Lịch sử Phật giáo
Việt Nam Phật Giáo Sử Lược (Thích Mật Thể)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

Việt Nam Phật Giáo Sử Lược Tác giả: Thích Mật Thể

*************
Mục lục
• Vài nét về Thiền sư Mật Thể
• Phần Tự Luận. Chương một: Nguồn gốc Phật giáo
• I.2 Chương hai: II . Phật giáo ở Trung Quốc
• I.3 Chương ba: III. Địa thế nước Việt Nam
• I.4 Chương tư: IV. Tôn phái truyền vào Việt Nam

• Phần Lịch sử. II.1 Chương một: Thời đại Phật giáo
du nhập
• II.2 Chương hai: Phật giáo đời hậu Lý Nam Đế và
đời Bắc thuộc thứ ba
• II.3 Chương ba: Phật giáo đời nhà Đinh và đời Tiền
Lê
• II.4 Chương tư: Phật giáo đời nhà Lý
• II.5 Chương năm: Phật giáo đời nhà Trần
• II.6 Chương sáu: Phật giáo đời nhà Hồ đến đời thuộc
Minh
• II.7 Chương bảy: Phật giáo đời Hậu Lê
• II.8 Chương tám: Phật giáo ở thời đại Nam Bắc phân
tranh
• II.9 Chương chín: Phật giáo trong thời kỳ cận đại
• II.10 Chương mười: Phật giáo hiện đại
Vài nét về Thiền sư Mật Thể
Lời khen cuốn Việt Nam Phật giáo Sử
lược[1]
Tháng Trọng Xuân năm Quí Mùi, Pháp sư
Mật Thể du hành các tỉnh phía Nam mang
theo bản cảo Quốc ngữ cuốn Việt Nam Phật
giáo sử, và thưa với tôi đó là tập sách do
Pháp sư trải bao năm tháng sưu tầm biên
soạn mà thành, thỉnh cầu tôi chứng giám. Tôi
nhận lấy bản cảo và đọc kỹ. Mỗi khi đêm tĩnh
đèn cao, ngồi bên cuốn sách, nghĩ đến Sư đã

từng có năm theo học nơi tôi, tôi biết được chí
hướng và nguyện vọng của Sư. Ngoài việc tu
học, Sư chưa từng lưu tâm đến việc phiên
dịch trước thuật nhằm cho sự nghiệp hoằng
pháp.
Xưa kia Phật giáo từ Đông độ sang, truyền
nhập vào nước Nam ta đã hơn ngàn năm.
Chư vị đạo Tổ Thánh Tăng tương tục phát
xuất công đức, chiếu sáng lịch sử, há đâu
từng mai một. Ngày hôm nay đây có được
cuốn sách này, chẳng những có công với
Phật giáo mà còn có công với Phật học vậy.
Do đó tôi vui mừng vô lượng vô biên, vội có
mấy lời tán thán.
Phật giáng thế 2506, tháng ba mùa Xuân,
Chùa Thập Tháp, Bình Định
Hòa thượng Phước Huệ.
Tựa
Phật giáo khởi thủy ở ấn Độ, truyền đi khắp
các xứ lân cận. Trước hết sang các nước
Trung á Tế á rồi thứ độ sang Tây Tạng, Trung
Hoa, Cao Ly, Nhật Bổn và các nước miền

Nam Châu á. Việt Nam ta cũng ở trong phạm
vi ảnh hưởng ấy. Mỗi khi Phật giáo vào xứ
nào thì tùy theo tính tình, phong tục, quốc độ,
thời cơ xứ ấy mà phương tiện truyền thụ.
Phật giáo mỗi xứ có một tinh thần và một tính
cách khác nhau cũng như lịch sử các xứ ấy
Nên muốn khảo về Phật giáo một xứ nào cần
phải chia ra làm hai phần : Phần Lịch sử và
phần giáo lý cùng triết lý. Lịch sử có khảo cứu
được rõ ràng thì giáo lý, triết lý suy nghiên
mới được vở vạc.
Hỏi đến Lịch sử Phật giáo Việt Nam nhà thì ai
cũng bảo: “Có từ Đinh, Lê trải qua Lý, Trần,
Lê rồi đến bản triều”, tựa hồi như một vấn đề
giản dị quá. Thật vậy, các quan sử phần nhiều
chỉ thấy có nói đến Phật giáo đời Đinh mà
thôi. Biết đâu bất đầu từ Đinh, Việt Nam ta đã
nhận Phật giáo làm Quốc giáo, đặt Tăng quan
trong triều, thì chắc hẳn Phật giáo hồi đó đã
tới một trình độ thịnh đạt lắm rồi. Bởi thế trong
vấn đề Phật giáo truyền vào từ bao giờ?
Truyền vào cách nào? Đường nào? Từ phía
Bắc hay từ phía Nam? Ấy, chính những câu
hỏi ấy, khiến ta phải để tâm nghiên cứu.

Những sách nói về vấn đề Lịch sử Phật giáo
Việt Nam tuy không phải không có, nhưng
cũng không lấy đâu được nhiều, mà cũng
không phổ cập mọi người. Bất quá chỉ vỏn
vẹn được vài ba bộ như : Thiền uyển tập anh,
Thống yếu kế đăng lục, Đạo giáo nguyên lưu
v...v và một vài bộ Ngữ lục cùng năm ba thiên
truyện ký các vị Cao Tăng. Vì những nỗi eo
hẹp khó khăn ấy, nên mấy ai đã có cái hứng
thú về đường trước thuật, mà có một ít - rất ít
- cũng dấu trong chùa riêng, sao đi chép lại,
chắc chưa có bản nào là hoàn thiện mà ai
cũng được xem. Tuy vậy có còn hơn không :
nhờ có những sách ấy của tiền nhân ta để lại
mà ta biết được chút ít về Lịch sử Phật giáo
nước nhà. Há không phải là những tài liệu
quý hóa cho môn sử học này hay sao?
Khốn nỗi những sách ấy viết toàn bằng chữ
Hán cả Đối với phái xuất gia không kể, còn
quốc dân ta, từ khi Hán học không được nhận
dạy ở các trường công, học giới ta lấy Quốc
văn và Pháp vặn thay vào. Các bậc tân tiến
ngày nay đối với kho sách chữ Hán xưa gần
như chim chích vào rừng. Nếu không dịch ra

chữ Quốc ngữ thì các tài liệu quý hóa ấy cũng
chẳng bổ ích cho học giới được bao nhiêu.
Vậy ngày nay trong Thiền gia học giới có
người dụng công sưu tập cả tài liệu Hán văn,
Quốc văn cùng Pháp văn, đem dịch thuật,
sửa soạn phô diễn làm thành một quyển sách
khiến độc giả có thể biết qua cả Lịch sử Quốc
giáo Việt Nam trong mấy nghìn năm, há
chẳng có ích lắm ru ! Không những thế,
những tài liệu đã sưu tập lại là tài liệu quý giá
cho sử học giới sau này, thì dù ở trong không
khỏi có điều sai lầm khiếm khuyết, song
về môn tài liệu thì sách này vẫn là có công to.
Chính vì các lẽ ấy, nên xin giới thiệu cùng các
học giả và các Phật tử Việt Nam sách “Việt
Nam Phật giáo sử lược” của Thượng tọa Mật
Thể, giáo sư Trường Sơn Môn Phật học Huế.
Mong rằng Thượng tọa bền chí sửa tập, cố
gắng làm thêm cuốn VIỆT NAM PHẬT GIÁO
GIÁO LÝ thì thật bổ ích cho tương lai Phật
giáo Việt Nam nhà ta lắm vậy.
Riêng phần chúng tôi lấy làm mong mỏi vô
cùng.

Nay kính đề
Thúc Ngọc : TRẦN VĂN GIÁP
Viết tại Thư viện chùa Quán sứ
Trụ sở Trung ương Hội Phật giáo Bắc kỳ - Hà
Nội
ngày nhập đông tháng mười năm Nhâm Ngọ
(1942).

Vài nét về Thiền sư Thích Mật Thể
(1913 - 1961)[2]
Thiền sư tên thật là Nguyễn Hữu Kế, sanh
năm 1912 ở làng Nguyệt Biểu, huyện Hương
Thủy, tỉnh Thừa Thiên, thành phố Huế.

Chánh quán huyện Tống Sơn, Gia miêu ngoại
trang, tỉnh Thanh Hóa, dòng Thích Lý của cụ
Nguyễn Hữu Bộ.
Lúc nhỏ theo học Nho giáo và Quốc ngữ
chương trình Pháp Việt. Thiền sư đã đỗ
Primaire. Người thông minh, lanh lợi.
Gia đình đều qui hướng theo Phật. Cụ thân
sinh và người anh ruột cũng đều xuất gia làm
đệ tử chốn Thiền lâm.
Lên 12 tuổi, Thiền sư được thân sanh đem về
chùa Diệu Hỷ (Huế) cho tu học. Hằng ngày
cần mẫn học tập. Bản chất thông minh nên
chả mấy chốc tiếp thu một cách mau chóng
Kinh Luật căn bản của Phật giáo.
Lên 16 tuổi Thiền sư nhập chúng ở chùa Từ
Quang với Hòa thượng Giác Bổn. Nhận thấy
Thiền sư là người xuất sắc, đảm đang, nên
cho vào tu học ở chùa Trúc Lâm với Hòa
thượng Giác Tiên. Khi vào đây như cá gặp
nước, rồng gặp mây, Thiền sư lại được gần
Thầy gần bạn, học hỏi chuyên cần nên trí huệ
mau chóng phát triển.

Năm lên 18 tuổi, Thiền sư được Hòa thượng
Giác Tiên thế độ và cho thọ Sa-di giới với
Pháp danh Tâm Nhứt, Pháp tự là Mật Thể.
Năm 1932, Hoà thượng Giác Tiên thỉnh đại
lão Hòa thượng Phước Huệ chùa Thập Tháp
tỉnh Bình Định ra khai giảng Phật học đường
ở chùa Trúc Lâm và Tây Thiên, Thiền sư
được đặc cách cho theo học lớp này.
Năm 1935, Hòa thượng Bổn sư viên tịch.
Năm 1937 Hòa thượng Thập Tháp vì tuổi già
không thể dạy tiếp nên trở về Tổ đình Thập
Tháp ở Bình Định an nghỉ. Thiền sư xin với
Sư huynh sang Trung Quốc nghiên cứu về
Phật học ở Viện Phật học Tiêu Sơn do Hòa
thượng Tinh Nghiêm làm Trú trì.
Cuộc chiến tranh Hoa-nhật bùng nổ, năm
1938 Thiền sư trở về Việt Nam làm Giảng sư
cho Sơn môn Phật học và An Nam Phật học
Hội. Trong thời gian này Thiền sư trước tác
quyển Việt Nam Phật giáo Sử lược. Ngoài ra
còn dịch tiếp quyển Phật giáo Khái luận, Phật
học dị giải và kinh Đại thừa vô lượng nghĩa.

Năm 1941, Thiền sư nhận làm giáo thọ cho
Phật học đường Lưỡng Xuyên tại Trà Vinh
được một năm rồi trở ra Huế.
Đến năm 1944, Thiền sư thọ Cụ túc giới ở
Giới đàn tại chùa Thuyền Tôn do Hoà thượng
Giác Nhiên làm Đàn đầu.
Trong Giới đàn này Thiền sư đứng đầu các
giới tử và được công nhận là Thủ Sa-di.
Năm 1945, Thiền sư được Sơn môn cử giữ
chức Trú trì chùa Phổ Quang ở cố đô Huế.
Những văn nhân nghệ sĩ tên tuổi thời bấy giờ
như cụ Trần Văn Giáp, Phạm Quỳnh, Khái
Hưng . . . đều đặn đến chùa Phổ Quang đàm
đạo với Thiền sư.
Năm 1946, Thiền sư tham gia Phong trào
Phật giáo cứu quốc khi Chính phủ Lâm thời tổ
chức Tổng tuyển cử, Thiền sư được đề cử ra
ứng cử đơn vị Thừa Thiên và đắc cử Đại biểu
Quốc Hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa. Cũng năm 1946 này, Thiền sư
được mời làm Chủ tịch ủy ban Phật giáo Cứu
quốc tỉnh Thừa Thiên. Trong những năm sơ

tán, Thiền sư về ở Nghệ An và viên tịch tại
đây.
Thiền sư trụ thế 49 năm, thị tịch năm 1961 tại
Nghệ An. Những tác phẩm của Thiền sư đã
xuất bản từ năm 1941-1957 gồm có :
- Phật giáo yếu lược.
- Phật giáo khái luận.
- Cải tổ sơn môn.
- Xuân đạo lý.
- Đại thừa Vô lượng nghĩa.
- Việt Nam Phật giáo sử lược.
Trong thời gian ở Nghệ An, Thiền sư đã phiên
dịch và trước tác Kinh Luật Luận rất nhiều,
nhưng hiện nay đã thất lạc vì chiến tranh.
Tháp của Thiền sư hiện đã được cải táng ở
chùa Trúc Lâm - Huế.

Lời nói đầu
Đứng về phương diện tuyệt đối mà nói, chân
lý vốn không có thời gian và không gian. Thời
gian và không gian đã không, thì, trên cõi đời

này có cái gì đáng gọi là lịch sử và ai là nguội
chép lịch sử ? Xưa đức Phật tổ qua 49 năm
thuyết pháp giáo hóa, khi gần nhập Niết-bàn,
Ngài muốn khai thị cho chúng biết đạo lý "bất
nhị pháp môn", Ngài dạy: Ta xưa nay chưa
từng nói một chữ[3]
Huyền diệu thay ! Câu nói tuy rất vắn tắt, đơn
sơ mà bao hàm biệt bao ý nghĩa. Vì sao ? Với
chân lý tuyệt đối bản thể "pháp giới thanh tịnh
tâm " thì văn tự hay ngữ ngôn đều là thừa cả.
Đành vậy, nhưng cuộc đời này là tương đối.
Trăm ngàn hiện tượng phô diễn trước mặt,
người ta không thể cùng nhau bảo là không
được. Toàn thể nhân loại chúng sinh đã mê
lầm, nhận vạn hữu trong vũ trụ cho là thật có,
nên đã manh tâm tranh dành kiến thiết, để
mưu cầu sự tiến hóa hạnh phúc. Nhưng trái
lại, chỉ cùng nhau quay cuồng hụp lặn trong
biển khổ ! Nỗi nguy hại của lịch sử đã biểu
diễn ra rành rành, sao người ta không chịu
xóa nhòa nó đi, để mọi người được sống
trong cảnh giới hòa đồng, không còn phân
chia văn hóa, chủng tộc của mỗi địa giới ? Nói
vậy, không phải tôi bi quan, phủ nhận sự tiến

hóa hiện thời của nhân loại. Nhưng tiến hóa
bằng cách nào chứ ? Nếu tiến hóa mà buộc
nhân loại mãi rước lấy sự chém giết lẫn nhau,
thì khốc hại biết chừng nào ?
Mục đích và tinh thần Phật giáo vốn dắt dẫn
mọi người đạt đến chân lý tuyệt đối. Và,
chúng tôi bao giờ cũng thể theo tâm “Vô
tướng” của chư Phật, chân lý tuyệt đối của
“pháp giới” mà tu trì; ngoài ra không dám
manh tâm tranh dành một địa vị hay một thiên
lịch sứ gì cho Phật giáo hay cho cá nhân ở
trong xã hội nhân loại này. Chẳng qua với
giữa hoàn cảnh người người đều xem trong
lịch sử, suy tầm lịch sử, mà Phật giáo lại là
nền giáo lý vốn sẵn phương tiện tùy duyên
khai hóa, đủ có pháp này pháp kia cho hết
thảy mọi người biết mà tu học.
Vậy Phật giáo đã là một hiện tượng trên thế
giới, nói hẹp là một tôn giáo đã truyền vào
nước Việt Nam này, lẽ nào lại không có một
lịch sử truyền bá ?
*

Kể Phật giáo từ khi truyền vào đất Việt Nam
ta đến nay đã gồm có cái lịch sử gần 2.000
năm. Qua các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê
không phải là không thạnh và, Phật giáo
không bổ ích cho thế đạo nhơn tâm. Các vị Tổ
sư, các bậc Cao Tăng xưa như ngài Pháp
Hiền Thiền sư, Khuông Việt thái sư, Vạn
Hạnh Thiền sư, Cảm Thành Thiền sư và Trúc
Lâm tam tổ v.v... đã từng đem chỗ tu học
hoằng pháp của mình mà mở mang nền đạo
đức văn hóa cho nước nhà không phải là ít.
Thế mà trừ một ít tài liệu chép rải rác trong
các sách sử và một đôi quyển Ngữ lục gia
phổ ở các chùa, thì không còn có một quyển
sách nào cụ thể đáng gọi là một quyển lịch sử
có tổ chức để làm gương soi chung cho
người sau, noi theo đó biết được điều hay cần
bắt chước, điều dở phải tránh xa, đặng giúp
về sự xét đoán trên bước đường tu học
hoằng pháp. (Nói thế chứ tôi đâu dám chỉ
trích gì cổ nhân. Không, tôi biết lắm ! - 1.
Người xưa tánh tình thuần phác, vả lại nền
kinh tế kỹ nghệ[4] chưa được phát triển mấy,
nên người học đạo (Phật hay Nho cũng vậy)
cột để tu tâm dưỡng tánh, chứ đâu phải để

chuyên về mặt văn hóa trước thuật. Vì vậy,
không những riêng về Phật giáo
thiếu quan niệm lịch sử mà cho đen thế gian
các bậc tiền bối ta cũng thiếu hẳn quan niệm
ấy. Huống nữa Phật giáo là một tôn giáo chứa
đầy tư tưởng “vô tướng”. Người hành đạo dù
có làm việc gì to lớn đến đâu cũng không cần
ai biệt và chẳng lưu tâm biên chép điều đó để
lại làm gì. 2. Nước Việt Nam ta là một nước
nhỏ ở gần một nước lớn - Trung Hoa, ngót
1000 năm nội thuộc, hết thảy văn hóa, giáo
dục đều phải học đòi theo những sách vở mà
họ chở qua cho ta đọc còn không hết, có thì
giờ đâu mà nghĩ đến việc trước tác. Vả dù có
nghĩ đến việc trước tác thì, viết chữ Hán chi
bằng đọc sách họ là hơn, mà nếu viết bằng
tiếng nước nhà thì chữ Nôm ta thời ấy còn
cho là nôm na, không có giá trị, chi bằng thôi
là xong. Những khuyết điểm ấy ta phải nhận
là một công lệ của thời đại trước. Mà thật ra
người đương thời đó cũng không lấy thế cho
là khuyết điểm).
Ngày nay nhơn phong trào học thuật tiến bộ,
tư tưởng người ta đã quan niệm nhiều về lịch

sử. Riêng về Phật giáo phần đông người học
Phật cũng muốn biết đến tung tích nền Phật
giáo của nước nhà mình thế nào ... Vẫn biết
học đạo chỉ tìm thấy con đường về là được
cần gì phải hỏi đến Tổ tông[5] . Nhưng thiết
nghĩ, nếu biết được Tổ tông thì lại có hại gì ?
Vả lại bước đầu nếu không biết Tổ tông thì
nương vào đâu mà tìm thấy được con đường
về.
Vì thiên kiến, muốn thích ứng với nhu cầu
của thời đại, bổ khuyết vào chỗ khuyết hám
trên nền Lịch sử Phật giáo nước nhà, quyển
Việt Nam Phật giáo sử lược này ra đời. Nói lại
lần nữa, bản ý chúng tôi không vì xua đùa
theo danh lợi, hay phô trương cái hay cái giỏi
trong Phật giáo, mà chỉ một lòng vì văn
hóa học thuật, đi với mục đích hoẵng pháp lợi
sanh, chỉ mong được làm - dù công việc gì,
nhiệm vụ của một Phật tử trong một thời đại.
Những tài liệu chúng tôi dùng viết sách này,
về phương diện Phật học phần nhiều căn cứ
vào quyển Việt Nam Thuyền uyển tập anh,
Thống yêu kế đăng lục, Việt Nam Thuyền tôn
thế hệ và quyển Le Bouddhisme An-nam des

origines au XIII è siècle của Trần Văn Giáp
tiên sanh. Còn về sách ngoài thì có bộ Quốc
Triều tiền biên. Chánh biên, lịch sử nhân vật
chí, Khâm định Việt sử thông giám cương
mục, Đại Việt ký, Đại Nam nhất thống chí, Việt
Nam sử lược v.v… Tóm lại những sách vở
hoặc báo chí gì đã dùng làm tài liệu để kê cứu
trong khi việt sách này, chúng tôi đều có kê
vào mục sách tham khảo rõ ràng để tiện độc
giả khi muôn xét lại điều gì. Tiếc vì không gian
quyển sách này có hạn và mọi phiền tạp trong
sự biên tập nên chúng tôi không thể đánh dấu
hết sơ xuất của mỗi chỗ được. Điều đó, tưởng
độc giả cũng xét biết mà lượng thứ cho.
Nội dung sách này chia làm hai phần : Tự
luận và Lịch sử. Phần Tự luận chia làm bốn
chương. Trước hết thuật qua lược sử đức
Thủy tổ Phật giáo và tình hình duyên cách
Phật giáo ở ấn Độ, rồi đến Phật giáo ở Trung
Hoa; địa thế nước Việt Nam, nguồn gốc và
tinh thần người Việt Nam v.v... Về phần Lịch
sử chia làm mười chương. Bắt đầu khảo xét
Phật giáo từ khi mới du nhập, lần lượt qua
các triều đại cho đến hiện đại.

Trong khoảng thời gian gần 2000 năm, sự bố
giáo của liệt vị Tổ sư ra thế nào, tình cảnh
thạnh suy của Phật giáo qua các triều đại ra
thế nào, chúng tôi đều tham hiệp với tình hình
chính trị, kinh tế của mỗi thời đại trong nước
mà ghi chép rõ ràng kỹ lưỡng. Sau mỗi tôn
phái lại có một bản đồ kê về thế hệ cho độc
giả tiện bề tham khảo. Chúng tôi không dám
tự nghĩ là đã hoàn toàn trong công cuộc khảo
xét, nhưng với tài liệu xưa, chúng tôi cố tìm và
cố chọn lấy những điều xét thật đáng tin.
Chúng tôi không có xa vọng gì hơn là mong
sách này nó chỉ là một cuộn đại quan về một
thiên lịch sử, phận sự của nó là mở đường
cho những cuốn Việt Nam Phật giáo sử sau
nầy.
*
Chúng tôi vẫn nhận thấy khảo xét lịch sử là
một công việc rất lớn lao, không phải riêng
phần cá nhân mà đảm đương nổi. Riêng về
Phật giáo, Thượng Chi tiên sanh cũng đã
từng than : “Sưu tầm tài liệu để viết quyển
Việt Nam Phật giáo sử là một việc rất khó”[6].
Nhưng chúng tôi đã đem hệt nhiệt tâm, nhận

lấy một trách nhiệm, trong ba, bốn năm nay
với sự yếu đau, với những khi mệt nhọc,
chúng tôi vẫn cố gắng quyết đeo đuổi một
mục đích : Phụng sự Phật giáo.
Trong sự biên tập cũng nhờ có nhiều thiện
hữu tri thức đã giúp cho tôi, hoặc về tài liệu,
hoặc biên chép hay cho những đoạn Pháp
văn có quan hệ đến Lịch sử Phật giáo. Tiếc
rằng không thể ghi hết được, vậy xin các bạn
hoan hỷ nhận lấy ở đây, lòng thành thật cảm
ơn của tôi.
Và chúng tôi rất trông mong các bậc Đại đức
trong các Sơn môn cùng các học giả, cư sĩ
trong nước, sau khi quyển sách này ra đời
nếu được may mắn nằm trên tay quí ngài,
như còn chỗ nào sai lầm khuyết điểm, xin quí
ngài vui lòng chỉ giáo lại cho. Chúng tôi rất
chân thành cảm tạ.
ĐIỀU NGỰ TỬ MẬT THỂ
Viết ở Trúc Lâm - Huế
Giữa mùa Xuân năm Quí Tị
(Phật lịch : 2506 - Tây lịch : 1943)

PHÀM LỆ
1. Phần Tự luận trong sách này, vì thảo luận
các vấn đề có hơi dài sau nghĩ muốn bỏ đi,
nhưng lại tiếc cái công trình đã thảo ra nó.
Vậy độc giả muốn hiểu ngay tình hình của
một thiên lịch sử, xin hãy giở ngay phần lịch
sử đọc trước, khi rỗi rảnh sẽ tham khảo phần
Tự luận sau, cũng không ngại gì.
2. Những bản đồ trong sách này, trừ bản A,
bản H, và bản I ra, còn các bản khác đều theo
sự sắp đặt của Trần tiên sanh trong sách Le
Bouddhisme en An-nam ... Chẳng qua đoạn
dưới bản đồ G, tác giả có sửa lại mấy tên cho
đúng hiệp với thứ tự về những chữ trong
giòng kệ.
3. Kể ra Phật giáo ở Trung kỳ gần đây, ngoài
phái Nguyên Thiều và Liễu Quán, còn có các
phái nhỏ khác, gốc ở hai phái trên mà lập ra,
đặt riêng một giòng kệ khác. Nhưng sự truyền
thống không được phát đạt lắm, nên đại khái
không thể chép thành bản đồ được
4. Bất cứ một tôn giáo này, truyền vào nước
nào, về sự thạnh suy đều có liên quan bởi các

vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội của các thời
đại trong nước ấy. Sách này vì muốn khởi
hứng cho độc giả, nên tác giả dựa theo tình
hình của các thời đại trong nước, lược thuật
một cách rõ ràng, độc giả khi đọc rất có nhiều
thú vị.
5. Sách này viết xong vừa gặp thời cuộc chiến
tranh ngày thêm rắc rối, đối với vấn đề ấn loát
thật trăm phần khó khăn, nên đành phải để
nằm trong tủ một thời gian, nay mới đem in
được. Vậy các giáo hữu xa gần, hữu tâm
mong đợi xin vui lòng lượng thứ.

TIỂU DẪN
Theo tục truyền, nước Việt Nam ta khai quốc
bắt đầu từ dời Hồng Bàng (2879 trước TL..?)
lấy quốc hiệu là Xích Quỷ.
Bấy giờ dân ta còn mông muội lắm, ngoài sự
tín ngưỡng thần trời (ông Sâm, mụ Sét), thần
cây, thần đá v. v… như các dân mọi rợ hiện
giờ, thì cũng không có một tín ngưỡng gì
thuộc về một tôn giáo nào nữa.

Điều đó không có gì là lạ; bởi không luận dân
tộc nào, hễ còn ở vào cái thời kỳ dã man, trí
thức chưa được nảy nở, thì về phần tín
ngưỡng, đại khái đều giống nhau. Và người ta
còn dùng bao nhiêu câu thần thoại để giải
thích những hiện tượng mà người đương thời
đó cho là bí mật khó hiểu trong vũ trụ. Như
chuyện Sơn tinh, Thủy tinh trong I.ích sử
nước ta chẳng hạn v.v.. Nên ta có thể nói sự
tín ngưỡng ấy là một Thần đạo rất phổ biến
của nhân loại buổi sơ khai.
Đến đời Tần Thủy Hoàng sai Đề Thư đem
quân sang đánh Bách Việt (Quảng Đông,
Quảng Tây và Bắc kỳ bây giờ), (214 trước
TL), cho đến khi Triệu Đà nổi lên làm bá chủ
cả quận Nam Hải và Âu Lạc (tên cũ nước ta
ngày xưa) (207 trước TL) thì dân ta mới bắt
đầu tiếp xúc với văn hóa Trung Quốc. Tuy vậy
cũng chưa được hấp thụ gì mấy.
Mãi đến đầu thế kỷ, sau khi Lộ Bác Đức diệt
xong họ Triệu, các vua Trung Quốc mới nghĩ
đến việc truyền bá văn chương, lễ nghĩa sang
lãnh thổ mới. Nhưng thật ra, thời ấy họ cũng

chỉ dạy cho một số ít người hiểu sơ về lễ giáo
và đủ làm thông ngôn mà thôi.
Đến đời Sĩ Nhiếp, nghĩa là bắt đầu vào
khoảng năm 178, họ Sĩ được lãnh chức Thái
Thú ớ đất này, bấy giờ sự giáo dục mới có tổ
chức, các học thuyết Khổng, Mạnh mới bắt
đầu truyền bá một cách rõ rệt. Trong khi họ Sĩ
đương đem Nho học khai hóa cho dân ta,
đồng thời Phật giáo cũng ở ấn Độ và Trung
Quốc truyền vào; sau Phật giáo lại có Lão
giáo, cũng truyền vào lúc này.
Thế là dân nước ta đến đây đã có được ba
tôn giáo. Tựu trung Phật giáo trước tiên được
nhận làm Quốc giáo và được nhân dân sùng
tín hơn cả. Nhờ tinh thần sáng suốt của thể
đạo, với công nghiệp bố giáo của các Tổ sư,
Phật giáo rất có công to trên lịch sử văn hóa
nước nhà.
…Mà Phật giáo là gốc ở ấn Độ truyền qua
Trung Quốc sang ta; vì sự liên quan ấy, nên
trước khi muốn rõ Lịch sử Phật giáo Việt
Nam, ta cần phải biết qua nguồn gốc Phật
giáo Ân Độ và Phật giáo Trung quốc. Điều đó
tưởng cũng không phải là vô ích.

[1] Tường Như Lược dịch
[2] Có tham khảo lời Sư bà Diệu Không kể do
Lệ Như ghi năm 1985. Tiểu sử này được công
bố năm 2004
[3] Ngô bổn lai bất thuyết nhất tự. Đồng với tư
tưởng này Lão Tử nói: “Đại biện nhược nói”
[4] Ngày xưa sự khắc bản in sách rất khó, nên
ai có làm được quyển gì chỉ để đựng trong
nhà, ít khi có dịp in thành sách mà công bố
cho đời.
[5]“Xú đồ thành trệ, phất Tổ thành oan”? Câu
thoại đầu của phải Thiền tôn…“Kim triệu
nguyện môn hoàn gia lý, hà tất bôn man vân
tổ tông" - Liễu Quán.
[6] Phật giáo lược khảo - Nam Phong 40 (Mà
cũng khó thật, sách vở nước ta ngày xưa ghi
chép hết sức lan man. Đến đời Trần Nhân
Tôn lại bị người Chàm kéo vào cướp đốt khắp
nơi; đời Hồ lại bị tướng Minh thu hết cả sách
vở đem về Kim lăng (Trung Quốc) trước khi
Gia Long phục quốc lại phải mấy năm chiến

tranh với Tây Sơn nên sách vở và bia ký các
chùa cũng đã tiêu tán mất nhiều
Phần Tự Luận. Chương một: Nguồn gốc Phật
giáo
Chương một
I. NGUỒN GỐC PHẬT GIÁO
Gần ba mươi lăm thế kỷ về trước, dân tộc A-
ly-an (Aryen) thâu phục nước Ấn Độ và chia
dân chúng ra làm bốn bực :
1. Chủng tộc Bà-la-môn (Brahmana), tức là
các đạo sĩ học hành uyên bác, giới hạnh đoan
nghiêm; văn hóa học thuật của dân tộc đều ở
trong tay các bậc này cả.
2. Chủng tộc Sát đế lỵ (Ksatrya), tức là giòng
giõi vua chúa.
3. Chủng tộc Phệ xá (Vaisya), tức là hạng
buôn bán bình dân.
4. Chủng tộc Thủ đà la (Soudra), gồm những
dân tộc tôi tớ lao động.
Ngoài ra lại còn một chủng tộc là Ba-ly-a
(Pariahs), tức là những dân tộc mọi rợ.

Theo luật Bà-la-môn thì chỉ có ba chủng tộc
trên là có quyền đọc kinh học đạo mà thôi,
còn hai chủng tộc dưới không có quyền gì và
phải làm nô lệ cho ba phái trên.
Bấy giờ toàn cõi ấn Độ chia làm rất nhiều
nước nhỏ, thường khi hòa chiến với nhau như
đời Chiến quốc bên Trung Quốc, tuy đại thế
vẫn thu về nước Ma-kiệt-đà (Magadha) (như
các nước chư hầu với đời Chu Mạc vậy).
Nước này lớn nhất ở phía Nam sông Hằng hà
(Gange), làm trung tâm điểm cho toàn xứ Ấn
Độ.
Trong những nước có danh tiếng nhất thời ấy,
có nước Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavastu)[7], vua tên
là Tịnh Phạn (Sudhodana) Hoàng hậu là Ma-
ha Ma-da (Maha-maya) con vua A-nâu Thích-
ca (Anu-sakya) nước Câu-ly (Koly)[8]. Khi ấy
vua Tịnh Phạn đã 50 tuổi và Hoàng hậu 45
tuổi mới thọ thai lần đầu. Theo tục Ấn Độ, đàn
bà phải về nhà cha mẹ mà sanh con, và con
sanh ra đều lấy họ mẹ, nên Hoàng hậu đã về
nước Câu-ly, đản sanh được Hoàng tử lấy tên
là Tất-đạt-đa (Siddharta) và họ là Thích-ca
(Sakya).

Hoàng tử Tất-đạt-đa sau này là Phật Thích-
ca, hiệu là Mưu-ni (Mouni), nghĩa là vắng
lặng, nhơn đức hoàn toàn.
Nơi sinh Ngài là vườn Lâm-tỳ-ni (Lumbini).
Năm 1897 bác sĩ A Fuhrer có đào được ở nơi
ấy một trụ đá của vua A Dục (Asoka) (sau khi
Phật tịch diệt chừng 270 năm) đánh dấu chỗ
của đức Phật giáng sinh.
Còn về niên đại giáng sinh của Ngài hiện có
nhiều thuyết khác nhau[9] . Theo thuyết phổ
thông thì Ngài sanh ngày mồng 8 tháng tư âm
lịch đời Chiêu Vương nhà Chu (trước Tây lịch
1027 năm). Nhưng theo pháp sư Pháp Châu,
người Trung Quốc đã từng du học ở Tích Lan
(Ceylan), dày công nghiên cứu về lịch sử
Phật, có dẫn chứng bằng mấy chục bộ sách
vừa văn Trung Quốc và văn Pali, thì Ngài
sanh vào khoảng năm 563 trước Thiên chúa
giáng sanh.
Ngài tư bẩm thông minh từ thuở nhỏ. Bảy tuổi
Ngài theo học các đạo sĩ phái Bà-la-môn, như
ông Tỳ-xa-mật-đa-la (Visvamitra) và ông
tướng võ S ằn-đề-đề-bà (Ksautidiva). Dần
dần Ngài thông hiểu các khoa, nhất là nghị

luận, triết lý. Chính trong khi bắt đầu hiểu biết
ấy, cũng là khi Ngài bắt đầu cảm thấy chán
nản cuộc đời vinh hoa phú quý và buồn đau
cho cuộc thế của nhân sinh.
Nhưng vì cớ gì một vị thiếu niên Hoàng tử
sống một cuộc đời đẹp đẽ, không bao giờ trực
tiếp với đời mà lại có tâm lý ấy ? Rồi sau đây
tại sao Ngài biết đời khổ mà xót thương đến
phải xả thân để tìm phương giải thoát ?
Chúng ta cần nên tìm sâu vào nguyên lý ấy.
Cứ suy mấy bậc thánh triết Trung Hoa ai cũng
biết, bởi sống giữa thời đại quá suy đồi, lớn
hiếp bé, mạnh hiếp yếu, thì ngài Lý Đam mới
tạo ra được triết lý vô vi của đạo Lão; đời
Xuân thu phong hóa đồi bại (cha không ra
cha, con không ra con, vua không ra vua, tôi
không ra tôi), thì Ngài Khổng Khâu mới sáng
ra phép tu thân của đạo Nho. Như vậy đủ rõ,
hoàn cảnh giúp nên thánh triết, mà người trở
nên thánh triết chỉ là người muốn cải thiện
thời thế. Nếu đời chiến quốc không phải là
thời phong kiến, và là đời sống thanh bình
như thời Nghiêu, Thuấn thì đủ có Khổng tử

hay Lão tử, nước Trung Quốc cũng không
thêm được món triết lý nào.
Vậy nói đến Phật Thích-ca, tất cũng phải xét
đến nguyên nhân chánh đáng. Nguyên nhân
chánh đáng ấy chính là lòng từ bi của Ngài,
nghĩa là suy đến hoàn cảnh Ngài.
Như trên đã nói, dân tộc ấn Độ bấy giờ chia
ra làm năm phái rõ rệt Ngài là giòng quý tộc.
Nhưng xét ra giòng quý tộc chỉ có quyền mà
không có thế, vì bao nhiêu học thuật, luật
pháp đều ở trong tay phái Bà-la-môn cả. Một
Hoàng tử thiếu niên có đủ tài như đức Thích-
ca, thấy vậy tất phải sinh lòng bất mãn cho cái
chế độ ấy. Rồi Ngài lại thấy cái khổ của
những kẻ nô lệ gần Ngài. Ngài sinh ra bất
bình với cái tập quán bất công của dân tộc.
Sự buồn rầu của Ngài khởi điểm từ đấy. Lại
hằng ngày Ngài thường nghe và thấy bao
nhiêu chuyện đau khổ của nhân loại, và, dù
người được sanh vào nơi quyền quý, nơi mà
người đời đã cho là sung sướng, cũng không
tránh khỏi bốn cái ách “sanh, lão, bệnh, tử”.
Thế là Ngài bắt đầu ngờ vực mới triết lý truớc
sự sống đau khổ của loài người.

