lên đoạn sau đây:
“I the undersigned... beg you to shed the light
of justice on the situation of the Buddhists in
Viet-Nam.
“For five years we, the Buddhists of Viet-
Nam, have had to endure a deplorable
regime. Our Head of State, President Ngo
Dinh Diem, cannot control his subordinates
in the provinces, especially in Central Viet-
Nam, and hundreds of persons are victims of
this inhuman regime.

“Your visit has given us immense joy. We
ask you, in your capacity as United Nations
representatives, and humane saviours, to
rescue the Buddhists of Viet-Nam from the
desperate plight which the bonzesses, bonzes
and followers have to endure.
“There is no need for us to dwell on this at
length, you already know what is happening
in our country... ...”

“Tôi ký tên dưới đây là ... khẩn cầu quý vị
mang ánh sáng công lý soi rọi vào tình hình
Phật giáo tại Việt Nam.
“Trong 5 năm qua, Phật tử Việt Nam chúng
tôi đã phải chịu đựng một chế độ vô cùng tồi
tệ. Người đứng đầu Chính phủ, Tổng Thống
Ngô Đình Diệm, đã không kiểm soát được
cấp dưới của ông ở các tỉnh, đặc biệt là ở miền
Trung Việt Nam, và hàng trăm người đã là
nạn nhân của chế độ vô nhân đạo này.
“Sự viếng thăm của quý vị đã mang đến cho
chúng tôi niềm vui rất lớn. Chúng tôi khẩn
cầu quý vị, trong thẩm quyền những người
đại diện của Liên Hiệp Quốc, những người
bảo vệ nhân quyền, hãy giải cứu người Phật
tử Việt Nam ra khỏi hoàn cảnh tuyệt vọng
mà tăng ni và tín đồ đang phải chịu đựng.
“Không cần thiết phải dài dòng về vấn đề
này, vì quý vị đã biết rõ những gì đang xảy ra
trên đất nước chúng tôi... ...”

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Các nhân chứng kể lại chi tiết về những sự kiện
đã xảy ra ở Huế, đồng thời khẳng định rằng phong
trào đấu tranh đòi bình đẳng của Phật giáo hoàn
toàn không liên quan đến yếu tố chính trị.
Khi được hỏi về việc treo cờ Thiên Chúa giáo,
các nhân chứng xác nhận trước ngày Phật đản một
tuần điều này đã xảy ra bình thường ở Huế, nhân
một cuộc lễ của Tổng giám mục Ngô Đình Thục.
Vào ngày 5 tháng 5, cờ Thiên Chúa giáo cũng được
treo tự do ở Đà Nẵng nhân lễ mừng Đức cha Phan
Lạc.
Các nhân chứng cho biết họ đã từng khiếu nại
lên Chính phủ vào những năm 1960 và 1961 đòi xóa
bỏ những hạn chế đối với hoạt động của Phật giáo
nhưng không kết quả. Các nhân chứng được hỏi về
cuộc biểu tình ngày 3-6-1963 tại Huế. Họ cho biết
có hơn 60 người bị thương khi chính quyền đàn áp
bằng cách tạt a-xít vào đám đông. Các nhân chứng
cũng cho biết họ bị bắt giữ vào khoảng 3 giờ sáng
ngày 21-8-1963 khi quân đội nổ súng và phá cổng
chùa xông vào (There were shots in the area and
they broke down the door.). Họ cũng chỉ cho Phái
đoàn xem cổng chùa bị phá và các dấu vết đập phá
trên tường. Họ cho biết, “mọi thứ trên bàn thờ bị
đập phá và mang đi” (Everything on the altar was
broken and taken away).
Các nhân chứng thứ 15, 16 và 17 đều là những
vị sư từng bị bắt vào đêm 20-8-1963. Họ bị giam
giữ 12 ngày trước khi được thả ra. Những người

này cho biết, vụ bắt giữ đã tạo một không khí lo sợ lan rộng. Ngôi chùa có 7 vị sư thường trú, nhưng hiện chỉ còn 3 người, những người khác lẩn tránh quanh đó vì sợ. Khi được phái đoàn yêu cầu, một vị sư đã đi báo với hai vị sư khác nữa nhưng một người trong số họ từ chối không dám đến gặp Phái đoàn. Các nhân chứng cũng cho biết sau khi biết có những vụ bắt bớ, số Phật tử về chùa giảm mạnh. (After that they found out that there were many arrests and the number diminished.) Vào mỗi ngày chủ nhật, thông thường có khoảng hơn 100 Phật tử về chùa, nhưng bây giờ chỉ còn chưa đến 20 người. Phúc trình cũng ghi lại nội dung buổi phỏng vấn tại Trại Lê Văn Duyệt, hay “trung tâm cải huấn”, là nơi giam giữ và “cải huấn” hàng ngàn sinh viên học sinh tham gia biểu tình bị bắt. Thông qua nội dung này, chúng ta hiểu được phần nào cơ chế hoạt động của hệ thống “cải huấn” thuộc Chính phủ Ngô Đình Diệm. Khi được hỏi về mục đích của trại, viên Giám đốc trả lời: “Trung tâm của chúng tôi được lập ra để rèn luyện thanh thiếu niên, dạy cho họ biết mối nguy hiểm của chủ nghĩa cộng sản và nền tảng của Chính phủ VNCH. Mục đích trước tiên là như thế, cũng như chỉ ra những âm mưu lật đổ Chính phủ, để thanh thiếu niên ý thức được những nguy hiểm trong việc họ đang làm. Mục đích thứ hai là chỉ ra những nỗ lực của Chính phủ VNCH để mang lại đời sống tốt đẹp cho nhân dân. Mục tiêu chính của chúng tôi là dạy cho tuổi trẻ hiểu biết về tổ quốc của

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

họ, biết phụng sự tổ quốc và đặt quyền lợi tổ quốc lên trên tất cả.” Vị trưởng đoàn đi thẳng vào vấn đề: “Vậy những thanh thiếu niên vào đây học tập là tự nguyện hay bị bắt buộc?” Viên Giám đốc đáp lại: “Thật ra, tất cả học viên ở đây đều là những người bị bắt và đưa đến đây nhằm mục đích cải huấn. Họ được đưa vào đây để học tập và trở thành những công dân tốt.” Có khoảng 65 người bị giam trong trại vào lúc đó, tuổi từ 17 đến 25. Thời gian để “cải huấn” là khoảng 15 ngày, nhưng sau khi bị bắt các sinh viên bị giam giữ ở những nơi khác, rồi khi vào đây họ tiếp tục bị giam cho đến khi lớp “cải huấn” được mở ra với số lượng nhất định. Vì thế, thời gian giam giữ của mỗi sinh viên đều khác nhau và không xác định được. Chỉ khi nào “cải huấn” thành công, trở thành người tốt theo ý Chính phủ, sinh viên mới được trả về cho gia đình của họ. Phái đoàn cũng đặt những câu hỏi về ban giảng huấn, về phương pháp giáo dục... và do đó được biết tất cả thầy giáo ở đây đều “tự học”, không qua bất kỳ một lớp đào tạo chuyên nghiệp nào. Họ tự thảo luận với nhau để soạn ra chương trình và phương pháp “cải huấn” trong 15 ngày đối với tất cả sinh viên học sinh bị bắt giữ. Thành phần các sinh viên cũng được xác định tất cả đều là Phật tử, không có Thiên chúa giáo (We have no Catholic students here; all of them are Buddhists.) Từ thực tế này, ông Amor, thành viên Phái đoàn, đã hỏi thẳng: “Xin ông cho chúng tôi biết tại sao các

sinh viên trẻ này bị bắt vì lý do hoạt động tôn giáo
mà khi đưa vào đây các ông lại cố gắng cải huấn
họ theo một chương trình chính trị?” (Can you tell
us why the young students arrested for a religious
affair are brought to a camp where it is attempted
to reform them on a political plane?)
Giám đốc trả lời: “Những người bị bắt không
nhất thiết chỉ là hoạt động tôn giáo. Nhiều người
có mục tiêu chính trị, một số đối nghịch với Chính
phủ.”
Vị Trưởng đoàn chất vấn: “Nếu là vì lý do chính
trị, lẽ ra phải có cả những tôn giáo khác, vì sao tất
cả đều là Phật tử?”
Trước những chất vấn của Phái đoàn, cuối cùng
vị Giám đốc vẫn nêu ra quan điểm như Chính phủ
đã nhiều lần tuyên bố, đó là những người Phật tử
bị cộng sản kích động, xúi giục gây bạo loạn và
biểu tình. (the Communists were exploiting the
situation and inciting Buddhist students to riot
and demonstrate.)
Sau đó Phái đoàn đã tiếp xúc và phỏng vấn một
nhóm khoảng 20 sinh viên. Về lý do bị bắt,họ trả
lời: “Chúng tôi là Phật tử, chúng tôi bày tỏ sự ủng
hộ các nguyện vọng của Phật giáo và bị bắt.”
Vị Trưởng đoàn hỏi: “Chính phủ đã chèn ép
Phật giáo như thế nào?”
Một sinh viên trả lời: “Chẳng hạn như ở Sài
Gòn này, khi người Phật tử đến chùa để tụng kinh

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

cầu nguyện, họ bị xô đẩy và đánh đập bởi cảnh sát.
Vì thế, những người ủng hộ Phật giáo đã xuống
đường phản đối và đòi bồi thường.” (For example,
in Saigon itself, when people went to prayers in
Buddhist temples, some were pushed about and
beaten by the police - so people who support the
Buddhist cause rose up against that and asked for
redress)
Một sinh viên khác: “Khi tôi đi chùa cầu nguyện,
cùng với nhiều người Phật tử khác, chúng tôi có thể
bị bắt giữ sau đó... Khi có biến cố xảy ra ở Huế sau
khi chính phủ từ chối không phát sóng chương trình
của Phật giáo, Phật tử đã đứng lên chống lại quyết
định đó, và rồi quân đội đã mang xe tăng cùng các vũ
khí khác đến, viện cớ rằng sự kiện này do Việt cộng
kích động.” (When I go to the temple for prayers, I
mix with the Buddhists and the consequence may be
that I would later be arrested, etc. Then there is the
incident in Hue following the refusal to broadcast
the statement on the radio. After that, the Buddhists
rose against that decision and the Army brought out
tanks and other weapons under the pretext that the
agitation was of Viet-Cong origin.)
Vị Trưởng đoàn hỏi lại: “Từ khi đến đây, chúng
tôi có viếng thăm nhiều chùa chiền và thấy người
Phật tử tụng kinh cầu nguyện ở đó. Phải chăng tình
hình hiện giờ đã thay đổi?”
Đáp: “Chỉ là vẻ ngoài thế thôi, nhưng tôi không
tin là vấn đề đã được giải quyết.”(On the outside it

looks as though the situation is settled, but I do not
believe it is settled yet.)
- “Tại sao?”
- “Vì trong hàng ngũ sinh viên chúng tôi vẫn
còn nghe được nhiều bàn luận, và từ những bàn
luận đó, có vẻ như vấn đề rồi sẽ lại nổi lên.” (It is
not over yet because in the ranks of the students
there is talk and from the talk it looks as though
the question will flare up again.)
Một sinh viên khác kể ra trường hợp cụ thể hơn:
“Một ví dụ khác nữa là ở Hội An thuộc tỉnh Quảng
Nam, người ta xin phép tổ chức tang lễ một vị sư
đã tự thiêu. Chính quyền đã cho phép, nhưng rồi
khi tang lễ đang diễn ra thì cảnh sát kéo đến với
dùi cui và đánh đập người tham dự. Vào ngày đó
có 30 người bị thương.” (Another example is in the
city of Hoi An, province of Quang Nam. There was
a request for holding a funeral for the monk who
burned himself. Permission was granted and the
funeral proceeded, but during the procession the
police came with sticks and beat the people and on
that day thirty people were injured.)
Nhiều sinh viên cũng như những nhân chứng
tiếp theo đều lặp lại các nội dung cáo buộc. Nhân
chứng số 27 nói rõ ràng nhất về các mục đích khi
anh ta tham gia biểu tình: “Thứ nhất, tôi muốn có
sự bình đẳng giữa Phật giáo và Thiên Chúa giáo
trong các hệ thống hành chánh, quân đội v.v...
Thứ hai, tôi muốn được tự do hơn trong việc thực