Ngài lại càng buồn rầu khi thấy chỉ có mình
Ngài cảm biết nỗi đau khổ ấy, còn biết bao
nhiêu người vẫn sống mê man.. ... tranh đua,
áp chế, cướp giết lẫn nhau, gây thêm cho
nhau bao nhiêu là cảnh khổ não thương tâm,
mà người đời vẫn triền miên sống trong vòng
tội lỗi tối tăm, trong cảnh khổ không bờ bến
mà không hề tự biết ? Nhơn đó Ngài mới
nhóm trong tâm một lý tưởng : “Phải tìm lấy
chơn lý đủ cứu vớt chúng sinh ra ngoài bể
khổ”. Từ đó Ngài cố tìm trong kinh điển, trong
đạo lý để mong tìm thấy một chân lý mà giải
luận cuộc nhân sanh.
Năm 16 tuổi, Ngài vâng lời vua cha cưới 3 vị
phu nhân La-gia (Gapika), Gia-du-đà-la
(Yasodhara), Lộc-giả (Urganika). Bà Gia-du-
đà-la sanh được một con trai lấy tên là La-
hầu-la. Nhưng càng ngày Ngài càng chán nản
đời sống tầm thường dù vợ đẹp con yêu ấy.
Năm 19 tuổi, khi sự chán nản lên đến cực độ,
Ngài quyết bỏ vợ con, bỏ cuộc đời vinh hoa
phú quý, vào hang núi chịu đói rét, tu khổ
hạnh để mong tìm nghĩ được một phương
pháp gì cứu loài người ra khỏi vòng khổ ải, và

bầy cảnh cực lạc trên thế gian. Trong mấy
năm ấy, Ngài đi tìm hỏi mấy vị đạo sĩ có danh
tiếng, nhưng Ngài thấy triết lý của vị nào cũng
không được siêu thoát lắm. Ngài liền vào ẩn
trong dãy Tuyết Sơn (tức là núi Già-xà-gaya
trong sách Phật ngày sau gọi là Khổ hạnh
lâm) để tu tập thiền định. Trong 6 năm trời tu
khổ hạnh, nhưng Ngài không thấy chứng
được đạo quả gì. Ngài mới đi đến núi Tượng
Đầu (Gajasirsa) bên sông Ni-liên-thuyền (Nai-
Rạdjjâna)[10] tắm rửa xong, Ngài thọ bát sữa
của mấy nàng mục nữ cúng, rồi Ngài ở đó
một mình tỉnh tọa suy xét. Ngài thề : "Ta ngồi
ở đây nếu không chứng được đạo quả, thì dù
có tan nát thân này, ta quyết không bao giờ
đứng dậy.”Dưới gốc cây Tất-bát-la (Pippala),
Ngài ngồi định tâm, vừa định tâm 48 ngày thì,
một hôm, khi sao mai vừa mọc, Ngài bỗng
thấy trong tâm sáng suốt, rõ thấy chân lý của
vũ trụ và nguồn gốc sanh tử của chúng sinh:
Ngài đã thành Phật. Bấy giờ Ngài vừa 31
tuổi[11], ngày ấy nhằm ngày mồng 8 tháng
chạp lịch Trung Hoa (Ngày nay ở Nam thành
Patna chừng 110 cây số có thành Già gia
(Gaya) và cách thành này 13 cây số có linh

địa gọi là Phật-đà Già-gia (Bouddha Gaya),
tức là chỗ Ngài thành Phật vậy. Còn cây Tất-
bát-la là chỗ Ngài ngồi nhập định, sau gọi là
cây Bồ-đề, dấu tích nay vẫn còn.
Khi ấy Ngài yên lặng, hoàn toàn sống trong
sự sáng suốt nhiệm mầu của chân lý mà Ngài
đã chứng ngộ, rồi Ngài trở lại với loài người
đem đạo lý ra mà thuyết pháp giáo hóa.
Từ đó Ngài chu du khắp các lưu vực sông
Hằng hà, giáo hóa được vô số chúng sinh
đương mê muội, trở nên giác tĩnh, đều qui y
Phật pháp để tu hành diệt khổ, chứng đạo
Niết-bàn.
Ngài thọ 80 tuổi và tịch diệt vào ngày rằm
tháng hai, trong một vườn cây gần thành Câu-
thi-la (Kusinagara).
*
Sau khi Phật Niết-bàn, ngài Ma-ha Ca-diếp
(Maha-kôsyapa) thay Phật thống suất Tăng
chúng, họp cả thảy 500 vị đệ tử Phật, ở thành
Vương-xá (Rajagrika) giảng tụng lại đạo lý
của Phật đã dạy. Đồng thời ở chỗ khác cũng
có ngài Ba-sư-ca (Câspa) chiêu tập hàng vạn

Tăng chúng kiết tập Pháp tạng. Nhơn đó
trong Phật giáo bắt đầu chia làm hai phái
Thượng tọa và Đại chúng.
Rồi lần hồi đến kỳ kiết tập thứ hai (sau Phật
Niết-bàn hơn 100 năm), kỳ kiết tập thứ ba
(sau Phật Niết-bàn hơn 200 năm), và kỳ kiết
tập thứ tư (sau Phật Niết-bàn chừng 600
năm); qua các kỳ kiết tập ấy lần lượt lại chia
thành 20 bộ phái; tuy có chia ra nhiều bộ phái
như vậy, mà vẫn tôn thờ một giáo chủ: Phật
Thích-ca, và giáo lý đều nương vào lời Ngài
dạy từ trước làm thánh điển.
Trong bốn kỳ kiết tập kể trên, hai kỳ đầu chỉ
nhóm chúng lại rồi các vị Thượng tọa lên đàn
giảng tụng lại những lời Phật dạy cho nhớ
thôi, mãi đến hai kỳ kiết tập sau mới có biên
chép thành kinh điển. Kết quả thành hai lối
văn : văn Phạn và văn Pali. Phật giáo nhờ đó
truyền bá hầu khắp toàn cõi Ấn Độ, cho đến
ngày nay đã thành thế giới hóa.
Gần đây các học giả âu Châu nghiên cứu
Phật giáo, lấy nước Ấn Độ làm trung tâm,
đem Phật giáo chia làm Nam phương Phật
giáo và Bắc phương Phật giáo. Như hiện nay

Phật giáo truyền ớ Tích Lan (Ceylan), Miến
Điện, Xiêm La, Lào, Cao Mên, v.v. . . gọi là
Nam phương Phật giáo Phật giáo truyền ở
Népal, Tây Tạng, Trung Quốc, Nhật Bổn, v.v.
. . và cả đến Việt Nam ta gọi là Bắc phương
Phật giáo. Sở dĩ gọi Nam phương và Bắc
phương chỉ là sự phân chia về địa lý, chớ
không phải nói về Đại thừa, Tiểu thừa; chẳng
qua có thể nói Bắc truyền Phật giáo phần
nhiều thuộc về phát triển Phật giáo ; Nam
truyền Phật giáo so lại gần với nguyên thỉ
Phật giáo.
Nam phương Phật giáo theo kinh điển văn
Pali ; Bắc phương Phật giáo theo kinh điển
văn Phạn.
*
Kể từ khi Phật giáo chia thành bộ phái rồi thì
mỗi bên chấp mỗi kiến giải khác nhau, tranh
nhau nghị luận thật đã ráo riết, khiến trên lịch
sử Phật giáo Ấn Độ, về khoảng trước thế kỷ
thứ nhất, thứ hai Đại thừa Phật giáo cơ hồ
không còn lưu hành nữa. Mãi đến đầu thế kỷ,
ở Bắc ấn Độ có ngài Mã Minh ra đời, làm luận
Đại thừa khởi tín, cùng nhờ sức ủng hộ của

vua Ca-nị-sắc-ca (Kaniska), ngài hết sức
tuyên bố phục hưng giáo lý Đại thừa, từ đó
Đại thừa lần thạnh.
Sau đó 100 năm, lại có ngài Long Thọ nối tiếp
ra đời, làm luận Trung quán, luận Thập nhị,
luận Trí độ v.v… làm Khai tổ về Đại thừa
Không tôn và cả Chơn ngôn tôn nữa. Đại
thừa Phật giáo nhơn đó càng được phát
dương lên mãi.
Nối nghiệp ngài Long Thọ, có hai vị đệ tử là
Long Trí và Đề Bà, cả hai ngài cùng làm luận
giảng đạo phá dẹp ngoại đạo, Tiểu thừa,
hoằng dương Đại thừa (Phật giáo truyền vào
ta lúc này).
Đương thời ở Bắc Ấn Độ, Tiểu thừa giáo vẫn
còn thạnh hành; có ngài Ha-lê-bạt-ma (Hari-
mamlan) chiết trung học lý của các bộ phái,
làm ra luận Thành thật, phát huy đạo lý về
Nhơn không, Pháp không, rất có ý tổng hợp
cả Đại thừa và Tiểu thừa trong đó. Tiểu thừa
Phật giáo ở Ấn Độ đến đây có thể bảo là
chung kết.

Đến sau khi Phật Niết-bàn hơn 900 năm, có
ngài Vô Trước sanh ở Bắc Ấn Độ, sau đến
Trung Ấn, đề xướng giáo nghĩa Đại thừa Duy
thức. Có em là ngài Thế Thân nguyên trước
vốn người theo học Tiểu thừa, có làm luận
Cu-xá, sau theo anh học Đại thừa, rồi cả hai
ngài đều cực lực phát dương giáo nghĩa Đại
thừa Duy thức.
Vào khoảng 1000 năm sau khi Phật Niết-bàn
là thời kỳ Phật giáo Ấn Độ phát triển đến chỗ
rực rỡ, có nhiều bậc Đại đức, nhiều vị luận sư
ra đời, tuyên truyền giáo lý.
Nhưng đến sau khi Phật Niết-bàn khoảng
2000 năm, đạo Bà-la-môn được cơ phục
hưng, họ hết sức bài xích Phật giáo. Lại có
Hồi giáo ở Thổ-nhĩ-kỳ (Turquie) xâm nhập Ấn
Độ, dùng thủ đoạn khốc liệt, gia hại Phật giáo,
đập tháp phá chùa, hủy diệt chánh pháp. Vì
thế Phật giáo phải bị suy diệt, hầu đến tuyệt
tích! Các nhà viết sử Phật giáo Ấn Độ chấm
dấu ngay từ đó.
Nhưng đến thế kỷ 19, nước Anh xâm lăng Ấn
Độ đồng thời với văn hóa nước ấy, người Âu
châu họ rất để tâm nghiên cứu, ngày thảy tiến

tới. Nên với giá trị phổ biến của Phật giáo, họ
đã nhận thức một cách đặc biệt và xôn xao
khen ngợi. Khi đó, người Ấn Độ cũng bắt đầu
kinh ngạc, nhìn cái văn hóa nước mình, mới
lên tiếng kêu gào : Phục hưng Phật giáo.
Rayendrachilala tiên sanh là một học giả Phật
giáo đầu tiên, xuất hiện giữa phong trào
nghiên cứu văn hóa ấn Độ của người Âu Tây.
Người căn cứ vào 144 loại kinh về Phạn bản
ở Népal, làm ra quyển “Népal Phật giáo Phạn
bổn” (Thelitasanskrit Buddhist Lilterature of
Népal). Năm 1888 lại có cho xuất bản quyển
“Tiểu phẩm Bát-nhã”. Đối với sự nghiên cứu
Phật giáo người rất là có công.
Năm 1893 có Sarat Chandrodas tiên sanh lại
đề xướng lên hội “Nghiên cứu thánh điển
Phật giáo Ấn Độ và nhân loại học thuật”. Khi
ấy lại càng kích thích người Ấn Độ đối với cơ
vận nghiên cứu Phật giáo.
Đại Bồ-đề hội là một đoàn thể rất có thế lực
trong công cuộc vận động phục hưng Phật
giáo ở Ấn Độ hiện thời. Sáng lập vào năm
1891, chi bộ đều có đặt ở các chỗ như là
Nữu-ước, Luân Đôn v.v. . . Sự bố giáo hầu

khắp Âu Mỹ. Rồi đến toàn Tích Lan Phật giáo
đại hội (1918), toàn Ấn Độ Phật giáo đại hội
(1928), trước sau thành lập, đều xây dựng
trên một mục đích “Chấn hưng Phật giáo”.
Đến như hiện nay nhân dân Ấn Độ tổng kê
được là 301.894 vạn người, tựu trung Phật
giáo đồ chiếm được số 1157 vạn.
Như vậy ta đủ thấy quang cảnh thạnh đạt đến
dường nào!

[7] Nay là xứ Piprava gần thánh Gorakrpur.
phía Nam nước Népal.
[8] Nam là Rummindei của nước Tarai.
[9] Những niên đại Phật giáng sanh của các
thuyết : 1023 - 585 - 624 - 623 -566 - 559 -
557 - 487 - 456 trước Thiên chúa giáng sanh.
[10] Nay là sông Phalgu.
[11] Có sách nói Ngài 29 tuổi Xuất gia, 35 tuổi
Hành đạo. Lại có sách nói Ngài 39 tuổi Hành
đạo.

I.2 Chương hai: II . Phật giáo ở Trung Quốc

Nước ta lúc đầu ảnh hưởng Phật giáo tuy có
trực tiếp với Ấn Độ, song sự truyền bá không
được phổ cập hết dân tộc, nên sau Phật giáo
có thạnh là nhờ kinh điển của Trung Quốc đã
dịch lại ở văn Phạn. Bởi thế, ta cần biết qua
lịch sử Phật giáo ở Trung Quốc.
Trong sách Liệt Tử có dẫn lời đức Khổng Tử
rằng : “Khâu này nghe phương Tây có bậc
Thánh, không trị mà không loạn, không nói
mà tự tin”.
Lại sách Ngụy thư thích Lão chi có chép :
“Vua Võ Đế nhà Tây Hán sai tướng Hoạt Khử
Định đánh nước Hung Nô, bắt được hình
người bằng vàng dài hơn một trượng, đem về
dâng vua, vua liền đem vào thờ ở trong cung
Cam Tuyền, thường ngày thắp hương lễ bái”.
Cũng trong sách ấy chép : “Đời Tây Hán có
tướng Trương Khiên phụng mệnh vua Võ Đế
đi sứ Tây vức về tâu rằng : Bên nước Thân
độc (một nước trong xứ Tây vức bấy giờ) có
đạo Phù Đề (tức Phật giáo)”.
Sách Liệt tiên truyện của Lưu Hướng đời Tây
Hán Thành đế có chép : “Từ đời Hoàng đế

đến nay, đắc đạo có hơn 700 người, nhưng
trong số ấy tu theo đạo Tiên chỉ có 146 người,
còn bao nhiêu đều theo đạo Phật”.
Xem đó đủ biết dân Trung Quốc biết có Phật
giáo đã lâu lắm, trong dân gian rải rác đã có
người theo và trong nước đã có dư luận về
đạo Phật vậy.
Mãi đến đời nhà Đông Hán, niên hiệu Vĩnh
Bình năm thứ 10 (TL.67) vua Minh Đế sai các
ông Thái Hâm, Vương Tuân, cả thảy 18
người, qua nước Đại Nhục Chi để rước Phật
về thờ và có mời được hai vị sư là Ca Diếp
Ma Đằng và Trúc Pháp Lan qua Trung Quốc.
Vua Hán Minh Đế liền sắc dựng chùa Bạch
Mã để thờ Phật và cho hai ngài ở đó dịch
kinh, truyền đạo Hai ngài dịch được kinh Tứ
thập nhị chương và 16 quyển khác. ở Trung
Quốc, Phật giáo được triều đình thừa nhận,
có làm chùa và dịch kinh là bắt đầu từ đó.
Dần dần đạo Phật càng ngày càng bành
trướng khiến đạo Lão gần mất hết thế lực.
Bởi thế, những nhà truyền đạo từ Tây vức lục
tục kéo sang Trung Quốc, như ngài An Thế
Cao, Chi Lâu Ca Sấm, Chi Diệu, Trúc Phật

Sóc là những bậc nổi tiếng nhất. Đến đây,
kinh chữ Phạn dịch ra chữ Hán đã đến số 300
bộ.
Nhà Đông Hán mất; Ngụy, Thục, Ngô nổi lên,
tức là đời Tam Quốc, có ngài Khương Tăng
Hội từTây Vức qua truyền đạo, thuyết pháp,
vua Ngô Tôn Quyền chịu qui y. Năm thứ hai
niên hiệu Gia Bình vua Ngụy Minh Đế (TL.
250), ngài Đàm-ma-ca-la từ Trung Ấn Độ qua
thi hành phép “Thập Nhơn Thọ”[1] về Tứ
Phần luật. Trung Quốc thi hành giới luật là bắt
đầu từ lúc ấy. Mấy năm sau (TL. 258), Châu
Tử Hàng ở Lạc Dương khai đàn giảng kinh
Bát-nhã. Trung Quốc công khai giảng kinh
Phật cho nhân dân nghe cũng bắt đầu từ lúc
ấy. Nhưng thời bấy giờ kinh điển dịch ra chưa
hoàn bị, nghĩa còn mờ quá, nên Châu Tử
Hàng quyết chí qua Tây vức học chữ Phạn và
tìm nguyên bản kinh chữ Phạn để dịch lại.
Năm thứ tư niên hiệu Vĩnh Gia nhà Tây Tấn
(TL. 310), ngài Sa-môn xứ Tây Vức Phật Đồ
Trừng sang thuyết pháp, nhân dân mộ theo
rất đông, có hàng vạn người, trong ấy như
Ngài Đạo An, Pháp Hòa, Trúc Pháp Hải

v.v...là những môn đồ nổi tiếng nhất. Phật
giáo cảm hóa nhân gian và hưng thạnh hơn
từ đó. Ngài Đạo An, Huệ Viễn sau phát
dương mối manh tôn chỉ của Phật giáo ra,
đến ngài Cưu-ma-la-thập mới là thạnh đạt. Đó
là thời kỳ Phật giáo Trung Quốc biến đổi lần
thứ nhất. Đời này bắt đầu có Tam luận tôn,
Thành thật tôn.
Đến đời Nam Bắc triều (TL. 420-588) Phật
giáo càng có thế, có Tăng sĩ Huệ Lâm được
tham dự triều chính. Đời ấy có ngài Bồ-đề
Đạt-ma ở Thiên Trúc sang truyền pháp
Thuyền Tôn, ngài Tam Tạng Nhơn Đế dịch
luận Đại thừa Khởi tín. Lúc đó ở Trung Quốc
mới đề xướng pháp môn “Chân như duyên
khởi”. ấy là thời kỳ Phật giáo Trung Quốc biến
đổi lần thứ hai. .Lại có Nam Nhạc đại sư lập
Thiên thai tôn, ngài Đàm Vô Sấm dịch truyền
Niết-bàn tôn.
Nhưng đến niên hiệu Thái Bình Chân Quân
thứ 7 (TL. 446), vua Hậu Ngụy Thái Võ Đế lại
chém giết hết các Tăng lữ và phá hủy hết
Kinh, Tượng, Chùa, Tháp trong nước. Lịch sử
Phật giáo có chỗ gọi rằng: “Tam Võ, nhất Tôn

chi ách”[2],đây là Võ ách lần thứ nhất. Bốn
năm sau Võ Đế thăng hà, Văn Thành vương
nối ngôi, lại sắc phục hưng Phật giáo. Dần
dần các đời vua sau cũng chấn hưng, nên
đạo Phật được trùng quang. Có ngài Lặc-na-
ma-đề dịch truyền Địa luận tôn. Đến đời vua
Tuyên Võ (TL. 508), Phật giáo lại cực thạnh,
các Sa-môn Tây Vức tìm đến có ba ngàn,
chùa chiền trong nước dựng hơn một vạn,
Tăng lữ gần hai triệu.
Song đến đời Võ Đế Bắc Chu (TL. 574), Phật
giáo lại bị ách vận lần thứ hai : Vua bãi bỏ
Phật giáo, dùng chùa chiền làm phủ độ cho
các vương hầu; còn Tăng sĩ phải về làm dân
hoặc tuyển làm quân lính.
Sau Võ Đế, Tuyên Đế nối ngôi, lại sắc chiếu
phục hưng Phật giáo, chuyên dịch kinh luận.
Tiếp đến đời Tùy, Phật giáo càng ngày càng
thạnh, vua quan đều qui y Phật pháp, các
Tăng đồ trước thuật nhiều kinh luận.
Nhà Tùy suy, đến nhà Đường nổi lên, vua
Cao Tổ cũng sùng tín Phật giáo, nhưng có
quan Thái Sử Lịnh là Phó Dịch bảy lần dâng
sớ bài bác đạo Phật, vua Cao Tổ lại phải chất

vấn lại các Tăng sĩ, nên có hai vị Tăng là Huệ
Thừa làm Biện chính luận và Minh Khái làm
Quyết đối luận. Nhưng vua Cao Tổ cũng hạn
chế việc làm chùa và truyền đạo. Thời ấy Lão
giáo cũng bị hạn chế.
Sau Cao Tổ có Lý Thế Dân là con nối ngôi,
hiệulà Dường Thái Tôn. Đời này nhơn dân an
cư lạc nghiệp, đường giao thông với ngoại
quốc mở rộng, nên không những Phật giáo
hưng thạnh mà các giáo khác của ngoại quốc
cũng bắt đầu truyền vào, như Tiên giáo, Ma
Ni giáo, Hồi giáo và Cảnh giáo. Chính ngài
Huyền Trang sang Thiên Trúc cầu kinh cũng
vào lúc này. Nguyên kinh điển Phật giáo bấy
giờ phần thì các đời trước dịch sai lầm, phần
thì mấy lần bị các vua chúa thiêu hủy, khi
chép lại có sai nhiều; ngài Huyền Trang thấy
thế liền quyết sang tận thành Vương-xá Trung
Ấn Độ, thọ giáo với ngài Giới Hiền luận sư, rồi
lại du lịch các nước trong cõi Ấn Độ để tìm
nguyên bản kinh điển đem về dịch. Niên hiệu
Trinh Quán thứ 19 (TL 645), ngài mới về
nước. Đường Thái Tôn rất tôn kính, ban ngài
ở chùa Đại từ ân và chùa Hoằng Phước để
dịch kinh, truyền đạo. Ngài hết sức truyền bá,

nên Phật giáo được lừng lẫy phổ cập khắp
nhơn gian. Với kinh điển của ngài dịch ra,
người sau gọi là “Tân dịch”, đối với những lần
dịch trước có phần sai khác. Đó là thời kỳ
biến đổi lần thứ ba Phật giáo ở Trung Quốc.
Các đệ tử của ngài về sau cũng trước tác kinh
luận rất nhiều quyển có giá trị.
Sau vua Cao Tổ, đến bà Võ Tắc Thiên Hoàng
đế, cũng sai sứ qua nước Vu Điền (tức là
Khotan và Kustana bây giờ) cầu kinh Hoa
Nghiêm thêm các kinh điển chữ Phạn, và mời
một học giả chữ Phạn là Thật-xoa-nan-đà về
dịch kinh cùng ngài Bồ-đề Lưu Chi Tam tạng,
dịch kinh Hoa Nghiêm được 80 quyển gọi là
“Bát thập Hoa nghiêm”, bà Võ Tắc Thiên làm
bài tựa. Lại có ngài Nghĩa Tịnh Tam tạng
cùng qua Ấn Độ du lịch các nước và cầu kinh
về dịch được 60 bộ, cộng 230 quyển, Phật
giáo thật đến hồi cực thạnh vậy.
Từ đó hết đời vua này đến đời vua khác, vua
nào cũng ủng hộ Phật giáo, Tăng sĩ có rất
nhiều người hoặc Tây du, hoặc dịch Kinh,
hoặc làm Luận, nên Phật giáo càng ngày
càng rộng.

Nhưng đến đời vua Võ Tôn, Phật giáo lại đại
ách, tức là Võ ách thứ ba : Niên hiệu Hội
Xương thứ 5 (TL. 845), nguyên Võ Tôn sùng
tín Lão giáo, nên nghe các đạo sĩ hạ sắc hủy
44.600 chùa Phật, bắt 265.000 Tăng sĩ hoàn
tục, những chuông khánh bằng đồng tịch thu
để đúc tiền. Thời ấy các giáo khác cũng bị giải
tán.
Cách hai năm sau, vua Tuyên Tôn lên ngôi
mới lại hạ sắc tu bổ chùa chiền, chấn hưng
Phật giáo. Nhưng đời ấy quốc thế nhà Đường
đã đến thời suy, nên Phật giáo dù hết sức
chấn hưng cũng kém bề thạnh đạt.
Đời Đường có thêm các tôn : Tịnh độ, Pháp
tướng, Cu-xá, Luật Hoa nghiêm, Chơn ngôn.
Xét ra, Trung Quốc đến đây và từ đây về sau,
chỉ có đời Đường, từ Đường Cao Tôn (TL.
645) đến đầu đời Đường Võ Tôn (TL. 845) là
Phật giáo hưng thạnh lừng lẫy nhất. Còn từ
nay về sau, Phật giáo từ chỗ bảo thủ đến thời
suy đồi, không đời nào được hưng thạnh hơn
nữa; ấy cũng bởi thời thế rối ren, thay đổi luôn
luôn. Như sau đời Đường đến đời Ngũ Đại
(Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán,

Hậu Chu), chiến tranh thường nổi dậy. Không
những thế, vua Thế Tôn nhà Hậu Chu lại
không ưa Phật giáo, sắc chỉ phá hủy chùa
chiền đến 30.336 cái, và đem tượng đồng,
chuông, khánh đúc tiền (đó là nhất Tôn chi
ách vậy), những kinh điển và chương luận
của các bậc Cao Tăng tán lạc hết, Phật giáo
tưởng đến tuyệt tích!
Hết đời Ngũ Đại, nhà Tống nổi lên chấn hưng
Phật giáo, nhưng không thể rực rỡ ngay được
nữa. Tuy vậy, những chùa chiền, tháp tượng
đã bị phá hủy, dần dần cũng được dựng lại,
kinh điển được tìm ra khắc lại. Và cũng có sứ
sang Cao Ly tìm kinh điển, nên Phật giáo
cũng đỡ điêu tàn. Lần lượt các đời vua sau
hết sức chấn hưng, sai sứ đi cầu Kinh, cầu
Pháp sư Tây Vức về, và sắc dịch kinh điển,
nên Phật giáo lại được hồi phục, tuy có kém
trước.
Rồi dần dần nhà Tống cũng suy yếu, nhà Kim
(Mãn Châu) sang xâm lấn, Phật giáo vì vậy
cũng suy. Sau Mông Cổ lại diệt Kim, Hốt Tất
Liệt diệt Nam Tống thống nhất thiên hạ, lập ra
nước Nguyên; tuy các đời vua cũng sùng tín

Phật giáo, nhưng không có việc gì đặc sắc.
Nhân lại có Lạt Ma giáo ở Tây Tạng truyền
vào, được vua chúa triều đình sùng thượng
hơn, nên đạo Phật cố hữu ở Trung Quốc càng
suy kém.
Nhà Nguyên suy, Chu Nguyên Chương nổi
lên thay thiên hạ, lập ra nhà Minh. Minh Thái
Tổ lúc nhỏ đã từng làm Sa-di, nên hết sức
ủng hộ Phật giáo. Ngài lại qui định phép tắc
cho Tăng lữ, đặt những Ty Tăng Càng, Tăng
chánh, Tăng hội để chưởng lý các Tăng lữ.
Trong phái Tăng đồ có chức hiệu từ đó. Đồng
thời cũng có nhiều Tăng sĩ phiên dịch và
trước thuật kinh luận, nên Phật giáo lại được
trùng hưng. Đến đây có thể nói là thời kỳ vẻ
vang sau cùng vậy.
Nhà Minh tàn, nhà Thanh (Mãn Châu) nổi lên
thống nhất thiên hạ. Thanh Thái Tổ, Thanh
Cao Tôn tuy cũng ủng hộ Phật giáo, nhưng
cũng chỉ là bảo thủ thôi Đến đời Thánh Tổ,
Thế Tôn thì Phật giáo càng suy đốn, vẫn có
chùa chiền, Tăng sĩ, nhưng thật ít người thấu
hiểu đạo lý của Phật.

Cuối đời nhà Thanh, sóng văn minh âu Tây
truyền vào, thuyết bài trừ mê tín sôi nổi toàn
quốc, Phật giáo càng suy, các chùa chiền
phần nhiều bị đổi ra làm trung học hoặc các
việc công ích khác. Bởi vì sự thật, Phật giáo
bấy giờ chỉ còn hư danh, nói đến Phật học là
người ta chỉ nghĩ cúng cấp mê tín thôi, nên
Phật giáo cũng bị người ta lầm cho là một
món tà đạo đầy sự lợi dụng, mê tín. Sau các
nhà văn sĩ, học giả mới nổi lên, đều nghiên
cứu triết lý nhà Phật. Họ nghiên cứu theo
khoa học và đồng tán dương trên sách báo
nên Phật giáo nhờ đó lại được quốc dân
tưởng niệm đến.
Đến thời Tôn Văn nổi lên cách mệnh, xướng
thuyết Tam Dân chủ nghĩa rồi diệt nhà Thanh
mà lập nên Dân quốc (1912), dân chúng càng
ảnh hưởng văn minh, thì Phật học lại càng
tăng và đi vào đường nghiên cứu. Nhờ vậy
Phật giáo bỗng nẩy ra những tia sáng mới lạ.
Năm Dân quốc mới thành lập, ngài Kỉnh Sơn
cùng các ngài đồng chí Sa-môn, cư sĩ, sáng
lập Trung Quốc Phật giáo Tổng hội; các cư sĩ

ở Thượng Hải cũng lập Phật giáo cư sĩ lâm,
Phật giáo Tịnh nghiệp xã.
Về sau này, các Sa-môn cư sĩ dần dần sáng
lập những chuyên môn học hiệu, như: Giảng
đường chùa Quán Tôn ở Ninh Ba (Chiết
Giang) do Đế Nhàn Pháp sư chủ giảng; ở Võ
Xương (Hồ Bắc) có Phật học viện do Thái Hư
Pháp sư là người tân học uyên bác chủ giảng;
ở Giang Tô có Hoa Nghiêm học viện; Nam
kinh có Hội học viện do Âu Dương Kỉnh Vô
chủ giảng. Trong các đoàn thể nghiên cứu
Phật giáo, phần nhiều có tạp chí làm cơ quan
hoằng dương giáo nghĩa, như Phật học tùng
báo, Hải triều âm, Cư sĩ lâm san. Tinh nghiêm
nguyệt san. Chi Na nội học, Oai âm, Vi diệu
thanh, Phật giáo tân văn v.v... đều lục tục xuất
bản.
Đến nay xảy ra nạn Trung Nhật chiến tranh,
nên Phật giáo cũng bị ảnh hưởng, các cơ
quan phần bị tạc đạn, phần chạy loạn, nên
công việc hoằng dương đều phải đình đốn cả.
Nhưng các bậc Đại đức Tăng già, Hộ pháp cư
sĩ vẫn quyết chí duy trì ở những nơi đã bị
chiếm cứ hoặc chưa bị chiếm cứ, tưởng sau

này thời thế được yên, thì Phật giáo chắc lại có cơ hồi tịnh vậy[3]

[1] Mười người để truyền giới, tức Tam sư :
Hòa thượng Đàn Đầu, yêt-ma, Giáo thọ ; Thất
chúng là 7 vị Tôn chứng
[2] Ách vận của đạo Phật trong ba đời vua Võ,
một vua Tôn, Ba Võ là : Thái Võ nhà Hậu
Ngụy, Võ Đế Bắc Chu, Võ Tôn nhà Đường.
Nhất tôn là Thế Tôn Hậu Chu
[3] Phần này hoàn toàn toát yếu trong cuộc
“Trung Quốc Phật giáo tiểu sử” của Trần Bàn
Hòa, Mật Thể dịch thuật.

I.3 Chương ba: III. Địa thế nước Việt Nam
Muốn khảo sát lịch sử của một dân tộc nào,
bất cứ về phương diện gì, đều phải căn cứ
vào địa thế đất nước của dân tộc ấy để làm
chỗ lập định. Vì hoàn cảnh sanh hoạt của dân
tộc đều ảnh hưởng hình thế khí hậu và cương
vực của đất nước. Nhất là về phương diện

Phật giáo của dân tộc Việt Nam, người đọc
sử lại cần biết rõ điều kiện địa lý. Vì Phật giáo
vốn của nước ngoài truyền vào bằng cách
trực tiếp hoặc gián tiếp.
Cứ theo hình thế cương vực hiện thời, thì
nước Việt Nam ta chiếm hết bảy phần mười
cõi Đông Dương (người ta thường gọi gồm cả
là Ấn Độ Chi Na), vì địa thế ở giữa nước Ấn
Độ và Trung Hoa. Ấn Độ Chi Na là một bán
đảo ở giữa biển Trung Hoa và vịnh Băng-gan
(Bengale), cấu thành bởi mấy dãy núi từ Tây
Tạng chạy về miền Đông Nam đến biển, xòe
ra như hình giải quạt. Ở giữa các dãy núi ấy
là những thung lũng, đầu thì hẹp rồi dần dần
tỏa ra thành cao nguyên và bình nguyên.
Những sông lớn như sông Nam (Ménam),
sông Khung hay sông Cửu Long và sông Nhị,
đều phát nguyên từ Tây Tạng chạy theo các
thung lũng ấy, rồi bồi thành một dãy trung
châu ở dọc bờ biển từ Bắc đến Nam. Đó là
đại khái vị trí của nước Việt Nam.
Còn nòi giống dân tộc Việt Nam, theo tục
truyền thì là nòi giống Tiên Rồng, mà căn cứ
vào sự nghiên cứu của những nhà Sử học

gần đây, nhất là những giáo sư ở trường Viễn
Đông Bác Cổ thì có mấy thuyết :
1. Có người cho tổ tiên ta phát tích từ Tây
Tạng, sau theo lưu vực sông Nhị mà di cư
xuống miền Trung châu Bắc kỳ.
2. Ông Aurousseau có dẫn chứng cổ điển rất
rõ ràng, chỗ Tổ tiên ta là người nước Việt ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, sau bị nước Sở
(đời Xuân Thu) đánh đuổi phải chạy xuống
phía Nam ở miền Quảng Đông, Quảng Tây,
rồi lần lần đến Bắc kỳ và phía Bắc Trung kỳ
(đời thượng cổ địa thế nước ta là từ Quảng
Đông, Quảng Tây đến phía Bắc Trung kỳ).
3. Theo nhiều nhà Nhân chủng học khác thì,
ở đời tối thượng cổ có giống người Anh-đô-
nê-diêng bị giống A-ri-ăng đuổi từ Ấn Độ tràn
sang bán đảo Ấn Độ Chi Na. Giống người
Anh-đô-nê-diêng này làm tiêu diệt giống thổ
dân ở đây trước là giống Mê-la-nê-diêng, rồi
một phần đi thẳng sang Nam Dương quần
đảo, còn một phần ở lại Ấn Độ Chi Na. ở phía
Nam họ thành giống người Chiêm Thành và
Cao Miên theo văn hóa Ấn Độ; ở phía Bắc thì
hỗn hợp với giống Mông Cổ mà thành người

Việt Nam, sau ảnh hưởng văn hóa Trung
Hoa.
Trong ba thuyết ấy, thuyết nào cũng có lý và
có chứng cả (chưa biết chừng giống người
Việt Nam là cả ba giống người ấy hỗn hợp mà
thành cũng nên).
Kể mấy giống người trong cõi Ấn Độ Chi Na,
thì giống người Việt Nam ta là thuần chất
nhất, thông minh nhưng không lỗi lạc phi
thường, giàu trí nghệ thuật hơn trí khoa học,
giàu trực giác hơn luận lý. Bởi thế, dân tộc
Việt Nam dễ chịu ảnh hưởng văn hóa tinh
thần của người nước ngoài. Tánh khí nông
nổi, không bền chí, nhưng chịu đựng được sự
cực khổ và hay nhẫn nhục; thường thì hay
nhút nhát và chuộng hòa bình, song lại biết hy
sinh vì nghĩa lớn, ít sáng tạo, nhưng bắt
chước thích ứng và dung hợp thì rất tài. Vì
những cớ ấy, nên những tôn giáo, đạo lý ở
nước ngoài truyền vào dễ được dân tộc Việt
Nam ta hoan nghênh và sức tin tưởng cũng
rất mạnh.
Cứ xét cái tinh thần ấy và địa thế nước ta, thì
thật là một điều rất lợi cho dân tộc ở một nơi

gặp gỡ hai văn hóa của hai dân tộc Ấn Độ và
Trung Hoa, hai nước đều có nền văn minh
tinh thần tối cổ ở á châu. Vậy Phật giáo truyền
vào xứ này là một lẽ đương nhiên và dân tộc
Việt Nam ta đón lấy và thờ kính cũng là một
điều hạnh phúc cho tinh thần nòi giống.

I.4 Chương tư: IV. Tôn phái truyền vào Việt
Nam
Như chương trước đã nói, sau khi Phật Niết-
bàn, Phật giáo ở ấn Độ lần lượt chia thành 20
bộ phái, đến khi truyền qua Trung Hoa, vì chỗ
xu hướng của lòng người và sự phát triển của
dân trí về mỗi thời đại có khác, nên các ngài
cũng tùy theo đó mà lập thành các tôn.
Xét Phật giáo ở Việt Nam ta sau thời đại du
nhập, rất chịu ảnh hưởng Phật giáo của Trung
Hoa, nên những kinh điển, tôn phái đều do ở
Trung Hoa truyền sang. Nhưng trong các tôn
Phật giáo ở Trung Hoa, Việt Nam ta chỉ đắc
truyền có một Thiền tôn, tuy kinh điển vẫn
truyền đủ. Nói vậy chừng có hơi nghiêm khắc
quá. Nghĩa là tôi muốn nói thêm : ngoài ra
trong các thời đại cũng có người tu về Tịnh độ

tôn, Mật tôn chứ không phải không không,
nhưng thiết tưởng đó chỉ là học thấy trong
kinh điển rồi làm theo, đâu có truyền thống rõ
rệt.
Nói về khởi điểm của Thiền tôn : Bắt đầu Phật
ở trong hội Linh Sơn, cầm Hoa sen khai thị
cho trong chúng, bấy giờ chỉ có ngài Ca Diếp
ngộ được chân lý của Phật, mĩm cười, Phật
liền bảo : “Ta có Chánh pháp, Nhãn tạng,
Niết-bàn diệu tâm, pháp môn vi diệu, thật
tướng vô tướng, nay đem phú chúc cho Ma-
ha Ca Diếp”[1]
Ấy là nguồn gốc phát khởi của Thiền Tôn.
Sau ngài Ca Diếp truyền cho ngài A-nan, rồi
lần lượt truyền đến đời Tổ thứ 28 là Bồ-đề
Đạt-ma tôn giả. Về đời vua Lương Võ Đế (TL.
528), ngài Đạt-ma từ Tây Trúc qua Trung Hoa
truyền pháp. Ấy là vị Tổ đầu tiên về phái
Thiền Tôn ở Trung Hoa. Ngài Huệ Khả kế
thừa làm Tổ thứ hai, ngài Tăng Xáng là Tổ
thứ ba, ngài Đạo Tín là Tổ thứ tư. Đồng thời
với ngài Đạo Tín có ngài Tỳ-ni-đa-lưu-chi, sau
qua truyền pháp làm Tổ thứ nhất về phái
Thiền Tôn ở Việt Nam. Ngài Tỳ-ni-đa-lưu-chi

truyền cho ngài Pháp Hiền lập thành một phái
Thiền Tôn.
Đến đời thuộc Đường (820) lại có ngài Vô
Ngôn Thông người Trung Hoa qua truyền
pháp, lập thành phái Thiền Tôn thứ hai. Rồi
lần hồi đến phái Thảo Đường, Tào Động, Lâm
Tế v.v . . . truớc sau nước ta chỉ thấy có một
tôn phái Thiền Tôn.
Gần đây, nhơn phong trào Phật giáo chấn
hưng, và dân trí Việt Nam ngày nay đã có
chiều hướng muốn tham bác về các học
thuật, nên đối với các tôn Phật giáo ở Trung
Hoa, Tăng đồ Phật giáo Việt Nam ta đã có
người lưu tâm nghiên cứu, chắc rằng tương
lai tinh thần giáo nghĩa của Phật giáo sẽ được
mở mang ở ta nhiều.
Phần Lịch sử. II.1 Chương một: Thời đại Phật
giáo du nhập
Phật giáo ở Ấn Độ truyền bá đi các nước lân
cận do hai đường thủy và bộ. Về đường thủy
thì qua miền Trung Á như Mông Cổ, Tây Tạng
và Trung Hoa; rồi từ Trung Hoa qua Cao Ly
và Nhật Bản. Về đường bộ thì qua đảo Tích

Lan và Java truyền vào Indonésie, Đông
Dương và Trung Hoa. Nước ta ở vào giữa hai
con đường ấy. Vậy Phật giáo truyền đến đâu
và từ đời nào, ta phải khảo lấy mấy thuyết sau
này :
1. Những sách của các nhà sư Việt Nam viết
từ thế kỷ thứ 13 và 14 có chép : “Chính đời
nhà Hán (thế kỷ thứ 2 và thứ 3) đã có các đạo
sĩ ở Bắc như ông Ma-ha-kỳ-vực (Mârijivaka),
Khương Tăng Hội (K’ang-song-hoeuei) và
Mâu Bác (Meou-pô), ngài thì do theo đường
thủy, ngài thì đường bộ mà đến truyền giáo ở
nước Việt Nam ta".
2. Sách Ngô Chí của Trung Hoa chép: “Sĩ
Nhiếp là một vị Thứ sử có oai quyền ở Giao
Châu, được dân bản xứ tôn kính, khi ra đi
người ta thường nghe có tiếng kiểng lẫn tiếng
trống kèn, bọn rợ Hồ đi theo thắp hương hai
bên xe có từng đoàn mười người…”
Theo ông Sylvain-levi kê cứu, thì Hồ là một
thứ tiếng riêng của người Trung Hoa về thế kỷ
thứ 3 dùng để chỉ bọn người phương Tây.
Vậy Hồ đây có lẽ là người Trung Á hay người
Ấn Độ.