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

hành theo tôn giáo của tôi. Thứ ba, tôi muốn tất cả
những vụ bắt bớ, sách nhiễu khác phải chấm dứt.
Những biện pháp đàn áp phải được bãi bỏ.” (1. I
want equality between Catholics and Buddhists in
the Administration, the Army, etc.; 2. I would like
greater freedom for the practice of my religion; 3.
I want all these arrests and other things to cease.
Suppressive measures should be removed.)
Trong các cuộc phỏng vấn, một số sinh viên
cũng cho biết việc họ bị đánh đập sau khi bị bắt.
Một số khác chỉ bị giam giữ rồi thả ra. Đặc biệt,
nhân chứng thứ 33 cho biết anh đã bị đánh bằng
roi điện, không để lại dấu vết thương tích gì. (Were
you beaten? / Yes. / By whom and where? / By the
security forces. / Do you have any marks? / No, they
use electricity.)
Nhân chứng thứ 45 sau khi cung cấp nhiều
thông tin liên quan đến thực trạng đã và đang diễn
ra tại Việt Nam, đã đưa ra một nhận định rất đáng
chú ý, sau khi nhắc lại là những điều này phải được
tuyệt đối giữ bí mật:
WITNESS: If my statements are to be kept
strictly confidential, I would add something.
This is a political problem. For the last few
years the political situation in Viet-Nam
has been very difficult. There is Communist
subversion and the Government uses this as
a pretext to throttle the legitimate demands
of the population and that has created

discontent not only among the Buddhists but
also among the Catholics. And now this is an
opportunity for it to explode. The conflict is
not essentially religious; it is not essentially
Buddhist. Consequently, Buddhim is not the
cause of the conflict but the effect of those
politics.
Mr. CORREA DA COSTA: You mean that,
because of the general discontent, the
moment the Buddhist situation appeared at
a strictly religious level, everybody used it
as a pretext to go against the Government,
including the Catholics and other religions.
WITNESS : That is right.

Nhân chứng: Nếu những lời của tôi được tuyệt
đối giữ kín, tôi muốn nói thêm điều này. Đây
là một vấn đề chính trị. Trong những năm
vừa qua, tình hình chính trị ở Việt Nam rất
khó khăn. Có sự xen vào phá hoại của Cộng
sản và Chính phủ sử dụng việc này như một
cái cớ để chèn ép những đòi hỏi chính đáng
của người dân. Điều này đã tạo ra sự bất mãn
không chỉ riêng với những người Phật tử mà
cả với những người Thiên Chúa giáo. Và đây
là cơ hội để sự bất mãn đó bùng phát. [Do đó,]
về bản chất thì sự mâu thuẫn không phải là
vấn đề tôn giáo, không phải là vấn đề Phật
giáo. Phật giáo không phải là nguyên nhân
gây ra mâu thuẫn, mà [phong trào Phật giáo]

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

chỉ là hệ quả của những vấn đề chính trị [nói
trên].
Mr. Correa Da Costa: Có phải ý ông muốn nói
rằng, vì có sự bất mãn rộng khắp, nên khi
cuộc đấu tranh của Phật giáo nổi lên trên
bình diện thuần túy tôn giáo thì mọi người
dân đã xem đó như một cái cớ để vùng dậy
chống đối Chính phủ, bao gồm cả tín đồ Thiên
Chúa giáo và những tôn giáo khác?
Nhân chứng: Đúng là như vậy.

Nhận định trên đã cho ta một phác thảo về bức
tranh chính trị toàn cảnh vào thời điểm đó, dưới
sự điều hành của Chính quyền Ngô Đình Diệm,
và nó giải thích hợp lý những biểu hiện vui mừng
rõ rệt của đa số người dân Sài Gòn ngay sau khi
cuộc đảo chánh thành công, như lời của Đại sứ Mỹ
Cabot Lodge mô tả trong Điện văn gửi về Washing
ton ngày 2-11-1963: “Người ta bảo tôi rằng sự vui
mừng hân hoan trên đường phố còn vượt hơn cả
niềm vui ngày Tết.” (I’m told that the jubilation in
the streets exceeds that which comes every new
year.)
Phái đoàn cũng đến viếng Bệnh viện Duy Tân,
nơi đã và đang điều trị các nạn nhân của cuộc tấn
công vào chùa Xá Lợi đêm 20-8-1963. Tại đây, Phái
đoàn đã phỏng vấn bác sĩ điều trị và ông Phó Giám
đốc Bệnh viện. Phái đoàn xác nhận được sự thật là
có 5 vị sư và 4 ni cô bị thương được đưa vào điều trị
trong đêm 20-8-1963. Các nạn nhân đã được đưa

vào bệnh viện bằng xe cứu thương của cảnh sát.
Thương tích nhẹ nhất được điều trị trong 3 ngày và
trường hợp nghiêm trọng nhất phải điều trị trong
60 ngày. Vị sư bị thương nặng nhất đã được xuất
viện, nhưng vừa phải trở lại bệnh viện do không
được khỏe và do đó có mặt trong bệnh viện lúc Phái
đoàn đến.
Nhân chứng thứ 41 đặc biệt chuẩn bị một văn
bản dài 15 trang, được ngụy trang bằng cách kẹp
vào giấy bìa của một quyển tạp chí. Theo lời nhân
chứng, anh ta đã cố chuyển văn bản này ra nước
ngoài nhưng không thể được, vì hành lý sinh viên bị
lục soát rất kỹ. Theo nhận định của Phái đoàn thì
văn bản này “đưa ra chứng cứ về rất nhiều vấn đề”.
(gave testimony on various questions). Vì thế, Phái
đoàn đã quyết định tóm tắt hoặc trích nguyên văn
nhiều phần của văn bản này đưa vào thành Phụ lục
số 16 của bản Phúc trình.
Để chứng minh sự phân biệt tôn giáo từ cấp cao
nhất của Chính phủ, thay vì chỉ ở các địa phương
như nhiều cáo buộc khác, văn bản này nêu ra:
“Theo Điều 1 của Dụ số 10, tất cả các tổ chức
tôn giáo đều được xem như các hội đoàn,
nhưng [Điều 44 của Dụ này] đặt Thiên chúa
giáo ra thành ngoại lệ.
“Theo Điều 7 của Dụ này,1 Chính phủ có
1
Bản Phúc trình in nhầm số 7 thành số 1. Trong Điều 1 không có
nội dung này mà là Điều 7: Quyền hoạt động [của hội đoàn] có
thể bị thu hồi... ... vì các lý do an ninh. (An authorization which

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

quyền đình chỉ hoạt động của các “hội đoàn” vì
lý do an ninh. (the Government has the right
to suspend the activities of such associations
for security reasons)
“Theo Điều 10 của Dụ này thì các tôn giáo,
ngoại trừ Thiên Chúa giáo, là đối tượng chịu
sự kiểm soát nghiêm ngặt của bất kỳ cơ quan
Chính phủ nào.
“Theo Điều 14 và Điều 28 của Dụ này thì các
tôn giáo, ngoại trừ Thiên Chúa giáo, chỉ được
nhận tiền đóng góp từ tín đồ theo quy định
thích hợp, và chỉ được thiết lập các cơ sở vật
chất khi hết sức cần thiết.
“Hơn thế nữa, theo Sắc lệnh số 116/TTO/
TTKI từ Văn phòng Tổng Thống ngày 23-
9-1960 thì những bất động sản của các “hội
đoàn” (bao gồm Phật giáo) dù nhỏ nhặt đến
đâu cũng phải được sự cho phép của Tổng
Thống, nếu không thì tổ chức sở hữu vẫn
phải trả thuế giống như các chủ sở hữu cá
nhân khác.
“Theo các điều khoản như thế, chúng tôi thấy
rõ rằng có sự bất bình đẳng tôn giáo trong
chế độ dân chủ này và thực tế đã đi ngược lại
với mục đích theo đuổi của Chính phủ trong
chính sách Ấp Chiến Lược, được cho là nỗ lực
xóa bỏ sự bất hòa.
“Dụ số 10 ban hành năm 1950 dưới chế độ

has been granted may be revoked... ...for security reasons.)

quân chủ. Từ khi chế độ ấy bị lật đổ vào năm
1954, chúng tôi đã đặt vấn đề tại sao Dụ số
10, vốn không phù hợp với Hiến pháp Cộng
hòa, lại vẫn tiếp tục được duy trì? Chúng tôi
yêu cầu Chính phủ phải hủy bỏ Dụ số 10 và
thay thế bằng đạo luật khác.
“Ở Việt Nam, đặc biệt là các vùng quê, các
viên chức Chính phủ hành xử sai trái hoặc
theo cách phân biệt tôn giáo. Chúng tôi đã đệ
trình việc này lên Tổng Thống và Quốc hội,
nhưng thật đáng tiếc, chúng tôi không hề
nhận được câu trả lời. Chúng tôi đã yêu cầu
Tổng Thống chấm dứt ngay những hành vi
sai trái này và cho thành lập một ủy ban điều
tra để thẩm sát lại một cách chuyên trách,
khách quan và đáng tin cậy đối với những hồ
sơ khiếu nại của người Phật tử, để bảo đảm
sự an toàn cho các vị lãnh đạo Phật giáo, tăng
sĩ cũng như cư sĩ, và cho phép người Phật tử
trong hàng ngũ quân nhân cũng như các viên
chức dân sự được thực hành theo tôn giáo của
họ.
“Thêm nữa, ông Paul Hiếu, Bộ trưởng Công
Dân Vụ đã có lần nói trong một hội nghị các
quan chức rằng: Phật giáo là kẻ thù công
khai số một.”
Ngoài những cáo buộc như trên, văn bản của
nhân chứng này còn đặc biệt đề cập đến những
ngược đãi đối với Phật giáo từ trước năm 1963, đã