3. Truyện Đàm Thiên Pháp sư có chép: Vua
Cao Tổ nhà Tùy bảo Pháp sư rằng : “Trẫm
nghĩ đạo Từ bi của đức Điều Ngự, không biết
báo ơn thế nào cho phải, Trẫm lạm giữ ngôi
dân chủ, muốn rộng truyền đạo Tam bảo, đã
thu khắp di hài Xá-lỵ, lập được 49 ngọn Bảo
tháp trong nước để làm tiêu biểu cho Đạo và
làm được hơn 150 ngôi chùa rồi. Bây giờ
Trẫm lại muốn lập Chùa dựng Tháp khắp
Giao Châu (danh hiệu nước Việt Nam từ đời
Bắc thuộc) để cho đạo đức nhuần khắp thế
giới. Cõi Giao Châu tuy nội thuộc nước ta mà
xa xôi quá, vậy Pháp sư nên tuyển lấy các
thầy Sa-môn đức hạnh, sang mà hoằng hóa
cho dân ấy, để hết thảy chúng sinh đều biết
đạo Bồ-đề”. Pháp sư liền tâu : “Cõi Giao Châu
có đường thông sang Thiên Trúc gần hơn ta.
Khi Phật giáo chưa du nhập vào đất Giang
Đông ta[1] mà ở cõi ấy đã xây dựng được
hơn 20 ngọn Bảo tháp, độ được hơn 500
Tăng sĩ, dịch được 15 bộ kinh rồi. Vì ở bên ấy
gần nước Phật hơn ta. Bấy giờ có các vị Ma-
ha-kỳ-vực, Khương Tăng Hội, Chi Cương
Lương và Mâu Bác đến ở truyền đạo . . . Ngài
muốn bố thí một cách bình đẳng, phái Chư

Tăng sang truyền đạo, nhưng ở đó họ đã có
đủ rồi, ta không cần phải sang nữa.”
4. Sách Pháp vụ thực lục chép : “Vào hồi thế
kỷ thứ ba có một ông tên là Kaudra gốc ở
Đông ấn, gióng Brahmanes qua Giao Châu
một lần với ông Ma-ha-kỳ- vực…”
Cứ theo mấy dẫn chứng trên đều thấy hợp
nhau và cùng thấy mấy ngài Ma-ha-kỳ-vực,
Khương Tăng Hội,Chi Cương Lương, Mâu
Bác là bậc truyền đạo đầu tiên ở nước ta .
1. Ma-ha-kỳ-vực (Mârajivaka hay là Jivaka) :
Trong sách Cao Tăng truyện có chép : "ông
Ma-ha- kỳ-vực gốc ở Ấn Độ, đi du lịch các
nước bắt đầu từ Ấn Độ đến Founan theo
đường Giao Châu và Quảng Châu (Bắc kỳ và
Quảng Đông bây giờ); qua nơi nào ngài cũng
làm phép lạ. Khi đến Tương Dương, muốn
qua đò, nhưng người lái đò thấy ngài quần áo
rách rưới không cho xuống, đến khi đò ngang
cặp bến thì mọi người đều lấy làm lạ thấy ngài
đã ở bên này sông rồi.”

Cuối đời Huệ Đế nhà Tấn (290- 306) nước
Trung Hoa có loạn, ngài lại trở về Ấn Độ, Ngài
tịch năm nào không rõ.
Trong sách Phật tổ lịch đại thống tải chép:
“Ông Ma-ha-kỳ-vực đến Lạc Dương vào niên
hiệu thứ tư đời Tấn Huệ Đế (294 sau Tây
lịch).” Trước khi đến Lạc Dương, ngài có qua
Giao Châu và Quảng Châu.
2. Khương Tăng Hội (K’ang-seng-houei) –
Trong sách Lương Cao Tăng truyện của Huệ
Hao chép : “Một người nước Khương tên là
Tăng Hội, gốc ở Khương Cư (Soadiane), mấy
đời tổ tiên ngụ ở Thiên Trúc. Phụ thân ngài có
qua buôn bán ở Giao Châu. Ngài mồ côi cha
mẹ từ thuở lên mười. Sau thời kỳ cư tang,
ngài xuất gia, chăm lo học tập kinh điển đã trở
nên một đạo sĩ khá cao thời ấy. Ngài tính tình
chân thật, hòa nhã và rất thông minh; không
những ngài thông hiểu Tam tạng lục kinh, mà
ngài còn nghiên cứu cả toán số, thiên văn đến
văn chương và chính trị.
Bấy giờ về đời Ngô Tôn Quyền (229 - 252)
Phật giáo mới truyền vào Đông Ngô, nhưng
chưa được phát triển mạnh, ngài tới đó liền

hết sức tuyên dương Phật pháp khắp miền
Giang Tả; ngài thường cầm gậy tầm xích đi
hành hóa khắp phía Đông. Niên hiệu Xích Ô
năm thứ hai đời nhà Ngô (247), ngài đến
thành Kiến Nghiệp (Nam Kinh bây giờ) làm
một túp lều ở đó tu trì và thiết trường giảng
dạy. Vua Ngô Tôn Quyền thấy ngài thi nhiều
phép lạ lấy làm ngạc nhiên, đem lòng tín phục
và xây tháp dựng chùa ngài ở gọi là chùa
Kiến Sơ, chỗ ngài ở thì gọi là Phật-da-lý. Từ
đó Phật giáo mới thạnh hành trong miền
Giang Tả .
Ngài có dịch nhiều kinh chữ Phạn ra chữ Hán.
Ngài tịch vào khoảng niên hiệu Thiên Kỷ thứ
tư nhà Ngô (280 sau Thiên chúa).
3. Chi Cương Lương (Tche-kiang-leang) :
Trong một bài khảo về bản dịch “Thập nhị du
kinh” của ông Pelliot có dẫn lời ông Phí
Trường Phòng trong sách Lịch đại tam bảo ký
rằng: “Đời vua Võ Đế nhà Tấn (265 - 290) có
ông Cương Lương Lâu Chí dịch kinh Chân Hỷ
ở đất Quảng châu vào khoảng niên hiệu Thái
Thụy (266).”

Lại trong một bản Kinh Tịch chí, ông Nanjio có
dẫn đến một ông tên là Chi Cương Lương
tiếp dịch kinh ở đất Giao Châu. Theo ông
Pelliot kê cứu thì hai ông ấy chỉ là một người.
Cương Lương Lâu Chí chữ Phạn viết Kalyana
ruci, theo sự khảo cứu của Trần Văn Giáp tiên
sanh trường Bác Cổ Viễn Đông[2]
4. Mâu Bác (Méou-pô) : Theo ông Pelliot khảo
cứu trong sách Mâu Tử lý hoặc thì Mâu Bác
hay Mâu Tử cũng là một. Ngài người quận
Thương Ngô tức Ngô Châu bây giờ. Sau khi
vua Hán Linh Đế mất (189) ngài theo mẹ qua
ở Giao Châu. Bấy giờ nước Trung Hoa rối
loạn, các sĩ phu tránh qua đất Giao Châu rất
đông, có nhiều người theo đạo Lão học phép
tiên.
Ngài thường cùng đạo sĩ biện luận, nhiều khi
họ không trả lời được những nghi vấn của
ngài; ngài liền phát tâm theo Phật giáo. Theo
ông Pelliot kê cứu thì ngài Mâu Bác sanh vào
khoảng năm 165 - 170 Tây lịch.
Ta thấy bốn ngài truyền Phật đạo ấy, một ngài
là người Trung Hoa (Mâu Bác) còn là người
Ấn Độ cả. Và so niên đại thì ta thấy ngài Mâu

Bác là người truyền Phật giáo ở đất Giao
Châu sớm nhất : năm 189 sau Tây lịch kỷ
nguyên. Vậy ta có thể kết luận : Phật giáo du
nhập vào nước ta vào khoảng cuối thế kỷ thứ
hai.
(Ngoài ra lại có thuyết nói Phật giáo truyền
vào Giao Châu từ thế kỷ đầu, ngang với khi
Phật giáo du nhập vào Trung Quốc (67 Tây
lịch);[3] hoặc giả đó là do Giao Châu bấy giờ
ở vào giữa con đường của các nhà truyền
đạo, hoặc khách buôn bán của ấn Độ Chi Na
qua lại với nhau, có ghé, nhưng không ở nhất
định để truyền giáo, nên không còn di tích gì
chăng ? Vì theo ông Sylvain và ông Pelliot kê
cứu thì Trung Quốc và ấn Độ giao hảo với
nhau từ năm 245 trước Thiên Chúa giáng
sinh đến thế kỷ thứ bảy đều lấy đất Giao Chỉ,
Giao Châu làm trung gian. Bọn du khách qua
lại phải đi ngang qua Bắc Kỳ bấy giờ và bể
Nam Hải. Như vậy ta có thể đoán đó chỉ là
những nhà đạo sĩ và những người buôn bán
sùng đạo Phật mới đem tín ngưỡng đến xứ
này về thời ấy, chứ chưa hẳn là truyền bá
giáo lý).

Ở bên Trung Hoa từ sau khi vua Hán Linh Đế
mất, chính trị trong nước rối ren, những cuộc
nội loạn bắt đầu sửa soạn cái loạn Tam quốc
sau này, thì đất Giao Châu được yên ổn dưới
quyền chính trị của Thái thú Sĩ Nhiếp (187-
122).
Trong sách Mâu Tử ký chép: “Sau khi Hán
Linh Đế mất, trong nước rối loạn, chỉ có đất
Giao Châu là tạm yên, nên những sĩ phu đều
sang tránh loạn ở đó. Nhiều nhà đạo sĩ mang
truyền các ngoại đạo như Thần đạo, Tiên đạo,
Trường sanh đạo. . .” mà Mâu Bác lại qui y
Phật giáo sau khi đã khảo về Lão giáo (theo
sách Mâu Tử Lý hoặc).
Vào khoảng năm 194 - 295 ông Mâu Tử sang
Giao châu tự khảo Phật đạo và truyền đạo.
Những người Trung Hoa khác cũng bắt
chước[4]
Xét theo mấy dẫn chứng trên và trở lại dẫn
chứng thứ hai đầu mục này, ta có thể biết đại
khái Phật giáo ở ta về cuối thế kỷ thứ hai và
đầu thế kỷ thứ ba; hồi ấy đất Giao Châu đã có
dư luận về đạo Phật ở trong đám nhân gian
bởi những người Trung Hoa và người Ấn Độ.

Nhưng chẳng qua đó chỉ là từng khu vực thôi,
chớ sự thật vị tất dân nước đã biết hết.
Nhưng theo lời Đàm Thiên (dẫn chứng thứ ba
chương này) thì nước ta cũng đã dựng chùa,
xây tháp đến 20 ngọn, Tăng sĩ đến 500 người
và kinh dịch đã lược 15 bộ. Dịch kinh thì có
ngài Khương Tăng Hội dịch chữ Phạn ra chữ
Hán - thời ấy ta đã có theo học chữ Hán rồi -
vào đầu thế kỷ thứ ba; bấy giờ Giao Châu nội
thuộc Đông Ngô.
Năm 225 - 226 cũng có một người nước Nhục
Chi (Indoscythé) tên là Kalyânaruci tới Giao
Châu, dịch kinh Pháp Hoa Tam Muội.
Tuy nhiên ở Giao châu từ ấy đến hết thời Bắc
thuộc lần thứ 2 (43 - 544) sang đến nhà Tiền
Lý (544-548) rồi đến đầu đời Bắc thuộc lần
thứ ba (603-939) Phật giáo vẫn còn ở thời kỳ
phôi thai, tuy có Tăng sĩ, có chùa, nhưng đó
mới chỉ là một điều kiện tôn giáo tín ngưỡng
thôi. Vì bấy giờ ta ảnh hưởng trực tiếp với Ấn
Độ hơn là với Trung Hoa; bởi vậy trong một
thời gian khá dài ấy, ngoài mấy người Ấn Độ
thông chữ Hán dịch kinh, còn không thấy ai
dịch nữa và cũng chẳng có một ai sang Trung

Hoa cầu kinh chữ Hán, nên Phật giáo trong
thời ấy có lẽ chỉ là hình thức hơn là tinh thần.
Cũng là bởi từ khi Phật giáo du nhập nước ta
(khoảng năm 194 - 195) ta còn nội thuộc
nước Trung Hoa đến năm 544, những nhà
cầm quyền của chính phủ đô hộ, không chính
thức nhận Phật giáo cho người bản xứ thờ
làm một tôn giáo đặc biệt, nên không chính
thức ủng hộ.

[1] Phật giáo tuy truyền vào Trung Quốc từ
năm 67 sau Tây lịch kỷ nguyên, nhưng lâu về
sau mới phổ cập tới Giang Đông.
[2] Le bouddhisme en An-nam – trang 214.
[3] Trong bài “Phật giáo Nam lai khảo” đăng
trong Tạp chí Nam phong số 128 ra tháng
Avril 1928. Nhưng trong một bài của ông Trần
Văn Giáp in trong tạp chí Viễn Đông Bác cổ
năm 1930 (XXX, Phật, 151-155) phê bình về
bài Phật giáo Nam lai khảo; đính chính và nói
rằng: Tác giả P.G.N.L.K nhận lầm năm Vĩnh
Bình đời Tấn Huệ Đế (294 sau TL) với năm

Vĩnh Bình đời Mán (61 sau TL).Thành ra sai
đến 2 thế kỷ.
[4] Le Bouddhisme en Annam của Trần Văn
Giáp, trang 25.

Phần Lịch sử. II.1 Chương một: Thời đại Phật
giáo du nhập
Phật giáo ở Ấn Độ truyền bá đi các nước lân
cận do hai đường thủy và bộ. Về đường thủy
thì qua miền Trung Á như Mông Cổ, Tây Tạng
và Trung Hoa; rồi từ Trung Hoa qua Cao Ly
và Nhật Bản. Về đường bộ thì qua đảo Tích
Lan và Java truyền vào Indonésie, Đông
Dương và Trung Hoa. Nước ta ở vào giữa hai
con đường ấy. Vậy Phật giáo truyền đến đâu
và từ đời nào, ta phải khảo lấy mấy thuyết sau
này :
1. Những sách của các nhà sư Việt Nam viết
từ thế kỷ thứ 13 và 14 có chép : “Chính đời
nhà Hán (thế kỷ thứ 2 và thứ 3) đã có các đạo
sĩ ở Bắc như ông Ma-ha-kỳ-vực (Mârijivaka),
Khương Tăng Hội (K’ang-song-hoeuei) và
Mâu Bác (Meou-pô), ngài thì do theo đường

thủy, ngài thì đường bộ mà đến truyền giáo ở
nước Việt Nam ta".
2. Sách Ngô Chí của Trung Hoa chép: “Sĩ
Nhiếp là một vị Thứ sử có oai quyền ở Giao
Châu, được dân bản xứ tôn kính, khi ra đi
người ta thường nghe có tiếng kiểng lẫn tiếng
trống kèn, bọn rợ Hồ đi theo thắp hương hai
bên xe có từng đoàn mười người…”
Theo ông Sylvain-levi kê cứu, thì Hồ là một
thứ tiếng riêng của người Trung Hoa về thế kỷ
thứ 3 dùng để chỉ bọn người phương Tây.
Vậy Hồ đây có lẽ là người Trung Á hay người
Ấn Độ.
3. Truyện Đàm Thiên Pháp sư có chép: Vua
Cao Tổ nhà Tùy bảo Pháp sư rằng : “Trẫm
nghĩ đạo Từ bi của đức Điều Ngự, không biết
báo ơn thế nào cho phải, Trẫm lạm giữ ngôi
dân chủ, muốn rộng truyền đạo Tam bảo, đã
thu khắp di hài Xá-lỵ, lập được 49 ngọn Bảo
tháp trong nước để làm tiêu biểu cho Đạo và
làm được hơn 150 ngôi chùa rồi. Bây giờ
Trẫm lại muốn lập Chùa dựng Tháp khắp
Giao Châu (danh hiệu nước Việt Nam từ đời
Bắc thuộc) để cho đạo đức nhuần khắp thế

giới. Cõi Giao Châu tuy nội thuộc nước ta mà
xa xôi quá, vậy Pháp sư nên tuyển lấy các
thầy Sa-môn đức hạnh, sang mà hoằng hóa
cho dân ấy, để hết thảy chúng sinh đều biết
đạo Bồ-đề”. Pháp sư liền tâu : “Cõi Giao Châu
có đường thông sang Thiên Trúc gần hơn ta.
Khi Phật giáo chưa du nhập vào đất Giang
Đông ta[1] mà ở cõi ấy đã xây dựng được
hơn 20 ngọn Bảo tháp, độ được hơn 500
Tăng sĩ, dịch được 15 bộ kinh rồi. Vì ở bên ấy
gần nước Phật hơn ta. Bấy giờ có các vị Ma-
ha-kỳ-vực, Khương Tăng Hội, Chi Cương
Lương và Mâu Bác đến ở truyền đạo . . . Ngài
muốn bố thí một cách bình đẳng, phái Chư
Tăng sang truyền đạo, nhưng ở đó họ đã có
đủ rồi, ta không cần phải sang nữa.”
4. Sách Pháp vụ thực lục chép : “Vào hồi thế
kỷ thứ ba có một ông tên là Kaudra gốc ở
Đông ấn, gióng Brahmanes qua Giao Châu
một lần với ông Ma-ha-kỳ- vực…”
Cứ theo mấy dẫn chứng trên đều thấy hợp
nhau và cùng thấy mấy ngài Ma-ha-kỳ-vực,
Khương Tăng Hội,Chi Cương Lương, Mâu
Bác là bậc truyền đạo đầu tiên ở nước ta .

1. Ma-ha-kỳ-vực (Mârajivaka hay là Jivaka) :
Trong sách Cao Tăng truyện có chép : "ông
Ma-ha- kỳ-vực gốc ở Ấn Độ, đi du lịch các
nước bắt đầu từ Ấn Độ đến Founan theo
đường Giao Châu và Quảng Châu (Bắc kỳ và
Quảng Đông bây giờ); qua nơi nào ngài cũng
làm phép lạ. Khi đến Tương Dương, muốn
qua đò, nhưng người lái đò thấy ngài quần áo
rách rưới không cho xuống, đến khi đò ngang
cặp bến thì mọi người đều lấy làm lạ thấy ngài
đã ở bên này sông rồi.”
Cuối đời Huệ Đế nhà Tấn (290- 306) nước
Trung Hoa có loạn, ngài lại trở về Ấn Độ, Ngài
tịch năm nào không rõ.
Trong sách Phật tổ lịch đại thống tải chép:
“Ông Ma-ha-kỳ-vực đến Lạc Dương vào niên
hiệu thứ tư đời Tấn Huệ Đế (294 sau Tây
lịch).” Trước khi đến Lạc Dương, ngài có qua
Giao Châu và Quảng Châu.
2. Khương Tăng Hội (K’ang-seng-houei) –
Trong sách Lương Cao Tăng truyện của Huệ
Hao chép : “Một người nước Khương tên là
Tăng Hội, gốc ở Khương Cư (Soadiane), mấy

đời tổ tiên ngụ ở Thiên Trúc. Phụ thân ngài có
qua buôn bán ở Giao Châu. Ngài mồ côi cha
mẹ từ thuở lên mười. Sau thời kỳ cư tang,
ngài xuất gia, chăm lo học tập kinh điển đã trở
nên một đạo sĩ khá cao thời ấy. Ngài tính tình
chân thật, hòa nhã và rất thông minh; không
những ngài thông hiểu Tam tạng lục kinh, mà
ngài còn nghiên cứu cả toán số, thiên văn đến
văn chương và chính trị.
Bấy giờ về đời Ngô Tôn Quyền (229 - 252)
Phật giáo mới truyền vào Đông Ngô, nhưng
chưa được phát triển mạnh, ngài tới đó liền
hết sức tuyên dương Phật pháp khắp miền
Giang Tả; ngài thường cầm gậy tầm xích đi
hành hóa khắp phía Đông. Niên hiệu Xích Ô
năm thứ hai đời nhà Ngô (247), ngài đến
thành Kiến Nghiệp (Nam Kinh bây giờ) làm
một túp lều ở đó tu trì và thiết trường giảng
dạy. Vua Ngô Tôn Quyền thấy ngài thi nhiều
phép lạ lấy làm ngạc nhiên, đem lòng tín phục
và xây tháp dựng chùa ngài ở gọi là chùa
Kiến Sơ, chỗ ngài ở thì gọi là Phật-da-lý. Từ
đó Phật giáo mới thạnh hành trong miền
Giang Tả .

Ngài có dịch nhiều kinh chữ Phạn ra chữ Hán.
Ngài tịch vào khoảng niên hiệu Thiên Kỷ thứ
tư nhà Ngô (280 sau Thiên chúa).
3. Chi Cương Lương (Tche-kiang-leang) :
Trong một bài khảo về bản dịch “Thập nhị du
kinh” của ông Pelliot có dẫn lời ông Phí
Trường Phòng trong sách Lịch đại tam bảo ký
rằng: “Đời vua Võ Đế nhà Tấn (265 - 290) có
ông Cương Lương Lâu Chí dịch kinh Chân Hỷ
ở đất Quảng châu vào khoảng niên hiệu Thái
Thụy (266).”
Lại trong một bản Kinh Tịch chí, ông Nanjio có
dẫn đến một ông tên là Chi Cương Lương
tiếp dịch kinh ở đất Giao Châu. Theo ông
Pelliot kê cứu thì hai ông ấy chỉ là một người.
Cương Lương Lâu Chí chữ Phạn viết Kalyana
ruci, theo sự khảo cứu của Trần Văn Giáp tiên
sanh trường Bác Cổ Viễn Đông[2]
4. Mâu Bác (Méou-pô) : Theo ông Pelliot khảo
cứu trong sách Mâu Tử lý hoặc thì Mâu Bác
hay Mâu Tử cũng là một. Ngài người quận
Thương Ngô tức Ngô Châu bây giờ. Sau khi
vua Hán Linh Đế mất (189) ngài theo mẹ qua
ở Giao Châu. Bấy giờ nước Trung Hoa rối

loạn, các sĩ phu tránh qua đất Giao Châu rất
đông, có nhiều người theo đạo Lão học phép
tiên.
Ngài thường cùng đạo sĩ biện luận, nhiều khi
họ không trả lời được những nghi vấn của
ngài; ngài liền phát tâm theo Phật giáo. Theo
ông Pelliot kê cứu thì ngài Mâu Bác sanh vào
khoảng năm 165 - 170 Tây lịch.
Ta thấy bốn ngài truyền Phật đạo ấy, một ngài
là người Trung Hoa (Mâu Bác) còn là người
Ấn Độ cả. Và so niên đại thì ta thấy ngài Mâu
Bác là người truyền Phật giáo ở đất Giao
Châu sớm nhất : năm 189 sau Tây lịch kỷ
nguyên. Vậy ta có thể kết luận : Phật giáo du
nhập vào nước ta vào khoảng cuối thế kỷ thứ
hai.
(Ngoài ra lại có thuyết nói Phật giáo truyền
vào Giao Châu từ thế kỷ đầu, ngang với khi
Phật giáo du nhập vào Trung Quốc (67 Tây
lịch);[3] hoặc giả đó là do Giao Châu bấy giờ
ở vào giữa con đường của các nhà truyền
đạo, hoặc khách buôn bán của ấn Độ Chi Na
qua lại với nhau, có ghé, nhưng không ở nhất
định để truyền giáo, nên không còn di tích gì

chăng ? Vì theo ông Sylvain và ông Pelliot kê
cứu thì Trung Quốc và ấn Độ giao hảo với
nhau từ năm 245 trước Thiên Chúa giáng
sinh đến thế kỷ thứ bảy đều lấy đất Giao Chỉ,
Giao Châu làm trung gian. Bọn du khách qua
lại phải đi ngang qua Bắc Kỳ bấy giờ và bể
Nam Hải. Như vậy ta có thể đoán đó chỉ là
những nhà đạo sĩ và những người buôn bán
sùng đạo Phật mới đem tín ngưỡng đến xứ
này về thời ấy, chứ chưa hẳn là truyền bá
giáo lý).
Ở bên Trung Hoa từ sau khi vua Hán Linh Đế
mất, chính trị trong nước rối ren, những cuộc
nội loạn bắt đầu sửa soạn cái loạn Tam quốc
sau này, thì đất Giao Châu được yên ổn dưới
quyền chính trị của Thái thú Sĩ Nhiếp (187-
122).
Trong sách Mâu Tử ký chép: “Sau khi Hán
Linh Đế mất, trong nước rối loạn, chỉ có đất
Giao Châu là tạm yên, nên những sĩ phu đều
sang tránh loạn ở đó. Nhiều nhà đạo sĩ mang
truyền các ngoại đạo như Thần đạo, Tiên đạo,
Trường sanh đạo. . .” mà Mâu Bác lại qui y

Phật giáo sau khi đã khảo về Lão giáo (theo
sách Mâu Tử Lý hoặc).
Vào khoảng năm 194 - 295 ông Mâu Tử sang
Giao châu tự khảo Phật đạo và truyền đạo.
Những người Trung Hoa khác cũng bắt
chước[4]
Xét theo mấy dẫn chứng trên và trở lại dẫn
chứng thứ hai đầu mục này, ta có thể biết đại
khái Phật giáo ở ta về cuối thế kỷ thứ hai và
đầu thế kỷ thứ ba; hồi ấy đất Giao Châu đã có
dư luận về đạo Phật ở trong đám nhân gian
bởi những người Trung Hoa và người Ấn Độ.
Nhưng chẳng qua đó chỉ là từng khu vực thôi,
chớ sự thật vị tất dân nước đã biết hết.
Nhưng theo lời Đàm Thiên (dẫn chứng thứ ba
chương này) thì nước ta cũng đã dựng chùa,
xây tháp đến 20 ngọn, Tăng sĩ đến 500 người
và kinh dịch đã lược 15 bộ. Dịch kinh thì có
ngài Khương Tăng Hội dịch chữ Phạn ra chữ
Hán - thời ấy ta đã có theo học chữ Hán rồi -
vào đầu thế kỷ thứ ba; bấy giờ Giao Châu nội
thuộc Đông Ngô.

Năm 225 - 226 cũng có một người nước Nhục
Chi (Indoscythé) tên là Kalyânaruci tới Giao
Châu, dịch kinh Pháp Hoa Tam Muội.
Tuy nhiên ở Giao châu từ ấy đến hết thời Bắc
thuộc lần thứ 2 (43 - 544) sang đến nhà Tiền
Lý (544-548) rồi đến đầu đời Bắc thuộc lần
thứ ba (603-939) Phật giáo vẫn còn ở thời kỳ
phôi thai, tuy có Tăng sĩ, có chùa, nhưng đó
mới chỉ là một điều kiện tôn giáo tín ngưỡng
thôi. Vì bấy giờ ta ảnh hưởng trực tiếp với Ấn
Độ hơn là với Trung Hoa; bởi vậy trong một
thời gian khá dài ấy, ngoài mấy người Ấn Độ
thông chữ Hán dịch kinh, còn không thấy ai
dịch nữa và cũng chẳng có một ai sang Trung
Hoa cầu kinh chữ Hán, nên Phật giáo trong
thời ấy có lẽ chỉ là hình thức hơn là tinh thần.
Cũng là bởi từ khi Phật giáo du nhập nước ta
(khoảng năm 194 - 195) ta còn nội thuộc
nước Trung Hoa đến năm 544, những nhà
cầm quyền của chính phủ đô hộ, không chính
thức nhận Phật giáo cho người bản xứ thờ
làm một tôn giáo đặc biệt, nên không chính
thức ủng hộ.

[1] Phật giáo tuy truyền vào Trung Quốc từ
năm 67 sau Tây lịch kỷ nguyên, nhưng lâu về
sau mới phổ cập tới Giang Đông.
[2] Le bouddhisme en An-nam – trang 214.
[3] Trong bài “Phật giáo Nam lai khảo” đăng
trong Tạp chí Nam phong số 128 ra tháng
Avril 1928. Nhưng trong một bài của ông Trần
Văn Giáp in trong tạp chí Viễn Đông Bác cổ
năm 1930 (XXX, Phật, 151-155) phê bình về
bài Phật giáo Nam lai khảo; đính chính và nói
rằng: Tác giả P.G.N.L.K nhận lầm năm Vĩnh
Bình đời Tấn Huệ Đế (294 sau TL) với năm
Vĩnh Bình đời Mán (61 sau TL).Thành ra sai
đến 2 thế kỷ.
[4] Le Bouddhisme en Annam của Trần Văn
Giáp, trang 25.

II.2 Chương hai: Phật giáo đời hậu Lý Nam Đế
và đời Bắc thuộc thứ ba
Tiền Lý Nam Đế mất, Triệu Quang Phục nối
nghiệp xưa là Triệu Việt Vương (549-571), rồi

lại bị Lý Phật Tử đánh thua và lên làm vua tức
Hậu Lý Nam Đế.
Đến năm Nhâm Tuất (602), vua nhà Tùy là
Văn Đế sai tướng Lưu Phương sang đánh
Nam Việt, dụ Phật Tử ra hàng. Hậu Lý Nam
Đế yếu thế bèn qui phục, nước ta lại bắt đầu
nội thuộc nước Trung Hoa lần thứ ba, từ năm
603 đến năm 939.
Trong năm 580, nước ta có ngài Tì Ni Đa Lưu
Chi qua truyền Phật giáo, rồi lần lần truyền
thống thành ra một phái Thiền Tôn.
Phái Tì Ni Đa Lưu Chi
Sách Cổ Châu Pháp Vân Phật Bổn Hạnh ngữ
lục có chép: «Vào khoảng đời Đông Tấn (317
- 419) niên hiệu Tả Kiến (569 - 582), có một
Pháp sư tên là Tì Ni Da Lưu Chi người Ấn Độ,
nhận biết có Phật giáo ở đây (Nam Việt) liền
qua trú ở chùa Pháp Vân giảng dạy Phật
pháp. Phật giáo ở đây thạnh hành từ đó»
Sách Đại Nam Thuyền Uyển Tập Anh cũng có
dẫn lời ngài Thông Biện Thiền sư nói : Tì Ni
Đa Lưu Chi là Sơ tổ của Thiền Tôn ở nước ta.

Ngài tên chữ Phạn là Vinitaruei, người ở Nam
Thiên Trúc, sang Tây Thiên Trúc để khảo đạo
Phật, nhưng vì cơ duyên chưa gặp, nên ngài
qua cõi Đông Độ tiến vào Trung Hoa đến
Trường An năm 574. Lúc này Phật giáo ở
Trung Hoa đương bị bài xích[1].Ngài muốn
qua đất Nghiệp (thuộc tỉnh Hồ Nam bây giờ)
may gặp ngài Đệ Tam tổ Tăng Xàng ở núi Tư
Không, ngài liền đem lòng kính mộ và xin làm
đệ tử; Tam tổ truyền tâm ấn cho và khuyên
ngài qua Nam phương mà tiếp độ chúng sinh
chớ không nên ở đây làm gì Ngài liền bái từ
ra đi. Đến Quảng Châu ngài Trú trì ở chùa
Chế Chỉ, dịch kinh “Tượng Đầu báo nghiệp
sai biệt” chữ Phạn ra chữ Hán. Đến năm
Canh Tý niên hiệu Đại Tường thứ hai nhà
Chu (580), ngài qua Nam Việt trú trì ở chùa
Pháp Vân (làng Văn Giáp, huyện Thượng
Phúc, tỉnh Hà Đông bây giờ) lại dịch bộ kinh
“Tổng trì”. Năm Quý Sửu niên hiệu Khai
Hoàng thứ 14 nhà Tùy (594) ngài truyền tâm
ấn cho ngài Pháp Hiền rồi tịch.
Đến đời nhà Lý, vua Thái Tôn (l028 - l054) có
làm bài kệ truy tán ngài rằng :

Sáng tự Nam lai quốc
Văn quân cửu tập thiền.
Ứng khai chư Phật tín,
Viễn hợp nhất tâm nguyên.
Hạo hạo Lăng-già nguyệt,
Phân phân bát-nhã liên.
Hà thời hạnh tương kiến,
Tương dự thoại trùng huyền.
Dịch:
Mở lối qua Nam Việt,
Nghe ông chỉn học Thiền
Nguồn tâm thông một mạch,
Cõi Phật rộng quanh miền.
Lăng-già ngời bóng nguyệt,
Bát-nhã nức mùi sen.
Biết được bao giờ gặp,
Cùng nhau kể đạo huyền.

Ngài là Sơ tổ phái Thiền Tôn thứ nhất ở nước
ta, sau ngài truyền pháp cho Pháp Hiền Thiền
sư, rồi truyền thống mãi đến đời Y Sơn Thiền
sư (1216) được 19 đời, biết được danh hiệu
và sự tích cọng 31 ngài[2] .Xét ngược lên về
trước thì ngài là đệ tử đức Tam tổ Tăng
Xáng[3]. Ngài Tăng Xáng là đệ tử của đức Nhị
tổ Huệ Khả và ngài Huệ Khả là đệ tử của đức
Bồ-đề Đạt-ma (Bodhidharma), tức là Sơ tổ
phái Thiền tôn ở Trung Hoa vậy (Xem phần
Phật giáo ở Trung Quốc).
Pháp Hiền Thiền sư : Nhị tổ phái Thiền Tôn ở
nước ta là Pháp Hiền Thiền sư. Ngài giòng họ
Đỗ, quê ở quận Chu Diên (tỉnh Sơn Tây bây
giờ), khi mới xuất gia, thọ giới với Quang
Duyên đại sư ở chùa Pháp Vân. Đến khi ngài
Tì Ni Đa Lưu Chi ở Quảng Châu qua nước ta
tới chùa Pháp Vân thấy ngài Pháp Hiền nhìn
kỹ vào mặt mà nói :
- Chú họ gì ?
Pháp Hiền đáp :
- Hòa thượng họ gì ?
Thiền sư lại hỏi lại :

- Chú không có họ à ?
- Sao lại không có ? Nhưng đố Hòa thượng
biết ?
Thiền sư quát lên :
- Biết để làm gì ?
Ngài Pháp Hiền chợt hiểu ý ngài Tì Ni Đa Lưu
Chi, liền sụp xuống lạy xin theo làm đệ tử và
sau được truyền tâm ấn.
Sau ngài vào trong núi Từ Sơn tu Thiền định,
những loài cầm thú thường quấn quít chung
quanh, người đời thấy thế càng lấy làm lạ và
kính mộ; đệ tử tìm đến học đạo càng ngày
càng đông, ngài mới lập tịnh xá để giảng dạy.
Phái Thiền tôn ở nước ta hồi ấy là thạnh nhất.
Ngài Pháp Hiền tịch vào năm Võ Đức thứ 9
đời Đường (626) và truyền đạo cho ngài
Thanh Biện Thiền sư.
Xét ra nước ta Phật giáo truyền vào đã hơn
bốn trăm năm nay, mà mãi đến thời kỳ này
mới được phổ thông. Ấy cũng là nhờ ở ngài
Tì Ni Đa Lưu Chi và ngài Pháp Hiền. Nhưng
âu cũng là cơ duyên đặc biệt, nên ngài Tì Ni

Đa Lưu Chi mới vâng lời ngài Tam tổ Tăng
Xáng mà qua truyền pháp ở phương Nam
này.
Phật giáo đã đến hồi thịnh, nên bấy giờ (vào
khoảng năm 603 - 604) Thứ sử Giao Châu là
Lưu Phương mới đưa sớ về tâu dâng vua Tùy
rằng : “Nước Việt Nam ngày nay dân chúng
rất tôn sùng Phật giáo, lại có nhiều vị Chân
Tăng giáo hóa, nên bốn phương thảy đều qui
y...”. Nhân đó, vua Cao Tổ nhà Tùy mới ban
cho các vị Danh Tăng ở nước ta năm hòm lễ
vật và sắc xây tháp ở chùa Pháp Vân, chùa
Tràng Khánh cùng các danh địa khác. Đó là
lần đầu tiên Phật giáo ở nước ta được Chánh
phủ đô hộ để ý đến.
Bên Trung Hoa, năm Mậu Dần (618) nhà Tùy
mất, nhà Đường kế nghiệp, nước ta lại thuộc
nhà Đường và bị chia ra làm 12 châu, gọi
gồm là An-nam đô hộ phủ. Trong mấy thời kỳ
Bắc thuộc, nước ta bị nhà Đường cai trị nghiệt
hơn cả. Nhưng về phương diện Phật giáo lại
được để ý đến; như năm Võ Đức (626), Vua
Đường Cao Tổ có ban cho An-nam năm hòm
Xá-lỵ (?) và sắc dựng chùa, xây tháp.

Xem thế đủ biết Phật giáo ở ta bấy giờ đã
thịnh. Vả lại Nhị tổ Thiền tôn là Pháp Hiền
Thiền sư vừa mới tịch và đã độ cho bao nhiêu
đệ tử rồi. Lại trong thời ấy Phật giáo bên
Trung Hoa và người Thiên Trúc thường
thường mượn đường nước ta mà qua lại, các
người thường ghé lại ít lâu để thuyết pháp thì
ta cũng chịu ảnh hưởng được nhiều vậy.
Lại theo Trần Văn Giáp tiên sanh khảo[4]
trong các sách thấy có nói : “Về đời Đường có
ba đoàn truyền giáo ở An-nam. Đoàn thứ nhất
có ba người Trung Hoa, đoàn thứ hai cũng có
ba người Trung Hoa và là người Trung á;
đoàn thứ ba đáng chú ý hơn : có 6 Pháp sư
An-nam mà bốn người ở Giao Châu (Hà Nội
và Nam Định bấy giờ) và hai người ở ái Châu
(Thanh Hóa bây giờ)”.
I. Đoàn thứ nhất :
1. Minh Viễn Pháp sư : Người ở huyện Thanh
Thành, Ích Châu (Tứ Xuyên bây giờ), tên hiệu
chữ Phạn của ngài là Chấn-đà-đề-bà. Thuở
nhỏ ngài đã học kinh Phật, càng lớn càng
chăm chỉ nên ngài am hiểu tất cả những kinh

điển, ngài lại khảo về Trang Chu. Ngài ẩn ở
Lô Sơn (Hồ Bắc bây giờ) để tu thiền định.
Sau ngài thấy đạo Phật ở đó có ý đình trệ,
ngài liền xuống phía Nam qua đất Giao Chỉ
(Bắc kỳ) đến đảo Java rồi qua đảo Tích Lan
đến Nam Thiên Trúc; sau ngài tịch ở dọc
đường, không rõ ngài thọ bao nhiêu tuổi.
2. Huệ Mạnh Thiền sư : Ngài ở quận Giang
Lăng, Kinh Châu (Hồ Bắc) rất tinh thông Phật
pháp. Ngài muốn qua Chiêm Thành, nhưng
khi đi đò gặp giông tố, nên phải ở lại Thượng
kinh (biên giới cũ Trung kỳ) rồi trở về Trung
Hoa.
3. Vô Hành Thiền sư : Ngài cũng ở quận
Giang Lăng, tên hiệu chữ Phạn là Bát-nhã
Đề-bà (Pajnâ-deva). Sau khi du lịch khắp
Trung Quốc, ngài về ẩn tu trong núi, chuyên
trì kinh Pháp Hoa tam muội. Sau ngài lại du
lịch các miền Cửu Giang và Tam Việt (Ngô
Việt, Nam Việt). Ngài có kết giao với Trí
Hoằng Thiền sư rồi qua đất Thất Lợi Phật Thệ
(cusijaya). Ngài thọ được 56 tuổi.
II. Đoàn thứ hai :

1. Đàm Nhuận Pháp sư : Ngài ở Lạc Dương,
tinh thông luật điển. Ngài qua sông Dương Tử
lần xuống phía Nam, đến đất Giao Chỉ có trú
lại ít lâu, được các thiện nam tín nữ sùng mộ
rất đông. Rồi ngài lại xuôi về phía Nam Định
qua Thiên Trúc, nhưng vừa đến Đột Bồn
(Java) thì thọ bịnh rồi tịch, thọ 30 tuổi.
2. Trí Hoằng Pháp sư : Ngài ở Lỗ Giang, cháu
ông sứ giả Vương Huyền Sách, lúc nhỏ đã
thông hiểu đạo Phật, lớn lên đi du lịch khắp
Trung Quốc, sau lại muốn qua Đông Ấn, gặp
Vô Hành Thiền sư cùng đến Hợp Phố (bán
đảo Quảng Đông) rồi xuống thuyền dọc theo
đường bể, không may gặp bão phải đậu lại
Thượng Kinh, hai ngài bèn đi ngược lên Giao
Châu ở lại một năm. Sau gặp một chiếc
thuyền lớn, hai người bèn về xứ Thất Lợi Phật
Thệ. Ngài ở Trung ấn Độ gần 8 năm, sau qua
xứ Cachemira Bắc ấn Độ rồi không rõ ngài
tịch ở đâu.
3. Tăng-già-bạt-ma (Samyhavamla) : Ngài ở
nước Khương Cư, lúc nhỏ đi chân qua bãi sa
mạc đến kinh đô. Khoảng năm Hiển Khánh
(656 - 660) được sắc lệnh theo một sứ giả

qua Tây phương đến Bồ-đề đạo tràng, được
dự yến gần bên Kim Cang tòa (Vajrâsana).
Sau trở về Trung Quốc được chỉ dụ qua Giao
Chỉ tìm các bảo vật. Lúc này Giao Chỉ đương
bị nạn mất mùa đói kém, ngài bèn hợp sức
cùng quan địa phương ngày nào cũng phát
chẩn cho dân, nhưng không thể chu cấp hết
được; ngài động lòng từ bi thường rơi lệ chan
chứa. Dân bản xứ bấy giờ gọi ngài là “vị Bồ-
tát hay khóc”. Ngài thọ được 69 tuổi.
III. Đoàn thứ ba :
1. Vân Kỳ Thiền sư : Ngài ở Giao Châu,
thường đi du lịch với ngài Đàm Nhuận, thông
hiểu chữ Phạn, có trú ở Thất Lợi Phật-xá.
Ngài thọ chừng 30 tuổi.
2. Mộc-xoa Đề-bà : Ngài cũng người Giao
Châu, không rõ tên thật là gì, đã từng vượt
Nam hải đi khắp các xứ Khi đến Bồ-đề đạo
tràng ngài cúng dường Xá lợi Phật rồi tịch, thọ
được 25 tuổi.
3. Khuy Xung Pháp sư : Ngài cũng ở Giao
Châu, đệ tử của ngài Minh Viễn, tên chữ
Phạn là Chất-đát- la-đề-bà (Citra-deva). Cùng

ngài Minh Viễn đi đường biển tới đảo Tích
Lan rồi qua Tây ấn gặp ngài Huyền Chiếu, lại
qua Trung ấn. Ngài bẩm tính thông minh và
bặt thiệp, hiểu hết các kinh điểm chữ Phạn.
Khi đến thành Vương-xá (Kucâgârapuca), sau
khi tham yết Bồ-đề-thọ, ngài lâm bịnh và tịch
trong vườn Trúc Lâm, thọ 30 tuổi.
4. Huệ Diệm Pháp sư : Ngài cũng ở Giao
Châu, đệ tử của ngài Vô Hành đi qua Tích
Lan rồi trú luôn ở đó, ngài tịch vào năm nào
không rõ.
5. Trí Hành Thiền sư : Ngài ở Ái Châu, tên
chữ Phạn là Bát-nhã-đề-bà (Prajnâ-deva).
Ngài qua Trung ấn và hành hóa khắp nơi. Khi
đến Bắc-kinh-già (Ganga), ngài nghỉ luôn ở
chùa Tín Già và tịch ở đó, thọ 50 tuổi.
6. Đại Thặng Đăng Thiền sư: Ngài cũng ở Ái
Châu, tên chữ Phạn là Ma-ha-gia-na Bát-địa-
dĩ-ba (Mahâyâna - Pradipa). Lúc nhỏ ngài đi
theo cha mẹ qua xứ Đỗ-hòa la-bát-để
(Dvâravati). Sau được đi theo sứ giả là Diện
Tự về kinh đô Trung Quốc, thọ giới với ngài
Đường Huyền Trang. Ngài thông hiểu nhiều
kinh điển, quyết chí đến Bồ-đề đạo tràng tham

lễ, nên muốn vượt bể qua Thiên Trúc. Ngài
qua Tích Lan, qua Đông ấn, Nam ấn rồi nghỉ
ở xứ Đam-ma- lập-để (Tamralipti) mười hai
năm; nhơn thế mà ngài được thông hiểu tiếng
Phạn. Ngài có thích nghĩa bộ Duyên sanh
luận (Nidânacastra) và nhiều kinh khác. Rồi
ngài cùng đi với ngài Nghĩa Tịnh đến Trung
Ấn thăm chùa Na Lan Đà (Nalandâ) rồi đến
viếng Kim Cang tọa và trở về Tỳ-xá-lỵ
(Vaicâly), sau lại qua nước Cu-chi với ngài Vô
Hành. Sau ngài tịch ở chùa Bát Niết-bàn
(Parinirvâna), thọ 60 tuổi.
Xem như vậy ta thấy Phật giáo ở Việt Nam về
đời Bắc thuộc này có thể gọi là thịnh. Trong
xứ đã nhiều Pháp sư Trung Hoa và Ấn Độ
qua lại giáo hóa, nên ta mới có nhiều ngài ngộ
đạo và chịu khổ đến tìm tận nơi Phật địa để
tầm đạo như vậy. Nước ta về thời ấy làm
trung gian cho Trung Hoa và Ấn Độ lại có cái
lợi này : Hồi ấy dân Chàm còn mạnh lại ở gần
ta, họ lại dùng chữ Phạn làm văn tự và thông
hiểu cả tiếng Da-va (Java), nên ta cũng có
nhiều người giao thiệp với họ, cũng hiểu hai
thứ chữ đó. Bởi thế, những người Trung Hoa
qua Ấn Độ và người Ấn Độ qua Trung Hoa,

khi tới Giao châu, thường tìm người nước ta
làm thông ngôn hoặc cộng tác dịch kinh chữ
Phạn. Như vậy ta không nên ngạc nhiên khi
thấy nhiều kinh điển về bản cựu dịch hoặc tân
dịch đều dịch lần đầu tại An-nam.
Tiếc thay hồi ấy ta chỉ có những nhà tầm đạo,
ngộ đạo dịch kinh mà lại không có mấy ai có
óc phát triển hoặc bổ luận trước tác để góp
thêm sách vào kho kinh điển nhà Phật ở xứ
mình.
Tuy nhiên, Phật giáo ở nước ta càng ngày
càng được chính phủ đô hộ biệt đãi và chú ý.
Dân tộc Trung Hoa từ ấy đã bớt cho người
mình là một thứ mọi rợ man di nữa; đó cũng
là nhờ ở mấy vị Cao Tăng. Xem trong sách
Kiến văn lục của Quế Đường tiên sanh (Lê
Quí Đôn) có trích được mấy bài thơ của mấy
đại thi hào đời Đường, xướng họa với mấy vị
Cao Tăng nước ta khi các ngài qua Trung
Quốc thì đủ biết. Mấy bài này ở sách Loại
hàm Anh ngữ của Trung Quốc cũng thấy
chép.
1. Nhật Nam Tăng : chỉ biết ngài người quận
Nhật Nam chớ không rõ tôn hiệu là chi. Khi

ngài trú trì ở một ngôi chùa trong hang núi ở
Trung Hoa, thi hào Trương Tịch đề tặng một
bài thơ :
Sơn Trung tặng Nhật Nam Tăng
Độc hướng song phong lão,
Tùng môn bế lưỡng nhai.
Phiên kinh thượng tiêu diệp,
Quái nạp lạc đằng hoa
Thứu thạch tân khai tỉnh,
Xuyên lâm tự chủng ma.
Thời phùng Nam hải khách,
Man ngữ vấn thùy gia ?
Dịch:
Núi thẳm một mình ẩn,
Cửa tùng đôi cánh gài.
Lá chuối biên kinh cũ,
Bông mây rụng áo dài,
Lật đá khơi ngòi giếng,

Xoi rừng tỉa giống gai.
Khi gặp khách Nam Hải
Tiếng Mường biệt hỏi ai ?
2. Vô Ngại Thượng nhơn : Ngài tu ở chùa
Sơn Tĩnh hạt Cửu Châu (Thanh hóa). Bấy giờ
là thời vua Võ Hậu nhà Đường (685) có thi
hào Trầm Thuyên Kỳ qua An-nam chơi, có
đến yết kiến Thượng nhân, tự xưng làm đệ
tử, sau có làm bài thơ lưu giản để tỏ lòng
khen ngợi kính phục ngài :
Yết Cửu Châu Sơn Tỉnh Tự Vô Ngại Thượng
Nhân
Đại sĩ sanh Thiên Trúc,
Phân thân hóa Nhật Nam
Nhơn trung xuất phiền não,
Sơn hạ tức Già-lam.
Tiểu giản hương vi sát,
Nguy phong thạch tác am.
Hầu thuyền thanh cốc nhũ,
Khuy giảng bạch viên tham.

Đằng ái vân gian bích
Hoa thê thạch hạ đàm.
Tuyền hành u cung hảo,
Lâm quài dục y kham.
Đệ tử ai vô thức,
Y vương tích vị đàm.
Siêu nhiên hỗ khê tịch,
Chích thọ hạ hư lam.
Dịch :
Phật xưa sinh ở Tây Thiên,
Mà nay xuất hiện ở miền Nhật Nam
Thoát vòng phiền não cõi phàm,
Thảnh thơi dưới núi Già-lam một toà.
Ngọn khe chóp núi lân la,
Hương là Cố sát, đá là thần am.
Chim xanh chực, vượn trắng dòm,
Sớm mai giảng kệ, chiều hôm tham thiền.

Mấy từng mây quấn đá chen,
Dây leo chân vách, hoa lên mặt đầm.
Thiên nhiên sẵn thú tuyền lâm,
Rừng phơi áo giặt suối dầm nước hương.
Phận hèn học kém đáng thương,
Tiếc vì chưa hiểu Y vương thế nào.
Hỗ khê một bữa may sao,
Dầu non đỗ xuống cây cao một cành.
3. Phụng Đình Pháp sư : Ngài sang Trung
Quốc giảng kinh ở trong cung vua Đường, khi
về có đại thi hào Dương Cự Nguyên tặng một
bài thơ tiễn biệt :
Tống Phụng Đình Pháp sư qui An-nam
Cố hương Nam Việt ngoại,
Vạn lý bạch vân phong.
Kinh luận từ thiên khứ,
Hương hoa nhập hải phùng.
Lộ đào thanh phạm triệt,

Thần các hóa thành trùng.
Tâm đáo Trường An mạch,
Giao Châu hậu dạ chung.
Dịch :
Quê nhà trông cõi Việt,
Mây bạc tít mù xa.
Cửa trời vắng kinh kệ,
Mặt bể nổi hương hoa.
Sóng gợn cò im bóng,
Thành xây hết mấy tòa.
Trường An lòng quấn quít,
Giao Châu chuông đêm tà...
4. Duy Giám Pháp sư : Ngài cũng sang Trung
Quốc giảng kinh trong cung vua Đường, ngài
ở lâu năm, già mới về cố hương. Thi hào Cổ
Đảo có bài thơ tiễn biệt :
Tống An-nam Duy Giám Pháp sư :
Giảng kinh xuân điện lý,

Hoa nhiễu ngự sàng phi.
Nam hải kỷ hồi quá,
Cựu sơn lâm lão qui.
Xúc phong hương tổn ấn,
Lộ vũ khánh sanh y.
Không thủy ký như bỉ,
Vãng lai tiêu tức hy.
Dịch :
Điện xuân giảng kinh luận,
Giường ngự vướng mùi hoa.
Bể nam quen lối cũ,
Non Việt viếng tuần già.
Án mòn khi gió táp,
Áo lấm lúc mưa sa.
Kìa kìa trời lẫn nước,
Tin tức biết bao xa.
Xem đó, ta lại biết thêm đại khái Phật giáo ở
nước ta về thời thuộc Đường Tăng già An-

nam mà được sang giảng kinh trong cung vua
cũng là một sự hiếm có, mà bấy giờ bên
Trung Quốc đời Đường Phật giáo đương hồi
thạnh, hẳn không thiếu gì Cao Tăng, mà
Tăng-già ta dự vào việc giảng kinh, kể cũng là
một điều chứng nhận vẻ vang cho lịch sử
Phật giáo Việt Nam vậy.
Ấy là trong thời kỳ thuộc nhà Đường, nước ta
bị sống dưới cái chính thể cay nghiệt quá, nên
trong nước thường có những cuộc khởi nghĩa
hoặc như nước ngoài quấy nhiễu, như năm
Khai Nguyên thứ 10 (722) có Mai Hắc Đế khởi
nghĩa ở Hoan Châu (Nghệ An), năm Đinh Vị
niên hiệu Đại lịch thứ 2 đời Đường Đại Tôn
(767), quân Côn Lôn và quân Đồ Bà ngoài
đảo vào cướp phá; năm Tân Vị (791) có Bố
Cái Đại vương khởi nghĩa ở quận Đường Lâm
(Sơn Tây) rồi lại giặc Nam Chiếu quấy nhiễu
hàng mười năm trời, dân tình rất là rối loạn
khổ sở.
Trong khoảng mấy trăm năm trời, dân ta sống
điêu đứng dưới chánh phủ đô hộ, chế độ hà
khắc mà Phật giáo sử có những giai đoạn ấy,

thật cũng vẻ vang! Vả đồng thời Nho giáo và
Lão giáo cũng được mở mang nhiều.
Lại trong đời thuộc Đường ấy, ngài Vô Ngôn
Thông đã qua truyền đạo ở ta mà lập thành
phái Thiền tôn thứ hai.
Phái Vô Ngôn Thông
Đời vua Đức Tôn nhà Đường (780 - 836)
quan Tể tướng là Quyền Đức Dư có để bài
tựa trong cuốn Truyền pháp lục, có viết một
đoạn : "Sau khi tổ Tào khê[5] tịch rồi, Thiền
tôn thạnh hành, ở đâu cũng có tôn phái truyền
thống. ở Giao Châu thì có Vô Ngôn Thông
đạo sĩ đem tôn chỉ của Bách Trượng Thiền sư
mà khai ngộ cho dân chúng.
Nói đến Vô Ngôn Thông tức là nói đến Sơ tổ
của phái Thiền tôn thứ hai ở ta. Ngài họ Trịnh,
quê ở Quảng Châu, lúc nhỏ đã mộ đạo không
thiết gì đến gia sản, rồi xuất gia tu học ở chùa
Song Lâm đất Vũ Châu (Chiết Giang bây giờ).
Tính ngài điềm đạm ít nói, nhưng sự lý gì
cũng thông hiểu, nên người ta mới đặt danh
hiệu cho ngài là Vô Ngôn Thông.

Một hôm ngài đang lễ Phật thì gặp một vị
Thiền sư đến điểm hóa cho ngài, rồi đưa ngài
đi tìm Mã Tổ mà tham học. Nhưng mới tới
Giang Tây đã nghe tin Mã Tổ[6] tịch rồi, hai
ngài liền đưa nhau đến bái yết Bách Trượng
Thiền sư (đệ tử của Mã Tổ) xin học.
Bấy giờ có một vị Tăng trong lớp học, hỏi
Bách Trượng Thiền sư rằng :
Thế nào là pháp môn đốn ngộ của phái Đại
thừa?
Bách Trượng Thiền sư dạy rằng :
Tâm địa nhược thông, huệ nhật tự chiếu
(Nếu tâm địa được thông thì mặt trời trí huệ tự
nhiên chiếu sáng).
Nghe được câu ấy, ngài Vô Ngôn Thông tự
nhiên ngộ đạo. Rồi ngài về Quảng Châu Trú
trì ở chùa An Hòa. Năm Canh Tý niên hiệu
Nguyên Hòa thứ 15 đời nhà Đường (829),
ngài qua An-nam trú ở chùa Kiến Sơ làng Phù
Đổng (Bắc Ninh), trọn ngày ngồi xây mặt vào
vách mà thiền định. Như thế đã mấy năm mà
không ai biết; duy có một vị sư ở chùa đó là

Cảm Thành Thiền sư, biết ngài là bậc Cao
Tăng đắc đạo trong phái Thiền tôn thì đem
lòng kính trọng và thờ làm thầy.
Một hôm không bệnh tật gì, ngài đòi tắm rửa
rồi tịch. Bấy giờ là niên hiệu Bảo Lịch đời nhà
Đường
Truớc khi tịch ngài gọi Cảm Thành Thiền sư
đến bảo rằng : "Ngày xưa Tổ sư là ngài Nam
Nhạc, khi sắp tịch có dặn lại mấy lời rằng :
“Nhất thiết chư pháp, giai tùng tâm sanh.
Tâm vô sở sanh, pháp vô sở trú.
Nhược đạt tâm địa, sở trú vô ngại.
Phi ngộ thượng căn, thận vật khinh hứa”.
(Nghĩa là : Hết thảy các pháp, đều tự tâm
sanh; tâm nếu không sanh pháp không chỗ
trú; nếu hiểu được tâm địa ấy, thì làm việc gì
cũng không trở ngại. Cái tâm pháp ấy, nếu
không gặp được bậc thượng căn, thì chớ nên
truyền bậy). Nay ta cũng dặn lại người câu
ấy.”

Nói xong, ngài chấp tay lại mà tịch. Cảm
Thành Thiền sư rước ngài lên hỏa đàn, rồi
thâu hài cốt ngài mà xây Tháp thờ ở núi Tiên
Du.
Thế là từ đời Sơ Tổ Tì Ni Đa Lưu Chi sang
truyền thống Thiền Tôn ở Giao Châu (580)
đến thời này (820) cách hơn 200 năm, ta lại
có một Sơ Tổ truyền phái Thiền Tôn thứ hai
nữa.
Giòng Vô Ngôn Thông xuống được 15 đời,
biết được danh hiệu và sự tích cọng là 40
người. Đến đời cư sĩ Ứng Thuận là cuối cùng
(1221) .
Cảm Thành Thiền sư : Đệ tử của ngài Vô
Ngôn Thông; được ngài truyền tâm ấn và cho
pháp hiệu là Cảm Thành. Thiền sư quê ở
huyện Tiên Du (Bắc Ninh), không rõ họ là gì,
chỉ biết lúc xuất gia lấy đạo hiệu là Lập Đức.
Nguyên trước ngài có Trú trì ở một ngôi chùa
trên núi Tiên Du, sau có người hào phú họ
Nguyễn ở làng Phù Đổng mến phục đạo đức
ngài, tình nguyện đem gia trạch cúng làm ngôi
chùa, rước ngài về ở, tức là chùa Kiến Sơ ở
làng Phù Đổng bây giờ .

Ngài ở đó chưa được bao lâu thì Vô Ngôn
Thông Thiền sư vân du qua đó, thấy ngài có
tư cách đủ truyền đạo thống thì ở lại. Ngài
biết Thiền sư là bậc đắc đạo, nên rất thành
kính thờ làm thầy, mai hầu tối chực, không hề
biếng trễ, nên Thiền sư Vô Ngôn Thông đặt
đạo hiệu lại cho ngài là Cảm Thành. Một hôm
Thiền sư gọi ngài đến bảo rằng :
“Xưa đức Thế Tôn vì một nhơn duyên lớn mà
xuất hiện ở đời, khi pháp duyên đã viên mãn,
sắp vào cõi Niết-bàn, ngài đem chính pháp
nhãn tạng và y bát truyền lại cho đức Ma-ha
Ca-diếp là đệ tử của ngài, thành ra đức Ca-
diếp là Tổ thứ nhất của chánh thống Thiền
Tôn. Từ Tổ Ca-diếp truyền đến ngài Đạt-ma là
đời thứ 28 ở Tây Thiên; ngài Đạt-ma vượt bỏ
qua Đông độ, trải qua nguy hiểm mới truyền
tâm pháp cho ngài Tăng Xáng[7] lần lần
truyền xuống đến Lục tổ Huệ Năng. Từ Sơ tổ
Đạt-ma đến Lục tổ Huệ Năng, trao truyền
chánh pháp đều lấy y bát làm minh chứng. Vì
lúc đầu phải có thế người ta mới biết mà tin.
Về sau Phật pháp truyền bá đã rộng, mà y bát
là một hiện tượng dễ sanh ra tranh đoan, nên

ngài Lục Tổ không truyền y bát nữa mà chỉ
truyền tâm pháp mà thôi.
Lãnh được tâm truyền của Lục Tổ là Nam
Nhạc Thiền sư; Nam Nhạc Thiền sư truyền
cho Mã Tổ Thiền sư; Mã Tổ Thiền sư truyền
cho Bách Trượng Thiền sư. Bấy giờ ở Bắc
phương Phật pháp thạnh hành đã lâu, nhiều
người đã hiểu giáo pháp Đại thừa, nên ta mới
qua Nam phương để tìm người mà truyền
chánh pháp. May gặp ngươi ở đây cũng là bởi
nhơn duyên định sẵn.”
Vậy ngươi hãy nghe lấy bài kệ này :
Chư phương hao hao,
Vọng tự huyên truyền;
Vị ngô thủy tổ,
Thân tự Tây Thiên
Truyền Pháp Nhãn tạng,
Mục vị chi thuyền.
Nhất hoa Ngũ diệp,
Chủng tử miên miên.

Tiềm phù mật ngữ,
Thiên vạn hữu duyên.
Hàm vị tâm tôn,
Thanh tịnh bản nhiên.
Tây Thiên thử độ,
Thử độ Tây Thiên.
Cổ kim nhật nguyệt,
Cổ kim sơn xuyên.
Xúc đồ thành trệ,
Phật tổ thành oan.
Sái chi hào ly,
Thất chí bách thiên.
Nhừ thiện quan sát,
Mạc khiêm nhi tôn.
Trục nhiêu vấn ngã,
Ngã bổn vô ngôn.
Dịch :

Các nơi đồn thổi,
Quấy phá huyên truyền;
Rằng Phật Tổ ta,
Gốc ở Tây Thiên
Truyền Pháp Nhãn tạng,
Gọi là đạo Thiền.
Một hoa Năm lá;
Hạt giống liên miên.
Một lời mầu nhiệm,
Duyên phước muôn nghìn,
Ấy là lâm tôn,
Yên lặng thản nhiên.
Tây Phương là đây,
Đây là Tây Phương.
Mặt trời mặt trăng,
Núi sông xưa nay,
Chậm đường là trệ,

Gặp Tổ thành oan.
Sai đi một mảy,
Lỗi đến trăm ngàn.
Người khéo xem xét,
Chớ để phàn nàn.
Ta không nói nữa,
Đừng còn hỏi han.
Cảm Thành Thiền sư nghe lời thầy dạy trong
bài kệ thì hiểu thấu, cho là mầu nhiệm mà ngộ
đạo ngay.
Sau có một vị Tăng hỏi ngài rằng:
- Thế nào là Phật ?
- Chỗ nào cũng là Phật cả.
- Thế nào là tâm của Phật ?
- Không hề che đậy chỗ nào.
Ấy - cái lối truyền thọ tâm pháp của phái
Thiền tôn chỉ giản ước có thế mà bao hàm ý
nghĩa vô cùng.

Đến năm Canh Thìn, niên hiệu Hàm Thông
nguyên niên (860), Cảm Thành Thiền sư
không bệnh mà tịch, truyền tâm pháp cho
Thiện Hội Thiền sư.
Trong thời kỳ Cảm Thành Thiền sư truyền
giáo, thì Phật giáo bên Trung Hoa bị “đệ tam
võ ách”[8]
Ta ở xa tuy không bị ách vận ấy nhưng nước
ta vốn thuộc nước Trung Hoa, nên Phật giáo
thời ấy cũng bị ảnh hưởng mà đình trệ lại,
không dám truyền bá mạnh.
Tuy nhiên, bề trong sự truyền bá vẫn ngấm
ngầm. Vả trong thời ấy hẳn phải có nhiều Cao
Tăng Ấn Độ hoặc Trung Hoa trốn sang cõi đất
tuy nhỏ mà thái bình này để nối tiếp việc
truyền đạo.
Thiện Hội Thiền sư : Ngài quê ở huyện Siêu
Loại (Bắc Ninh bây giờ). Lúc nhỏ ngài học ở
chùa Định Thiền trong làng, lớn lên mới xuất
gia, thọ giới, tự hiệu là Tổ Phong, rồi đi vân du
khắp mọi nơi để tìm thầy tham học. Khi đến
chùa Kiến sơ được gặp Cảm Thành Thiền sư
bèn xin ở lại học.

Ngài thờ Thiền sư hơn 10 năm mà không
chán. Một hôm vào phòng hỏi thầy rằng :
- Trong kinh Phật có nói : Đức Thích-ca Như
Lai từng tu hành trải vô số kiếp mới thành
Phật, thế mà nay thầy dạy rằng : “Tâm tức là
Phật, Phật tức là tâm” là nghĩa làm sao ? Thật
đệ tử không hiểu, xin thầy dạy rõ cho.
Cảm Thành Thiền sư nói :
- Người bảo trong kinh Phật nói thế là ai nói
đó ?
- Vậy lời ấy không phải là Phật thuyết ư ?
- Lời ấy đâu phải là Phật thuyết. Kinh Văn Thù
Phật có dạy : “Ta trú ở thế gian dạy chúng
sinh 49 năm, chưa từng đặt ra một câu bằng
văn tự để nói với ai bao giờ.” Vì theo chánh
đạo, nếu lấy văn tự làm bằng chứng để cầu
đạo, ấy là mê; lấy sự khổ hạnh để cầu Phật,
ấy là mê; lìa tâm ra mà cầu Phật, ấy là ngoại
đạo, mà cố chấp cái tâm ấy là Phật cũng lại là
ma vậy.
- Nếu bảo tâm ấy tức là Phật, thì trong tâm ấy
cái gì là Phật, cái gì là không phải Phật ?

- Ngày xưa có người hỏi Mã Tổ rằng : “Nếu
bảo tâm ấy là Phật, thì trong tâm ấy cái gì là
Phật ?” Mã Tổ trả lời rằng: “Thế ông ngờ tâm
ấy cái gì không phải là Phật, ông chỉ vào đấy
cho tôi xem”. Người ấy không nói gì. Mã Tổ lại
tiếp : “Đạt được thì khắp mọi nơi chỗ nào
cũng là Phật, mà không đạt được thì cứ sai
lầm đi mãi mãi”. Thế là chỉ vì một lời nói nó
che đi mà thành ra sai lầm đó thôi. Người đã
hiểu chưa ?
- Nếu vậy, đệ tử hiểu rồi.
Người hiểu thế nào ?
- Đệ tử hiểu rằng khắp hết mọi nơi chỗ nào
cũng là tâm Phật cả.
Nói thế rồi ngài sụp xuống lạy. Cảm Thành
Thiền sư nói :
- Thế là người hiểu tới nơi rồi đó.
Cảm Thành Thiền sư mới đặt tên cho ngài là
Thiện Hội, nghĩa là khéo hiểu. Ngài ngộ đạo
rồi lại về Trú trì ở chùa Định Thuyền. Sau ngài
tịch ở chùa ấy vào năm Canh Thân, niên hiệu
Quang Hóa nhà Đường (900), và truyền tâm

pháp cho đệ tử là Vân Phong người huyện Từ
Liêm, tức là đời thứ ba giòng Vô Ngôn Thông
vậy.
*
Lúc này nội tình nước Trung Hoa thật là rối
loạn. Nhà Đường từ vua Ý Tôn, Hy Tôn đến
Chiêu Tôn, chính trị suy đồi, nên các triều
quan hoành hành quá đỗi. Rồi Chu Toàn
Trung giết vua mà tự lập. Trong khoảng hơn
50 năm triều đại thay đổi luôn luôn. Các thà
nổi lên thay nhau làm vua là Hậu Lương, Hậu
Đường, Hậu Tần, Hậu Hán, Hậu Chu gọi là
đời Ngũ Đại hay Ngũ Quý.
Nước ta vì vậy chính trị cũng có chiều thay
đổi. Năm 906 có Khúc Thừa Dụ sang làm Tiết
Độ sứ ở Giao Châu mà ở Quảng Châu
(Quảng Đông, Quảng Tây bây giờ) thì Lưu Ẩn
được nhà Hậu Lương phong cử cho làm Nam
Bình Vương ra trấn ở đó kiêm chức Tiết Độ
sứ, có ý để lấy lại Giao Châu cho nhà Lương.
Năm sau Thừa Dụ chết, giao quyền cho con
là Khúc Hạo. Khúc Hạo lên làm Tiết Độ sứ
Giao Châu, có con là Khúc Thừa Mỹ sang sứ

Quảng Châu, tiếng là kết hiếu, nhưng cốt để
do thám.
Lưu Ấn ở Quảng Châu, đóng phủ trị ở Phiên
Nhung, được bốn năm thì mất, em là Lưu
Cung lên thay. Nhân có việc bất bình với Hậu
Lương, Lưu Cung tự xưng đế lấy Quốc hiệu
Đại Việt, sau đổi là Nam Hán.
Năm 917 Khúc Thừa Mỹ lên thay cha, không
chịu thần phục nhà Nam Hán. Lưu Ấn liền sai
tướng sang đánh, bắt được Thừa Mỹ, rồi sai
Lý Tiến sang làm Thứ Sử cùng Lý Khắc
Chính cùng giữ Giao Châu. Năm Tân Mão
(931) tướng cũ của Khúc Hạo là Dương Diên
Nghệ nổi lên, mộ quân đánh đuổi bọn Lý Tiến,
rồi tự xưng làm Tiết Độ sứ. Được sáu năm,
Dương Diên Nghệ lại bị gia tướng là Kiều
Công Tiễn giết đi mà cướp quyền.
Khi ấy có tướng của Dương Diên Nghệ là Ngô
Quyền, người Phong Châu (Sơn Tây), nổi lên
đánh Kiều Công Tiễn. Kiều thua về cầu cứu
quân Nam Hán. Quân Nam Hán sang cũng bị
thua và từ đó, quân Trung Hoa không dám
sang Giao Châu quấy nhiễu nữa.

Ngô Quyền xưng vương, giải được cái ách
vận hơn nghìn năm nước ta bị nô lệ và mở
đường tự lập cho những nhà Đinh, Lê, Lý,
Trần, Hậu Lê về sau này.
Về Phật giáo ở nước ta lúc ấy cố nhiên là phải
đình trệ, tuy sự truyền thống của hai giòng Tỳ
Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông vẫn lưu
hành.
Trong thời Tiền Ngô Vương (939 - 944) ở ta,
bên Trung Hoa vào niên hiệu Hiển Đức nhà
Hậu Chu (955), Phật giáo lại bị đại ách, đó là
“Nhất tôn chi ách”[9] vậy.
Phật giáo ở Trung Hoa tưởng đến tuyệt đích,
nhưng không có ảnh hưởng gì đến Phật giáo
ở nước ta.
Khi Trung Hoa bước sang nhà Tống thì nước
ta cũng dần dần bước sang nhà Đinh.

[1] Đúng lúc Phật giáo ở Trung Hoa bị Võ ách lần thứ hai. Võ Đế nhà Bắc Chu Trung Hoa phá Phật giáo (xem lại Phật giáo ở Trung

Quốc)
[2] Xem bảng A
[3] Xem bảng B
[4] La Bouddhisme en Annam, trang 31.
[5] xem bản đồ A.
[6] Xem băn đồ A.
[7] Xem bảng A
[8] Xem lại đoạn Phật giáo ở Trung Quốc
[9] Xem lại đoạn Phật giáo Trung Quốc ở trên

II.3 Chương ba: Phật giáo đời nhà Đinh và đời
Tiền Lê
Ngô Vương làm vua được 6 năm thì mất vào
năm Giáp Thìn (944), có ủy thác con là Ngô
Xương Ngập cho Dương Tam Kha, em của
Dương Hậu, Tam Kha cướp quyền cháu, tự
xưng làm Bình Vương. Sau em Xương Ngập
là Xương Văn cướp ngôi lại và cùng làm vua,
tức Hậu Ngô Vương. Được 4 năm Xương
Ngập mất, Xương Văn làm vua được 15 năm
cũng bị chết trận vì vua thường phải thân
chinh đi dẹp loạn. Bấy giờ là năm Ất Sửu
(965). Trong thời Hậu Ngô Vương, nước ta

có cái loạn Thập nhị xứ quân, dân tình rất là
khổ sở.
Sau có Vạn Thắng Vương Đinh Bộ Lĩnh nổi
lên phục được tất cả các sứ quân và lên ngôi
Hoàng Đế, tức là Tiên Hoàng Đế nhà Đinh,
lấy niên hiệu là Thái Bình nguyên niên (970).
Vua sai sứ sang thông hiếu với Tống triều bên
Trung Hoa và sửa sang việc nước, trừ diệt
hết những sự tham nhũng, định lại việc triều
chính.
Nước ta từ lâu đã có Nho giáo, Lão giáo ở
Trung Hoa truyền sang, nhưng thật ra hai giáo
ấy chưa được phổ cập hết dân chúng bằng
Phật giáo, nên thời ấy có thể gọi là thời đại
Phật giáo độc tôn. Văn hóa trong lược hình
như hầu hết ở trong các Tăng sĩ cả. Nên
khi Tiên Hoàng Đế định giai cấp văn võ, thì
ngài triệu tất cả Tăng sĩ lỗi lạc vào hàng Thái
miếu và dính phẩm trật cho các Tăng-già.
Ngài tặng chức Khuông Việt Thái sư cho
Pháp sư Ngô Chân Lưu, Pháp sư Trương Ma
Ni làm Tăng lục đạo sĩ và Pháp sư Đặng
Huyền Quang làm Sùng Chân uy nghi.