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

được Thượng tọa Thích Trí Quang nhắc lại trong
buổi họp ngày 18-5-1963 với nhiều quan chức cấp
cao của Chính phủ. Theo đó, tại các vùng phát triển
nông nghiệp ở Tây Nguyên và miền Trung, nhiều
Phật tử đã bị bắt bớ, đàn áp. Các vụ việc này đã
được ghi nhận thành hồ sơ khiếu nại gửi lên Chính
phủ và Quốc hội, nhưng không rõ vì sao người Phật
tử không hề nhận được sự phản hồi. Chi tiết này
cho thấy sự kiện ngày 8-5-1963 hoàn toàn không
phải là điểm khởi đầu, mà trong thực tế chỉ là “giọt
nước tràn ly” làm bùng vỡ những bất mãn từ rất
lâu của người Phật tử đối với Chính phủ Ngô Đình
Diệm.
Một chi tiết đặc biệt khác được thấy trong văn
bản của nhân chứng này là đoạn trích nguyên văn
một bài bình luận được đăng trên tạp chí Anh ngữ
Newsweek ngày 27-5-1963, được cho là đã bị cảnh
sát lùng sục để tịch thu. Nguyên văn Anh ngữ (kèm
bản dịch) như sau:
“The Buddhists (estimated at some ten million)
have long been resentful of the mandarins
of Hue and their ruling Catholic oligarchy;
the Buddhists particularly resent a host of
restrictions imposed on their religious freedom
by President Diem.
“Most of Ngo Dinh Diem’s high Government
officials, chiefs of provinces and military
officers are Catholics, and most young army
officers are convinced that they must be at

least nominal Catholics if they wish to rise
above the rank of captain. Diem apparently
believes (and with some reason) that Catholics
are more loyal to him personally and also more
genuinely dedicated in their anti-communism.
Catholicism, therefore, seems to have become a
kind of status symbol, as well as a prerequisite
for advancement...
“The Buddhists say that most Government
supplies pass through Catholic hands and are
distributed chiefly to Catholics. One American
adviser has reported that Catholic battalion
commanders in South Viet-Nam’s army get
better equipment and heavier weapons than
the non-Catholics. In the countryside, there are
a number of villages where Christian priests
are in control and maintain their own private
armies. In the northern coastal region around
Hud, small units of these troops, known as ‘The
Bishop’s Boys’, are directly responsible to the
Archbishop, and their primary mission is to
protect churches and priests. They are armed
with United States weapons and trained at
least in part by United States advisers.
“Vast supplies of United States food relief
(wheat, flour, rice, cooking oils) are distributed
in South Viet-Nam through Catholic Relief
Services to Catholic priests in the provinces.
Some Viet-Namese are convinced that many
of these supplies never reach the intended

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

beneficiaries but find their way into the black
market instead.”
“Những người Phật tử (ước tính khoảng 10
triệu) từ lâu đã phẫn uất đối với các quan chức
ở Huế và nhóm thiểu số Thiên Chúa giáo nắm
quyền hành. Người Phật tử đặc biệt tức giận
trước một loạt những hạn chế do Tổng thống
Diệm áp đặt lên quyền tự do tôn giáo của họ.
“Hầu hết các quan chức cao cấp của Chính phủ
Ngô Đình Diệm, các vị Tỉnh trưởng và sĩ quan
quân đội đều là tín đồ Thiên Chúa giáo, và hầu
hết các sĩ quan trẻ trong quân đội đều tin rằng
ít nhất họ phải trở thành một tín đồ Thiên Chúa
giáo trên danh nghĩa nếu muốn ngoi lên cao hơn
quân hàm đại úy. Ông Diệm có vẻ tin chắc rằng
(vì lý do nào đó) những tín đồ Thiên Chúa giáo
trung thành với cá nhân ông hơn và cũng tận
tụy hơn trong cuộc chiến chống Cộng. Vì lý do đó,
Thiên Chúa giáo đã trở thành biểu tượng cũng
như điều kiện tiên quyết cho sự thăng tiến...
Những người Phật tử nói rằng hầu hết nguồn
cung cấp từ Chính phủ đều thông qua bàn tay
Thiên Chúa giáo và được phân phối chủ yếu
đến những tín đồ Thiên Chúa giáo. Một viên Cố
vấn Mỹ đã báo cáo rằng, trong quân đội Nam
Việt Nam, các chỉ huy tiểu đoàn là tín đồ Thiên
Chúa giáo nhận được trang thiết bị và vũ khí
tốt hơn so với những người không phải tín đồ
Thiên Chúa giáo. Ở miền quê có những ngôi

làng do các cha xứ kiểm soát và duy trì quân
đội riêng của họ. Quân đội này trực tiếp chịu
trách nhiệm trước cha xứ và nhiệm vụ chính
là bảo vệ nhà thờ và cha xứ. Họ được vũ trang
bằng vũ khí của Hoa Kỳ và được huấn luyện ít
nhất là một phần bởi các cố vấn Mỹ.
Nguồn cung cấp thực phẩm cứu trợ khổng lồ
của Hoa Kỳ (gồm lúa mì, bột mì, gạo, dầu ăn...)
được phân phối ở miền Nam thông qua các Cơ
quan Cứu trợ Thiên Chúa giáo đến cha xứ ở các
tỉnh. Một số người Việt Nam tin rằng rất nhiều
trong số nguồn thực phẩm này không bao giờ
đến tay người nhận như dự tính. Thay vì vậy
chúng được đưa ra bán ở thị trường chợ đen.”

Nhân chứng này cũng trích nguyên văn một
văn bản quan trọng khác là Thông Cáo của Đại
diện Chính phủ mới tại Trung phần được công bố
vào ngày 2-6-1963, trong đó có 5 điểm nghiêm cấm
cho thấy rõ không khí kiểm soát hết sức căng thẳng
vào thời điểm đó:
1. Mọi hình thức hội họp đều bị nghiêm cấm.
2. Việc sử dụng hệ thống loa phóng thanh phải
xin phép trước từ Thị trưởng.
3. Việc xin phép hội họp phải được chấp thuận
trước từ Thị trưởng.
4. Tất cả các tài liệu, khẩu hiệu, bích chương
hoặc diễn văn đều phải được kiểm duyệt
trước khi đưa ra trước công chúng.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

5. Việc tàng trữ hay lưu hành bất kỳ ấn phẩm, truyền đơn hay tài liệu nào đều là bất hợp pháp.

Phản ứng theo sau bản Thông Cáo đầy áp chế
này là cuộc biểu tình ở Huế ngay hôm sau đó, 3-6-
1963. Hàng trăm sinh viên học sinh đã tham gia
biểu tình ôn hòa đòi hỏi Chính phủ đáp ứng các
nguyện vọng chính đáng của Phật giáo. Chính
quyền giải tán bằng vòi rồng phun nước nhưng
thất bại vì người biểu tình ngồi yên tại chỗ để cầu
nguyện. Họ liền thay thế các vòi nước bằng a-xít
với nồng độ mạnh. 54 người bị thương tổn nghiêm
trọng, những người còn lại phải bỏ chạy tan hàng.
Ngay hôm đó, Thượng tọa Thích Tâm Châu, Chủ
tịch Ủy ban Liên phái Bảo vệ Phật giáo đã gửi một
lá thư lên Tổng Thống Ngô Đình Diệm, trong đó
nêu rõ 10 hành vi đàn áp của Chính phủ đang diễn
ra. Những điểm này cũng được nhân chứng trích
dẫn nguyên văn trong cáo buộc gửi Phái đoàn Điều
tra Liên Hiệp Quốc:
1. Nhiều tổ chức, hội đoàn Phật giáo đã bị ép
buộc phải ký vào những bản kiến nghị lên
án phong trào đấu tranh của Phật giáo với
những từ ngữ hung hăng, thô bạo.
2. Việc đi lại của tăng ni giữa các vùng trong
nước với thủ đô bị cản trở trên nhiều tuyến
đường để ngăn chặn không cho họ về điều trị
ở các bệnh viện thuộc Sài Gòn.

3. Hành lý mang theo của các vị tăng ni từ Sài
Gòn trở về các tỉnh sau khi tham gia tuyệt
thực đã bị lục soát và tất cả những ai mang
theo các tài liệu của Phật giáo đều bị bắt giam.
4. Nhân viên an ninh được bố trí khắp các nhà
hàng, quán nước và trên đường phố để dò xét
và bắt giữ bất cứ ai đề cập đến vấn đề Phật
giáo.
5. Cảnh sát dã chiến, nhân viên an ninh, chiến
sĩ thanh niên cộng hòa, quân cảnh và quân
nhân trang bị súng trường, máy truyền tin
đóng chốt quanh các ngôi chùa để khám xét
chư tăng và đe dọa khủng bố những Phật tử
muốn đến chùa.
6. Tất cả quân nhân là Phật tử không được ra
khỏi phạm vi doanh trại.
7. Những ai tham gia tích cực vào cuộc vận động
đấu tranh của Phật giáo đều bị truy tố và bắt
giam.
8. Các tài liệu của Việt cộng được lén lút đưa vào
trong xe của Phật tử hoặc vào trong các chùa
để tạo chứng cứ giả nhằm bỏ tù tăng ni, Phật
tử.
9. Những cuộc biểu tình chống Phật giáo được
tổ chức với nhiều nhân viên an ninh giả dạng
chư tăng và Phật tử.
10. Thành viên của các ủy ban Phật giáo bị ép
buộc phải ký tên vào những kiến nghị này
khác...

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Một nội dung quan trọng khác được trích dẫn
trong văn bản của nhân chứng này là bản Chương
trình hành động của Ủy ban Sinh viên Ủng hộ Phật
giáo, được phân phát rộng rãi trong giới sinh viên
học sinh. Nhân chứng nhận được văn bản này vào
ngày 16-9-1963. Theo nội dung trong bản Chương
trình hành động này thì phong trào đấu tranh của
sinh viên học sinh được phác thảo qua 5 giai đoạn:
- Giai đoạn 1: Sinh viên, học sinh viết thỉnh
nguyện thư gửi đến Nguyên thủ quốc gia,
Tổng thư ký và các vị tướng lãnh, nêu rõ 5
nguyện vọng [của Phật giáo].
- Giai đoạn 2: Sinh viên, học sinh bắt đầu đấu
tranh bằng cách tuyệt thực trong phạm vi
sân trường, thời gian 12, 24 hoặc 48 giờ, tùy
theo tình hình.
a. Trong thời gian tuyệt thực 12 giờ, các khẩu
hiệu tranh đấu sẽ được viết trên giấy và dán lên
tường hoặc bất cứ nơi nào dễ được nhìn thấy.
b. Trong thời gian tuyệt thực 48 giờ và sau
đó, ngoài các khẩu hiệu đã có, những câu sau
đây sẽ được dùng như khẩu hiệu:
1. Ai đã tấn công vào các chùa và bắt giam
tăng ni, Phật tử?
2. Ai đã giết chết những sinh viên đầy lòng
yêu nước?
3. Có phải Chính phủ đang bảo vệ tự do báo
chí bằng cách tống giam các phóng viên báo
Tự Do và phóng viên nước ngoài?

4. Phụ nữ Việt Nam tự hào có được những
người như Mai Tuyết An, Lê Thị Hạnh, và vô
cùng xấu hổ khi đứng chung hàng ngũ với bà
Ngô Đình Nhu.
5. Quân nhân không thể bị lạm dụng để bảo
vệ ngai vàng chế độ.
Những khẩu hiệu nêu trên sẽ được sinh viên
dán lên bất cứ nơi nào.
Cảnh báo:
- Trong suốt thời gian đấu tranh tuyệt thực,
cổng trường phải được đóng chặt và có
người canh giữ.
- Nếu bị người của Chính phủ tấn công, hãy
giữ bình tĩnh. Dùng khăn vải tự trói tay
mình và lặng lẽ lên xe cho họ bắt.
- Khi bị đưa vào trại tập trung, hãy tiếp tục
cuộc đấu tranh. Chỉ chấp nhận về nhà khi
tất cả mọi người khác đều được thả ra.
- Nếu trường học bị đóng cửa, hãy biến các
thư viện, rạp chiếu bóng, nhà hàng...
thành nơi tranh đấu.
- Giai đoạn 3: Tất cả sinh viên, học sinh đồng
loạt rủ nhau đi vào các nhà tù của Chính phủ.
- Giai đoạn 4: Tất cả sinh viên, học sinh đều
có quyền tự do chọn lựa các hình thức [đấu
tranh như] mổ bụng, tự thiêu hay tuyệt thực.
- Giai đoạn 5: Là giai đoạn cuối cùng và khẩn
cấp. Phát động tổng đình công và lật đổ chính
quyền.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