Phật giáo ở nước ta được triều đình công
nhận từ đó và Tăng sĩ có định giai phẩm khi
ấy cũng là lần đầu tiên. Phật giáo sử lại thêm
được giai đoạn vẽ vang. Và cứ xem một vị
Tăng Thống được phong đến chức Thái sư
thì đủ đoán được tình hình Phật giáo về đời
nhà Đinh lại bắt đầu thạnh hơn trước vậy.
Nhà Đinh mất, nhà Tiền Lê (Lê Đại Hành) lên
thay để chống với quân nhà Tống (980). Triều
này các Tăng sĩ cũng được biệt đãi. Đại Hành
thường triệu các vị Tăng Thống vào triều để
hỏi việc nước và Phật giáo.
Niên hiệu ứng Thiên thứ 14 (l008), sau khi
nước ta đã hòa với Tống rồi, vua Đại Hành
sắc ông Minh Xưởng và ông Hoàng Thành
Nhã sang sứ nước Trung Hoa, cống hiến đồ
thô sản và xin vua Tống ban cho bộ “Cửu
kinh” và “Đại Tạng kinh”. Vua Tống trao cho
những bộ ấy và cho sứ giả đưa về. Đó là lần
đầu tiên nước ta cho người sang cầu kinh
bên Trung Hoa vậy.
Khuông Việt Thái Sư : Ngài họ Ngô, pháp
hiệu là Chân Lưu, quê ở làng Cát Lỵ (?), Trú
trì ở chùa Phật Đà. Thuở nhỏ ngài theo Nho

học; lớn lên thọ giới với Vân Phong Thiền sư
ở chùa Khai Quốc. Từ đó ngài đọc khắp kinh
điển nhà Phật, hiểu được mọi lẽ cốt yếu của
Thiền Tôn, tiếng tăm lừng lẫy trong nước.
Năm ngài 40 tuổi, vua Đinh Tiên Hoàng mời
vào hỏi đạo, ngài ứng đối tinh tường. Vua rất
lấy làm mến phục, bèn phong làm chức Tăng
Thống. Năm sau, niên hiệu Thái Bình thứ 2
(971), vua lại phong là Khuông Việt Thái sư
(Khuông Việt nghĩa là giúp đỡ sửa sang nước
Việt).
Đến đời vua Lê Đại Hành, ngài lại càng được
kính trọng lắm. Bao nhiêu việc quân việc
nước vua thường triệu ngài đến hỏi.
Năm Thiên Phúc thứ 7 nhà Tiền Lê (986), nhà
Tống sai sứ Trung Hoa là Lý Giác sang nước
ta, vua Đại Hành liền sắc Khuông Việt Thái sư
ra đón tiếp và ứng đối. Khi Lý Giác về Trung
Hoa có để lại một bài thơ rằng :
Hạnh ngộ minh thời tán thạnh du,
Nhất thâu lưỡng độ sứ Giao Châu
Đông đô tái biệt tâm vưu luyến,

Nam Việt thiên trùng vọng vị hưu,
Mã đạp yên vân xuyên lãng thạch,
Xa từ thanh chướng phiếm trường lưu
Thiên ngoại hữu thiên ưng viễn chiếu,
Khê đàm ba tịnh kiến thiềm thu.
Dịch :
May gặp minh quân giúp việc làm,
Một mình hai lượt sứ miền Nam.
Mấy phen qua lại lòng thêm nhớ,
Muôn dặm non sông mắt chữa nhàm.
Ngựa đạp mây bay qua suối đá,
xe vòng núi chạy tới giòng lam,
Ngoài trời lại có trời soi rạng,
Vừng nguyệt trong in ngọn sóng đầm.
Vua Đại Hành đưa bài thơ ấy cho ngài, hỏi
xem có ý gì không ? Ngài tâu :
- Câu thứ bảy sứ Trung Hoa có ý tôn Bệ hạ
cũng như Vua của họ vậy.

Vua Đại Hành bèn nhờ ngài làm một bài tiễn
Lý Giác. Ngài vâng mệnh làm một bài từ theo
điệu « Tống vương lang qui » :
Tường quang phong hảo cẩm phàm trương,
Thần tiên phục đế hương.
Thiên lý vạn lý thiệp thương lảng, (đọc :
lương)
Cửu thiên qui lộ trường
Nhân tình thảm thiết đối ly trường.
Phan luyến sứ tinh lang.
Nguyện tương thâm ý vị nam cương,
Phân minh tấu ngã hoàng.
Dịch :
Gió hòa phấp phới chiếc buồm hoa,
Thần tiên trở lại nhà.
Đường muôn nghìn dặm trải phong ba,
Cửa trời nhắm đường xa.
Một chén quan hà dạ thiết tha,

Thương nhớ biệt bao là.
Nỗi niềm xin nhớ cõi Nam Hà,
Bày tỏ với vua ta.
Ngài ở triều được ít lâu thì lấy cớ già yếu xin
cáo về, dựng một ngôi chùa ở núi Du hý. Ở
đó ngài mở trường giảng học, học trò đến học
rất đông; có Đa Bảo Thiền sư là đệ tử thân tín
của ngài, sau được truyền tâm pháp.
Ngày 15 tháng 2, niên hiệu Thuận Thiên thứ
hai đời nhà Lý, ngài gọi Đa Bảo Thiền sư đến
đọc bài kệ rằng :
Mộc trung nguyên hữu hỏa,
Nguyên hỏa phục hoàn sanh.
Nhược vị mộc vô hỏa,
Toàn toại hà do manh ?
Dịch :
Trong cây vốn có lửa,
Tia lửa mới sáng lòa,
Nếu bảo cây không lửa,

Cọ xát sao lại ra ?
Đa Bảo Thiền sư hiểu thâm ý của Sư phụ, liền
sụp xuống lạy. Khuông Việt Thái sư chấp tay
lại mà tịch. Ngài thọ 81 tuổi[1] Ngài tức là đời
pháp truyền thống thứ tư của phái Vô Ngôn
Thông Thiền sư vậy:
Pháp Thuận Thiền sư : Ngài giòng họ Đỗ,
không rõ quê quán ở đâu, ngài xuất gia thuở
nhỏ, thọ giáo với Long Thọ Phù Trì Thiền sư.
Khi nhà Tiền Lê mới thành nghiệp, ngài
thường được mời vào triều để luận bàn việc
chính trị và ngoại giao. Vua Đại Hành thường
gọi là Đỗ Pháp Sư chứ không dám gọi chính
tên. Năm Thiên Phúc thứ 7 (986), nhà Tống
sai sứ là Lý Giác sang nước ta, vua sắc ngài
cải trang làm phu chèo đò cho sứ giả. Tình cờ
lúc ấy có hai con ngỗng đi ở mặt nước, Lý
Giác liền ngâm rằng :
Nga nga lưỡng nga nga,
Ngưỡng diện hướng thiên nha.
Dịch :
Song song ngỗng một đôi,

Ngửa mặt ngó ven trời.
Pháp sư đang cầm chèo liền đọc tiếp :
Bạch mao phô lục thủy,
Hồng trạo bải thanh ba.
Dịch :
Lông trắng phơi gióng biếc,
Sóng xanh chân hồng bơi.
Lý Giác thán phục lắm.
Vua Đại Hành thường hỏi ngài về ngôi nước
dài ngắn thế nào ? Ngài liền đọc bài kệ rằng:
Quốc tộ như đằng lạc,
Nam thiên lý thái bình,
Vô vi cư điện các,
Xứ xứ tức đao binh.
Dịch :
Ngôi nước như dây quấn,
Trời Nam mở thái bình,
Trên điện không sanh sự,

Đâu đó dứt đao binh.
Niên hiệu Hưng Thống nhà Tiền Lê năm thứ
hai (990), ngài không bịnh mà tịch, thọ 76 tuổi.
Ngài có làm quyển “Bồ-tát hiệu sám hối văn”,
còn truyền lại.
Ngài là đời pháp truyền thống thứ mười của
phái Tì Ni Đa Lưu Chi vậy.
Đọc hai ngài trên đây, ta đủ rõ về thời ấy,
trong nước chỉ có những vị Tăng Thống mới
là bậc bác học.
Ngày xưa mỗi khi tiếp sứ Trung Hoa, vua ta
thường phải chọn những người lỗi lạc uyên
bác ra tiếp, mà khi vị Thiền sư cũng được cử
vào việc ấy, đủ biết văn hóa trong nước hầu
hết do ở các Tăng sĩ cả. Những Pháp sư ấy
lại mở trường giáo hóa Tăng chúng, nên ta có
thể đoán thời ấy Phật giáo ở ta dân chúng
hiểu biết lắm vậy. Vả thời ấy có thể gọi là thời
đại luật giáo thịnh nhất. Vua tin theo, triều
đình ủng hộ, lại có sứ đi cầu kinh, tất nhân
dân ai ai cũng phải biết.

Nhưng đến cuối đời Tiền Lê, Phật giáo có lẽ
mất thế lực vì ông vua bạc nhược và khôi hài
: Lê Long Đĩnh (Ngọa Triều : 1005 – l009).
“Long Đĩnh là người bạo ngược, tính hay
chém giết, ác bằng Kiệt, Trụ ngày xưa. Khi đã
giết anh (Lê Trung Tôn con Lê Đại Hành) rồi
lên làm vua và thường cứ lấy sự giết người
làm trò chơi : Có khi những tù phạm phải tội
hình thì bắt lấy rơm tẩm dầu quấn vào người
rồi đưa đốt sống; có khi bắt tù trèo lên cây rồi
sai người chặt gốc cho cây đổ; có khi bỏ
người vào sọt rồi đem thả xuống sông; hoặc
bắt các nhà sư rồi lấy mía để lên đầu mà róc
vỏ, thỉnh thoảng giả vờ lấy tay bổ dao xuống
đầu, trông thấy máu chảy ra thì lấy làm vui
cười.
Còn khi ra buổi chầu, có ai tâu sớ điều gì thì
cho những người hề nói khôi hài hay là nhái
tiếng làm trò.”[2]
Với một ông vua đồi bại như thế, dù có những
ngài Tăng Thống dự vào triều chính cũng vị
tất đã dám đem những chuyện Phật giáo để
cho vua được dịp làm trò.

Cũng may, Ngọa Triều làm vua được có 4
năm thì mất, để Lý Công Uẩn là người của
Phật giáo lên làm vua, gây nghiệp nhà Lý và
gây cho Phật giáo một thời đại cực thạnh.

[1] Có sách nói ngài thọ 79 hoặc 52 tuổi. Sách
« Le Bouddhisme en An-nam » củaTrần Văn
Giáp tiên sanh cũng chép ngài thọ 52 tuổi.
nhưng cứ tính năm ngài tịch là năm Thuận
Thiên thứ hai nhà Lý (1011) trở lại năm Thái
Bình thứ hai đời nhà Đinh (971) là 40 năm.
Vậy sách nào cũng nói năm Thái bình nguyên
niên (970) ngài được phong chức Tăng Thông
và năm sau (971) ngài được phongchức
Khuông Việt Thái sư (Sách lại nói năm trước
ngài 40 tuổi. năm sau tất 41tuổi) vậy phải là
ngài thọ 81 tuổi mới đúng (40 + 41 = 81), nếu
bảo ngài thọ 51tuổi thì năm lên 10 tuổi ngài đã
được phong Thái sư ? Có lẽ nào ?
[2] Trích “Việt Nam sử lược” của Trần Trọng
Kim.

II.4 Chương tư: Phật giáo đời nhà Lý
1. Lý Thái Tổ (l010 - l088)
Ngài tên húy là Công Uẩn, con nuôi một vị sư
chùa Cổ Pháp là Lý Khánh Văn, sau thọ giáo
với ngài Vạn Hạnh. Lớn lên ngài theo ngài
Vạn Hạnh vào Hoa Lư làm quan với nhà Lê
đến chức Tả Thân Vệ Điện Tiền chỉ huy sứ.
Khi Lê Ngọa Triều mất thì ngài đã 35 tuổi. Bấy
giờ lòng người đã oán giận nhà Tiền - Lê lắm,
nên ở trong triều có bọn ông Đào Cam Nuộc,
cùng với Tăng Thống Vạn Hạnh mưu tôn ngài
lên làm vua. Ngài lên ngôi Hoàng Đế tức là
vua Thái Tổ , nhà Lý, đóng đô ở thành Thăng
Long (Hà Nội), lấy niên hiệu Thuận Thiên.
Thái Tổ vốn ở trong phái Phật học mà ra nên
khi ở ngôi vua, ngài hết sức sùng trọng Phật
giáo. Ngay khi mới lên ngôi đã sắc ban phẩm
phục cho các hàng Tăng sĩ.
Năm Thuận Thiên nguyên niên (l010), Thái Tổ
sắc làm nhiều chùa ở phủ Thiên Đức, lấy tiền
kho hai vạn quan để dựng 8 ngôi: trong thành
Thăng Long dựng chùa Hưng Thiên Ngự, gần

điện Thái Thanh dựng chùa Vạn Tuế, ngoài
thành lại dựng những chùa Thắng Nghiêm,
Thiên Vương, Cẩm Y, Long Hưng, Thánh
Thọ, Thiên Quang và Thiên Đức. Triều đình
lại sắc đi khắp các làng hễ chùa nào đổ nát thì
phải tu bổ lại.
Sang năm thứ 9 (l019) Thái Tổ sai sứ là
Phạm Hạo và Nguyễn Đạo Thanh sang Trung
Hoa thỉnh kinh. Khi được vua Tống ban cho,
ngài lại sắc một vị Thiền sư là Phi Trí đi sang
tận Quảng Tây đón về và để vào kho sách Đại
Hưng. Đó là lần thứ hai nước ta có sứ đi cầu
kinh.
Năm sau (l020), ngài sắc lập Đạo đường và
phái Tăng sĩ đi diễn giảng Phật đạo khắp
trong nước. Lại sắc đúc mấy quả chuông để
treo ở các chùa Hưng Thiên, Đại Giáo, Thắng
Nghiêm.
Năm Thuận Thiên thứ 15 (l024) tháng chín,
ngài lập chùa Chân Giáo ở trong thành và sắc
các Tăng sĩ, Pháp sư đến đó tụng kinh và
giảng đạo để ngài thường đến nghe.

Về đời Lý Thái Tổ, trong nước đã cường
thịnh, các nước ngoài như Chiêm Thành,
Chân Lạp đều chịu triều cống, bên Trung Hoa
nhà Tống cũng giao hiếu không sanh sự, dân
tình được an lạc, vua và triều đình lại hết tâm
ủng hộ, nên Phật giáo ở nước ta hồi ấy có thể
gọi là hồi thạnh nhất từ trước đến sau. Bấy
giờ Hán học tuy đã phổ thông khắp dân
chúng, nhưng Nho giáo hình như chỉ là phần
phụ ít ai để ý đến, vì chưa có khoa cử, nên
Phật giáo vẫn đứng địa vị độc tôn. Bởi thế,
văn hóa và học thuật trong nước vẫn là ở
trong phái Phật học cả.
Những vị Thiền sư có danh tiếng thời bấy giờ
như Vạn Hạnh Thiền sư, Đa Bảo Thiền sư,
Sùng Phạm Thiền sư đều ở hai phái Tì Ni và
Vô Ngôn mà ra cả
Vạn Hạnh Thiền sư : Người làng Cổ Pháp
(nay là làng Đình Bản, phủ Từ Sơn, Bắc Ninh)
họ Nguyễn, không rõ tên tục là gì. Nhà ngài
đời đời thờ Phật, từ thuở nhỏ ngài đã thông
minh khác chúng, học khắp tam giáo và khảo
cứu nhiều kinh luận nhà Phật. Năm 20 tuổi,
ngài xuất gia cùng với Định Huệ Thiền sư,

theo học với ngài Thiền ông Đạo-gia, tức là
đời pháp thứ hai của phái Tì Ni Đa Lưu Chi.
Sau Thiền ông tịch rồi, ngài chuyên tập pháp
“Tổng trì Tam-ma-địa”, mỗi khi nói câu gì lạ
thường, người đời đều cho ông là câu sấm.
Thời vua Lê Đại Hành còn tại thế, thường mời
ngài đến hỏi về việc quân.
Niên hiệu Thiên Phúc năm thứ nhất (980),
nước Trung Hoa sai Hậu Nhân Bửu đem
quân qua đánh nước ta, khi đã đóng núi
Cương Giáp Lãng (?), vua Đại Hành mời
Thiền sư đến hỏi quân ta thắng bại thế nào ?
Ngài tâu: Chỉ trong ba, bảy ngày thì giặc tất
lui. Sau quả nhiên như vậy. Ngài rất giỏi về
sấm ngữ và độn số, vua Đại Hành rất đem
lòng tôn kính thán phục.
Năm Thuận Thiên thứ 9 (l018), ngài không
đau ốm gì mà tịch. Vua Lý Thái Tổ và các đệ
tử rước ngài lên hỏa đàn rồi thâu hài cốt xây
tháp để thờ.
Ngài có bài kệ trước khi tịch rằng :
Thân như điện ảnh hữu hoàn vô,
Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô,

Nhậm vận thạnh suy vô bố úy,
Thạnh suy như lộ thảo đầu phô.
Dịch :
Thân như bóng chớp chiều tà,
Cỏ xuân tươi tốt, thu qua rụng rời.
Sá chi suy thạnh việc đời,
Thạnh suy như hạt sương rơi đầu cành.
Sau vua Lý Nhân Tôn (l072 - 1 127) cũng có
bài truy tán ngài rằng:
Vạn Hạnh dung tam tế,
Nhơn phù cổ sấm cơ (ky).
Hương quan danh Cổ Pháp
Trụ tích trấn vương kỳ .
Dịch :
Thiền sư học rộng bao la,
Giữ mình hợp phép sấm ra ngoài lời.
Quê hương Cổ Pháp danh ngời,
Tháp bia đứng vững muôn đời Đế Đô.

Đa Bảo Thiền sư : Không rõ ngài quê quán ở
đâu, Trú trì chùa Kiến Sơ ở làng Phù Đổng.
Ngài là đệ tử của Khuông Việt Thái sư (phái
Vô Ngôn Thông). Lý Thái Tổ nghe danh
thường mời ngài vào triều hỏi đạo và bàn luận
việc nước và việc ngoại giao Thái Tổ có sắc
trùng tu chùa Kiến Sơ cho ngài ở sau không
rõ ngài tịch ở đâu và bao giờ, vì ngài thường
thường vân du đi khắp xứ để thuyết pháp
truyền đạo.
Đệ tử được truyền tâm pháp của ngài là Định
Hương Trưởng lão.
2. Lý Thái Tôn (l028 - l054).
Thái tử Phật Mã nối ngôi Thái Tổ, tức là Lý
Thái Tôn, lấy niên hiệu Thiên Thành. Ngài
cũng là người sùng đạo Phật, thường thường
họp các bô lão, Tăng sĩ ở các chùa để bàn
luận về đạo Phật.
Năm Thiên Thành thứ tư (l031) tháng tám,
sau khi dẹp giặc Chiêm ở Hoan Châu (Nghệ
An bây giờ) về, Thái Tôn sắc lập 95 ngôi
chùa. Khi chùa là in xong, triều đình mở quốc

hội để khánh thành và miễn thuế cho nhân
dân một năm.
Năm 1034, Thái Tôn đổi niên hiệu là Thông
Thụy. Tháng 8 năm ấy nhà Tống ban Đại
Tạng kinh và sai sứ rước sang cho ta, Thái
Tôn sai triều quan đi đón rất long trọng.
Trong năm ấy có 2 vị Thiền sư là Nghiêm Bảo
Tánh và Phạm Minh Tâm ngộ đạo tự thiêu
mình, Thái Tôn cho rước tro ấy vào thờ ở
chùa Trường Thánh.
Đến năm Thông Thụy thứ ba (l036), Thái Tôn
sắc sơn thếp lại các tượng Phật ở các chùa.
Khi hoàn thành triều đình mở quốc hội khánh
thành và miễn thuế cho dân một năm.
Lại vào khoảng niên hiệu Thông Thụy (l034-
1038), vua thường đến hỏi đạo nơi ngài
Thuyền Lão Thiền sư và xưng làm đệ tử. Sau
vua được ngài truyền tâm pháp, tức là người
thứ bảy trong đời, truyền thống thứ bảy của
phái Vô Ngôn Thông vậy[1]
Triều đời Lý, ngài thật là một ông vua sùng
đạo bậc nhất. Ngoài những lúc lo việc chính
trị, ngài lại lo học pháp Thiền định của phái

Thiền Tôn. Ngài tu tại gia, thọ giáo với ngài
Thuyền Lão; ngài lại thường đàm đạo với các
Thiền sư nổi tiếng bấy giờ như Cứu Chỉ Thiền
sư, Bảo Tánh Thiền sư, Minh Tâm Thiền sư,
v.v... Các Thiền sư này cũng là những bậc
Đại đức của phái Vô Ngôn, mỗi ngài đều có
đệ tử rất đông.
Qua niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo năm đầu
(1049), Thái Tôn sắc dựng chùa Diên Hựu.
Nguyên năm trước ngài nằm mơ thấy đức
Phật Quan Âm dẫn ngài vào Liên Hoa điện.
Tỉnh dậy, ngài ban hỏi đình thần thì một vị
Tăng Thống xin lập chùa. Vua nghe lời, sắc
dựng một cục đá, ở trên xây điện Liên Hoa
(hình hoa sen nổi trên mặt nước) thờ Phật
Quan Âm và hội các Tăng sĩ lại tụng kinh cầu
trường thọ (chùa ấy hiện còn ở gần Hà Nội,
người ta thường gọi là “Chùa Một Cột”).
Những Thiền sư có danh hồi ấy như Huệ Sinh
Thiền sư, Định Hương Trưởng lão Thiền sư
(phái Tì Ni), Cứu Chỉ Thiền sư v.v . . .
Huệ Sinh Thiền sư : Họ Lâm, tên tục là Khu,
quê ở Đông Phù Liệt nguyên là con cháu Lâm
Phú ở Trà Sơn (huyện Thanh Trì, Hà Đông

bây giờ). Thuở nhỏ tướng mạo khôi ngô, nói
năng rất lưu loát, nổi tiếng văn hay chữ tốt.
Những khi học Nho còn thừa thì giờ ngài lại
nghiên cứu kinh Phật. Mỗi khi nói đến chỗ cốt
yếu của Phật pháp, ngài thường than thở và
rơi nước mắt. Gần 70 tuổi, ngài theo Định
Huệ Thiền sư, từ đó đạo học càng ngày càng
tiến. Khi được sư phụ truyền tâm pháp cho,
ngài mới đi hành hóa khắp chốn tòng lâm, rồi
lên ở núi Bồ-đề. Mỗi lần ngài ngồi nhập định
tu pháp ít nhất cũng phải năm bảy ngày.
Người đời bây giờ thường gọi ngài là ông
‘Phật xác thịt”.
Vua Lý Thái Tôn nghe tiếng ngài có sai sứ
đến mời. Ngài bảo sứ giả rằng: ông không
thấy con sanh trong lễ tế ư ? Khi chưa tế thì
người ta cho nó ăn cỏ thơm, mặc áo gấm,
đến khi giắt vào Thái miếu thì nó chỉ muốn
cầu chút sống sót, còn nói đến việc gì ? Nói
rồi ngài từ chối không chịu đi. Sau vì nhà vua
cố ép, bất đắc dĩ ngài phải tới cửa khuyết.
Sau khi đàm đạo về Phật pháp, vua rất lấy
làm kính phục, mới phong cho ngài làm chức

Nội Cung Phụng Tăng và sắc truyền ở chùa
Vạn Tuế gần thành
Thăng Long. Một hôm trong Đại hội có thiết
tiệc chay đãi các Tăng sĩ, vua ban :
“Đối với tâm nguyện của Phật, các học giả
thường cãi lộn nhau, Trẫm muốn các bậc
thượng đức ở đây, bày tỏ chỗ sở đắc, để
Trẫm xem học vấn của các ngài đến bậc nào”.
Ngài liền ứng khẩu đọc bài kệ rằng :
Pháp bổn như vô pháp,
Phi hữu duyệt phi không.
Nhược nhân tri thử pháp,
Chúng sinh dự Phật đồng.
Tịch tịch Lăng già nguyệt,
Không không độ hải châu.
Tri không không giác hữu,
Tam-muội nhậm thông châu.
Dịch :
Pháp vốn như không pháp,

Chẳng có cũng chẳng không.
Nếu hiểu được pháp ấy,
Chúng sinh, Phật vẫn đồng.
Trăng Lăng-già phẳng lặng,
Thuyền Bát-nhã chơn không.
Biết không rồi biết có,
Tam-muội mặc dung thông.
Vua rất lấy làm mến phục.
Thời ấy các Vương công trong triều và các sĩ
thứ nhiều người đến hỏi đạo lý và đều kính
ngài là bậc thầy. Sang đời Thánh Tôn, ngài lại
được phong làm Tả Nhai Tăng Đô Thống.
Đến năm Gia Khánh thứ 5 (l063) ngài mất.
Ngài có soạn ra mấy cuốn Pháp sư trai nghi,
Đạo tràng khánh tản văn, nhưng đều thất
truyền.
Định Hương Trưởng Lão : Họ Lữ quê ở Chu
Minh, đệ tử của ngài Đa Bảo Thiền sư (phái
Vô Ngôn), thọ giới với sư phụ đã hơn 24 năm.

Môn đệ của Đa Bảo Thiền sư có hơn vài trăm
người, ngài cùng Bảo Hòa Thiền sư đứng vào
bậc nhất.
Một hôm ngài hỏi Đa Bảo Thiền sư rằng :
- Thế nào là tìm thấy chân tâm của mình ?
- Thì người cứ tìm đi.
Ngài nghe thầy nói thế, trong lòng bâng
khuâng, một hồi lâu nói :
- Hết thảy mọi người cũng đều thế cả, phải gì
một đệ tử này.
- Thế người đã hiểu chưa ?
- Khi đệ tử hiểu rồi thì lại cũng như khi chưa
hiểu.
- Ngươi nên giữ gìn lấy cái tâm ấy.
Nghe thầy dạy thế, ngài liền chấp tay và xây
mình lại Đa Bảo liền quát to lên rằng :
- Đi đi !
Ngài vội sụp xuống lạy. Đa Bảo Thiền sư dạy
:

- Từ nay người tiếp người nên coi mình như
người mắt mờ tai điếc vậy.
Thời ấy ở Kinh đô có quan Thành Hoàng sứ
là Nguyễn Tuân, rất kính mến đạo đức của
ngài mời ngài về trú ở chùa Cảm ứng, học trò
đến học rất đông, ngài giáo hóa được nhiều
người đắc đạo. Niên hiệu Sùng Hưng Dại Bảo
thứ ba (l051) ngài tịch.
Thuyền Lão Thiền sư : Trú trì ở chùa Trùng
Minh huyện Tiên Du, đệ tử của Đa Bảo Thiền
sư. Khi học đã đắc đạo rồi mới về ở ngôi chùa
vùng Từ Sơn, danh tiếng lẫy lừng, học trò kể
hơn nghìn người. Chỗ ở của Thiền sư thành
ra một nơi tùng lâm đô hội.
Trong khoảng niên hiệu Thông Thụy (l034 -
l038), vua Lý Thái Tôn nhơn một hôm đến
thăm và hỏi rằng :
- Hòa thượng trú ở chùa này bao lâu ?
Thiền sư liền đọc hai câu thơ rằng :
Đản tri kim nhật nguyệt,
Thùy thức cựu xuân thu.

Dịch :
Sống ngày nay biết ngày nay,
Còn xuân thu trước ai hay làm gì.
- Ngày thường Hòa thượng làm việc gì ?
Ngài lại đọc :
Túy trúc huỳnh hoa phi ngoại cảnh,
Bạch vân minh nguyệt lộ toàn chân.
Dịch :
Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác
Trăng trong mây bạc hiện toàn chân.
Sau khi về cung, vua định cho sứ đến rước
ngài lo triều để cố vấn. Đoạn sứ giả đến nơi
thì ngài đã tịch rồi.
3. Lý Thánh Tôn (l054 - l072)
Thái tử Nhật Tôn nối ngôi Thái Tôn hiệu là
Thánh Tôn, đổi quốc hiệu là Đại Việt[2] niên
hiệu là Long Thụy Thái Bình (l054). Ngài là
một ông vua sùng đạo Phật và nhân từ nhất.
Những mùa lạnh ở trong cung, ngài thường
nghĩ thương đến tù phạm và những kẻ nghèo.

Một năm, trời rét lắm, Thánh Tôn bảo những
quan hầu cận rằng :
"Trẫm ở trong cung ăn mặc như thế này mà
còn rét, nghĩ những tù phạm phải giam trong
ngục, phải trói buộc, cơm không có mà ăn, áo
không có mà mặc, vả lại có người xét hỏi
chưa xong, gian ngay chưa rõ, lỡ rét quá mà
chết thì thật là thương lắm ".
Nói rồi ngài truyền lấy chăn chiếu cho tù nằm
và mỗi ngày cho ăn hai bữa đầy đủ. Lại một
hôm, Thánh Tôn ra ngự ở điện Thiên Khánh
xét án, có Động Thiên Công chúa đứng hầu
bên cạnh, ngài chỉ Công chúa mà bảo các
quan rằng :
“Lòng Trẫm yêu dân như yêu con Trẫm vậy;
Trẫm vì trăm họ ngu dại làm càn phải tội,
Trẫm lấy làm thương lắm; vậy từ rày về sau,
tội gì cũng giảm nhẹ bớt đi” [3]
Ngài có lòng từ bi bác ái như vậy; cũng là do
ngài sùng mộ Phật giáo và trong triều lại có
nhiều vị Thiền sư hầu cận làm ngự sử cho
ngài.

Năm Long Thụy Thái Bình thứ 5 (l056), Thánh
Tôn sắc dựng Sùng Khánh ở phường Báo
Thiên, có xây một ngọn tháp 12 tầng, cao 20
thượng và đúc một quả chuông hết 12 ngàn
cân đồng (phường ấy ở xã Tiên Thị, huyện
Thọ Xương, tức Hà Nội bây giờ hiện còn di
tích).
*
PHÁI THẢO ĐƯỜNG
Năm Kỷ Dậu (l069), vua Lý Thánh Tôn đi
đánh Chiêm Thành về, có bắt được vua nước
ấy là Chế Cũ và nhiều dân lính làm tù binh.
Các tù binh ấy vua Thánh Tôn ban cho các
quan triều làm quân hầu Trong số các quan
triều ấy có một vị Tăng Lục.
Một hôm vị Tăng Lục ấy đi vắng về, bỗng thấy
bản “Ngữ lục” của mình bị một tù binh sửa
chữa lại cả. Ngài thất kinh đem việc ấy tâu
vua, vua liền cho đòi tên tù binh ấy hỏi, thì y
ứng đối rất thông, luận về những kinh điển
nhà Phật rất là xác đáng. Hỏi ra thì đó một vị
Thiền sư người Trung Hoa theo thầy qua
Chiêm Thành, chẳng may bị bắt làm tù binh.

Vị Thiền sư ấy chính tự hiệu là Thảo Đường,
đệ tử của ngài Tuyết Đậu Minh Giáo bên
Trung Hoa.
(Theo sách Tục Truyền Đăng Lục thì Tuyết
Đậu là đạo hiệu của một vị Thiền sư tu ở núi
Tuyết Đậu thuộc hạt Minh Châu nước Trung
Hoa, chính hiệu là Trùng Hiển, tự là Ẩn Chi; vì
tu ở núi Tuyết Đậu nên người ta kêu là Tuyết
Đậu Thiền sư).
Khi biết rõ tung tích của Thảo Đường Thiền
sư, vua Thánh Tôn liền sắc phong ngài chức
Quốc sư, cho khai giảng ở chùa Khai Quốc
trong thành Thăng Long. Đệ tử đến theo học
rất đông. Ngài biệt lập ra một phái, sau người
ta gọi là phái Thảo Đường, tức là phái Thiền
tôn thứ 3 ở ta vậy.
Lý Thánh Tôn cũng thọ giáo với ngài. Sau
Thánh Tôn đắc đạo được ngài truyền tâm
pháp và là đệ tử đầu tiên của phái Thảo
Đường. Sau phái Thảo Đường truyền xuống
được 5 đời, đắc đạo cộng được 19 người[4]
Thế là trong đời vua Lý Thánh Tôn, Phật giáo
ở nước ta lại thêm một phái.

Năm Thiên Huấn Bảo Tượng thứ 2 (l069),
Thánh Tôn có sắc dựng Văn miếu, đúc tượng
Chu Công, Khổng Tử cùng tượng Tứ Phối và
Võ tượng 72 vị Tiền hiền để thờ, nhưng sự
chuộng Nho giáo ấy cũng không có ảnh
hường gì đến sự truyền bá và thế lực của
Phật giáo. Sự thật là tuy Thánh Tôn có bắt
Hoàng tử Văn miếu mà học và có ý khai hóa
việc văn mà ngài vẫn đắc đạo thành một đạo
sĩ của phái Thiền tôn.
4. Lý Nhân Tôn (1072 - 1127)
Thái tử Càng Đức con bà Ỷ Lan Thái Phi, nối
ngôi Thánh Tôn lấy đế hiệu là Lý Nhân Tôn.
Nhân Tôn lên ngôi vua thì hãy còn nhỏ tuổi,
nhưng được Thái sư Lý Đạo Thành và các
quan triều hết lòng lo việc nước, nên sau ngài
cũng thành một vị vua thông minh và anh
dũng. Trong đời này vua Nhân Tôn có mở
khoa thi tam trường, lập trường Quốc tử giám
và lập tòa Hàn Lâm, khuyến khích việc Nho
học, nhưng ngài vẫn không xao nhãng về vấn
đề Phật giáo.
Năm Quảng Hựu thứ ba (l087), Nhân Tôn
ngự giá đi lễ Phật nghe kinh ở chùa Lãm Sơn

(ở huyện Quế Dương, Bắc Ninh bây giờ) rồi
thiết triều yến ở chùa, và ngài có ngự bút bài
thơ nhan đề là “Lâm sơn dạ yến”. Ngài có đặt
một vị quan triều cao cấp trông nom hết thảy
các chùa trong nước.
Năm Quảng Hựu thứ tư (l088), Nhân Tôn
phong Khê Đầu Thiền sư là chức Đại sư để
cố vấn việc quốc chính như Khuông Việt Thái
sư đời Đinh Tiên Hoàng đế và Lê Đại Hành
Hoàng đế vậy.
Năm Long Phù thứ năm (ll05), vua sắc sửa
chùa Diên Hựu, trước mặt chùa xây một ngọn
tháp cao và đào một cái hồ thả sen. Thường
những ngày rằm, mồng một vua ngự giá đến
chùa, Hoàng hậu cũng xuất của riêng ra lập
hơn một trăm ngôi chùa.
Năm Hội Tường Đại Khánh thứ 9 (I 1 18),
nước Chân Lạp và nước Chiêm Thành sai sứ
đến cống hiến phương vật. Vua mở một kỳ
hội lễ Phật rất lớn, gọi là “Thiên Phật hội” (Hội
nghìn đức Phật).
Đời Lý Nhân Tôn lại có nhiều bậc Thiền sư lỗi
lạc trước thuật những sách vở làm vẻ vang

cho lịch sử Phật giáo nước nhà; hiện nay vẫn
còn mà hồi ấy người Trung Hoa cũng phải bái
phục, như :
Viên Chiếu Thiền sư : Ngài họ Mai, húy là
Trực, quê ở huyện Long Đàm, con anh bà
Linh Cảm Thái Hậu (vợ vua Thái Tôn).
Ngài thông minh từ thuở nhỏ. Có vị Trưởng
lão ở chùa Mật Nghiêm có tài xem tướng,
đoán cho ngài : Nếu đi tu thì có thể trở nên
một vị “Thiện Bồ-tát”.
Cảm lời nói ấy, ngài liền từ giã cha mẹ, vào
chùa Tiêu Sơn xin làm đệ tử ngài Định Hương
Thiền sư, để nghiên cứu Thiền học. Ngài rất
am hiểu pháp “Tam Quán” trong kinh Viên
Giác, tu đến đắc đạo và được sư phụ truyền
tâm ấn.
Sau ngài về Thăng Long, dựng một ngôi chùa
ở mé tả kinh thành mà Trú trì ở đó . Người
bốn phương nghe tiếng tìm đến theo học rất
đông.
Ngài có soạn quyển “Dược sư thập nhị
nguyện văn”, trong ấy bàn giải về 12 điều đại
nguyện trong kinh Dược Sư. Vua Lý Nhân

Tôn có đưa bản sách ấy cho, sứ thần sang
Trung Hoa dâng vua Triết Tôn nhà Tống. Vua
Tống giao sách ấy cho các vị sư Thượng tọa
chùa Tướng Quốc xem và có chỗ nào đáng
sửa thì sửa lại. Các Đại sư Trung Hoa xem rồi
đều tâu vua Tống rằng: “Đây là đấng hóa thân
Đại sĩ ra đời ở phương Nam, giảng giải kinh
nghĩa rất tinh vi, bọn phàm Tăng chúng tôi
đâu dám thêm bớt một chữ nào nữa”.
Vua Tống liền sắc cho sao lại một bản, còn
bản chính thì trả lại cho vua ta và có lời khen
tặng.
Ngoài ra ngài còn soạn những sách :
1. Tán Viên Giác kinh
2. Thập Nhị Bồ-tát hạnh tu chứng đạo tràng.
3. Tham đồ biểu quyết.
Đó là những sách giá trị đầu tiên trong những
sách luận giải về kinh điển nhà Phật của nước
ta.
Ngài tịch vào năm Quảng Hựu thứ 6 (l090),
thọ 92 tuổi