Phần cuối cùng trong văn bản của nhân chứng
này là một câu chuyện sinh động cung cấp cho
chúng ta bức tranh cụ thể về phương thức hành
xử của Chính quyền nhằm phản ứng lại cuộc đấu
tranh của sinh viên học sinh nổ ra sau vụ tổng
tấn công các chùa vào đêm 20-8-1963. Đây là câu
chuyện xảy ra với chính bản thân nhân chứng khi
anh ta bị bắt giữ:
“Vào sáng thứ Bảy ngày 24 tháng 8 năm 1963,
sinh viên tụ tập ở khoa Luật để gặp ông Vũ Văn
Mẫu, người có bằng Thạc sĩ Luật học tại Pháp,
Bộ trưởng Ngoại giao và là Giáo sư Khoa Luật
tại Đại học [Sài Gòn]. Ông đã đưa đơn từ chức
Bộ trưởng lên Tổng thống Ngô Đình Diệm.
“Khi ông Mẫu vừa rời khỏi xe lúc 9 giờ sáng, các
sinh viên reo hò chào đón. Trong sân trường
trước Khoa Luật, sinh viên ngồi bệt ngay trên
mặt đất để lắng nghe ông nói chuyện, nhưng vì
quá đông người nên phải dùng đến loa phóng
thanh. Một số sinh viên đi vào giảng đường
lớn nhất, trong khi số còn lại ngồi yên trong
sân. Sau khi nghe ông Vũ Văn Mẫu và vị Khoa
trưởng Khoa Luật cho một số lời khuyên, [đại
diện] sinh viên đã đưa ra một bản Tuyên bố.
Bản Tuyên bố được tất cả sinh viên tán thành
và vỗ tay vang dội, một số người quá phấn
khích đã cởi giày ra và đập mạnh lên mặt bàn,
làm hư hỏng một số.
“Trong khi mọi việc đang diễn ra như thế thì
quân đội tràn vào Khoa Luật. Ông Vũ Văn

Mẫu đã yêu cầu họ rút lui, các sinh viên nhờ đó
có thể rút êm mà không gặp sự cố.
“Khi ấy, tôi cùng 200 sinh viên khác đi đến chỗ
Phân khoa Khoa học để vận động sinh viên ở
đó không tham dự kỳ thi tuyển vào Phân khoa
Dược. Các thí sinh đã hưởng ứng, xé bỏ và đốt
giấy làm bài thi. Thế rồi xảy ra xô xát giữa sinh
viên với cảnh sát. Cảnh sát lúc đó đã bắt giữ ba
phóng viên người Mỹ.
“Trên đường quay trở lại, khi còn cách Khoa
Luật khoảng 100 mét, tôi nghe có tiếng la lớn:
‘Nó kìa, nó kia kìa! Bắt lấy nó!’ Tôi vừa quay lại
thì bất ngờ bị đấm mạnh hai lần vào đôi mắt
rồi bị xô té nhào, đập mặt xuống sàn một chiếc
xe jeep. Một quân nhân ra lệnh: “Đưa khăn tay
cho tao.” Tôi làm theo. Ông ta dùng khăn bịt
mắt tôi lại, rồi dùng dao găm kề sát cổ tôi đe
dọa: ‘Mày mà la lên tao sẽ giết ngay.’
“Chỉ trong chốc lát đã có ba người khác bị đẩy
lên xe và cũng bị đối xử hệt như với tôi. Chúng
tôi bị bịt mắt nằm trên sàn xe đưa đi. Khoảng
một tiếng rưỡi sau thì xe dừng lại. Có tiếng
quát: “Bước ra và đi theo tao.’ Chúng tôi vâng
lệnh bước ra, nhưng mỗi đứa bị dẫn đi theo một
hướng khác nhau. Một người kề dao găm sát
bên sườn tôi, đe dọa: “Bọn tao là Tình báo quân
đội, mày không được nói dối. Mày có phải thành
viên trong Ủy ban Liên khoa không?’ ‘Không,
không... cũng giống như các sinh viên khác, tôi

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

chỉ đi đến Phân khoa Khoa học thôi.’ ‘Thẻ căn
cước của mày đâu?’ “Trong túi sau của tôi.’ Ông
ta sờ soạng trong túi tôi một lát rồi nói: ‘Tốt
lắm... mày có cần đến tờ một trăm đồng trong
ví không?’ ‘Không, không... thưa ông.’ ‘Vậy thì
tốt, ở yên đây nhé. Mày mà chạy là tao bắn bỏ.’
“Một lát sau, chiếc xe jeep vọt đi. Tôi giật cái
khăn bịt mắt ra. Tôi đang ở trong một đồn điền
cao su. Tôi cố hết sức la lớn: ‘Xin chào, có ai ở
đây không?’ Có tiếng trả lời: ‘Chúng tôi ở đây.’
Tôi chạy về phía đó và hết sức vui mừng khi
gặp được hai sinh viên khác. Không nói được
lời nào, chúng tôi ôm chầm lấy nhau mừng rỡ.
Hai người bạn tôi áo rách bươm và vấy máu.
“Sao các bạn đến nỗi này?’ Một người giải thích:
‘Họ xé áo tôi, rồi dùng dao găm rạch trên ngực
tôi. Xem này.’ Vừa nói anh ta vừa mở nút áo
vạch ngực ra cho tôi xem, máu tươi vẫn còn rỉ
chảy từ các vết cắt trên ngực anh. Tôi hỏi hai
người: ‘Còn một bạn nữa đâu rồi?’ ‘Chúng tôi
không biết.’ Người bị thương nói: ‘Bây giờ tôi
phải băng bó vết thương, rồi chúng ta sẽ đi tìm
bạn ấy.’
“Tôi đã học được cách sơ cứu khi tham gia
hướng đạo sinh. Tôi liền cởi áo thun, xé ra và
tìm ít lá cây có tác dụng cầm máu rồi băng bó
vết thương cho bạn. Xong, chúng tôi cùng nhau
đi tìm anh bạn còn lại nhưng vô ích, không
thấy chút dấu vết nào của anh ấy. Mặt trời bắt
đầu lặn dần xuống khuất sau những cây cao

su. Một người bạn tôi nói: ‘Có lẽ anh ấy bị bọn
lính bắt đi theo. Bây giờ chúng ta phải rời khỏi
rừng cao su này thôi.’
“Chúng tôi đi bộ về hướng tây dọc theo đường
lô cao su, sau hơn một giờ đồng hồ thì gặp quốc
lộ 15. Chúng tôi đang ở cách Sài Gòn 50 ki-
lô-mét, trên con đường Sài Gòn-Vũng Tàu. Lát
sau, chúng tôi đón được một chiếc xe khách và
lên xe. Khi về đến Sài Gòn, chúng tôi chẳng còn
đồng nào để trả tiền xe, vì bọn Tình báo quân
đội đã cướp sạch tiền của chúng tôi. Thấy tình
cảnh chúng tôi như thế, người chủ xe cũng thôi
không hỏi tiền.
“Khi tôi về đến nhà thì đã 7 giờ tối, mới phát
hiện ra là [mấy cú đấm đã làm] cả vùng da
quanh mắt tôi bầm tím.”
Câu chuyện do chính nhân chứng kể lại đã cho
chúng ta nhiều chi tiết rõ nét về thực trạng diễn ra
trong phong trào đấu tranh vào lúc đó. Bức tranh
đàn áp của Chính phủ Diệm không chỉ có những nét
phản dân chủ, mà còn bị bôi đen một cách thê thảm
bởi cách hành xử của những người thi hành công
vụ theo lối côn đồ, công khai hành hạ và cướp giật
tiền bạc của người dân một cách thô bạo, thiếu văn
hóa. Điều này giải thích vì sao mỗi ngày người dân
thủ đô đều phải “suy tôn Ngô Tổng Thống” nhưng
chỉ ngay sau khi chế độ sụp đổ thì họ lập tức bày tỏ
niềm vui mừng vô hạn và công khai bày tỏ sự ủng
hộ những người đảo chính.

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

5. NHỮNG THÔNG TIN TRÁI CHIỀU
Trong số 47 nhân chứng được phỏng vấn, ngoài
những người do chính Phái đoàn chọn lựa và tìm
gặp, còn có một số tự nguyện tìm đến gặp Phái đoàn
để cung cấp thông tin. Đó là các nhân chứng từ số
thứ tự 36 đến 43. Chúng ta có thể tìm thấy những
thông tin trái chiều được cung cấp từ một số trong
các nhân chứng này. Tuy nhiên, có vẻ như các thông
tin này chiếm tỷ lệ quá ít để có thể làm thay đổi
nhận thức về sự thật. Hơn nữa, hầu hết các thông
tin này đều được đưa ra theo cách võ đoán, một
chiều và không có những chứng cứ xác thực đi kèm.
Thông tin trái chiều cũng được thấy ở một vài nhân
chứng thuộc nhóm đối tượng khác, thường là biểu
lộ sự vô cảm, không quan tâm đến cuộc đấu tranh
đang diễn ra của Phật giáo. Chúng tôi đặc biệt lưu
ý thấy điều này ở các nhân chứng là thành viên
của Ủy ban Liên hiệp Bảo vệ Phật giáo Thuần túy,
vốn là một Ủy ban gồm 7 thành viên do Chính phủ
Diệm vận động dựng lên vào ngày 24-8-1963, ngay
sau khi họ đã tiến hành chiến dịch bố ráp và bắt
giam hầu hết các vị lãnh đạo Phật giáo.
Khi được hỏi rằng Chính phủ và quân đội có can
thiệp gì trong hoạt động ở chùa của họ không, các vị
sư này đã trả lời là không. Dù vậy, họ thừa nhận là
vào đêm 20-8-1963, cả thảy 30 vị sư trong chùa đều
bị bắt đi. Tuy nhiên, sau đó tất cả đều được thả ra
sau một cuộc xét hỏi ngắn. Khi được hỏi về nội dung
tra xét, họ cho biết Chính phủ đã hỏi họ đứng về

phía những người biểu tình hay về phía Chính phủ.
Họ trả lời họ không tham gia gì, không có quan hệ
gì với những người biểu tình và họ muốn duy trì
quan hệ tốt với Chính phủ.
The CHAIRMAN: When you were asked whether
you were sympathetic with the demonstrators,
what was your answer? And when you
were asked about your relations with the
Government, what was your answer?
WITNESS: Our answer to the first question was
that we hadn’t done anything; we had no part
to play. Our answer to the second question
was that we have good relations with the
Government and we intend to keep them that
way.
Khi được hỏi về tự do tôn giáo, họ nói: “Không
có trở ngại hay áp lực gì cả. Chúng tôi hoàn toàn
được tự do.” (No obstacles or pressure in any way.
We had complete freedom.)
Một thông tin trái chiều khác được đưa ra bởi
nhân chứng thứ 18, đặc biệt với sự hiện diện của
nhiều người nhưng chỉ duy nhất nhân chứng này là
người trả lời các câu hỏi của Phái đoàn (A number
of witnesses were present and only one of them
would answer the Mission’s questions).
Mr. CORREA DA COSTA: Have any of your
rights been violated?
WITNESS: There have been no restrictions

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

whatsoever here. We have full liberty to
practise our religion.
The CHAIRMAN: Has there been any restriction
in other pagodas elsewhere in the country?
WITNESS: Up until now there has been no
trouble at all.
The CHAIRMAN: Anywhere?
WITNESS: Since the establishment of the
Republic of Viet Nam, Buddhism in this
country has grown to a great extent. There
are already 1,000 pagodas in this country.
Ông Mr. Correa Da Costa: Có bất cứ quyền tự
do nào của quý vị bị xâm phạm hay không?
Nhân chứng: Ở đây không có bất kỳ sự hạn chế
nào cả. Chúng tôi được tự do hoàn toàn trong
sự tu tập theo tôn giáo của mình.
Trưởng đoàn: Có hạn chế nào ở những chùa
khác thuộc những nơi khác trong nước hay
không?
Nhân chứng: Cho đến lúc này thì không có bất
kỳ khó khăn nào cả.
Trưởng đoàn: Ở đâu cũng vậy sao?
Nhân chứng: Từ khi thành lập Chính phủ Việt
Nam Cộng hòa, Phật giáo ở đất nước này đã
phát triển hết sức mạnh mẽ. Hiện đã có đến
1.000 ngôi chùa trên khắp nước.