Ngộ Ấn Thiền sư : Ngài họ Đàm, húy là Khí
Qui,ở làng Kim Bài (thuộc huyện Thanh Oai,
tỉnh Hà Đông), Trú trì ở chùa Long Ân.
Lúc nhỏ ngài thọ giáo với một vị sư già Chiêm
Thành. Năm 19 tuổi thì ngài phát chí xuất gia
và thọ Cụ túc giới. Ngài thông hiểu cả hai thứ
chữ : Hán và Phạn; thường vân du khắp mọi
nơi để hành hóa, học trò theo rất đông.
Trong những khi giảng dạy, ngài thường chủ
trương thuyết “Tam ban”. Tức là lấy thân làm
Phật, lấy miệng làm pháp, lấy tâm làm thuyền.
Ngài lại giải rằng : "Tuy chia làm ba mà kỳ
thực chỉ có một. Ví dụ như nước ở ba ngọn
sông, mỗi xứ gọi mỗi tên, tên tuy khác mà
chất nước không khác."
Ngài tịch vào năm thứ tư niên hiệu Quảng
Hựu (l088), thọ 69 tuổi.
*
Xét ra thời này hình như Phật giáo có pha lẫn
Đạo giáo vào nên các Thiền sư danh tiếng

nào cũng giỏi về nghề phù chú độn số. Như
tiểu truyện của Vạn Hạnh Thiền sư nói trên,
ngoài ra sách lại còn chép mấy chuyện về độn
số và lời sấm của ngài.
Cũng trong thời này có một vị Thiền sư tên là
Đạo Hạnh, họ Từ, tên húy là Lộ. Cha là Từ
Vinh, làm đến chức Tăng quan đô án, mẹ là
Đặng thị. Ông Vinh có dùng tà thuật làm mích
lòng Duyên Thành Hầu. Hầu giận, liền nhờ
Đại Điên Pháp sư dùng phép thuật đánh chết
ông Vinh vất thây xuống sông Tô Lịch, trôi
đến Quyết Kiều bên nhà Duyên Thành Hầu.
Đến đây thây ông Vinh bỗng đứng dậy như
người sống và chỉ tay vào nhà Hầu suốt một
ngày.
Hầu sợ hãi liền đi tìm Đại Điên Pháp sư. Pháp
sư liền đọc câu kệ rằng :
“Tăng hận bất cách túc” (Thầy tu có giận gì
cũng không để qua đêm khác), tự nhiên cái
thây ngã xuống mà trôi đi.
Ngài Từ Lộ giận lắm, muốn báo thù cho cha
mà không biết làm thế nào, vì pháp thuật của
ngài còn kém; ngài liền vào ẩn trong Từ Sơn,

lấy Đạo hiệu là Đạo Hạnh; ngày thường
chuyên trì thần chú Đại bi và các pháp thuật
khác. Một ngày kia thấy pháp thuật mình đã
tinh thông, ngài liền trở về báo thù cho cha;
ngài ném cái gậy xuống sông Tô Lịch, gậy bơi
ngược giòng sông lên qua nhà Duyên Thành
Hầu thì đứng lại chỉ vào nhà. Hầu lại báo tin
cho Đại Điên Pháp sư ra xem thì bị gậy ấy
đánh chết ngay. Duyên Thành Hầu sợ hãi liền
mời Tổ Giác Hoàng Đại Pháp sư, hai bên
thường đấu phép nhiều lần. Sau Đạo Hạnh
Thiền sư phải thua về ẩn ở Sài Sơn (Sơn
Tây). Nhân khi đánh nhau với tổ Giác Hoàng,
ngài Đạo Hạnh suýt bị chết, may có Sùng
Hiền Hầu xin cứu cho. Về sau nhớ
ơn ấy, ngài Đạo Hạnh nguyện sẽ vào đầu thai
làm con của Hầu. Nhân bây giờ Sùng Hiền
Hầu phu nhân có thai, ngài liền hẹn bao giờ
phu nhân trở dạ thì phải báo cho ngài biết. Khi
được tin ấy, ngài liền đập đầu vào núi đá
chết[5] Khi ấy ngài còn bị Giác Hoàng đại sư
yểm bùa ngăn cản mãi sau mới đầu thai vào
được. Con của Sùng Hiền Hầu sau này tức là
vua Lý Thần Tôn[6]. (Đến nay Làng Láng mấy
năm lại mở đại hội một lần, vì trong mấy làng

đó có thờ ngài Đạo Hạnh, tục gọi là Từ Đại
Thánh và Pháp sư Đại Điên. Khi có hội (hội
Lãng vẫn có tiếng, ở gần Hà Nội) dân làng lại
diễn lại tích ngài Đạo Hạnh và Pháp sư Đại
Điên đánh nhau. Ở Sài Sơn cũng còn thờ
ngài Đạo Hạnh. Sài Sơn ở phủ Quốc Oai,
Sơn Tây bây giờ).
(Có sách cho chuyện này là huyễn hoặc và
bác đi, nhưng tưởng ta cũng không nên tin
hẳn. Ta chỉ nên nhớ rằng những chuyện ấy
đối với những tà thuật của Đạo giáo là một sự
thường và nhân đó ta có thể biết rõ rằng Phật
giáo pha lẫn với Đạo giáo bắt đầu từ lúc ấy
Nguyên pháp của Thiền Tôn là phép Thiền
định, tập trung tư tưởng, luyện nhân thần
nhân diện như thôi miên học của Thái Tây
bây giờ. Khi tâm đã chuyên nhất, trí đã mở thì
ở người ta có thể phát hiện nhiều thần thông
mới lạ. Nhưng nếu người tu hành nhận lầm
thần thông ấy là cứu cánh trong sự tu hành
của mình, như vậy là sai lạc chân lý và không
khéo thần thông ấy lại trở thành tà thuật,
những pháp thuật ấy có thể gần với pháp
thuật của Đạo giáo, nên hai phái ấy có thể

hỗn hợp được. Xét thế, sau này ta khỏi lấy
làm lạ khi thấy các Sư tu chùa cũng cúng cấp
yểm bùa, thần chú. Ấy là vì càng về sau Phật
giáo càng bị những tà đạo hạ cấp xen vào,
nên Phật giáo mới lạc mật tôn chỉ và luật
pháp của Phật Thích Ca vậy).
5. Lý Thần Tôn (1128 - 1138)
Lý Nhân Tôn không có con, lập con của
Hoàng đệ là Sùng Hiền Hầu lên làm Thái tử,
Thái tử sau lên ngôi tức là Thần Tôn.
Năm Thiên Chương Bảo Tự thứ tư (I 136),
vua mắc bịnh nặng có nhờ Minh Không Thiền
sư chữa khỏi, liền phong cho Thiền sư làm
Quốc sư và sắc lập chùa Linh Cảm.
Minh Không Thiền sư : Họ Nguyễn, húy là Chí
Thành, quê ở làng Đàm Xá, thọ giáo với ngài
Từ Đạo Hạnh, ở chùa Thiên Phúc. Ngài tu
hành rất có chí, nên được Đạo Hạnh truyền
hết bí pháp cho. Đến khi ngài Đạo Hạnh sắp
tịch có bảo ngài Minh Không rằng:
“Xưa đức Thế Tôn đạo quả đã viên mãn rồi
mà còn quả báo, huống chi đời mạt kiếp này.
Ta đây kiếp sau làm nhân chủ, nhưng tất bị

quái bịnh, người đã có duyên với ta thì nên
đợi mà cứu ta”. Nói rồi Đạo Hạnh liền hóa và
đầu thai làm con của Sùng Hiền Hầu tức là
vua Lý Thần Tôn sau này.
Ngài Minh Không ghi lời thầy dạy, sau khi Sư
phụ hóa kiếp, liền trở về quê ẩn dật đến 20
năm, không cầu danh tiếng gì. Đến năm Thiên
Chương Bảo Tự thứ tư (1136), vua Thần Tôn
tự nhiên bị mắc một quái tật, tâm thần rối
loạn, gầm thét như hùm mà người thì mọc
lông ra như lông hổ. Các lương y trong nước
đều phải bó tay. Một hôm chợt có tiếng của
trẻ con vỗ tay hát :
Tập tầm vông ! Tập tầm vông !
Có ông Nguyễn Minh Không
Chữa được Thần Tông Hoàng Đế.
Triều đình liền đi dò hỏi rước ngài về kinh. Khi
ngài đến nơi, thấy trong điện có nhiều Tăng
sĩ, Pháp sư , lương y xúm nhau lại bàn bạc để
chữa bệnh cho Hoàng đế. Thấy ngài quần
nâu, áo vải quê mùa, các người kia đều tỏ vẻ
khinh bỉ và nghi ngờ. Ngài chào hỏi căn vặn,

liền lấy một cái đinh dài 5 tấc đóng vào cột mà
bảo :
- Ai nhổ được cái đinh này mới chữa được
bịnh cho Thiên tử
Nhưng không ai làm được, ngài mới nhón
ngón tay khẽ rút lên, thì cái đinh ra rất nhẹ
nhàng.
Bấy giờ mọi người mới kinh sợ và để ngài tự
ý chữa bệnh cho vua.
Khi vào thăm bệnh vua thì ngài thét to lên
rằng :
- Đại trượng phu đứng đầu muôn dân, trị vì
bốn bể, sao lại làm cách cuồng loạn thế?
Vua Thần Tôn trong lúc cơn mê, nghe nói thì
giật mình kinh hãi và không lồng lộn ghê gớm
nữa. Ngài Minh Không liền truyền đun sôi một
vạc nước và bỏ cái đinh ban nãy vào làm
phép, sau đem ra tắm cho vua, thì bao nhiêu
lông rụng hết và bệnh cũng khỏi dần.
Sau Thần Tôn phong cho ngài làm Quốc sư
ăn lương vạn hộ. Ngài mở trường dạy rất
đông đệ tử. Đến năm Đại Định thứ hai vua

Anh Tôn (1141), ngài hóa. Hiện nay ở làng
Võng Thị (vùng Bưởi trên bờ hồ Tây Hà Nội)
có thờ ngài làm Thành Hoàng.
Ngoài ra, thời ấy lại có nhiều Thiền sư khác,
giòng giỏi của ba phái Thiền Tôn Tì Ni Đa Lưu
Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường mở đạo
trường dạy đệ tử hoặc đi hành hóa, dùng
pháp thuật cứu giúp kẻ bệnh tật trong thiên
hạ.
Đời này có một vị sư là Diệu Nhân, húy là
Ngọc Kiều, con gái của một vị Hoàng thân: Lý
Phụng Quì. Vua Lý Thánh Tôn nhận làm con
nuôi sau gả cho người họ Lê làm Tổng đốc
châu Đăng Châu. Khi quan Tổng đốc mất, bà
thọ giới với Chân Không Thiền sư và Trú trì ở
chùa Hương Hải làng Phù Đổng. Đó là một vị
Ni đầu tiên nhập đạo của phái Tì Ni Đa Lưu
Chi.
Trong đời vua Thần Tôn cũng có nhiều vị
Thiền sư danh tiếng như Thông Biện Thiền
sư, Bảo Giám Thiền sư
Uông Biện Thiền sư : Họ Ngô, quê ở Đan
Phượng (Hà Đông), Trú trì ở chùa Phổ Minh

(huyện Từ Liêm Lúc nhỏ ngài đã thông tuệ,
kiến thông cả ba món Nho, Thích, Đạo; sau
thọ giới với Viên Chiếu Thiền sư. Khi đắc đạo
rồi, ngài ra ở chùa Quốc Tự (Thăng Long), tự
hiệu là Trí Không. Một hôm bà Nhân Hoàng
Thái Hậu hội yến chư Tăng, giữa tiệc bà hỏi
gốc tích đạo Phật cùng các tôn phái và lịch sử
Phật giáo khi mới du nhập vào nước ta, ngài
tâu lại rất rõ ràng. Thái hậu bằng lòng, phong
ngài làm chức Tăng lục, sau lại triệu vào
phong chức Quốc sư để Thái hậu tham hỏi lý
nghĩa kinh điển đạo Phật. Đến khi già, ngài
mới trở về mở đạo trường dạy nhiều đệ tử.
Ngài tịch năm Giáp Thìn (I 134).
6. Lý Anh Tôn (1138 -1175)
Thần Tôn mất, triều đình tôn Thái tử Thiên Tệ
lên làm vua, đế hiệu là Anh Tôn. Anh Tôn là
đệ tử của Không Lộ Thiền sư (phái Thảo
Đường) được truyền tâm pháp, tức là đời thứ
tư của phái Thảo Đường. Ngài sắc nhân dân
phải gọi ngài là Phật.
Những Thiền sư có tiếng hồi ấy như Trí
Thuyền, Am Trí, Bảo Giám, Viên Thông v.v. . .

Bảo Giám Thiền sư : Ngài họ Kiều, húy là
Phù, xuất thân là một nhà Nho đã từng làm
quan ở triều, sau thọ giáo với ngài Trưởng
Lão Thiền sư.
Viên Thông Thiền sư : Ngài họ Nguyễn, húy là
Ức quê ở Nam Định, Trú trì ở chùa Quốc An.
Ngài xuất gia từ thuở nhỏ, theo học với Viên
Học Thiền sư, đã từng dự hai khoa thi Tăng
đạo đều đậu đầu cả.
Năm thứ tư niên hiệu Đại Định (l143), ngài
được phong làm Quốc sư. Ngài tịch vào năm
Đại Định thứ12 (1151), thọ 72 tuổi .
Ngài có trước tác những bộ sách hiện nay
còn lưu hành :
1 Chư Phật tích duyên sự (30 chương).
2. Hồng chung văn bi ký.
3. Tăng-già tạp lục (50 chương).
4. Một ngàn bài thơ.
7. Lý Cao Tôn (1176 - 1210)
Anh Tôn mất, Thái lử Long Cán nối ngôi, hiệu
là Cao Tôn. Cao Tôn mới có ba tuổi, ông Tô

Hiến Thành làm phụ chính. Sau Cao Tôn thọ
giáo với ngài Trương Tam Tạng Thiền sư về
phái Thảo Đường[7]
Cùng học với Cao Tôn, có một người Quảng
Giáp Ca Nhi (Quảng Ca) tên là Nguyễn Thức,
sau cùng cũng được Trương Tam Tạng
truyền tâm pháp[8]
Kế đời vua Anh Tôn và Cao Tôn, tuy vua cùng
các bà phi, các quan triều (như Thái úy Tô
Hiến Thành, Thái Bảo Ngô Hòa Nghĩa) đều
sùng mộ đạo Phật, nhưng về sự phát triển
không có gì đặc sắc đáng kể, tuy triều vua
Anh Tôn (1169) có sắc mở khoa thi tam giáo
để kén người vào làm việc quan.
8. Lý Huệ Tôn (1211 - 1225)
Thái tử Sam nối ngôi Cao Tôn tức là Huệ Tôn.
Lúc này nhà Lý đã suy lắm, trong triều thì nội
loạn, ngoài nhân dân cũng không được yên
ổn, vua cũng long đong. Bởi thế, Phật giáo
cũng chỉ là bảo thủ .
Năm Kiến Gia thứ 14 (1224), vua Huệ Tôn
chán đời ông Hoàng đế, liền truyền ngôi cho
con gái là công chúa Phật Kim tức Lý Chiêu

Hoàng, rồi xuất gia ở chùa Chân Giáo, tự
xưng là Huệ Quang Đại sư.
Sau Lý Chiêu Hoàng truyền ngôi cho chồng là
Trần Cảnh. Thế là hết đời nhà Lý. Xét ra Phật
giáo nước ta thì đời nhà Lý là thạnh nhất.
Trong 215 năm trời, trải 8 đời vua, vua nào
cũng sùng tín đạo Phật. Xưa nay, một đạo
một tôn giáo hay một học thuật nào, bao giờ
cùng phải dựa theo khuynh hướng của chính
trị, nên Phật giáo thạnh về đời này là phải.
Trong hơn 200 năm, Phật giáo giữ địa vị độc
tôn, trong nước đã có bao nhiêu sự mới lạ.
Trong sách “Danh triết lục” của Trần Ký Đằng
có chép: “Trước đời Lý Nhân Tôn chưa có
khoa cử, những kẻ thông “lệnh nhanh nhẹn
đều phải đo phái Thích đạo lựa chọn và cất
nhắc cho...” Như vậy đủ biết văn hóa, học
thuật và chính trị thời ấy hầu hết đều ở trong
tay các nhà tu hành. Bởi vì những nhà mô
phạm bấy giờ toàn là các vị Tăng sĩ, Thiền
sư. Ngay như các vị Hoàng đế, phần nhiều
cũng là thọ giới ở nơi các bậc Cao Tăng cả.
Lại thấy đời ấy có bao nhiêu vị Thiền sư, khi
đắc đạo rồi là về mở đạo tràng để dạy có

hàng nghìn đệ tử đủ biết nhân dân sĩ thứ đời
này đều qui hướng về một Phật đạo.
Nhưng cuối đời nhà Lý thì Phật giáo như phải
bị lệnh đốn, các nhân tài trong các phái hầu
đã kém sút nhiều.

[1] Xem bản đồ C.
[2] Nước ta từ đời nhà Đinh đến giờ vẫn gọi là
Đại Cồ Việt, nay mới đổi quốc hiệu.
[3] Trích “Việt Nam sử lược” của Trần Trọng
Kim.
[4] Xem bản đồ C.
[5] Ở Sài sơn bây giờ trong hang còn vết
chân người đứng kiểng, tục truyền là ở tích
này.
[6] Xem chuyện Pháp sư Nguyễn Minh Khôg
với kiếp sau của ngài Từ Đạo Hạnh dưới này
[7] Xem bản đồ D
[8] Như trên

II.5 Chương năm: Phật giáo đời nhà Trần

Chương năm
PHẬT GIÁO ĐỜI NHÀ TRẦN (1225 - 1400)
1. Trần Thái Tôn (1225 - 1258).
Lý Chiêu Thánh Hoàng đế truyền ngôi cho
chồng là Trần Cảnh, tức là Trần Thái Tôn,
Trần Thái Tôn lên ngôi vua mới có 8 tuổi, việc
hành chính trong nước đều do tay Thái sư
Trần Thủ Độ thu xếp.
Trong sách “Đại Nam thực lục chính biên”có
chép: “Năm Kiến Trung thứ 7 (1231), vua Thái
Tôn sắc cho nhân gian phải vẽ hình Phật ở
khắp các nơi công quán và các nơi công
chúng hội họp”. Sách lại chép thêm : “Vua
Thái Tôn lúc nhỏ đi xem đám rước thần, có
gặp vị Tăng nói sau ngài sẽ làm vua, rồi vị
Tăng ấy biến mất, nên ngài mới có lời sắc ấy”.
(Lời cước chú ấy có vẻ huyền hồ lắm. Vả Thái
Tôn bấy giờ mới có 14 tuổi, việc triều chính
đều ở tay Thủ Độ định đoạt cả, vậy có thể nói
đó là sự hành động của Trần Thủ Độ. Nhưng
làrn thế để làm gì ? Hoặc giả là một “cách”
làm chính trị chi đó mà ta chưa rõ chăng ? Vì
Thủ Độ là một tay xảo quyệt trong nghề chính

trị; có lẽ nào triều chánh thật tâm truyền bá
đạo phật hoặc vua nhớ ơn Phật (?) Hoặc giả
vì Thái sư Trần Thủ Độ thường làm những
việc trái đạo lý, như bức tử vua Lý Huệ Tôn ở
chùa Chân Giáo và kết duyên với người chị
họ, nguyên là vợ vua Lý Huệ Tôn. Mà trong
triều bấy giờ vẫn còn các vị Tăng Thống Pháp
sư, bên ngoài thiên hạ còn sùng tín đạo Phật
nên Thủ Độ làm ra thế để che mắt thiên hạ
chăng?
Nếu đúng như lời ấy, thì do đó ta có thể tin
rằng cuối đời Lý, đạo Phật tuy không phát
triển mạnh, nhưng đến đầu đời nhà Trần vẫn
còn quyền thế, dân gian còn theo đuổi mạnh
mẽ).
Năm Đinh Dậu (1237), nhân bị Trần Thủ Độ
ép làm việc thương luân, vua Thái Tôn chán
nản cảnh đời liền bỏ vào chùa Phù Vân núi
Yên Tử[1] yết kiến Phù Vân Quốc sư, xin ở lại
tu hành. Biết tin ấy, Trần Thủ Độ liền đem
quần thần đến rước Thái Tôn về. Thái Tôn
không chịu về, nói rằng :

«Trẫm còn nhỏ dại, không kham nổi việc to
lớn, các quan nên chọn người khác để cho
khỏi nhục xã tắc. »
Thủ Độ khuyên mãi không được, liền bảo các
quan rằng :
- Hoàng thượng ở đâu thì triều chính ở đó.
Nói đoạn truyền sắp sửa xây dựng cung điện
ở chùa Phù Vân. Thấy thế, Quốc sư liền đến
mời xin Thái Tôn về và tâu :
“Trong núi vốn không có Phật, Phật chỉ ở
trong tâm, nếu Thánh Thượng hiểu được tâm
thì đứng đâu là Phật ở đấy”.
Thái Tôn bất đắc dĩ phải truyền xa giá về kinh.
Nhưng cũng vì câu nói của Phù Vân Quốc sư
mà Thái Tôn hiểu rõ đạo Phật. Ngài khuyến
khích trăm quan theo gương ngài; nên ngài có
lập Viện Tả Nhai cho các vị Vương hầu ra đó
học tập đạo truyền.
Bởi thế, Thái Tôn hiểu đạo Phật rất sâu xa.
Ngài có làm hai bộ sách trong thời kỳ này.
Cuốn “Thiền tôn chỉ nam” và cuốn “Khóa hư”.
Đó là hai cuốn sách bàn giải về đạo Phật rất

có giá trị, có thể gọi là hai bảo vật trong rừng
Thiền về nền Phật giáo nước ta. Sách “Thiền
tôn chỉ nam” giải bày đạo lý tu Thiền; sách
“Khóa Hư” nói rõ cái khổ sanh, lão, bệnh, tử
của đời và phá tan các tánh cố chấp, thành
kiến của thế gian viết bằng lời khuyến lệ. Hai
sách đều còn lưu truyền ngày nay.
Ngài là người hiểu rõ đạo Phật một cách thấu
đáo nên ngài luận đúng được nguyên lý của
đạo Phật.
Dưới đây là bài thơ của ngài tặng cho vị sư ở
chùa Thanh Phong :
Phong đả tùng quan nguyệt chiếu đình,
Tâm đầu cảnh sắc cọng thê thanh.
Cá trung tư vị vô nhân thức,
Đương dự sơn Tăng lạc cọng minh.
Dịch :
Gió đập hiên tùng nguyệt dọi sân,
Tình này cảnh ấy luống bâng khuâng.
Mùi Thiền trong đó nào ai biết,

Thức suốt đêm trường vui với Tăng.
Ngài thường mời các Cao Tăng vào cung để
bàn luận về Phật pháp.
Năm Thiên ứng Chánh Bình thứ 16 (1247),
triều đình mở khoa thi tam giáo. Hai năm sau
sắc trùng tu chùa Chân Giáo. Năm Nguyên
Phong thứ 6 (1256) sắc đúc 330 quả chuông
treo ở các chùa.
Đến năm Đinh Tỵ (1257), Thái Tôn tạm dẹp
việc kinh điển để ngự giá đi đánh quân Mông
Cổ. Nguyên bấy giờ nhà Tống bên Trung Hoa
bị quân Mông Cổ lấy, lập ra nhà Nguyên. Vì
sự xích mích giữa nhà Trần và nhà Nguyên,
quân Mông Cổ liền kéo sang nước ta. Thái
Tôn đi đánh bị thua, bỏ kinh đô chạy về Thiên
Mục (Hưng Yên). Được ít lâu, Thái Tôn trở lại
đuổi được quân địch, lấy lại kinh đô.
Năm sau, Thái Tôn nhường ngôi cho con là
Thái tử Trần Quán, tức Thánh Tôn, để dạy
cách trị dân. Triều đình tôn ngài lên làm Thái
Thượng Hoàng để cùng coi việc nước.
Thượng Hoàng ngự ở cung Thiên Trường.

Năm Thiệu Long thứ 5 (1262), Thượng Hoàng
sắc dựng chùa Phổ Ninh ở phía Tây điện
Thiên Trường.
Năm thứ 12 niên hiệu ấy (1269), hoàng thân
Quốc Thương (anh ruột vua Thánh Tôn) lập
một sở tịnh xá rất lớn ở Diễn Châu (Nghệ An),
để công chúng đến lễ Phật và nghe thuyết
pháp.
Năm Bảo Phù thứ 5 (1277), Thái Thượng
Hoàng băng, thọ 60 tuổi.
2. Trần Thánh Tôn (1258 - 1278)
Vua Thánh Tôn cũng sùng tín đạo Phật,
nhưng có phần mở mang về Nho học hơn.
Ngài cho hoàng đệ là Trần Ích Tắc mở học
đường để những sĩ từ học tập. Thời này Nho
học thạnh hành, nhưng bên Nho cũng không
hại cho bên Thích. Ngoài nhân gian các Cao
Tăng vẫn tiếp tục mở đạo đường để giảng
dạy đệ tử.
3. Trần Nhân Tôn
Năm Mậu Dần (1278), Thánh Tôn lên ngôi
Tháin Thượng Hoàng, nhường ngôi cho con

là Thái tử Khâm, tức Trần Nhân Tôn. Nhân
Tôn là một vị vua sùng mộ đạo Phật từ thuở
nhỏ. Năm 16 tuổi được lập làm Hoàng Thái
tử, ngài cố nhường lại cho em, nhưng vua
cha không chịu. Một hôm ngài trèo thành trốn
đi, định vào núi Yên Tử tìm một vị Thiền sư.
Nhưng đến chùa Đông Cứu (?) thì trời vừa
sáng, trong mình mệt quá, mới vào nằm nghỉ
trong tháp chùa. Nhà sư Trú trì ở đó thấy ngài
tướng mạo khác thường, liền làm cơm thết
đãi. Vua cha được tin, sai các quan đi tìm
thấy, ngài miễn cưỡng phải về. Đến khi lên
ngôi thiên tử, ngài vẫn giữ mình thanh tịnh để
tu tập phép Thiền. Thường đêm ngài nghỉ ở
chùa Tư Phúc. Ngài tham học với Tuệ Trung
Thượng Sĩ[2] nên ngài hiểu thấu đạo truyền.
Nhưng trong khi ấy giặc Nguyên quấy rối,
ngài phải xếp việc kinh kệ để lo gìn giữ xã tắc.
Bấy giờ giặc Nguyên là Thoát Hoan, Ô Mã
Nhi hai lần sang quấy rối. Nhưng vua được
những đại tướng như Hưng Đạo Vương,
Quốc Tuấn, Trần Quốc Toản, Trần Nhật Duật,
Trần Bình Trọng, Trần Khánh Dư, v.v . . .
giúp, nên chẳng bao lâu trong nước lại thái
bình.

Nước loạn thì ngài ra trị loạn, nước yên thì
ngài lại về nghiên cứu kinh điển nhà Phật.
Năm Quý Tỵ (1293), Nhân Tôn truyền ngôi
cho con là Anh Tôn và lên làm Thái Thượng
Hoàng. Dạy con được ít năm, năm Kỷ Hợi
(1299), ngài vào tu ở núi Yên Tử, lấy tự hiệu
là “Hương Vân Đại Đầu đà”, lập trường giảng
Pháp độ trăng, môn đồ lần lượt tìm đến trước
sau kể có hàng vạn. Ngài lại đi khắp các nơi,
sức dân gian hủy phá các dâm tà và thuyết
pháp khuyên dân làm mười điều thiện. Tiếng
là trú trì ở núi Yên Tử mà ngài thường đi khắp
nhân gian lập đàn giảng đạo. Đi theo ngài chỉ
có 10 người đệ tửthân tín. Trong số ấy có
Pháp Loa Thiền sư là thân cận hơn cả. Thiền
sư thường bạch ngài rằng: “Tôn đức bây giờ
xuân thu đã cao, mà cứ xông pha mưa tuyết
vất vả cực khổ như vậy, lỡ khi nóng lanh bất
kỳ, thì mạng mạch Phật pháp trông cậy vào
đâu?”
Ngài liền dạy rằng :
- Thời tiết sắp đến nơi rồi, ta chỉ còn đợi ngày
giải thoát nữa thôi.

Được 10 ngày, ngài về thăm bệnh bà chị là
Thiên Thụy công chúa. Khi trở về núi, đi được
nửa đường, ngài bảo mấy người đồ đệ rằng :
- Ta muốn lên am Ngọa Vân[3] mà sức chân
yếu quá.
Đệ tử bạch :
- Đệ tử chúng tôi xin phò Tôn Đức đi.
Ngài liền để cho đệ tử dìu lên. Khi đến am
Ngọa Vân, ngài gọi Pháp Loa Thiền sư đến,
cười mà bảo:
- Ta sắp đi đây.
Pháp Loa Thiền sư bạch:
- Tôn đức đi đâu bây giờ ?
Ngài liền đọc bài kệ :
Nhất thiết pháp bấ t sanh,
Nhất thế pháp bất diệt,
Nhược năng như thị giải,
Chư Phật thường hiện tiền,
Hà khứ lai chi hữu.

Đại khái nói: «Hết thảy các pháp trong thế
gian, vốn không sanh diệt. Nếu hiểu được
như vậy, thì Phật thường hiện ở trước mất,
chẳng có đi đâu, mà cũng chẳng có lại đâu cả
».
Nói vậy rồi, ngài dặn Pháp Loa Thiền sư hết
mọiviệc về sự truyền bá Phật pháp; ngài ngồi
chấp tay mà hóa. Pháp Loa Thiền sư liền làm
lễ rồi rước ngài lên hỏa đàn. Vua Anh Tôn
cùng đình thần đem long giá rước ngọc cốt về
an thế ở Đức Lăng và xây tháp ở chùa Vân
Yên núi Yên Tử, lấy tên là «Huệ Quang kim
tháp » và dâng tôn hiệu là : «Đại Thánh Trần
Triều Trúc Lâm Đầu Đà Tỉnh Tuệ Giác Hoàng
Điều Ngự Tổ Phật".
Xét Thiền Tôn ở ta nói ở Bắc thì đúng hơn.
Còn lưu truyền đến nay là nhờ ở phái Yên Tử
được phát đạt là do Trúc Lâm Tam tổ đứng
đầu, mà Trần Nhân Tôn chính là đệ nhất tổ
vậy. Ngài tịch vào năm Long Hưng thứ 16
(1308) , thọ 51 tuổi.
Khi vua Nhân Tôn vào núi Yên Tử thì Khâm
Từ Hoàng hậu cũng xuất gia làm Ni.

Tuệ Trung Thượng Sĩ[4]: Ngài húy là Quốc
Toản, con trai của Hưng Đạo Đại vương Trần
Quốc Tuấn (xem thêm chú thích ở cuối
chương này), được phong làm Hương
Nhượng Vương. Giặc Nguyên hai lần sang
xâm chiếm nước ta, ngài đi theo Hưng Đạo
Vương lập được nhiều chiến công, làm đến
chức Tiết Độ Sứ tại Thái Bình.
Ngài chí khí cao siêu, dung thần thanh nhã,
lúc nhỏ đã có lòng mộ đạo, nhân đến thăm
Tiêu Giác Thiền sư[5], nghe giảng thuyết mà
tỉnh ngộ, ngài liền tuyệt ý công danh, chuyên
tâm học đạo, từ chức lui về phong ấp là Vạn
Niên Hương. Khi ngộ đạo, ngài thường lập
đàn giảng pháp.
Ngài tuy chức cao quyền lớn, mà đối đãi với
dân chúng rất giản dị, nên mỗi khi đăng đàn
thì môn đồ thiện tín đến dự thính rất đông.
Nhơn một hôm người môn đệ hỏi ngài về lẽ
sống chết, ngài đáp bằng hai câu kệ rằng :
Trường không túng sử song phi cốc,
Cự hải hà phòng nhất điểm âu.

Dịch :
Ngại gì bọt nước sôi ngoài bể,
Phỏng có vành xe liệng giữa trời.
Vua Thánh Tôn rất kính trọng ngài, tự hiệu
ngài là “Tuệ Trung Thượng Sĩ” và ký thác vua
Nhân Tôn cho ngài. Ngài hết lòng dạy bảo
Nhân Tôn về phần đạo lý. Khi trong nước có
giặc ngài lại lấy võ công mà giúp Nhân Tôn.
Một hôm Khâm Từ Hoàng hậu (em gái ngài)
thiết tiệc lớn đãi ngài. Trong tiệc dọn đủ đồ
chay đồ mặn, ngài dùng cả các món thịt cá.
Hoàng hậu lấy làm lạ hỏi rằng :
Anh đã tu mà lại ăn cả thịt cá sao thành Phật
được?
Ngài cười :
- Phật là Phật, anh là anh. Anh chẳng cần làm
ra Phật., cũng như Phật chẳng cần làm ra
anh. Hoàng hậu chẳng nghe Cổ đức nói :
“Văn Thù là Văn Thù mà giải thoát là giải
thoát” đó ư?

Xem vậy thấy đạo Phật trong tư tưởng ngài
thật phiêu dật phóng khoáng không câu nệ, cố
chấp điều gì. (Chỗ này rất nên chú ý đừng
nên lầm sự vô ngại của các ngài đã giải thoát
(làm mà không trú tâm tham trước) với những
hành vi phóng túng buông lung mà ngụy biện
là giải thoát. Đối với người tu hành bao giờ
cũng phải lấy thanh tịnh trì giới là gốc).
Khi gần hóa ngài khiến người nhà kê ghế
giữa căn nhà trống, ngồi tựa vào ghế mà tịch.
Các nàng hầu khóc lên, ngài liền mở mắt ra
quở rằng :
- Sanh tử là lẽ thường, có gì đáng thương xót
mà làm nhiễu tâm hồn ta như thế ?
Các nàng hầu phải im khóc; ngài lại nhắm mắt
thị tịch. Ngài thọ 62 tuổi.
Vua Nhân Tôn nhớ ơn ngài dạy dỗ, liền sai
thợ vẽ chân dung để thờ và lấy đạo của ngài
truyền cho mà tuyên dương, lập nên phái
Trúc Lâm.
Pháp Loa Tôn sư: Ngài họ Đồng, người làng
Cửu La, phủ Nam Sách (nay là làng Tiền
Trung, tổng Vũ La, Hải Dương), mẹ là Vũ thị

Nguyên, mấy lần trước, bà mẹ mấy lần sanh
con gái đến chán nản không muốn sanh con
nữa, bèn uống thuốc phá thai hai lần mà
không công hiệu.
Đến khi sanh ngài thì mừng lắm, đặt tên là
Kiên Cương (cứng chắc). Ngài thiên tư đĩnh
ngộ; năm 21 tuổi gặp ngài Điều Ngự (vua
Nhân Tôn) khen là có pháp nhãn, liền thâu
làm đệ tử, đưa về núi cho học đạo.
Ngài ngộ đạo rất sớm kinh điển đều tinh
thông; ít lâu đã được ngài Điều Ngự truyền
giới pháp cho và đặt hiệu là Pháp Loa. Khi
ngài Điều Ngự trú ở Báo An, huyện Siêu Loại
thì lập ngài làm giảng sư. Lúc ấy Huyền
Quang[6] mới xuất gia có tới chùa nghe giảng;
ngài Điều Ngự trông thấy thâu làm đệ tử rồi
giao cho ngài trông nom dạy bảo.
Năm 25 tuổi, ngài phụng mệnh làm lễ khai
giảng ở chùa Siêu Loại, có vua và đình thần
đến dự lễ; ngài Điều Ngự lên đàn thuyết pháp
rồi nhường chỗ cho ngài giảng đạo. Lễ xong,
ngài Điều Ngự đặt cho ngài kế thế Trú trì ở
chùa Siêu Loại làm chủ Sơn môn Yên Tử và

đem in kinh điển hơn 200 bộ giao phó cho
ngài.
Ngài có phụng sắc truyền giới xuất gia cho
Tuyên Từ Hoàng Thái hậu và Thiên Trinh-
trưởng công chúa.
Ngài phụng chiếu định chức các Tăng đồ
trong nhân dân, từ đó Tăng chúng mới có sổ
sách rõ ràng, đều do ngài quản lãnh cả. Trong
một đời ngài, đúc1.300 tượng Phật, dựng 2
Đài giảng đạo, Tháp 5 ngôi,Tăng đường 200
sở. Ngài độ cho Tăng Ni hơn 15.000 đệ tử
đắc pháp đến 3.000 người. Ngài có soạn
cuốn “Đoạn sách lục” và “Tham thiền yếu chỉ”
nay còn lưu truyền
Lúc gần tịch, ngài đem pháp bảo của ngài
Điều Ngự truyền cho, truyền lại cho ngài
Huyền Quang, rồi đọc bài kệ cho các đệ tử
rằng :
Trần duyên rủ sạch từ xưa ,[7]
Bốn mươi năm lẻ bây giờ là tiên.
Hỏi chi thêm bận thêm phiền,
Trăng thanh gió mát là miền tiêu giao.