Khi được hỏi về các vấn đề đang diễn ra với Phật

giáo Việt Nam, nhân chứng này bộc lộ rõ sự thờ ơ vô
cảm. Ngôi chùa này không có ai bị bắt.
The CHAIRMAN : What is the feeling here about
the arrests which have taken place elsewhere?
WITNESS: Our feeling is just that if they are
arrested, that is their affair. They may have
trouble with the Government - maybe they
have violated the law. We can only accept the
fact and it does not affect us.
The CHAIRMAN: Is it a fact that some monks
have burned themselves?
WITNESS : Like you, we have only heard about
this. We have not seen it.
The CHAIRMAN: The whole world knows this
and the Government admits it. What is your
feeling about it ?
WITNESS: The monks that burned themselves
belonged to sects other than this one. This one is
a long-established sect; it goes back 200 years.
Those people burned themselves in the name of
their sect. There is no connexion between those
suicides and this particular sect.
The CHAIRMAN: As human beings, what are
your feelings about these suicides?
WITNESS : Perhaps they had a reason to burn
themselves, but we do not understand this
reason. In recent history, there have been
no cases of suicidal burning. This may have
occurred in the past, but not recently,

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

The CHAIRMAN : What were your feelings when
you heard that these monks and co-religionists
had burned themselves?
WITNESS: According to our belief, of course,
whenever we hear about such things, we are
sorry and we pray that their souls will go to
heaven.

Vị Trưởng đoàn: Quý vị ở đây cảm thấy thế nào về
những vụ bắt bớ diễn ra ở nhiều nơi khác?
Nhân chứng: Chúng tôi chỉ cảm thấy là, nếu họ bị
bắt thì đó là chuyện của họ. Có thể họ có vấn đề
với Chính phủ - có thể họ vi phạm pháp luật.
Chúng tôi chỉ có thể chấp nhận thực tế ấy và
điều đó không ảnh hưởng đến chúng tôi.
Vị Trưởng đoàn: Có phải thực tế là đã có một số vị
tăng tự thiêu?
Nhân chứng: Cũng giống như các ông, chúng tôi
chỉ nghe nói thôi. Chúng tôi không nhìn thấy
điều đó.
Vị Trưởng đoàn: Cả thế giới đều biết việc này và
Chính phủ cũng đã thừa nhận. Ông cảm thấy
thế nào về việc này?
Nhân chứng: Vị sư tự thiêu thuộc về một tông phái
khác, không phải tông phái này. Tông phái này
được thành lập từ rất lâu, đến 200 năm trước.
Những người tự thiêu nhân danh tông phái của
họ. Không có mối liên hệ nào giữa những vụ tự
thiêu đó với tông phái này.

Vị Trưởng đoàn: Từ góc độ con người, các vị cảm
thấy thế nào về những vụ tự thiêu này?
Nhân chứng: Có lẽ họ có một lý do để tự thiêu,
nhưng chúng tôi không hiểu được lý do này.
Trong lịch sử gần đây, không có trường hợp tự
thiêu nào cả. Điều này có thể đã từng xảy ra
trong quá khứ, nhưng không phải gần đây.
Vị Trưởng đoàn: Cảm xúc của ông thế nào khi
nghe biết việc những vị sư này, những người
đồng đạo của mình đã tự thiêu thân?
Nhân chứng: Tất nhiên, theo niềm tin của chúng
tôi, mỗi khi nghe những chuyện như thế thì
chúng tôi lấy làm tiếc và chúng tôi cầu nguyện
cho hương linh của họ được siêu thoát.
Nhân chứng thứ 36 là một người tự nguyện đến
gặp Phái đoàn. Anh ta cung cấp một loạt thông tin
hoàn toàn lặp lại những quan điểm của Chính phủ
mà chúng ta đã tìm hiểu. Đó là, Việt cộng đã lợi
dụng vấn đề của Phật giáo, đã xen vào kích động,
xúi giục người Phật tử. Đây là lời khai của nhân
chứng này:
The Communists, as you know, are trying to
infiltrate this country and since you are seeking
the truth there is no doubt that following the
Buddhist incidents the communist Viet-Cong
has been trying to take advantage of the
situation...
Những người Cộng sản, như quý vị đã biết,
đang cố xâm nhập vào đất nước này, và vì quý

III. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA

vị đang điều tra sự thật, rõ ràng không nghi
ngờ gì nữa, theo sau những biến cố của Phật
giáo, Việt cộng đã cố lợi dụng tình thế này...
... As to the suicides by burning and the
demonstrations, that was inspired by the
Communists. The Government has given
freedom of worship; the Government has not
oppressed the Buddhists.
... Còn về những vụ tự thiêu và biểu tình, đó
là do sự kích động của những người Cộng sản.
Chính phủ đã ban hành tự do tín ngưỡng;
Chính phủ không có đàn áp Phật giáo.
Tuy nhiên, phái đoàn không chỉ lắng nghe một
chiều, họ cũng chất vấn những điểm không hợp lý.
Vì nhân chứng cho rằng Chính phủ hoàn toàn tôn
trọng tự do tín ngưỡng, một thành viên Phái đoàn
đã đặt câu hỏi:
Mr. KOIRALA: We know, and the Government
has admitted it, that there are hundreds of
Buddhists in prison. How do you account for
this ?
WITNESS : The priests and monks have only
one thing to do, to stay in their temples and
say their prayers; if they come out and cause
disturbances, it is normal that they are placed
in a quiet place so that they cannot carry out
such activities.
Mr. KOIRALA: Thich Tinh Khiet, a most
respected Buddhist, was he not also arrested?

WITNESS : During a time when the Government
is fighting for its freedom and liberty in this
country, whoever creates a threat to the security
of the nation must be put in jail.
Mr. Koirala: Chúng tôi được biết, và Chính phủ
cũng đã thừa nhận, rằng hiện có hàng trăm
Phật tử còn bị giam trong tù. Ông giải thích
điều này thế nào?
Nhân chứng: Các thầy tu chỉ có một việc duy
nhất để làm là ở yên trong chùa lo tụng kinh.
Nếu họ đi ra ngoài và gây rối, điều tự nhiên là
phải nhốt họ vào một nơi để họ không thể gây
rối nữa.
Mr. Koirala: Chẳng phải Hòa thượng Thích
Tịnh Khiết, một bậc thầy đáng kính nhất của
Phật giáo cũng bị bắt đó sao?
Nhân chứng: Trong lúc Chính phủ đang nỗ lực
chiến đấu cho tự do ở đất nước này, thì bất cứ ai
tạo ra mối đe dọa đến an ninh quốc gia đều phải
bị nhốt hết vào tù.
Có vẻ như tính khách quan của nhân chứng đã
bị nghi ngờ sau những thông tin một chiều mà anh
ta cung cấp. Vì thế, một thành viên trong đoàn chất
vấn:
Mr. GUNEWARDENE: You have repeated no
less than six times that you are a Buddhist.
What was the necessity for you to impress on
us that you are a Buddhist, so many times?

IV. VÀI SỰ THẬT LỊCH SỬ

WITNESS : Because I want to impress you with
the fact that I am a Buddhist and that in this
country Buddhists can practise their religion.
Mr. Gunewardene: Ông đã lặp lại không ít hơn
6 lần rằng ông là Phật tử. Có gì cần thiết để ông
phải nhấn mạnh với chúng tôi quá nhiều lần
việc ông là Phật tử?
Nhân chứng: Bởi vì tôi muốn nhấn mạnh với
các ông sự thật rằng tôi là Phật tử và rằng ở
đất nước này Phật tử có thể thực hành tôn giáo
của họ.

Hầu hết những thông tin trái chiều chỉ là sự lặp
lại các lập luận do Chính phủ đã đưa ra trước đó về
sự can thiệp của những người Cộng sản, đồng thời
phủ nhận hoàn toàn sự phân biệt và đàn áp của
Chính phủ đối với Phật giáo. Và như đã nói, theo
như ghi nhận trong bản Phúc trình thì những thông
tin loại này chiếm một tỷ lệ rất thấp và không có
tính thuyết phục.

IV. VÀI SỰ THẬT LỊCH SỬ
Lịch sử luôn có những diễn tiến bất ngờ và ngoài
dự tính của chúng ta. Cuộc điều tra của Phái đoàn
Liên Hiệp Quốc diễn ra ngay sau thời điểm mà cuộc
đấu tranh đòi bình đẳng của Phật giáo tại miền
Nam Việt Nam bị đàn áp đến mức độ khốc liệt nhất
bởi trận càn quét của Chính phủ ông Diệm vào đêm
20-8-1963. Tất cả các vị lãnh đạo chủ chốt của Phật

giáo đều bị bắt giam, đe dọa; thậm chí sinh viên học
sinh tham gia biểu tình ôn hòa ủng hộ Phật giáo
cũng bị bắt giam và “cải huấn”. Thế rồi ngay trong
thời gian Phái đoàn vẫn còn lưu trú tại Sài Gòn thì
chế độ đàn áp Phật giáo này đã sụp đổ sau cuộc đảo
chính của chính những tướng lãnh quân đội từng
phục vụ trong lòng chế độ.
Trước sự thật lịch sử đó, đối với những người Việt
Nam đã từng sống trong thời gian diễn ra những
biến động này thì câu hỏi “Có đàn áp Phật giáo hay
không” là một câu hỏi quá thừa. Tuy nhiên, đối với
thế hệ những người đi sau không được trực tiếp
chứng kiến, cũng như từ góc nhìn của những người
sống ngoài nước, thì sự thật này cũng như nhiều vấn
đề liên quan khác tinh tế hơn đã và đang bị một số
người cố tình nhận thức theo hướng bóp méo và sai
lệch. Điều đó khiến cho vai trò thực sự của phong
trào Phật giáo năm 1963 cũng như của nhiều vị lãnh
đạo phong trào bị hiểu sai hoặc quy chụp theo hướng
hoàn toàn không đúng với sự thật lịch sử.
Bằng vào những ghi chép khách quan và chính
xác trong Phúc trình A/5630, chúng ta có thể xác
định được một số nét cơ bản nhất về giai đoạn đầy
biến động này, thông qua đó nhận thức được một
cách chính xác và đầy đủ hơn về những gì đã diễn
ra trong lịch sử. Tuy nhiên, trước khi có thể đặt
niềm tin vào những gì ghi chép trong bản Phúc
trình như một cứ liệu lịch sử, chúng ta cần khách
quan nhận hiểu một vài giá trị thực tế về chính bản
Phúc trình này.

IV. VÀI SỰ THẬT LỊCH SỬ

Một trong các tài liệu bằng Anh ngữ có đề cập
đến bản Phúc trình này, hay nói chính xác hơn là
đến cuộc điều tra của Phái đoàn Liên Hiệp Quốc, là
tập Khảo luận đã xuất bản mang tựa đề “A United
Nations High Commissioner For Human Rights”
(Một Cao Ủy Liên Hiệp Quốc về Nhân Quyền) của
Giáo sư Roger Stenson Clark, do Martinus Nijhoff
(Hà Lan), xuất bản năm 1972.
Tác giả của công trình khảo luận, Giáo sư
Roger Stenson Clark, là người New Zealand, giảng
sư về Luật học tại trường Victoria University of
Wellington. Ông nhận được học bổng nghiên cứu
của Đại học Luật Columbia tại New York trong hai
năm 1968 và 1969. Đây cũng là thời gian ông quan
tâm đến một cơ chế bảo vệ nhân quyền ở cấp độ
quốc tế (International Protection of Human Rights)
khi làm nội trú tại cơ quan Human Rights Division
thuộc Văn phòng Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc vào
tháng 8 năm 1968.
Từ đó, ông thu thập tài liệu, nghiên cứu, thảo
luận với nhiều bạn đồng nghiệp và hoàn thành khảo
luận “A United Nations High Commissioner For
Human Rights”. Những ý kiến của ông trong khảo
luận này đã góp phần vào sự hình thành Văn phòng
Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Nhân quyền (Office of
the United Nations High Commissioner for Human
Rights - OHCHR) vào ngày 20-12-1993, tức là hơn
20 năm sau khi tập sách ra đời.

Tập khảo luận gồm 7 chương. Trong Chương III,
The Function of the Commissioner, mục a, trang
67, ông có đề cập đến Phái đoàn Điều tra Liên Hiệp
Quốc tại Việt Nam vào năm 1963 với đoạn văn sau:
“It arrived in Saigon in late October and heard
a number of witnesses. Unfortunately for the
scholar, the affair ended inconclusively as a
result of the successful coup against President
Diem that took place while the Mission was in
Saigon.”
(Phái đoàn đến Sài Gòn vào cuối tháng 10 [năm
1963] và đã nghe một số nhân chứng. Không
may cho nhóm nghiên cứu, công việc đã kết
thúc không đi đến kết quả cuối cùng vì cuộc đảo
chánh Tổng thống Diệm thành công khi Phái
đoàn đang ở Sài Gòn.)
Uy tín của Giáo sư Roger Stenson Clark và giá
trị tự thân của tập khảo luận tất nhiên mang lại cho
đoạn trích trên một mức độ xác tín cao và thuyết
phục người đọc. Tuy nhiên, dựa vào nội dung của
chính bản Phúc trình như chúng ta đã trích dẫn và
phân tích trên, đoạn văn này cũng cần được xem
xét lại. Hơn thế nữa, ông Nguyễn Văn Lục, một trí
thức Công giáo ở Mỹ, trong một bài viết mang tựa
đề “Liên Hiệp Quốc và cuộc khủng hoảng Phật giáo
1963”, còn đẩy xa hơn mức độ sai lệch khi trích dẫn
gián tiếp và không đầy đủ đoạn văn trên:
“Theo Clark thì cuộc điều tra, bắt đầu vào
cuối tháng 10 và kết thúc khi cuộc đảo chánh

IV. VÀI SỰ THẬT LỊCH SỬ

TT Ngô Đình Diệm thành công, không có kết
luận, “the affair ended inconclusively”.
Nói rằng cuộc điều tra không có kết luận là một
sự võ đoán sai lầm, và cố tình lạc dẫn người đọc,
bởi nhiệm vụ của Phái đoàn điều tra là Phúc trình
kết quả điều tra lên Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc,
như đã được đề ra từ đầu. Nếu họ được giao thẩm
quyền kết luận, thì việc đưa vấn đề ra thảo luận
trong Đề mục 77 tại Kỳ họp Thường niên thứ 18
của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc như dự tính sẽ
là một việc làm thừa. Hơn thế nữa, Clark có lẽ đã
dựa vào diễn tiến bất ngờ của sự kiện đảo chính
nằm ngoài dự tính nên cho rằng cuộc điều tra
chưa đạt đến kết quả cuối cùng, nhưng bản thân
những người thực hiện cuộc điều tra lại hoàn toàn
không nói như thế. Vào buổi sáng ngày 1 tháng 11,
Phái đoàn đã có quyết định đánh giá là sẽ hoàn
tất mọi việc liên quan đến Việt Nam vào chiều tối
ngày 3-11-1963 và rời Sài Gòn trong cùng ngày.
(Finally, the Mission had decided on the morning
of 1 November, that it was in a position to complete
its task regarding Viet-Nam by the evening of 3
November, and set that date for its departure from
Saigon.) Vào lúc đó, mọi việc đang diễn tiến bình
thường và Phái đoàn chưa hề hay biết gì về cuộc
đảo chính. Chỉ đến 2 giờ chiều ngày 1-11, Phái
đoàn mới nhận biết được những dấu hiệu đầu tiên
về cuộc đảo chính, ngay sau khi đã hoàn tất buổi
phỏng vấn và trở về từ nhà tù của Trung tâm Thẩm
vấn Nha Tổng Giám Đốc Cảnh sát Quốc gia. (The

first indications of the insurrection reached the
Mission at the Hotel Majestic at about 2 p.m. on
1 November. The Mission had just returned from
the Trung-Tam Tham-Van Cua Nha Tong-Giam-
Doc Canh-Sat-Quoc-Gia Prison.) Như vậy, có thể
kết luận là cuộc điều tra đã bước vào giai đoạn cuối
cùng, khi những người thực hiện xét thấy đã hoàn
tất được tất cả những công đoạn cần thiết.
Vị Trưởng đoàn cũng khẳng định điều này một
lần nữa khi từ chối lời mời tiếp tục ở lại của Hội
đồng Quân nhân Cách mạng, nêu rõ là công việc
điều tra của Phái đoàn theo dự kiến đã hoàn tất
và việc ở lại thêm quá ngày khởi hành đã định là
không cần thiết. (The Chairman stated that he
did not consider it necessary for the Mission to
remain in Viet-Nam beyond the day it had fixed
for its departure, because it had completed its
investigations as contemplated by its terms of
reference.)
Một đoạn văn khác trong bản Phúc trình cho thấy
Phái đoàn không chỉ hoàn tất nhiệm vụ điều tra tại
Việt Nam, mà sau khi rời Việt Nam vẫn tiếp tục nỗ
lực chuẩn bị văn bản để trình lên Đại Hội Đồng Liên
Hiệp Quốc đúng như nhiệm vụ đã được giao. “Sau khi
trở về Trụ sở Liên Hiệp Quốc, Phái đoàn đã tổ chức
một số cuộc họp để xem xét bản báo cáo sẽ trình lên
Đại Hội Đồng.” (After its return to United Nations
Headquarters, the Mission held a number of meetings
to consider its report to the General Assembly.) Nói

IV. VÀI SỰ THẬT LỊCH SỬ

cách khác, không có ghi nhận nào trong bản Phúc
trình nói rằng cuộc đảo chính ngày 1-11-1963 đã làm
gián đoạn hay trở ngại cho nhiệm vụ điều tra của
Phái đoàn.
Theo một cách nhìn nhận khác, khi phân tích
toàn bộ Phúc trình A/5630, chúng ta thấy rõ tính
hoàn chỉnh của văn bản, không chỉ ở những phần
trình bày sự chuẩn bị cũng như phương thức làm
việc của Phái đoàn, mà còn thể hiện rất rõ trong các
phần ghi nhận kết quả phỏng vấn các nhân vật liên
quan mà Phái đoàn đã chọn lựa, đồng thời cũng ghi
nhận cả việc Phái đoàn hoàn tất việc tổng hợp và hệ
thống tất cả các cáo buộc nhận được và đã chuyển
đến Chính phủ Việt Nam Cộng Hòa. Bản Phúc trình
cũng ghi nhận cả những ý kiến trả lời cáo buộc từ
phía Chính phủ, trong đó có việc phủ nhận cái chết
của nữ sinh Quách Thị Trang trong cuộc biểu tình
ngày 25-8-1963, rằng Chính phủ Việt Nam không
hề nhận được báo cáo nào về sự việc này. (No young
girl was killed during the demonstration of 25
August 1963; the Viet-Namese authorities have not
received any report of such an incident.) Tất nhiên,
tất cả chúng ta đều biết đây là một sự phủ nhận
hoàn toàn dối trá, bởi cái chết của Quách Thị Trang
có sự chứng kiến của hàng ngàn người và đã gây xúc
động sâu xa trong lòng hàng triệu người khác nữa,
nên Chính phủ không thể nói là “hoàn toàn không
biết”, trừ phi họ cố tình nói dối như thế.
Những ghi nhận chi tiết và hoàn chỉnh với đầy
đủ các quy trình cần thiết của một cuộc điều tra

cho phép chúng ta tin chắc rằng Phái đoàn đã hoàn
tất được nhiệm vụ của họ và không chịu ảnh hưởng
gì đáng kể từ sự kiện đảo chính. Tính hoàn chỉnh
này cũng được Giáo sư Clark ghi nhận và đánh giá
cao trong khảo luận của ông, ngay trong cùng đoạn
văn vừa trích dẫn trên. Ông viết: “Tuy nhiên, việc
bổ nhiệm Phái đoàn điều tra này đã đóng góp một
tiền lệ quý giá, và bản Phúc trình đồ sộ ghi chép
nhiều tiến trình điều tra của Phái đoàn là những
giá trị quý báu cho bất kỳ phái đoàn quốc tế điều
tra sự thật nào trong tương lai.” (However, the
appointment of the Mission constituted a valuable
precedent and its voluminous report contains much
on the Mission’s procedures that is of value to any
future international fact-finder.)
Như vậy, với các yếu tố phân tích trên, chúng ta
có thể tin chắc rằng Phúc trình A/5630 là một công
trình hoàn chỉnh, thể hiện đầy đủ kết quả của những
nỗ lực điều tra có phương pháp khoa học, được thực
hiện bởi một Phái đoàn bao gồm nhiều thành viên
từ các nước khác nhau do Liên Hiệp Quốc chỉ định
và giao phó nhiệm vụ một cách khách quan đối với
vấn đề vi phạm nhân quyền, mà cụ thể là đàn áp
Phật giáo tại Việt Nam. Với mức độ xác tín như thế,
chúng ta có thể ghi nhận một số sự thật quan trọng
từ nội dung Phúc trình này như sau:

1. Bất bình đẳng tôn giáo là có thật Một trong các Phụ lục được đưa kèm theo bản Phúc trình là nội dung Dụ số 10. Qua đó, cáo buộc

2. Đàn áp Phật giáo là có thật

của các nhân chứng là đúng thật, vì có thể đối chiếu
rõ ràng với văn bản này. Sau khi quy định hàng
loạt các biện pháp kiểm soát khắt khe của Chính
phủ đối với tất cả các tôn giáo (bị xem như các hội
đoàn), Điều 44 đã công khai tách riêng Thiên Chúa
giáo ra khỏi tầm ảnh hưởng của Dụ số 10 như một
ngoại lệ.
Phái đoàn cũng ghi nhận đa số tuyệt đối tín đồ
Phật giáo trong những người bị giam giữ mà họ
tiếp xúc. Trước sự thật này, vị Trưởng đoàn đã chất
vấn ông Nguyễn Đình Thuần, Bộ trưởng Phủ Tổng
Thống: “Chúng tôi muốn biết tại sao tất cả những
người bị giam giữ, dù là sinh viên hay các thành
phần khác, đều chỉ toàn là tín đồ Phật giáo, bao
gồm cả các vị tăng sĩ đã từng tham gia đàm phán
[với Chính phủ] trước đây?” (We would like to know
how it is then that all those people who have been
detained, whether students or others, are only
Buddhists, including the monks, who took part in
previous negotiations?)