Dặn dò đệ tử xong đâu đó thì ngài tịch. Thọ
47 tuổi.
Ngài là Tổ Thứ hai của phái Trúc Lâm.
Huyền Quang Tôn sư: Ngài họ Lý, người làng
Vạn Tải (thuộc tỉnh Bắc Giang bây giờ), cha là
Tuệ Tổ có công đánh Chiêm Thành nhưng
không chịu ra làm quan. Ngài hình dung kỳ dị
nhưng bẩm tánh thông minh, hai mươi tuổi đỗ
Trạng Nguyên (bấy giờ Nho học đã thịnh, nên
có nhiều khoa thi tam khôi).
Trước khi thi đỗ, mẹ ngài có định hôn cho
nhưng trắc trở mãi. Đến khi thi đỗ, thì các nhà
phú quý tranh nhau gọi gả con gái cho, vua
cũng gọi gả công chúa, nhưng ngài đều từ
chối. Cảm về nhơn tình thế thái ngài có khẩu
chiếm hai câu thơ rằng :
Khó khăn thì chẳng ai nhìn,
Đến khi đỗ Trạng tám nghìn nhơn duyên.
Từ đó ngài có ý chán đời mà phát tâm tu đạo,
tuy được bổ ra làm quan ở Viện Hàn Lâm và
đi sứ Trung Hoa. Một hôm ngài được đi theo
vua Anh Tôn nghe Pháp Loa Tôn sư thuyết

pháp, ngài liền giác ngộ. Ngài dâng biểu xin
từ chức rồi xuất gia thọ giáo với ngài Pháp
Loa. Ngài thường cùng ngài Điều Ngự và ngài
Pháp Loa đi du lịch và thuyết pháp khắp dân
gian. Ngài có phụng mệnh soạn ra sách “Chư
phẩm kinh” và “Công văn tập”.
Sau khi được ngài Pháp Loa truyền tâm ấn,
ngài Trú trì ở chùa Vân Yên núi Yên Tử, Tăng
Ni theo học dễ đến hàng nghìn. Rồi ngài về cố
hương thăm phần mộ, lập chùa, in kinh, mở
pháp hội bố thí cho kẻ nghèo làm rất nhiều
việc công đức. Năm 60 tuổi có xảy ra một
việc: Vua Anh Tôn sai thị Bích đến thử ngài.
Nhưng sau khi thị Bích đã dùng phương pháp
man trá quỉ quyệt mà lừa ngài và lấy được vật
tin[8] đem về tâu man với vua là người đã
cám dỗ được ngài, khi ấy vua Anh Tôn có ý
hối hận than rằng: Việc ấy nếu có thật, thì là
tự ta vô cố đặt lưới để lừa chim. Mà nếu
không, thì người không khỏi bị mang tiếng
oan. Thật là tội lớn của ta”. Vua liền truyền
mở hội Vô già mời Quốc sư về làm lễ.
Trong khi hành lễ có hiện nhiều phép lạ điềm
lành, ai nấy đều thất kinh , tin rằng đạo hạnh

ngài đã cao không đến nỗi bị thị Bích cám dỗ.
Vua liền đứng dậy tạ lỗi với ngài và bắt thị
Bích hạ ngục.
Sau khi ngài tịch, vua ban tự hiệu là : “Trúc
Lâm Đệ Tam Dại Tự Pháp Huyền Quang Tôn
Giả”
Vì ngài chính là Tổ thứ ba Phái Trúc Lâm vậy.
Ba vị Tổ Trúc Lâm trên đây ta có thể gọi là
những bậc Giáo hoàng về thời ấy. Vì ngoài sự
tu hành đắc đạo, thuyết pháp độ sanh, các
ngài lại còn được đặc quyền cầm sổ Tăng tịch
trong nước, thống lãnh hết thảy Tăng đồ. Thật
là một cách thống nhất Phật giáo rất hay, tiếc
rằng không biết sao, sau ngài Huyền Quang
thì như là không còn người nối nghiệp nữa.
4. Trần Anh Tôn (1293 - 1314)
Ngài là Thái tử nối ngôi vua Nhân Tôn, học trò
Pháp Loa Tôn sư, ngài thường đến diễn đàn
nghe Tôn sư thuyết pháp, nên hiểu được Phật
pháp rất chánh đáng.
Niên hiệu Hưng Long năm thứ bảy (1299),
nhơn Thái Thượng Hoàng (Nhân Tôn) xuất

gia, vua sắc ban cấp kinh Phật cho khắp nhân
dân trong nước.
Nguyên năm trước, sau khi đã thông hiểu với
nhà Nguyên xong, Thượng Hoàng sai sứ Trần
Khắc Dụng đi sứ Trung Hoa thỉnh được Đại
Tạng kinh về để ở cung Thiên Trường để
khắc, in làm nhiều bản ban bố cho nhân gian;
lại ấn hành cuốn sách “Phật giáo Pháp sự đạo
tràng công văn cách thức” ban cho dân.
Niên hiệu Hưng Long năm thứ 21 (1303), Thái
Thượng Hoàng Nhân Tôn ngự ở Chiêm
Thành về, vua Anh Tôn thiết một đàn tràng
lớn gọi là: “Vô lượng Phật pháp” ở chùa Phổ
Minh hành lễ phát chẩn cho dân nghèo.
*
Kể Phật giáo đời nhà Trần cũng nằm về thời
kỳ rất thạnh. Nhưng đến đời vua Trần Anh
Tôn hình như đã pha lẫn đạo giáo vô nhiều.
Sự pha lẫn ấy có lẽ bắt đầu từ đời Lý (Xem
chuyện Vạn Hạnh Thiền sư đời Lý Thái Tổ,
Từ Đạo Hạnh, đời Lý Nhân Tôn), nhưng đến
đây càng rõ rệt hơn và từ đây Anh Tôn đến
cuối đời Trần, qua đời Hồ rồi đến thuộc Minh

nhất là thuộc Minh - Lạc Ma Giáo lại truyền
vào làm cho sự pha lẫn ấy trở nên một hại lớn
sau này.
Trong sử có chép : Một khi vua Anh Tôn đau
nặng, Bảo Từ Hoàng Hậu có mời các Tăng sĩ
đến cúng cấp và để xem lẽ sanh tử, nhưng
Anh Tôn gạt đi mà phán: “Tăng sĩ đã chết đâu
mà biết được sự chết”, nghe Tôn sư thuyết
pháp, nên ngài hiểu đạo Phật một cách sáng
suốt.
Tiếc thay vua Anh Tôn đã thông minh, biết
ngờ vực đạo Phật khi đã bị pha lẫn các tà đạo
khác, mà ngài không biết cách ngăn ngừa để
lọc lấy phần đạo Phật thuần túy.
Vẫn biết trong sự tu hành, tinh thần chuyên
nhất thì tâm quang phát hiện, tâm thanh tịnh
thì diệu dụng vô cùng. Nhưng dù thần thông
diệu dụng, người tu hành nên coi đó là một
“phương tiện”, chớ không nên nhận làm sự
thật. Nếu nhận làm sự thật mà đem dùng
thường thì trở thành huyễn thuật. Ở đời người
biết thì người không biết thì nhiều; sự sai lầm
và mất giá trị tự đó.

Sự cúng cấp phù chú ở nước ta, ngoài Đạo
Giáo đạo Phật còn bị pha lẫn vào nhiều thứ tà
đạo khác có lẽ từ Trung Hoa truyền sang.
Sử Trung Quốc có chép: “Trước khi Hốt Tất
Liệt (tức vua Thế Tổ nhà Nguyên (1279-
1367) tức vua Mông Cổ cướp thiên hạ của
nhà Tống, thống nhất nước Trung Hoa) phụng
mệnh vua Hiến Tôn qua đánh Tây Tạng . Khi
về, Hốt Tất Liệt có đem theo một vị Tăng Lạt
Ma giáo là “Phát tư Ba”. Từ đó Lạt Ma giáo
bắt đầu lưu hành ở Mông Cổ, Mãn Châu rồi
truyền bá rộng ra.
Yếu nghĩa của Lạt Ma giáo là dùng sức “bí
mật” chú, cầu tức thân thành Phật", cũng là
một bộ phận, trong Phật giáo, nhưng chú
trọng về ấn chú nhiều. Cũng vì sự quá thiên
trọng ấy, dần dần về sau người ta làm sai
nhiều, đến trở nên một phái đầy hình thức mê
tín. Mà yếu điểm sai lầm ấy có lẽ ở chỗ lòng
người hay theo bướng, hiếu kỳ và chỉ làm mà
không hiểu.
Khi Hốt Tất Liệt lên ngôi vua, liền lấy Lạt Ma
giáo làm Quốc giáo, tôn Phát Tư Ba làm Quốc
sư, Giám đốc Phật giáo trong thiên hạ. Phát

Tư Ba tiếng tăm lừng lẫy đến nỗi Hốt Tất Liệt
phải ban hiệu là : Hoàng Thiên Chi Hạ, Nhân
Nhơn Chi Thượng, Tuyên Văn Phụ Chánh,
Đại Thánh Chí Đức, Phổ Giác Chân Tri, Hựu
Quốc Như Y, Đại Bảo Pháp Vương, Tây
Phương Phật Tử, Đại Nguyên Đế Sư.
(Bấy giờ Phật giáo ở Trung Hoa rất đồi bại,
mà Lạc Ma giáo truyền vào ít lâu, dân gian
đua nhau mê tín thành ra lại càng tệ hại
hơn)[9]
Thời ấy ngang với nước ta là đời vua Trần
Thánh Tôn, Trần Nhân Tôn.
Một đạo giáo đã ảnh hưởng rộng ở Trung Hoa
như vậy, rồi Trung Hoa với ta khi hòa khi
chiến khỏi sao ngăn lấp được sự truyền bá
sang dân ta. Ngoài Lạt Ma giáo lại còn những
thổ giáo của Tây Tạng đồng thời truyền vào
Trung Quốc, lọc một lần nữa, thành ra những
đạo giáo mạt lưu rồi lại sang ta, dân ta rước
lấy. Ấy thế là đạo Phật đến ngày bất hạnh.
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam có thể gọi
thời này “Thời đại Phật giáo lạc đạo gốc”.

Trong sách Quốc Triều Chính biên lại có
chép: “Niên hiệu Hưng Long thứ 19 (1311),
vua Anh Tôn nạp người con gái của vị Tăng lạ
tên là Dụ Chi Ba Lam vào cung. Vị Tăng lạ ấy
trước thường qua lại ở triều vua Nhân Tôn, có
phép tịch cốc và đi trên mặt nước, qua ở
nước ta vài năm rồi về xứ. Năm ấy lại qua với
người con gái được nạp vào cung thì vị Tăng
ấy ở lại và mất ở trong thành.
Có lẽ đó là một người xứ Tây Tạng, một nước
thổ sản của các phù chú giáo (tantrisme). Vậy
hai năm vị Tăng sĩ ở triều vua Nhân Tôn, rồi
triều vua Anh Tôn lại ở hẳn, trong thời gian ấy
tránh sao được sự truyền bá Đạo Giáo. Tóm
lại, Phật giáo ở Việt Nam về cuối đời Trần,
Tăng chúng đã công nhiên mời các giáo chủ
của các tà giáo và các tạp phần vào ngồi
chung với Phật Thích-ca trong các chùa. Đạo
Phật cứ lui dần để nhường chỗ cho đạo giáo,
như vậy thì sao tránh khỏi sự hiểu lầm để
Trương Hán Siêu, Nguyễn Trung Ngạn ở đời
sau này ra mặt bài kích Phật giáo?
Nối vua Anh Tôn là Minh Tôn[10] từ đời Minh
luôn trở đi, nhà Trần đã bắt đầu suy, nhân

dân đã lại bị giặc ngoài đánh cướp mà trong
nhà vua thì lục đục, các quan triều đã chia bè
đảng, trong họ hãm hại nhau.
Rồi đến Hiếu Tôn, Dụ Tôn, Nghệ Tôn, đời nào
cũng không yên, quân thần thì gian nịnh, vua
thì nhu nhược lại cứ hay bắt chước ông cha
nhường ngôi cho con - nhường người con
trên dưới 10 tuổi - để lên làm Thái Thượng
Hoàng.
Vận nước đã suy như vậy, nên các nước
ngoài dòm dõ. Hết Ai Lao đến Chiêm Thành,
rồi lại nhà Minh nhất thống nước Trung Hoa
cũng sang hạch sách. Trong nhà vua và ngoài
triều đình đến dân gian thật là lung tung rối
beng.
Đến đây trong nước Nho học đã độc tôn rồi,
các Tăng sĩ lại làm lạc mất đạo gốc, nên Phật
giáo hầu như vô nghĩa và trở nên một tôn
giáo mê tín. Các nhà thuần nho đứng lên bài
xích. Bởi thế năm Đại Khánh thứ tám đời vua
Trần Hiến Tôn (1321), triều đình sắc mở một
kỳ khảo hạch Tăng sĩ trong nước, hỏi về
nghĩa lý kinh Kim Cương. Đủ biết những lối tu

hành của Tăng sĩ bấy giờ cẩu thả và đáng
ngờ lắm nên mới có cuộc thi lạ lùng ấy.
Lạ nhất là đến năm Xương Phù thứ 5 đời vua
Phế Đế (1381) triều đình sắc Đại Nam Thiền
sư thống suất Tăng chúng trong nước đi đánh
giặc Chiêm.
Thật ra thì đời ấy dân nước cũng quá hèn yếu
mà Tăng đồ thì trở nên một bọn vô ích, gai
mắt các phái Nho học rồi, nên họ cử đi vậy.
Đến đời Trần Thuận Tôn năm thứ 9 (1396), lai
mở một kỳ sát hạch Tăng chúng, người nào
dự tuyển được là in các chức Tri cung (coi
việc các cung), Tri quán (coi việc các đền) Tri
tự (coi việc các chùa).
Ấy lại là một chứng để nhận thấy các Tăng sĩ
vô ích và thất thế đến nỗi phải đi thi để giữ
chức coi việc các cung vua và các đền miếu.
Một hiện tượng suy đồi đã rõ rệt ?
Trong triều lại đến nạn Lê Quí Ly mưu việc
tiếm ngôi. Sử chép: “Quí Ly lập mưu cho
người đạo sĩ vào cung, xui vua Thuận Tôn
nhường ngôi cho con mới có ba tuổi tức Trần
Thiếu Đế”

Thế là Quý Ly tiếm được ngôi vua và lập ra nhà Hồ *

[1] Ở huyện Yên Hưng tỉnh Quảng Ninh bây
giờ.
[2] Một vị chân tu có tiểu sử ở dưới, tức đệ tử
của Tiêu Giao (học trò Ứng Vương phái Vô
Ngôn Thông).
[3] Chỗ trú cuối cùng của Nhân Tôn, ở đây
ngài tự xưng Trúc Lâm cư sĩ và lập ra phái
Trúc Lâm
[4] Chú thích của lần tái bản năm 2004 : Theo
tài liệu mới xác thực thì Tuệ Trung Thượng Sĩ
tên thật là Trần Quốc Tung (1230-1291), con
trưởng của An Sinh Vương Trần Liễu, anh của
Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn (1232-
1300) không phải là Trần Quốc Tảng (1252-
1313), lại càng không phải là Trần Quốc Toản
(1257-1285).

[5] Đệ tử của của Ứng Vương. cuối phái Vô
Ngôn Thông (xem bản đồ phải Vô Ngôn
Thông và bản đồ phái Trúc Lâm Yên Tử).
[6] Đệ tam Tổ Trúc Lâm. Bản đồ B.
[7] Lúc này đã có ông Hàn Huyên xướng
thuyết làm thơ nôm.
[8] Nguyên gần lúc đó, vua có ban cho ngài
một nén vàng. Đến khi vua và quan muốn thử
ngài có phải là người đã hết ái dục chưa, bèn
sai thị Bích đến chùa xin ở tu, thấy ngài giới
hạnh tinh nghiêm, không thể dỡ thói phong
tình ấy được, người bèn nghĩ ra một kế, khóc
lóc bảo với các Tăng Ni mình vốn là con nhà
thế phiệt, cha làm tri huyện, thâu thuế đem
nạp Bộ, không may giữa đường bị cướp. Bộ
Hộ thương tình cho khất đến cuối năm, nếu
không nạp đủ sẽ phải trọng tội. Vì thế thị phải
thu góp tư trang và xin khắp thập phương các
nhà từ thiện giúp đỡ. Khi ngài nghe Tăng Ni
bạch lại nỗi khổ tâm của thị, ngài muốn về
triều để xin tha tội, nhưng có vị Tăng can rằng
: pháp luật triều đình là việc công, Tôn sư
không nên làm như vậy ... Khi ấy ngài liền
đem vàng cho thị Bích.

[9] Trung Quốc Phật giáo tiểu sử [10] Xem bản đồ E.

II.6 Chương sáu: Phật giáo đời nhà Hồ đến đời
thuộc Minh
Chương sáu
PHẬT GIÁO ĐỜI NHÀ HỒ (1400 - 1407)
ĐẾN ĐỜI THUỘC MINH (1414 - 1427)
Nhà Hồ lên làm vua cũng được hai đời trong
bảy năm, thì lại bị nhà Minh sang đánh. Nước
ta lại thuộc nhà Minh[1]
Năm 1419 quan nhà Minh tịch thu hết các
sách vở trong nước, các kinh điển nhà Phật
đem về Kim Lăng và đốt phá chùa chiền rất
nhiều.
Sử chép : “Bọn Hoành Phúc (tướng nhà Minh)
ở lại sửa sang việc nước, để khiến cho người
An Nam đồng hóa với người Trung Hoa, lập
ra đền miếu bắt người mình cúng tế theo tục
bên Trung Hoa v.v..., còn cái gì là di tích của
nước mình như là sách vở thì thu nhặt đem
về Trung Hoa hết sạch.”

Và: “Nhà Minh bấy giờ không những là mở
mang Nho học mà thôi, lại lập ra Tăng Cương
ty và Đạo Kỳ ty để coi những việc thuộc về
đạo Phật và đạo Lão. Rồi sai các Tăng-già ở
Tăng Cương ty, các đạo sĩ Đạo Kỳ ty đi
truyền giảng đạo Phật và đạo Lão.
Lịch sử Phật giáo ở Trung Hoa chép: “Đời
Minh cả hai giáo Lạt Ma và Thiền Tôn đều
thạnh hành.”
Xem vậy thì đại khái đoán được Phật giáo ở
nước ta lúc thuộc nhà Minh vậy.
Nhưng trong 13 năm thuộc Minh ấy, quan
Trung Hoa thì tham tàn, quan ta thì gian nịnh,
tàn ác vô liêm sĩ, dân tình cực khổ, nhiều nơi
kéo cờ khởi nghĩa, trong nước không lúc nào
được yên. Phật giáo dù được nhà Minh ủng
hộ, nhưng lại phải theo một chính sách riêng.
Và từ cuối đời Trần đến đây, trong đám Tăng
đồ đã kém người sáng suốt, lại bị ở dưới
quyền thế của bọn Nho sĩ. Chừng ấy ta cũng
đủ đoán biết sự điêu tàn hoang phế của nền
đạo lý.

May sao, một đấng anh hùng cứu nước, từ Lam Sơn mở vận mới cho dân tộc, mà lập ra nhà Hậu Lê: Thái Tổ Lê Lợi.

[1] Lúc này nhà Minh đã thống nhất nước Trung Hoa.

II.7 Chương bảy: Phật giáo đời Hậu Lê
Chương bảy
PHẬT GIÁO ĐỜI HẬU LÊ (1428 - 1527)
Nhà Hậu Lê kể từ vua Thái Tổ cho đến vua
Cung Hoàng cọng được 10 đời, trị vì trong
100 năm chẳn. Trong 10 đời vua ấy, vua Thái
Tổ thì không chỉ có vua Thánh Tôn và Thái
Tôn lớn tuổi mới lên làm vua, còn thì vua nào
cũng có ít tuổi cả. Nên trải những triều vua ấy,
vua thì bị quyền thần lung lạc, vua thì lớn lên
sinh kiêu xa, dâm ác, khiến nước nhà không
mấy lúc được yên.

Phật giáo cũng vì thế mà không hưng khởi lên
được nữa. Nhất là hồi trước quan nhà Minh
đã tịch thu hết kinh điển, nên dù có những bậc
mộ đạo đến đâu cũng không lấy gì mà nghiên
cứu. Bởi thế, các Tăng đồ lúc ấy, nhân lúc
dân nước được tự lập, tự trị, dù có cố duy trì
lấy đạo Phật thì chẳng qua cũng là một sự tín
ngưỡng theo hình thức thời.
Thời này Nho học đã thật làm bá chủ cho văn
hóa, các sĩ phu xô nhau vào khoa cử, miệt
mài trong tư tưởng Tống nho, triết lý nhà Phật
không làm danh làm lợi cho ai, tất bị bỏ quên.
Việc tu đạo đối với hạng ít học chỉ thành một
kế quyền nghi theo hình thức, với hạng sĩ phu
thì chỉ là một chỗ để người nào lận đận công
danh, chán nản cuộc thế,bất bình với thói đời,
nghĩa là chỉ những người yếm thế mới tìm
đến để tiêu giao ngày tháng, mượn cảnh chùa
am, tiếng chuông câu kệ mà dứt bỏ cuộc đời
bên ngoài thôi; chớ không phải là mến hiểu
giáo lý của Phật mà tu hành, và ngộ đạo, rồi
lại đem đạo lý ra mà giác ngộ cho kẻ khác.
Bởi vậy, trong đời Hậu Lê có thể gọi là “thời
đại Phật giáo suy đồi”

Hãy xem sử chép những việc đối với Phật
giáo của đời Hậu Lê :
Năm Thuận Thiên thứ 2 (1429 - Lê Thái Tổ)
mở một kỳ khảo hạch Tăng đạo. Người nào
trúng tuyển thì được ở chùa tu hành, người
nào hỏng thì phải hoàn tục.
(Việc ấy càng tỏ ra trong số Tăng đồ đầu đời
Hậu Lê phần nhiều là hạng ít học, tu hành là
chỉ theo hình thức không hiểu đạo gốc nữa.
Vả có kinh điển đến đâu mà nghiên cứu. Triều
đình dù có hòa với nhà Minh nhưng cũng
không có ý ủng hộ Phật giáo, thì ai nghĩ đến
sự cầu kinh).
Năm Thiện Bình thứ nhất (1434 - Lê Thái
Tôn), trời đại hạn, vua sắc rước tượng Phật ở
chùa Pháp Vân về kinh làm lễ cầu mưa.
(Càng tỏ ra từ vua đến dân đã yên trí Phật là
“phép thần thông” như một vị thần của Lạt Ma
giáo hay Phù chú giáo).
Năm sau vua Thái Tôn sắc đúc tượng bà Thái
Hoàng Thái hậu (bà nội vua Thái Tổ). Khi đúc
xong, mời Huệ Hồng Thiền sư vào làm lễ
điểm nhãn.

(Thiền sư đã nghiễm nhiên một thầy phù thủy
ở chùa, đọc kinh Phật làm sư).
Niên hiệu Thái Hòa thứ bảy (1449 - Nhân
Tôn), trời đại hạn, vua sắc bộ lễ làm đảo vũ ở
chùa Báo Ân. Lại sắc rước tượng Phật ở chùa
Pháp Vân về chùa Báo Thiên mời các Tăng sĩ
đến tụng kinh. Bà Hoàng Thái hậu ra đứng
chủ lễ.
(Phật hiển nhiên đã thành một vị tượng thần
cho dân Việt Nam tín ngưỡng).
Năm Quang Thuận nguyên niên (1460 – Lê
Thánh Tôn), sắc cấm các Tăng đạo không
được qua lại với nhân dân trong thành. Năm
sau sắc cấm dân gian không được làm thêm
chùa; vì nhân dân lúc ấy quá sùng tín đạo
Phật, trong một năm làm không biết bao nhiêu
là chùa, nên mới có lệnh ấy.
(Sùng tín mà đến nỗi Tăng đồ bị cấm không
được giao thiệp với dân và trong đời không có
thêm được một vị Cao Tăng, thì quả là tinh
thần đạo Phật đã tuyệt diệt. Sự ngăn cấm này
phải chăng là vua sợ món tín ngưỡng hình
thức rộn ràng ấy sẽ nguy hại cho dân chúng,

hay chỉ là nghe lời dèm siễm thiên vị của các
ngoại đạo khác?)
Xét những điều kể trên, ta đủ biết Phật giáo
trong khoảng đời Hậu Lê này, chỉ còn là sự
cúng cấp cầu đảo, và Tăng đồ đã thành
những tay sai đáng thương hại của vua quan
hoặc các nhà có tiền khi tự cầu tài mặc dù bề
ngoài như tuồng họ vẫn tôn kính.

II.8 Chương tám: Phật giáo ở thời đại Nam Bắc
phân tranh
Chương tám
PHẬT GIÁO Ở THỜI ĐẠI NAM BẮC PHÂN
TRANH
(1528 - 1802)
Nhà Hậu Lê làm vua đến đời vua Chiêu Tôn,
Cung Hoành (1516 - 1527) thì bị Mạc Đăng
Dung thoán đoạt. Nhà Lê tuy mất ngôi, nhưng
lòng người còn tưởng nhớ đến công đức của
Thái Tổ, Thánh Tôn, cho nên nhiều người lại
theo phò con cháu nhà Lê Trung Hưng lên ở
phía Nam, lập ra triều đình riêng ở vùng
Thanh Hóa, Nghệ An để chống nhau với nhà

Mạc, thành ra Nam triều và Bắc triều hai bên
đánh nhau năm, sáu mươi năm trời.
Nhà Hậu Lê nhờ họ Trịnh giúp, dứt được nhà
Mạc, tưởng giang san lại thống nhất như cũ,
ai ngờ họ Trịnh với họ Nguyễn lại sanh lòng
ganh ghét, gây nên mối thù oán, rồi mỗi họ
hùng cứ một phương, chia nước ra làm hai
mảnh : họ Nguyễn ở Nam, họ Trịnh ở Bắc.
Nhà Hậu Lê từ khi Trung Hưng lên, con cháu
vẫn giữ ngôi vua, nhưng quyền chính trị ở cả
họ Trịnh.
Xét Phật giáo đến cuối đời Lê đã suy đồi như
trên nhưng đến thời đại này lại có cơ phục
hưng. Trong Nam ngoài Bắc lại thêm mấy
phái Thiền Tôn mới nữa.
Vào khoảng đời Lê Thế Tôn (1573 - 1599),ở
Bắc có phái gọi là Tào Động, cũng là chi phái
của phái Bồ đề Đạt-ma bên Trung Hoa[1] phái
ấy truyền vào bởi nhà sư Tàu Tri Giác Nhất
Cú; sau ngài Nhất Cú truyền cho ngài Thủy
Nguyệt, ngài Thủy Nguyệt truyền cho ngài
Tôn Điền.v.v .. . Những nhà sư Trú trì ở các

chùa Hòa Giai, Hàm Long, Chấn Quốc ở Hà
Nội bây giờ là theo phái Tào Động.
Vào khoảng đời vua Lê Hy Tôn (1676 - 1705),
ở Bắc lại có phái gọi là phái Liên Tôn, do một
vị Vương công nhà họ Trịnh là Lân Giác Thiền
sư lập ra ở chùa Liên Phái (Bạch Mai - Hà
nội). Đồng thời sư Nguyệt Quang cũng lập
phái ấy ở Kiến An. Ngài Lân Giác với ngài
Nguyệt Quang cùng là đệ tử của ngài Chính
Giác, ngài Chính Giác là đệ tử của ngài Minh
Lương, ngài Minh Lương là đệ tử của ngài
Chuyết Công (người Trung Hoa) tức là chi
phái của phái Lâm Tế (hiện nay những chi
phái của chùa Hàm Long ở Bắc Ninh, chùa
Nguyệt Quang ở Kiến An đều là chi phái của
phái Liên Tôn. Vậy ở Hà Nội bây giờ có hai
phái Phật giáo : Một ở chùa Bà Đá là chi phái
của Lâm Tế, một nữa ở chùa Hòa Giai là chi
phái Tào Động).
Từ năm Vĩnh Thịnh thứ 15 (1719 - Dũ Tôn)
đến năm Vĩnh Hựu thứ ba (1737: Ý Tôn), chỉ
thấy các chúa làm chùa.
Năm Vĩnh Thịnh thứ 15 (1779) , chúa Trịnh
Cương sức dân ba huyện Gia Định, Lương

Tài, Quế Dương trùng tu chùa Phúc Long,
làm xong miễn thuế một năm cho ba huyện
ấy. Chùa Phúc Long ở về làng Lãng Ngâm,
huyện Gia Định (Gia Bình), chúa Trịnh Tráng
dựng ra từ năm Phúc Thái thứ tám (1648).
Năm Bảo Thái thứ 8 (1727), chúa Trịnh
Cương cho các nội giá lập chùa Thiên Tây (ở
làng Sơn Đình, huyện Tam Dương về địa
phận núi Tam Đảo) và chùa Độc Tôn (ở làng
Cát Nô, huyện Phổ An, tỉnh Thái Nguyên) và
cho ra nghỉ ở đó.
Năm Vĩnh Khánh thứ hai (1730), chúa Trịnh
Giang sức dân ba huyện Đông Triều, Thủy
Đường và Chí Linh trùng tu chùa Quỳnh Lâm
và chùa Sùng Nghiên. Dân phu 6000 người
làm luôn đêm ngày đến một năm mới xong.
Năm Vĩnh Hựu thứ hai (1736), chúa Trịnh
Giang sức dân các huyện Đông Triều, Kim
Thành, Giáp Sơn, Thủy Đường dựng chùa Hồ
Thiên (ở trên chóp núi thuộc huyện Bảo Lộc,
trấn Kinh Bắc, tức Bắc Giang bây giờ) và
chùa Hương Hải (ở làng Phụ Vệ, huyện Chí
Linh).

Năm Vĩnh Hựu thứ ba (1737), chúa Trịnh
Giang dựng tượng Phật lớn để thờ ở chùa
Quỳnh Lâm sắc cho quan thay phiên đến làm
lễ. Cũng trong khoảng niên hiệuVĩnh Hựu
(1735 - 1739), ngài Trạm Công vâng sắc vua
qua nước Đại Minh, non Đỉnh Hồ, tham yết
ngài Kim Quang Hòa thượng và sau thỉnh
được nhiều kinh điển đem về để tại chùa Càn
An.
Đến năm Cảnh Hưng nguyên niên (1740: Lê
Hiến Tôn), chúa Trịnh Giang lại tịch thu
chuông các chùa để đúc binh khí.
Năm Cảnh Hưng thứ 32 (1771), dựng chùa
Tiên Tích ở ngoài cửa Đại Hưng (thuộc làng
Nam Ngư), huyện Thọ Xương, Hà Nội, nay là
phố Hàng Bột).
Năm Chiêu Thống nguyên niên (1787), lại tịch
thu các đồ đồng ở chùa để đúc tiền
*
Trong đời Hậu Lê cũng có một vài vị Cao
Tăng như Huệ Đồng Thiền sư, Lục Hồ Viên
Cảnh Thiền sư, Đại Thâm Viên Khoan Thiền
sư, Hương Hải Thiền sư.v.v . Những vị Thiền

sư trên, không thấy sử chép rõ ràng, chỉ có
Hương Hải Thiền sư có tiểu truyện trong sách
Kiến văn lục của ông Lê Quí Đôn.
Hương Hải Thiền sư : Vốn gióng thế phiệt,
ông cha từng làm đến Quận công và phong
làm Công thần trong đời chúa Nguyễn. Mười
tám tuổi đậu Hương cống (Cử nhân), được
kén vào phủ chúa Nguyễn rồi bổ ra làm tri phủ
Triệu Phong. Bấy giờ ngài mới có 25 tuổi, mà
rất hâm mộ đạo Phật; thường đàm luận với
các Danh Tăng, rất thâm hiểu đạo lý. Cách ba
năm, ngài xin từ quan xuất gia tu đạo. Ngài ra
chơi ở núi Tiên Bút La ngoài Nam Hải rồi lập
am ở lại đó tu trì Đạo hạnh ngài rất cao, quan
dân xa gần thảy đều cảm mộ. Chúa Nguyễn
(Nguyễn Phúc Chu: 1691-1725) sai người ra
hải đảo mời về; khi về đến nội địa, chúa
Nguyễn thân ra đón tiếp, rồi lập Thiền Tĩnh
Viện ở núi Qui Cảnh mời ngài ở đó. Sau có
người dèm với chúa, nói ngài với Gia Quận
công âm mưu trở về Bắc với chúa Trịnh.
Chúa Nguyễn đem việc xét hỏi thì không có
cớ gì, bèn truyền cho ngài phải vào Quảng
Nam. Bởi vậy, ngài mới quyết chí ra Bắc thật.
Ngài sắm một chiếc thuyền cùng 50 đồ đệ

vượt bể về đến trấn Nghệ An, vào yết kiến
quan trấn thủ là Trịnh Na. Trịnh Na liền tâu về
triều, chúa Trịnh cho thuyền vào đón về kinh,
triệu vào phủ hỏi han mọi việc. Được ít lúc
ngài lập am tu trì ở trần Sơn Nam. Ngài có
dịch và chú giải các kinh ra chữ nôm được 30
thiên.
Vua Dũ Tôn (1706 - 1729) vì hiếm hoi về phần
con cái nên thường mời ngài vào kinh để lập
đàn cầu tự. Bấy giờ ngài đã 80 tuổi, vua rất
kính trọng.
Môt khi vua hỏi ngài rằng: “Trẫm nghe Thiền
sư học rộng nhớ nhiều, vậy xin Thiền sư
thuyết pháp cho nghe, để Trẫm hiểu được
đạo.”
Ngài tâu rằng : Bần Tăng có bốn câu kệ này,
xin Bệ hạ để tâm, suy nghĩ :
Phản văn tự kỷ mỗi thường quan,
Thẩm sát tư duy tử tế khan.
Mạc giáo mộng trung tầm tri thức,
Đương lai diện thượng đỗ sư nhan.

Dịch:
Nghe lại điều mình thấy những ngày,
Suy đi nghĩ lại kỹ càng hay.
Chớ tìm tri thức trong cơn mộng
Có thế mới hay nhận được thầy?[2]
Vua hỏi : “Thế nào là ý của Phật?”
Ngài thưa :
Nhạn quá trường không,
ảnh trầm hàn thủy.
Nhạn vô di tích chi ý,
Thủy vô lưu ảnh chi tâm.
Dịch :
Nhạn liệng giữa không,
Bóng chìm dưới nước.
Nhạn không để dấu ở lại,
Nước chẳng lưu bóng làm chi.
Ngài thường đọc những câu kệ để dạy Tăng
chúng như câu :

Tầm ngưu tu phỏng tích,
Học đạo, quý vô tâm.
Tích tại ngưu hoàn tại,
Vô tâm đạo dị tầm.
Dịch:
Tìm trâu tìm dấu chân trâu,
Dâú còn trâu chẳng mất đâu bao giờ.
Nllững người học đạo chớ ngờ,
Vô tâm thì đạo có cơ dễ tìm.
Ngài thường làm thơ, dưới đây là một bài thơ
trong các bài thơ của ngài :
Thành thị du lai ngụ tự triền,
Tùy cơ ứng biến mỗi thời nhiên.
Song chiêu nguyệt đáo thuyền sàn mật,
Tùng tiếu phong xuy tịnh khách miên.
Sắc ưởng lâu đài minh sắc diệu,
Thanh truyền chung cổ diễn thanh huyền.
Nguyên lai tam giáo đồng nhất thể,

Nhậm vận hà tằng ý hữu thiên.
Dịch :
Chán cảnh phồn hoa mến cảnh thiền,
Tùy thời mới hiệp lẽ đương nhiên.
Trăng dòm song mở giường kê sát,
Gió thổi tùng reo giấc ngủ yên.
Lóng lánh lâu đài màu huyền diệu,
Nhịp nhàng chuông trống tiếng u huyền.
Cho hay nhất thể đồng tam giáo,
Đạo cả chưa từng lệch một bên.
Đọc bài thơ này, ta thấy không những ngài
không quên mình là nhà Nho tu Phật, mà lại
muốn cho hai đạo học ấy ảnh hưởng với
nhau, cho cả hai càng thêm sáng suốt.
Nhưng không sao tránh khỏi nhược điểm của
hai giáo ấy trong thời này: Phật giáo về thời
này tuy có cơ hưng thạnh, nhưng sự thật đã
yếu thế nhiều, nên phải xướng thuyết “nhất
thể” để cầu thân với Nho, Lão. Và đồng thời
đẳng cấp Nho giáo lúc này cũng đã bướcvào

tình thế suy lạc, nên lại phải mượn Phật giáo
làm chỗ an ủi. Bởi vậy, thời này rất có nhiều vị
Nho sĩ đầu Thiền. Mà ngài là người đại biểu.
Lại cũng trong thời này, ông Trịnh Huệ cũng
xướng thuyết “Nhất thể” làm sách “Tam giáo
nhất nguyên thuyết”, để giải rõ ba giáo vốn
đồng một gốc. Sách tuy có lợi cho những
người muốn tham học cả ba giáo, sự thật điều
đó càng giúp cho ta chứng rõ hướng ấy.
Phật giáo ở ngoài (Bắc) đến đó lại lâm vào
thời kỳ đình đốn. Trong sử không thấy chép
việc gì quan hệ Phật giáo nữa. Cũng bởi từ
đó tình thế trong nước rối ren, việc chinh
chiến xảy ra luôn luôn
*
Trong lúc Phật giáo ở ngoài Bắc được phục
hưng, đồng thời trong Nam cũng có cơ xương
thạnh. Nhất là khi ngoài Bắc bị đình đốn, trong
Nam lại phát đạt thêm nhiều
Từ khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn đất
Thuận Hóa, thì miền Nam được mở mang mọi
phương diện. Trong hơn 200 năm, họ Nguyễn
đối với Phật giáo hết lòng sùng thượng, nào

dựng chùa, nào đúc tượng, đúc chuông rất nhiều

Bấy giờ có những ngài Tế Viên Hòa thượng,
Giác Phong Lão tổ, v.v...đều là người Trung
Hoa đem Phật giáo qua truyền bá ở An-nam.
Năm Ất Tỵ (1665), Dũng Quận công Nguyễn
Phúc Tần (1648 - 1687) (sau truy tôn là Thái
Tôn hoàng đế) lại có một vị Thiền sư người
Trung Hoa đem An-nam, ban đầu trác tích ở
phủ Qui Ninh (Bình sinh) lập chùa Thập Tháp
Di Đà, sau ra Thuận Hóa lập chùa Quốc ân
truyền chánh phái Lâm Tế ở nước ta; ấy là
ngài Thọ Tôn Hòa thượng, húy Nguyên Thiều.
PHÁI NGUYÊN THIỀU
Ngài họ Tạ, quê ở Trình Hương Triều Châu,
Quảng Đông, xuất gia năm 19 tuổi, tu ở chùa
Báo Tư thọ giáo với ngài Bổn Khao Khoán
Viên Hòa thượng. Niên hiệu Cảnh Trị năm thứ

ba đời Lê Huyền Tôn (năm ất Tỵ thứ 17 đời
chúa Nguyễn Phúc Tần: 1665), ngài đi theo
thuyền buôn qua An-nam, trú ở phủ Qui Ninh
(Bình Định) lập chùa Thập Tháp Di Đà, mở
trường truyền dạy; sau ra Thuận Hóa lập
chùa Hà Trung (thuộc huyện Phú Lộc nay hãy
còn), rồi lên Xuân Kinh (Huế) lập chùa Quốc
Ân và dựng tháp Phổ Đồng (?).
Sau ngài lại phụng mệnh đức Anh Tôn
(Nguyễn Phúc Trăng: 1687-1691) trở về
Trung Quốc, tìm mời các Danh Tăng và cung
thỉnh pháp tượng, pháp khí.
Ngài về Quảng Đông mời được Thạch Liêm
Hòa thượng và các Danh Tăng khác, cùng
thỉnh được nhiều kinh điển tượng khí đem về.
Chúa Nguyễn liền sắc mở đàn truyền giới rất
long trọng tại chùa Thiên Mụ. Sau đó chúa
Nguyễn sắc ban ngài chức Trú trì chùa Hà
Trung.
Một hôm ngài lâm bệnh, họp môn đồ lại dặn
dò mọi việc và ngài truyền cho bài kệ rằng :
Tịch tịch kỉnh vô ảnh,
Minh minh châu bất dung.