2. Đàn áp Phật giáo là có thật
Việc bắt giam hàng loạt tăng ni Phật tử Việt
Nam mà không đưa ra được chứng cứ phạm tội nào
là một sự thật không thể phủ nhận. Phái đoàn đã
tiếp xúc và ghi nhận sự thật này từ các sinh viên
học sinh còn đang bị giam trong trại “cải huấn”
và các vị tăng sĩ đang còn bị giam trong tù. Chính
phủ cũng công khai thừa nhận có đến khoảng 300

người vẫn còn bị giam giữ. Đặc biệt, Phái đoàn đã
tiếp xúc được với một số vị lãnh đạo Phật giáo đang
còn bị giam giữ là Thích Trí Thủ, Thích Quảng
Liên, Thích Tâm Giác, Thích Tâm Châu, Thích
Đức Nghiệp, Thích Tiến Minh và cư sĩ Chánh Trí
Mai Thọ Truyền. Phái đoàn cũng xác nhận được
việc tăng ni Phật tử bị thương tích trong cuộc tấn
công các chùa đêm 20-8-1963 qua việc viếng thăm
Bệnh viện Duy Tân. Rất nhiều nhân chứng khác là
những người trực tiếp bị bắt bớ, đánh đập, đã cung
cấp cho Phái đoàn những chứng cứ không thể phủ
nhận về việc đàn áp Phật giáo, kể cả những dấu vết
thương tật do bị tấn công và đánh đập.

3. Phật giáo không tham gia chính trị
Trong văn bản chính thức cũng như qua những
cuộc phỏng vấn các thành viên Chính phủ, luận
điệu xuyên tạc được lặp lại nhiều lần nhất là cho
rằng cuộc đấu tranh của Phật giáo mang mục đích
chính trị và bị kích động từ những người Cộng sản.
Phái đoàn đã liên tục lặp lại yêu cầu phía Chính
phủ đưa ra chứng cứ. Tuy nhiên, bất chấp những
lời hứa từ các thành viên Chính phủ, cho đến phút
cuối Phái đoàn vẫn không nhận được bất kỳ văn
bản nào trong số các văn bản quan trọng mà họ đã
hứa sẽ cung cấp, bao gồm các “tài liệu của Cộng sản
được tìm thấy trong các chùa”, “lời khai của ông
Đặng Ngọc Lựu về âm mưu chuẩn bị trước của cộng
sản trong vụ Đài Phát Thanh Huế”, “chứng nhận
của chuyên gia y tế rằng các nạn nhân bị chết vì

4. Lãnh đạo Phật giáo hoàn toàn độc lập

chất nổ plastic của Việt cộng” v.v... Nói cách khác,
theo thông tin Phái đoàn thu thập được thì lập luận
của Chính phủ chỉ là những cáo buộc một chiều và
hoàn toàn không có chứng cứ.
Trong thực tế, bản Phúc trình không ghi nhận
bất kỳ trường hợp nào cho thấy có mối liên hệ giữa
cuộc đấu tranh đòi quyền bình đẳng tôn giáo của
Phật giáo với các yếu tố chính trị, càng không có bất
kỳ liên quan nào đến cuộc đảo chính của các tướng
lãnh quân đội ngày 1-11-1963. Trong suốt thời gian
diễn ra đảo chính và sau đó, Phật giáo không có bất
kỳ một vai trò nào liên quan dù là rất nhỏ.

4. Lãnh đạo Phật giáo hoàn toàn độc lập
Hệ quả của những cáo buộc trên là việc quy
chụp cho các lãnh đạo Phật giáo, đặc biệt là Thượng
tọa Thích Trí Quang, một động cơ chính trị, cho
rằng họ đã sử dụng phong trào Phật giáo như một
công cụ phục vụ mưu đồ chính trị.
Tuy nhiên, như đã nói trên, Chính phủ ông
Diệm không thực sự đưa ra được bất kỳ yếu tố
chứng minh nào mà chỉ cáo buộc một chiều như
thế. Việc Phái đoàn không tiếp xúc được với Thượng
tọa Thích Trí Quang vì lý do đang tỵ nạn trong Tòa
Đại sứ Mỹ có thể xem như một chứng cứ ngược lại,
cho thấy Thượng tọa không có bất kỳ mối liên quan
nào đến cuộc đảo chính, vì trước và trong khi đảo
chính diễn ra thì Thượng tọa vẫn luôn trong tình
trạng bị cô lập hoàn toàn, không được tiếp xúc với

bất kỳ ai bên ngoài Tòa Đại sứ Mỹ.
Đối với tất cả các vị lãnh đạo Phật giáo khác,
chúng ta cũng không thấy họ giữ bất kỳ một vai trò
nào liên quan đến lực lượng đảo chính, kể cả trước
và sau khi đảo chính diễn ra.
Cuối cùng, lực lượng đảo chính được xác định
rõ ràng là quân đội dưới quyền các tướng lãnh, còn
nguyên nhân đảo chính là sự bất mãn ngày càng
gia tăng trong dân chúng đối với Chính phủ ông
Diệm vì những chính sách độc tài, áp chế. Điều này
thể hiện rõ qua cái chết thê thảm của hai anh em
ông Diệm, ông Nhu cùng với sự vui mừng của người
dân Sài Gòn sau ngày đảo chính, và ngay sau đó
nữa là sự phẫn nộ của người dân miền Trung đối
với ông Ngô Đình Cẩn... Tất cả những điều đó hoàn
toàn không liên quan gì đến cuộc đấu tranh đòi
bình đẳng tôn giáo của Phật giáo.
Nói một cách chính xác hơn thì vai trò duy nhất
của Phật giáo nếu có, đơn giản chỉ nằm ở việc Phật
giáo chiếm một tỷ lệ cao trong dân số, và vì thế mà
đa số quân nhân tham gia đảo chính đều có người
thân, gia đình là Phật tử. Đó có thể là một phần
trong những nguyên nhân và động lực thúc đẩy họ
tham gia đảo chính, nhưng tuyệt đối không thể vì
thế mà cho rằng phong trào vận động của Phật giáo
có liên quan hay bị chi phối bởi những người đảo
chính. Tương tự, cáo buộc về sự kích động của phe
Cộng sản cũng hoàn toàn vô căn cứ và là một sự
xuyên tạc sự thật.

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH
Các tác giả của Phúc trình A/5630 là những
điều tra viên hết sức khách quan và đầy tinh thần
trách nhiệm. Hơn thế nữa, phương pháp làm việc
của họ cũng khách quan và khoa học, nên những
kết quả có được là vô cùng khả tín. Mặc dù đã xảy
ra cuộc đảo chính bất ngờ và chế độ Ngô Đình Diệm
sụp đổ, nhưng Phái đoàn vẫn hoàn tất cuộc điều tra
và tiếp tục chuẩn bị đầy đủ văn bản, bao gồm toàn
bộ nội dung Phúc trình và các phụ lục, để đệ trình
lên Kỳ họp Thường niên thứ 18 của Đại Hội Đồng
Liên Hiệp Quốc đúng như nhiệm vụ được giao.
Có vẻ như đây là Phái đoàn Điều tra đầu tiên
của Liên Hiệp Quốc đã tạo ra được “một tiền lệ quý
giá” và “những giá trị quý báu cho bất kỳ phái đoàn
quốc tế điều tra sự thật nào trong tương lai”, theo
như cách nói của Giáo sư Clark trong khảo luận đã
dẫn. Tuy nhiên, điều đặc biệt nhất xảy ra với Phái
đoàn này là những kết quả điều tra tận tụy như thế
đã không còn cần thiết phải đưa ra thảo luận trước
Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc theo như dự kiến.
Điều này được quyết định và ghi lại trong biên bản
phiên họp lần thứ 1280 vào ngày 13-12-1963 của
Đại Hội Đồng ở tiểu mục 5:
In the light of recent events in South Viet-
Nam, those who proposed Agenda Item 77
have informed me that they do not feel it
would be useful to discuss the item of this
time. Can I take it that, in the circumstances,

the General Assembly feels it is not necessary
to continue the consideration of item 77?
It was so decided.
Trong bối cảnh những biến cố gần đây ở Nam
Việt Nam, những người đề xuất Đề mục 77
trong Nghị trình đã thông báo với tôi rằng họ
thấy việc thảo luận đề mục ấy trong Kỳ họp
này không còn hữu ích nữa. Trong trường hợp
này, liệu tôi có thể xem như Đại Hội Đồng
thấy rằng không còn cần thiết phải tiếp tục
xem xét Đề mục 77?
Và Đại Hội Đồng đã quyết định như thế.
Như vậy, nguyên nhân đưa đến nhận định rằng
Đề mục 77 không còn cần thiết phải xem xét nữa
chính là vì “những biến cố gần đây”, tức là cuộc đảo
chính và sự sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm. Mặc
dù vậy, ở tiểu mục 4 trước đó, vị Chủ tọa đã không
quên xác nhận việc công bố kết quả điều tra trong
Phúc trình A/5630:
Its report has just been issued [A/5630]. In
this connexion, I must sincerely thank Mr.
Pazhwak and Mr. Amor and all the members
of the mission for the full and detail report
which they have submitted and which they
adopted unanimously.
Phúc trình của [Phái đoàn] vừa được công bố
[với số hiệu A/5630]. Trong bối cảnh này, tôi
phải chân thành cảm ơn ông Pazhwak và ông
Amor cùng tất cả thành viên của Phái đoàn

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

vì đã đệ trình một bản Phúc trình chi tiết và
đầy đủ với sự đồng thuận tuyệt đối.
Điều này một lần nữa cho thấy tính hoàn chỉnh
và giá trị xác thực của bản Phúc trình này, cũng
như tái khẳng định việc không đưa bản Phúc trình
ra thảo luận xem xét chỉ đơn giản vì điều đó không
còn cần thiết nữa, chứ hoàn toàn không phải do kết
quả của việc điều tra.
Mặc dù vậy, chúng tôi hết sức ngạc nhiên khi
đọc thấy đoạn sau đây trong cùng bài viết của ông
Nguyễn Văn Lục mang tựa đề “Liên Hiệp Quốc và
cuộc khủng hoảng Phật giáo 1963”, đã dẫn trong
một phần trước. Nếu như ở đoạn trước ông Lục chỉ
trích dẫn một cách gián tiếp và không đầy đủ, thì
phần trích dẫn dưới đây lại sai lệch hoàn toàn và
khiến cho người đọc phải hoang mang vì không hiểu
được ông đang sử dụng tài liệu theo phương thức
nào. Ông Nguyễn Văn Lục vừa nhận định mang
tính kết luận vừa trích dẫn như sau:
“Cho nên, bản Phúc trình của Phái đoàn điều
tra LHQ được công bố vào ngày 13-12-1963 đã có
đoạn kết luận như sau ra khỏi mọi mong muốn của
cấp lãnh đạo Phật giáo tranh đấu:
“Những tố cáo đệ trình lên Đại Hội Đồng LHQ
nhằm chống chính quyền Ngô Đình Diệm
không đứng vững sau khi phái đoàn điều tra
một cách khách quan. Không hề có kỳ thị
cũng như đàn áp tôn giáo cũng không hề có sự
đụng chạm đến tự do tín ngưỡng. Không thể

có một cách nào khác để phán đoán những
dữ kiện thực tế, những va chạm giữa một hệ
phái, mà không phải là toàn thể cộng đồng
Phật tử Việt Nam với chính quyền Ngô Đình
Diệm hoàn toàn có tính cách chính trị. Đa số
thành viên của phái đoàn điều tra đều đồng
ý với Chủ tịch Ủy ban.” Report of the United
Nations Facts Finding Mission to South Viet
Nam. Washington: US government printing
office, 1964, 254 trang Bản Phúc trình này
được LHQ công bố ngày 13-12-1963, hơn hai
tháng sau ngày đảo chính 1-11-1963.
“Trích bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Vy
Khanh trong cuốn “Nỗ lực hòa bình dang dở” (Une
autre paix manquée). Biến cố Phật giáo 1963 chẳng
những là một thất bại thê thảm về mặt chính trị,
quân sự mà còn là một thất bại cả về mặt tôn giáo
nữa.” (Hết trích)1
Trước hết, chúng ta hãy nói về phương thức sử
dụng văn bản. Ông Lục nói rằng “bản Phúc trình...
... có đoạn kết luận như sau”, nên hàm ý phần trích
dẫn tiếp theo được rút ra từ Phúc trình A/5630. Tiếp
theo, ở cuối đoạn trích, ông ghi nguồn: “Report of
the United Nations Facts Finding Mission to South
Viet Nam. Washington: US government printing
office, 1964, 254 trang”. Như vậy, có thể hiểu đây
là một bản in lại, vì bản do Liên Hiệp Quốc công bố

1 motgoctroi.com/DienDan/Dd_Chinhtri/LHQ_VudanapPG.htm

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

không có nguồn từ “Washington: US government
printing office” và được in trang khổ lớn, chỉ đánh
số đến trang 93 là hết. Tiếp theo nữa, ông lại ghi
“Trích bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Vy Khanh
trong cuốn ‘Nỗ lực hòa bình dang dở’ (Une autre
paix manquée). Như vậy, người đọc phải hiểu là cả
hai phần ghi nguồn ở trên ông Lục đều ghi lại theo
bản dịch tiếng Việt của ông Nguyễn Vy Khanh, và
ông Khanh thì trích lại tài liệu này trong tập sách
của mình. Điều khó hiểu ở đây là tên sách của ông
Khanh được chú thêm bằng tiếng Pháp, trong khi
tên tài liệu trước đó ghi bằng tiếng Anh. Như vậy,
rốt cuộc người đọc không thể hiểu được là ông Lục
đã sử dụng lại tài liệu này dịch từ tiếng Anh hay từ
tiếng Pháp?
Do điểm thắc mắc này, chúng tôi đã đi tìm quyển
sách mà ông Nguyễn Văn Lục trích dẫn và thấy
tên sách đầy đủ là “Ngô Đình Diệm và nỗ lực hòa
bình dang dở”, nguyên bản của tác giả Nguyễn Văn
Châu với tên là “Ngô Đình Diệm en 1963, une autre
paix manquée”. Như vậy, ông Nguyễn Vy Khanh
đã dịch từ bản tiếng Pháp của ông Nguyễn Văn
Châu; ông Nguyễn Văn Châu thì trích lại nội dung
bản Phúc trình vào trong sách của mình, và rồi ông
Nguyễn Văn Lục trích lại từ bản dịch tiếng Việt
của Nguyễn Vy Khanh. Thật là một quy trình phức
tạp khiến chúng tôi hoàn toàn không hiểu được vì
sao ông Nguyễn Văn Lục không sử dụng trực tiếp
nguyên bản tiếng Anh (hoặc tiếng Pháp) của Phúc

trình A/5630, vốn được lưu hành rộng rãi và rất dễ
dàng tiếp cận?
Mặt khác, toàn bộ đoạn trích dẫn của ông
Nguyễn Văn Lục không được tìm thấy ở bất kỳ
phần nào trong nội dung bản Phúc trình A/5630.
Với cách sử dụng tài liệu “hỗn hợp” như vừa phân
tích trên, chúng ta không thể biết được sự sai
lệch này đã có từ bản in lại của “US government
printing office” hay từ sự trích dẫn của ông Nguyễn
Văn Châu, hay sai lệch qua bản dịch của Nguyễn
Vy Khanh, mà cũng có thể từ chính sự trích dẫn
của ông Nguyễn Văn Lục. Một khả năng suy đoán
khác nữa là ông Nguyễn Văn Lục (hay ông Nguyễn
Văn Châu) có thể đã trích đoạn văn trên từ một tài
liệu nào khác nhưng đã ghi nguồn sai lệch là bản
Phúc trình A/5630 này của Liên Hiệp Quốc. Cho dù
là bắt nguồn từ đâu thì kết quả cuối cùng vẫn là
một sự sai lầm hoàn toàn, khiến cho những người
đọc không có điều kiện tiếp cận nguyên bản sẽ hiểu
sai về nội dung Phúc trình A/5630.
Như vậy, về mặt văn bản thì đoạn trích trên
đây của ông Nguyễn Văn Lục hoàn toàn không có
giá trị xác tín, bởi khi tham chiếu đến văn bản gốc
thì hoàn toàn không có.
Xét về ý nghĩa thì đoạn trích này cũng có hàng
loạt những điểm sai lầm rõ rệt. Chẳng hạn như
câu: “Những tố cáo đệ trình lên Đại Hội Đồng LHQ
nhằm chống chính quyền Ngô Đình Diệm” là hoàn
toàn sai lầm. Văn bản tố cáo duy nhất được đệ trình

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

Nội dung Phúc trình A/5630 - bản Anh ngữ (Phóng ảnh từ trang 3 và trang 4 của tài liệu gốc)

lên Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào ngày 4-9-
1963 là Thỉnh nguyện thư của của 16 nước thành
viên, và họ chỉ nêu ra những cáo buộc vi phạm
nhân quyền để yêu cầu tìm hiểu sự thật, chứ không
“nhằm chống chính quyền Ngô Đình Diệm”. Tất cả
những cáo buộc khác mà Phái đoàn điều tra đã thu
thập và gửi đến Chính phủ Ngô Đình Diệm là một
phần trong tiến trình điều tra và chỉ được đệ trình
lên Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc sau khi soạn thảo
hoàn chỉnh Phúc trình A/5630. Mục đích điều tra
của Phái đoàn được xác định từ đầu là để tìm hiểu
sự thật về những cáo buộc đã nhận được, hoàn toàn
không có ý đồ “chống chính quyền Ngô Đình Diệm”.
Và khi đoạn trích này nói “Những tố cáo...
...không đứng vững sau khi phái đoàn điều tra
một cách khách quan” thì rõ ràng chỉ là kiểu kết
luận một chiều, vô căn cứ và cố tình xuyên tạc. Một
kết luận như thế chẳng những hoàn toàn không
có trong bản Phúc trình, mà những độc giả sáng
suốt cũng không thể tự rút ra kết luận như thế
từ những gì được trình bày trong bản Phúc trình.
Hơn thế nữa, câu tiếp theo lại càng đi xa hơn khi
khẳng định: “Không hề có kỳ thị cũng như đàn áp
tôn giáo cũng không hề có sự đụng chạm đến tự do
tín ngưỡng.” Độc giả đã xem qua những trích dẫn
từ bản Phúc trình này, với những sự thật mà chính
Chính quyền Ngô Đình Diệm cũng phải thừa nhận
như bắt giam tăng ni Phật tử (300 người vẫn còn
bị giam khi Phái đoàn đến Việt Nam), đánh đập
gây thương tích (Phái đoàn đã trực tiếp gặp những

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

người bị thương và cả bác sĩ điều trị tại Bệnh viện
Duy Tân) v.v... vậy phải hiểu như thế nào về lời
khẳng định trên? Điều này chỉ có thể được đưa ra
bởi một người chưa từng đọc qua bản Phúc trình
này, hoặc có đọc qua nhưng cố tình bóp méo sự thật
vì một ý đồ nào đó.
Nhưng đối với những ai đã được xem qua nội
dung Phúc trình A/5630 thì một lời khẳng định như
trên sẽ không thể làm thay đổi được gì trong nhận
thức của họ về sự thật, mà chỉ có thể gợi lên ấn
tượng về một lời nói dối hoàn toàn không có sức
thuyết phục.
Chính từ những khẳng định vô căn cứ như thế,
ông Nguyễn Văn Lục đã đi đến một kết luận cũng
hoàn toàn vô căn cứ: “Biến cố Phật giáo 1963 chẳng
những là một thất bại thê thảm về mặt chính trị,
quân sự mà còn là một thất bại cả về mặt tôn giáo
nữa.”
Qua những gì chúng ta đã tìm hiểu trong các
phần trên, câu văn này hoàn toàn sai lầm bởi nó
phê phán và kết luận về những gì không thực sự
hiện hữu. Phong trào Phật giáo 1963 không có
bất kỳ mối liên hệ nào đến chính trị, quân sự, bởi
thế không thể có sự thất bại hay thành công trong
những lãnh vực này. Còn về mặt tôn giáo, Phật
giáo đưa ra 5 nguyện vọng có thể quy chiếu về một
phạm trù duy nhất là bình đẳng tôn giáo. Sự bình
đẳng đó không thể đạt được từ chính phủ Ngô Đình

Diệm, bởi nó đã sụp đổ, nhưng qua những gì mà
Phật giáo đã phải chịu đựng như đau thương, mất
mát, đàn áp, tù đày... thì chắc chắn những người
kế nhiệm ít nhất cũng phải rút ra được một bài học
rằng: đàn áp bằng bạo lực không thể là giải pháp
để đạt được quyền lực chính trị bền vững. Phật giáo
đã phải hy sinh quá nhiều để có được bài học quý
giá đó, nhưng chắc chắn một điều nó sẽ vô cùng
hữu ích trong việc hạn chế sự lặp lại của một chính
sách đàn áp khác. Phật giáo chưa từng và cũng sẽ
không bao giờ xem đây là một thành công của cuộc
đấu tranh, nhưng ít nhất thì với kết quả tất yếu đó,
phong trào Phật giáo 1963 cũng không phải là vô
nghĩa.
Đã có những nhận định sai lầm khi liên kết
phong trào đấu tranh đòi bình đẳng của Phật giáo
năm 1963 với những mục đích chính trị, hoặc kết
hợp những biến cố chính trị của năm 1963 và sau đó
để đánh giá và phê phán về Phật giáo. Những điều
này là hoàn toàn vô lý và bất công, bởi xét cho cùng
thì cuộc đấu tranh của Phật giáo năm 1963 chỉ là
một cuộc đấu tranh tự vệ, khi những những người
Phật tử sau nhiều năm nhẫn nhục chịu đựng đã
không còn khả năng tiếp tục chịu đựng được nữa.
Và như thế, họ không còn lựa chọn nào khác, không
có con đường nào khác, ngoài việc phải nói lên tiếng
nói của mình một cách ôn hòa, cho dù điều đó đã
dẫn đến hàng loạt những đau thương mất mát, đàn
áp, tù đày... như chúng ta đã thấy.

V. MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

Sai lầm lớn nhất của Chính phủ Ngô Đình Diệm là họ đã không chịu nhìn nhận Phật giáo như một phần không thể tách rời của dân tộc. Và vì thế, khi họ thẳng tay đàn áp Phật giáo thì điều tất yếu là họ cũng đang làm thương tổn cả dân tộc này, với hơn 80% là tín đồ Phật giáo vào thời điểm đó. Chính vì vậy, tuy họ nhắm đến đối tượng đàn áp là Phật giáo, nhưng hệ quả tất yếu mà họ phải nhận lãnh lại là sự mất hẳn lòng dân. Do đó, Chính quyền Diệm đã sụp đổ mà không có được dù chỉ một giọt nước mắt thương tiếc của người dân, mà chỉ có những nụ cười mãn nguyện với “niềm hân hoan được thấy trên đường phố còn vượt hơn cả niềm vui ngày Tết”.1

1 Trích từ Điện văn số 875 của Đại sứ Cabot Lodge gửi về Bộ Ngoại Giao Mỹ ngày 2 tháng 11 năm 1963. Ông đã viết: “I’m told that the jubilation in the streets exceeds that which comes every new year.” (Người ta bảo tôi rằng, niềm hân hoan được thấy trên đường phố còn vượt hơn cả niềm vui ngày Tết.)