Đường đường vật phi vật,
Liêu liêu không vật không.
Đại ý:
Lặng lẽ gương không chiếu bóng
Sáng trưng ngọc chẳng thâu hình
Rõ ràng vật không phải vật
Minh mông không chẳng là không.
(Nguyễn Lang, VNPGSL, tr.590)
(Diễn ra văn xuôi là ngài muốn khai thị cho
trong Chúng biết : Thể pháp thân thanh tịnh
sáng suốt, như bức gương sáng sạch không
bụi, như ngọc minh châu trong sáng, bóng
ngời, tuy hiện tiền sự sự vật vật sai khác,
nhưng đều là thể pháp thân biểu hiện thể
pháp thân thường vắng lặng mà không phải là
không, tức là lý “chân không diệu hữư”).
Ngài viết xong bài kệ vừa ngồi yên lặng mà
tịch.
Ngài mất ngày 19 tháng 10 niên hiệu Bảo
Thái thứ 10 nhà Lê, đồ chúng cùng các tể
quan thọ giới đệ tử làm tháp Hóa Môn để

chôn cất hài cốt (tháp này bên đồi nhỏ xóm
Thuận Hóa làng Dương Xuân Thượng)
Hiến Tôn Hoàng đế ban thụy hiệu là: “HẠNH
ĐOAN THIỀN SƯ”, và có làm bài minh khắc
vào bia để tán thán đạo đức của ngài:
Ưu ưu Bát-nhã,
Đường đường phạm thất,
Thủy nguyệt ưu du,
Giới trì chiến lật.
Trạm tịch cô kiên
Trác lập khả tất
Quán thân bổn không
Hoằng pháp lợi vật,
Biến phú từ vân
Phổ chiếu huệ nhật
Chiêm chi nghiêm chi
Thái sơn ngật ngật.
Đại ý:

Cao vút trí tuệ
Phạm hạnh vun trồng
Giới đao một lưỡi
Trăng nướng thung dung.
Ngồi đứng một thân,
Trong lặng kiên cường,
Hoằng pháp lợi người
Quán thân vốn không
Mây từ che khắp
Trời tuệ chiếu cùng,
Ngắm đi ngắm đi,
Thái sơn oai hùng.
Ngài là vị Tổ truyền phái Lâm Tế đầu tiên ở
Trung kỳ. Các đệ tử được ngài truyền pháp
cho, hoặc các ngài dưới ngài cùng ngài truyền
giòng Lâm Tế, như ngài Minh Hoằng Tử
Dung, Minh Hải Pháp Bảo, Minh Vật Nhất Tri
v.v...

Xét trong “Lịch Truyện Tổ đồ” thì ngài Nguyên
Thiều đứng về đời 69, xét về chánh thống
phái Lâm Tế thì ngài đứng về đời 33, mà
truyền phái Lâm Tế ở Trung kỳ thì ngài là Sơ
tổ (xem bản đồ H).
Xét Lịch sử Phật giáo ở Việt Nam ta về
khoảng này, có đời chỗ mơ hồ, cần phải biện
minh không thể bỏ qua được, ấy là nói về lối
truyền thống của phái Lâm Tế do sau khi ngài
Nguyên Thiều truyền sang.
Đành rằng ngài là vị Tổ đầu tiên truyền phái
Lâm Tế ở ta, nhưng trước tiên ngài đã kế
thừa nơi một ngài nào ? Và sau, những ai là
người được truyền thọ pháp ấy ? Muốn trả lời
những dấu hỏi ấy không phải chuyện dễ .
Nguyên do bởi ngài đã mang lấy hai danh
hiệu: Nguyên Thiều, Siêu Bạch.
Kể Phật giáo sau khi truyền qua Trung Hoa, vì
phân chia tôn phái có nhiều, nhất là về phái
ThiềnTôn lại có chia ra nhiều nhánh khác
nhau. Nên các ngài về sau lại sinh ra tư
tưởng đặt những giòng kệ để chấm dấu về
thống hệ của mình. Như phái Thiền Tôn

truyền đời ngài Nghĩa Huyền, ngài lại lập ra
nhánh gọi là Lâm Tế. Lâm Tế truyền đến đời
21 là ngài Vạn Phong Thời Ủy ở chùa Thiên
Đồng (Trung Hoa) xuất ra bài kệ : Tổ, Đạo,
Giới[3] truyền đến đời 31 là ngài Đạo Mân lại
xuất một giòng kệ khác : Đạo, Bổn, Nguyên,
Thành…[4]
Như trên đã nói : ngài đã mang lấy hai danh
hiệu: Nguyên Thiều và Siêu Bạch. Xét danh
hiệu Nguyên Thiều là thuộc về giòng kệ của
ngài Đạo Mân, tức là sư tổ của ngài mới lập
ra Siêu Bạch là thuộc về giòng kệ của ngài
Vạn Phong , tức là Tổ II đời của ngài truyền
xuống. Do đó, người ta bảo ngài đã thọ giáo
cả hai bên. Bên giòng kệ của ngài Vạn Phong
thì ngài được hiệu là Siêu Bạch; bên giòng kệ
của ngài Đạo Mân thì ngài được hiệu là
Nguyên Thiều. Lẽ đó xét có phần đúng.
Nhưng lại thấy có chỗ chép ngài Đạo Minh
Huệ Nhật ở chùa Thiên Khai (Trung Hoa) xuất
ra giòng kệ: Đạo, Bổn, Nguyên ... ấy, sau khi
vừa mới thừa truyền theo giòng kệ Tổ, Đạo,
Giới... của ngài Vạn Phong chỉ có một đời.
Bởi vậy rất sai vì nếu nói ngài Đạo Minh xuất

giòng kệ ấy thì chữ “Nguyên” của ngài
Nguyên Thiều không phải là chữ “Nguyên”
trong giòng kệ đó . Vì đem những chữ trong
hai giòng kệ kia ra mà đối chiếu thì từ chữ
“Nguyên” – Nguyên Thiều đến chữ “Siêu” -
Siêu Bạch - cách nhau đến 8 – 9 chữ (tức là 8
- 9 đời) làm sao mà gặp nhau ở nơi một
người được ?
Có giải quyết được điều này, tức đối vấn đề :
Vì sao ngài lại truyền xuống cả hai giòng kệ
ấy (hiện nay chùa Quốc ân (Huế) thì theo
giòng kệ chữ “Nguyên”, tức là giòng của ngài
Đạo Mân; chùa Thập Tháp (Bình Định) thì
theo giòng kệ chữ “Siêu” tức là giòng của
ngài Vạn Phong) (?) Và trong hàng chữ
“Minh” và chữ “Thành” (Sau chữ Nguyên, chữ
Siêu một chữ) ai là đệ tử của ngài ?
Như trên nói ngài đã thọ giáo cả hai bên. Nên
ở đây có thể nói: Một bên ngài muốn truyền
xuống giòng kệ chữ “Siêu” của Tổ Vạn Phong.
Một bên ngài muốn truyền xuống giòng kệ
chữ “Nguyên” của sư tổ mình. Bản ý đều
muốn làm cho phái diễn của tổ tiên khỏi phải
đứt đoạn.

Chứng thật cho ý kiến này, ta nhận thấy bất
kỳ ở chùa Thập Tháp hay Quốc Ân, dưới ngài
đều có những ngài hoặc chữ “Minh” hoặc chữ
“Thành” xen lẫn nằm trong thế hệ.
Vậy còn ai là đệ tử của ngài Nguyên Thiều?
Theo thế hệ truyền thống ở chùa Thập Tháp
và Quốc Ân thì dưới ngài Nguyên Thiều, Siêu
Bạch, phần nhiều là những ngài nằm về chữ
Minh cả. Như ngài Minh Vật Nhất Tri, Minh
Hoàng Định Nhiên, Minh Giác Kỳ Phương,
Minh Dung Pháp Thông, Minh Dương Nguyệt
Ân v.v... và có xen lẫn một đôi ngài nằm về
chữ "Thành" như ngài Thành Đẳng Minh Yêu,
Thành Nhiên Pháp Thông, v.v... Ngài các ngài
ấy lại có những ngài cũng là chữ ‘Minh” như
ngài Minh Hoằng Tử Dung (khai sơn chùa Từ
Đàm- Huế), Minh Hành Tại Toại (ở Nhạn
Tháp Sơn - Bắc Kỳ),
Minh Hải Pháp Bảo (khai sơn chùa Chúc
Thánh, Quảng Nam) v.v...
Theo tương truyền xưa nay thì các ngài vừa
mới kể trên đều là đệ tử của ngài Nguyên
Thiều cả (Vả xét theo thế hệ của hai giòng kệ
thì dù ngài chữ “Minh” hay chữ “Thành” cũng

đều nằm dưới ngài Nguyên Thiều một chữ
cả). Nhưng nếu đứng ra ngoài tín ngưỡng tập
truyền, dùng quan điểm của nhà sử học mà
dò xét, thì không thể bảo các ngài đó đều là
đệ tử của ngài Nguyên Thiều cả.
Xét trong bài bia ký dựng ở chùa Quốc Ân thì
thấy chép: Ngài 19 tuổi xuất gia tu ở chùa Báo
Tư, thọ giới với ngài Khoáng Viên Hòa
thượng ... Vậy sau khi ngài xuất gia, còn phải
tu học 5, 7 năm đã chứ! Lại trong bài bia ấy
chép: “Niên hiệu Cảnh Trị năm thứ ba đời Lê
Hiến Tôn (năm Ất Tỵ thứ 7 đời chúa Nguyễn
Phúc Tần:1665), ngài qua An-nam lập chùa
Thập Tháp (xem lại truyện ngài Nguyên
Thiều)”.Thế thì khi ngài qua An-nam đại khái
cũng trên 30 tuổi. Ngài qua, trước hết ở phủ
Quy Ninh lập chùa Thập Tháp; từ khi qua đến
khi lập thành chùa Thập Tháp, ít nữa cũng
phải trải qua thời gian mươi năm. Rồi sau ra
Thuận Hóa ở chùa Hà Trung, lên Xuân Kinh
lập chùa Quốc Ân cũng phải mất hết thời gian
chừng trên 10 năm nữa: Cho đến khi phụng
mệnh đức Anh Tôn (1687-1691) trở về Trung
Quốc, tìm thỉnh các Danh Tăng về khai giới
đàn tại chùa Thiên Mụ. Chỉ thấy trong sử chép

ngài Thạch Liêm cùng ngài qua lúc này.
Nhưng theo tương truyền xưa nay thì cùng
qua với ngài, ngoài ngài Thạch Liêm còn có
các ngài khác nữa, như ngài Tổ khai sơn
chùa Thuyền Lâm (Huế) v.v. . . với các ngài
Minh Hoằng Tử Dung, Minh Hải Pháp Bảo . . .
(xét về thời đại của các ngài qua cũng nhằm
lúc ấy). Đến đây, hãy trở lại với vấn đề : Vậy
các ngài chữ “Minh” đồng qua với ngài lúc
này, có thể bảo đều là đệ tử của ngài
NguyênThiều cả không ? E không thể bảo
được. Bởi thời gian ở Trung Hoa của ngài rất
ít, mà thời gian ở An-nam thì nhiều, làm gì đã
có đệ tử xứng đức, xứng vị để cùng qua với
ngài ngồi trong địa vị Thập sư trên giới đàn ?
Và trong sử chép ngài vâng mệnh vua về
thỉnh các Danh Tăng; nếu ngài chỉ bảo đệ tử
của ngài qua (giả sử ngài đã có đệ tử ở Trung
Hoa), thế thì ngài đã hẹp hòi và tỏ khinh
thường hai chữ “Danh Tăng” lắm ru ! Nên dù
cho trong khi ngài qua cũng có những vị đệ tử
hoặc mới theo lúc ngài trở về, hoặc đã theo
lúc ngài chưa qua An-nam, nhưng thiết tưởng
những vị ấy cũng chỉ theo để hầu thầy chứ
chưa có thể ngồi ngang một ghế Thập sư

trong giới đàn được, mà dù có cũng chỉ được
đôi ba vị thôi.
Vậy ta có thể bảo những ngài Minh Hoằng Tử
Dung, Minh Hải Pháp Bảo, Minh Hành Tại
Toại ...chỉ là những ngài nằm dưới ngài
Nguyên Thiều một chữ, gọi ngài là sư thúc
hoặc sư bá gì chớ chưa hẳn là đệ tử của ngài
cả.
Trong tấm bia đá dựng ở chùa Chúc Thánh
và trong quyển “Liệt Tổ truyện”, có nói đến
lược sử của ngài Minh Hoằng cùng ngài Minh
Hải, nhưng chỉ nói qua ngài người Đại Thanh,
qua An-nam, trác tích Thuận Hóa, lập chùa
Ấn Tôn (Từ Đàm); vô ở Quảng Nam lập chùa
Chúc Thánh, chớ không nói đến hai ngài đó là
đệ tử của ngài nào. Vậy căn cứ vào đây, ta có
thể cho lời bàn trên là đúng chăng (?)
Có thể, sau khi giới đàn xong, ngài Minh
Hoằng mới tự do lập chùa Ấn Tôn ở Huế, ngài
Minh Hải lập chùa Chúc Thánh ở Quảng Nam
và ngài Minh Hành ra ở Nhạn Tháp Sơn, Bắc
Kỳ. Trái lại nếu quả là đệ tử, thì tình thầy trò
đâu có rã rời gấp gáp đến thế.

Tiếc rằng về những sử liệu này, sau một thời
kỳ biến loạn Tây Sơn, những cái có quan hệ
đến lịch sử như giấy má, bia ký đều bị thất
lạc, không đủ giúp cho ta khảo xét thêm được
rõ ràng, chắc chắn hơn nữa.
Thạch Liêm Hòa thượng : Ngài quê ở Giang
Tây nước Trung Hoa, học vấn uyên bác, bao
nhiêu món thiên văn, địa dư, toán số, cho đến
nghề viết, nghề vẽ, không thứ gì ngài không
tinh xảo, lại có sở trường về thơ phú. Cuối đời
nhà Minh, nhà Mãn Thanh làm chủ Trung
Quốc, ngài không chịu ra làm quan, bái từ mẹ
già, cắt tóc đi tu, rồi vân du khắp nơi. Khi Thọ
Tôn Hòa thượng (Nguyên Thiều) vâng mệnh
chúa Nguyễn về Quảng Đông tìm các bậc
Cao Tăng, có nghe tiếng ngài liền đến mời
ngài Trú trì ở chùa Thiên Mụ để dạy đệ tử và
thường mời vào cung đàm đạo; sau ngài có
lập chùa Khánh Vân gần chùa Thiên Mụ. Ở
được ít năm, ngài xin trở về Trung Hoa không
qua nữa.
Sau nhân có tàu buôn qua, ngài có gởi dâng
chúa Nguyễn một bức thơ xích độc và một bài
thi :

XÍCH ĐỘC
Nhất giang yên lãng, đạo cách trùng vân,
Bát độ xuân quang, tuyết thiêm hoa mấn.
Sổ nhơn gian chi hạ lạp,
Ức thiên ngoại chi nhơn duyên;
Diêu tri cam điện bồ đoàn,
Dĩ chứng huỳnh mai tiêu tức.
Viên khiển độ giang chi vĩ,
Thiểu thân súc địa chi hoài.
Dạ nguyệt thông triều, trì lai viễn tín,
Tân thi ký tặng, quí phạp trường ngôn.
Dịch :
Trời bể muôn trùng,
Nước mây cách trở.
Xuân về mấy độ,
Làn tóc nửa sương.
Bấm tay nghĩ chuyện nhân gian,

Chạnh nhớ mối tình thiên ngoại.
Tưởng chừng dưới chiếc bồ đoàn,
Đã tỏ huỳnh mai lối cũ.
Thuyền lan tiện gió,
Thâu chỗ nhớ nhung.
Sóng vỗ trăng ghềnh
Mây đưa tình nhạn
Mấy lời quê cạn,
Tỏ chút u hoài.
THI VIẾT :
Đông phong tân lãng mãn giang tần,
Tưởng kiến hồ sơn vũ lộ tân.
Tự thị dương hòa qui thảo mộc,
Thái bình nhân túy hải thiên xuân.
THƠ RẰNG :
Sóng rởn hoa tần phất gió đông,
Đỉnh hồ tưởng thấy hạt mưa nhuần.

Cỏ cây vui dưới trời êm diu,
Người ngắm thăng bình tắm bể xuân.
Ngài có làm tập “Ly Lục Đường thi”, tập “Hải
ngoại ký sự” và bộ “Kim Cang trực sớ” còn
lưu hành.
Thời ấy chúa Nguyễn đang trấn ở Thanh Hóa;
phần nhiều là người Chàm. Hai ngài này :
Nguyên Thiều và Thạch Liêm - là người rất có
công đem văn hóa và học thuật Trung Quốc
khai hóa cho dân ta xứ này.
Tử Dung Minh Hoằng : Không rõ ngài tên họ
là gì chỉ biết ngài là đời thứ 34 Lâm Tế; quê ở
Quảng Đông theo ngài Nguyên Thiều qua An-
nam ở Thuận Hóa có lập chùa Ân Tôn (tức
chùa Từ Đàm, Hội Quán hội Phật học bây
giờ).
PHÁI LIỄU QUÁN
Liễu Quán Hòa thượng : Ngài họ Lê, húy
Thiệt Diệu, người làng Đạo Mã, huyện Đồng
Xuân, tỉnh Phú Yên (Sông Cầu bây giờ). Lúc
6 tuổi, mồ côi mẹ, cha đem đến chùa Hội Tôn
thọ giới với ngài Tế Viên Hòa thượng[5].Được

bảy năm thì Hòa thượng tịch, ngài ra Thuận
Hóa xin học với Giác Phong Lão tổ[6] chùa
Báo Quốc. Sau đó một năm, năm Tân
Mùi(1691), ngài phải về phụng dưỡng cha già,
lấy nghề kiếm củi độ nhật. Bốn năm sau phụ
thân mất, năm Ất Hợi (1695) ngài lại trở ra
Thuận Hóa thọ Sa-di giới với ngài Thạch Liêm
Hòa thượng. Năm Đinh Sửu (1697) ngài lại
thọ Cụ túc giới với ngài Từ Lâm Lão Hòa
thượng (cũng là người Trung Hoa, một ngài
nay còn ở chùa Từ Lâm gần nhà máy nước ở
Huế).
Bắt đầu năm Kỷ Mão (1699), ngài đi tham lễ
khắp thiền lâm, chịu biết bao điều khó khăn,
đạm bạc. Đến năm Nhâm ngọ (1702) ngài
đến Long Sơn vào bái Yết Tử Dung Hòa
thượng cầu dạy pháp tham thiền. Hòa thượng
dạy ngài tham câu :
« Vạn pháp qui nhất, nhất qui hà xứ ? »
(Muôn pháp về một, một về chỗ nào ?)
Ngài ngày đêm tham cứu 8, 9 năm mà chưa
lãnh hội, trong lòng tự lấy làm hổ thẹn.

Một hôm, nhơn đọc truyện Truyền đăng lục
đến câu : “Chỉ vật truyền tâm, nhân bất hội
xứ?” thoạt nhiên ngài được tỏ ngộ. Nhưng vì
núi sông cách trở, ngài không thể đến ngài Tử
Dung để trình ngộ được.
Đến năm Mậu Tý (1708), mùa xuân ngài mới
trở ra Long Sơn, cầu Hòa thượng ấn chứng.
Khi ấy ngài đem chỗ công phu của mình, mỗi
mỗi trình bày, đoạn ngài nói đến câu “chỉ vật
truyền tâm, nhân bất hội xứ”. Hòa thượng liền
nói :
Huyền nhai tán thủ, tự khẳng thừa đương,
Tuyệt hậu tái tô, khi quân bất đắc.
(Phải bước ra bờ vỡ mà buông tay, chết sông
tự mình chịu lấy, ngất đi mà sống lại mới khỏi
bị người dối gạt). Liền đó ngài vỗ tay cười ha
ha...
Hòa thượng nói :
- Chưa nhằm
Ngài Liễu Quán nói :
Bình thùy nguyên thị thiết.

(Trái cân vốn là sắt)
Hòa thượng nói :
- Chưa nhằm.
Mai lại, Hòa thượng gọi ngài đến bảo :
Chuyện ngày qua chưa xong, nói lại xem!
Ngài Liễu Quán nói :
Tảo tri đăng thị hỏa, phạn thục dĩ đa thì
(Sớm biết đèn là lửa, cơm chai đã lâu rồi !)
Bấy giờ Hòa thượng rất khen ngợi.
Năm Nhâm Thìn (1712), mùa hạ, Hòa thượng
vào Quảng Nam dự lễ Toàn Viện (?), ngài
đem trình bày kệ dục Phật.
Hòa thượng liền hỏi :
- Tổ Tổ tương truyền Phật Phật thọ thọ,
Vị thẩm truyền thọ cá thậm ma ?
(Các vị Tổ nói truyền cho nhau, đức Phật này
trao cho đức Phật khác, chẳng hay truyền thọ
nhữngcái gì ?)
Ngài Liễu Quán nói :

- Thạch duẫn trừu điều trường nhất trượng,
Qui mao phất tử trọng tam cân.
(Búp măng trên đá dài một trượng,
phủ phất lông rùa nặng mấy cân).
Hòa thượng nói theo :
- Cao cao sơn thượng hành thuyền
Thâm thâm hải để tẩu mã
(Lung linh nước chảy trên đèo,
Ngựa đua dưới biển, thuyền chèo trên non)[7]
Ngài tiếp theo nói :
- Chiết giác nê ngưu triệt dạ hống,
Một huyền cầm tử tận nhật đờn.
(Dây đứt đờn cầm rung suốt buổi,
Gảy sừng trâu đất rống thâu đêm).
Ngài biện tài lanh lẹ, lâm cơ ứng biến, như
nước và sữa rất là phù hợp. Hòa thượng rất
lấy làm vui mừng , ấn khả .

Lại chỗ hóa duyên của ngài rất rộng, ngài
thường ra vào Huế - Phú Yên để hóa đạo
luôn luôn, không nề khó nhọc.
Năm Quí Sửu (1733), Giáp Dần (1734) và Ất
Mão (1735), ngài chịu lời thỉnh cầu của các
ngài trong Tôn môn, cùng các bậc tể quan, cư
sĩ ở Huế, dự bốn lễ lớn về đại giới đàn.Qua
năm Canh Thân (1740) ngài tấn đàn Long
Hoa phóng giới, rồi đó ngài trở về chùa Thiền
tôn.[8]
Thời ấy Nguyễn Chúa Ninh Vương rất yêu
mến đạo đức của ngài, thường mời ngài vào
cung để đàm đạo, nhưng ngài vẫn từ chối
không vào.
Mùa xuân năm Nhâm Tuất (1742), ngài lại dự
lễ giới đàn ở chùa Viên Thông. Cuối mùa thu
năm ấy ngài thị bịnh, gọi môn đồ đến mà dạy
rằng : "Nhân duyên đã hết, ta sắp chết vậy.”
Khi ấy môn đồ đều khóc, ngài dạy rằng : “Các
người khóc mà làm gì ? Các đức Phật ra đời
còn nhập Niết-bàn; ta nay đi lại rõ ràng, về tất
có chỗ, các người không nên khóc và đừng
nên buồn thảm lắm.”

Cuối tháng 2, trước khi tịch mấy ngày, ngài
ngồi dậy vững vàng, tự cầm bút viết bài kệ từ
biệt rằng :
Thất thập dư niên thế giới trung,
Không không sắc sắc duyệt dung thông.
Kim triêu nguyện mãn hoàn gia lý,
Hà tất bôn man vấn tổ tông.
Dịch :
Ngoài bảy mươi năm trong thế giới,
Không không sắc sắc thảy dung thông.
Ngày nay nguyện mãn về nơi cũ,
Nào phải ân cần hỏi tổ tông.
Sau khi ngài viết bài kệ xong, ngài bảo môn
đồ rằng : “Sau khi ta đi, các người phải nghĩ
cơn vô thường nhanh chóng, cần phải siêng
năng tu học trí tuệ, các người hãy nên gắng
tới, chớ bỏ quên lời ta.”
Đến ngày 22 tháng 2 ta, buổi mai, sau khi
dùng nước trà và các đồ đệ hầu chuyện cùng
làm lễ xong, ngài hỏi đến giờ, các đồ đệ thưa

: giờ Mùi. Thế rồi...ngài vui vẻ thị tịch.

Vua nghe tin, sắc ban bia ký, và tứ hiệu là
“ĐạoHạnh Thụy Chánh Giác Viên Ngộ Hòa
Thượng” .
Ngài là đời thứ 35 giòng Lâm Tế chánh tôn,
khai sơn chùa Thiên Thai Thiền Tôn ở Huế.
Ngài có tục bài kệ về Pháp phái rằng :
Thiệt tế đại đạo, tánh hải thanh trừng.
Tâm nguyên quảng nhuận, đức bổn từ phong.
Giới định phước huệ, thể dụng viên thông.
Vĩnh siêu trí quả, mật khế thành công.
Truyền trì diệu lý, diễn sướng chánh tôn.
Hạnh giải tương ưng, đạt ngộ chơn không.
Dịch :

Đường lớn thực tại, biển thể tính trong,
Nguồn tâm thấm khắp, gốc đức vun trồng.
Giới định cùng tuệ, thể dụng viên thông,
Quả trí siêu việt, hiểu thấu nên công.
Truyền giữ lý mầu, tuyên dương chính tông
Hành giải song song, đạt ngộ chân không.
(Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử lược,
tr. 603)
Ngày nay, Tăng đồ tín đồ ở Trung kỳ và Nam
kỳ hầu hết là thuộc về giòng Lâm Tế, mà ngài
là ngườicó công khai hóa hơn hết, hiện đã
thành ra một nhánh lớn gọi là Liễu Quán.
Kể ra Phật giáo về thời chúa Nguyễn này,
ngoài mấy ngài chép trên, còn có nhiều bậc
Cao Tăng khác nữa, chẳng qua phải một thời
gian biến loạn Tây Sơn,chùa chiền hư nát;
những cái có thể lưu lại làm sử liệu cho ngày
nay, đều bị tiêu tan mất hết. Nên bây giờ
người nghiên cứu lịch sử tìm được dấu tích
để ghi lại phương danh và thế hệ của các
ngài cũng đã khó, huống tìm cho rõ tiểu

truyện của mỗi ngài lại càng khó hơn nữa. Mà
cái điều sau này ta có thể nói: chỉ là sự may
mắn của lịch sử. Hai ngài dưới này cũng là
Danh Tăng trong thời Nguyễn Chúa:
Trung Đình Hòa thượng: Ngài không biết
người ở đâu, tên gì vì thường trú ở trong
đình, nên người ta gọi tên ấy. Ngài thường đi
khất thực các làng, trong mình thường đeo ba
cái bị. Một cái nếu ai cho cá thịt gì cũng lấy bỏ
vào đó rồi cho kẻ ăn xin khác; một cái đựng
món ăn chay ngài dùng; còn một cái lớn để
không, hễ tới đâu thì ngài treo lên mái đình
mà ngồi vào. Đêm thì trì tụng, ngày thì lang
thang khắp nơitrông hình dung nhớp nhúa,
tóc xù, áo quần không có phải đóng khố, trẻ
con trông thấy đều sợ hãi (cái danh từ “ông
ba bị” để dọa trẻ con có từ thời ấy - khoảng
đời chúa Nguyễn Phúc Thuần (1765-1777).
Khi tu hành đã đắc đạo, ngài tâu xin lập hỏa
đàn ở chùa Thiên Mụ, bố cáo cho thiên hạ
biết. Khi mọi người xin ngài lưu lại cho một
chút di thể, thì ngài đưa lên một ngón tay. Khi
đốt, lửa bốc theo gió lệch cái mũ Quan âm
của ngài đội do vua ban, ngài lấy tay sửa lại,

miệng luôn luôn tụng kinh. Người đi xem đông
như kiến, giành nhau lấy trầm hương liệng
vào hỏa đàn. Thiêu xong, quả nhiên còn một
ngón tay không cháy. Người ta nhặt tro ấy xây
tháp thờ ở bên chùa Thiên Mụ .
Bấy giờ ngài Pháp Vân Hòa thượng có tặng
ngài bài thơ rằng :
Kỷ niên y bát ký phong trần,
Đốn ngộ thuyền cơ nguyện hóa thân.
Mộng huyễn hình hài túng liệt diệm,
Sắc không tâm sự phú yên vân.
Thần thê Tây độ niên niên tại,
Danh bá thuyền môn nhật nhật tân.
Kim cổ nhàn khan đàm tiếu lý,
Bất tri như thử hữu hà nhân ?
Dịch :
Phong trần lẫn bấy nhiêu năm,
Ngộ được cơ thuyền chết cũng cam.
Ngọn lửa đột tàn thân ảo mộng,

Làn mây bay với niệm từ đam.
Tinh thần phảng phất miền Tây độ,
Danh tiếng vang lừng đất Việt Nam.
Dở chuyện xưa nay xem lại thử,
Những người như thế có bao lăm ?
Bùi Đăng Tường: Ngài người tỉnh Quảng
Nghĩa, huyện Bình Sơn; năm 12 tuổi đầu
thuyền tại chùa Phổ Phước. Ngài tu hành rất
chân chánh, trì giới rất tinh nghiêm. Vua tặng
chức Hòa thượng và ban pháp hiệu là Long
Kỳ Đại Sư.
Khoảng năm Quý Tỵ (1773) đời chúa Nguyễn
Phúc Thuần (1765 - 1777) (sau truy tôn Duệ
Tôn Hoàng Đế), bị giặc Tây Sơn xướng loạn,
ngài bèn lén vào kinh sư chịu mật chỉ về
nhóm họp các Tăng đồ, chiêu mộ nghĩa dõng,
đồng lòng dẹp giặc. Vua phong cho ngài làm
chức « Khâm Sai Vệ Quốc Soái ». Sau ngài
cùng với giặc đánh nhau tại Quảng Nam vừa
mất.
Dưới đây là những việc làm của Nguyễn chúa
trong thời này :

Năm Tân Sửu thứ 14 (1601) đời chúa Nguyễn
Hoàng (sau truy tôn Thái Tổ Gia Dũ Hoàng
Đế) dựng nên chùa Thiên Mụ[9] .Tục truyền :
« Trước đó dân quanh vùng có thấy một bà
già mặc áo đỏ, ngồi trên cái đồi đất ấy, nói
rằng: rồi đây sẽ có một vị chân chủ đến cai trị,
lập chùa ở đây để cho tụ linh khí, vững bền
long mạch. » Nói xong, bà già biến mất. Sau
chúa Nguyễn Hoàng vào trấn đất Thuận Hóa,
nhân dân thường gọi là chúa Tiên, nghe
chuyện ấy liền lập chùa và đặt tên là Thiên
Mụ (nghĩa là bà già linh thiêng ở trên trời).
Năm ất Tỵ (1665), năm thứ 17 đời chúa
Nguyễn Phúc Tần (1648 - 1687) (sau truy tôn
Thái Tôn Hiếu Triết Hoàng Đế), sắc sùng tu
chùa Thiên Mụ. Nhưng nhất là đến đời Minh
Vương Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) (sau
truy tôn Hiền Tôn Hiếu Minh Hoàng đế), chùa
Thiên Mụ mới hoàn thành.
Vua là người rất sốt sắng cùng đạo Phật,
trong một thời gian dài ở ngôi, biết bao nhiêu
chùa tháp bởi vua dựng nên hay sửa lại. Sử
chép về khoảng vua sùng tu chùa Thiên Mụ
rằng :

“Năm Canh Dần thứ 19 (1710), đời chúa
Nguyễn Minh Vương, mùa hạ tháng tư, sau
khi trùng tu chùa Thiên Mụ xong rồi, vua sắc
đúc một quả chuông lớn nặng 3.285 cân.
Chuông ấy hiện nay hãy còn, khắc đề năm
Canh Dần (1710) vào khoảng Vĩnh Thạnh
(1705-1719 ) đời vua Lê Dũ Tôn năm thứ 6
(1710) .
Năm thứ 2 niên hiệu Vĩnh Thạnh Lê Dũ Tôn,
vua Nguyễn Minh Vương lại gởi mua bên
Trung Hoa ba Tạng Kinh, Luật, Luận, đem về
để ở chùa.
Vào khoảng năm 1738-1744, Võ Vương
Nguyễn Phúc Hoạt sắc trùng tu chùa Thiên
Mụ rất là tráng lệ và sai người qua Trung Hoa
thỉnh Đại Tạng kinh hơn 1.000 bộ về để tại
chùa. Võ Vương là người mộ đạo, ngài tự
hiệu là “Thiên Túng đạo nhân”.
Xem vậy đủ thấy Phật giáo ở thời này lại có
cơ phục hưng. Lại nhận thấy một điều: trước
ngài Liễu Quán thì phần nhiều các Thiền sư ở
đàng trong là người Trung Hoa cả. Xét ngay
sử Trung Hoa thì bấy giờ (đời chúa Nguyễn

Phúc Hoạt) (1738 - 1765) vua Trung Hoa là
Thanh Cao Tôn (tức Càn Long) (1736 -1785).
Lại xét Phật giáo sử của Trung Quốc thấy
chép: “Một đời nhà Thanh, vua Thái Tổ, vua
Cao Tôn hết sức phục hưng Nho giáo, đối với
Phật giáo tuy có ý bảo hộ, nhưng không được
chu đáo lắm. Còn về Lạt Ma giáo thì giữ theo
chánh sách nhà Nguyễn.” Lại chép: « Đương
thời tuy vẫn có các tôn: Hoa Nghiêm, Thiên
Thai, Mật, Thiền, Pháp tướng, Tịnh độ
v.v...nhưng thật Tăng đồ ít ai thấu hiểu đốn
giáo lý, vì Phật giáo đã tới thời đại suy đồi rồi
» [10].
Phật giáo ở Trung Quốc bấy giờ suy đồi cũng
là bởi trong nước không yên, suốt một đời vua
Càn Long, chẳng mấy lúc được thái bình.
Những bậc Cao Tăng thấy Tăng đồ trong
nước ngày một suy đồi, nên mới đi sang nước
ta để giáo hóa.
Cứ xem khắp giải Trung kỳ ngày nay, có bao
nhiêu chùa còn di tích, rất nhiều là của các
Thiền sư người Trung Hoa lập ra, thời đủ biết
tình hình Phật giáo thời ấy.

Trong triều Nguyễn chúa, lại có mấy lần đi
cầu kinh, đều không đủ Ba tạng, nhưng cũng
còn bù được chút ít vào số kinh sách đã bị
nhà Minh tịch thu.

[1] Xem bản đồ A
[2] Chữ thầy đây là chỉ cho Đạo.
[3] Xem phụ lục ở sau.
[4] Như trên.
[5] Người Trung Hoa.
[6] Cũng người Trung Hoa, ở chùa Báo Quốc
[7] Của người trước dịch sẵn
[8] Chùa này do ngài khai sơn, nhưng hiện
nay không biết rõ là bắt đầu từ năm nào, chỉ
thâý nơi bức biển chùa và nơi đại hồng chung
đều đề là Cảnh Hưng bát niên (niên hiệu
Cảnh Hưng thứ tám). Nhưng xét ra năm ấy
không phải là năm bắt đầu gây dựng chùa
Thiền Tôn. Mà có lẽ đâu khoảng Vĩnh Thạnh
từ niên (niên hiệu Vĩnh thạnh thứ tư đời vua
Lê Dụ Tôn – l708) sau khi ngài ra Long Sơn

cầu Hòa thượng ấn chứng. Bấy giờ chỉ là một
cái am nhỏ vừa để ẩn tu rồi sau dần dần mới
trở về một ngôi chùa to lớn có đại hồng
chung, có biển sắc Tứ . Sự chứng cớ rõ ràng
là ngài tịch vào năm Cảnh Hưng tam niêm
(1742). Như vậy ta đủ thấy khởi nguyên chùa
Thiền Tôn không phải bắt đầu từ năm ấy
(Cảnh Hưng bát niên )
[9] Trong bộ « Quốc Triều tiên biến toát yếu »
quyển 1 trang 10 chép năm Tân Sửu thứ 44
đức Triệu Tổ Tịnh Hoàng đế dựng chùa Thiên
Mụ. Nhưng xét đời Triệu Tổ chưa hề vào trấn
đất này, lấy đâu mà lập chùa Thiên Mụ ? Và
năm Tân Sửu thứ 44, thuộc về đời chúa
Nguyễn Hoàng, phải đâu là Triệu Tổ.
[10] Xem đoạn Phật giáo ở Trung Quốc.

II.9 Chương chín: Phật giáo trong thời kỳ cận
đại
PHẬT GIÁO TRONG THỜI KỲ CẬN ĐẠI
(TRIỀU NGUYỄN)
Sau đó, Nam triều có vua Tây Sơn nổi lên
chúa Nguyễn bị mất quyền. Trong mấy năm

trời việc chính trị trong nước bị rối ren, ngoài
Bắc chúa Trịnh cũng không giữ ngôi cho nhà
Lê được nữa. Vua Chiêu Thống phải chạy
sang Trung Hoa, vua Tây Sơn thống nhất
thiên hạ.
Không bao lâu, chúa Nguyễn Phúc Anh mượn
quân Pháp về diệt được Tây Sơn và lập nên
nhà Nguyễn nhất thống, lấy niên hiệu là Gia
Long.
Từ lúc vận nước thay đổi, Phật giáo cũng bắt
đầu đình đốn và lần đến suy đồi, vì bị trải qua
một trận chiến tranh với Tây Sơn, chùa chiền
bị phá hủy, Tăng chúng loạn lạc, nên dù sau
khi đã bình định, cũng chỉ còn lại những cảnh
tượng sơ sài mà thôi. Từ đây trở đi trong lịch
sử không thấy chép gì để căn cứ một giai
đoạn vẻ vang cho lịch sử Phật giáo nữa. Dưới
đây là những việc của nhà vua đối với Phật
giáo:
Niên hiệu Gia Long năm Ất Hợi (1815), vua
sắc sửa lại chùa Thiên Mụ và triệu ngài Mật
Hoằng vào kinh cấp bằng Tăng Cang. (Ngài
người Bình Định, sau khi xuất gia, lưu ngụ
các miền trong tỉnh Gia Định. Sau ngài có Trú

trì ở chùa Quốc Ân-một người rất có công lớn
ở chùa Quốc Ân).
Năm Minh Mệnh thứ bảy (1826), sắc lập lại
chùa Thánh Duyên (nguyên chùa Thánh
Duyên dựng vào đời Nguyễn Chúa Nguyễn
Phúc Chu, sau truy tôn Hiển Tôn Hiếu Minh
Hoàng Đế (1691 - 1725), sau bị Tây sơn phá
hủy (chùa ở gần cửa bể Tư Hiền, Thừa
Thiên). Năm thứ II (1822) vua sắc các nhà sư
ở ngoại tỉnh đến kinh, do bộ Lễ xét rồi ban
cấp Độ điệp
Năm Giáp Thìn niên hiệu Thiệu Trị thứ tư
(1844) vua vâng di chúc của đức Minh Mạng,
sắc xây ở chùaThiên Mụ một ngôi tháp lớn 7
tầng gọi là Từ Nhơn tháp, năm sau đổi lại là
Phước Duyên bảo tháp. Cũng trong niên hiệu
ấy, vua sắc lập chùa Diệu Đế (chỗ này
nguyên xưa là một khuôn vườn của một
người về dòng Thích-lý, tương truyền sau là
phủ ngài ở, sau khi lên ngôi ngài đổi phủ làm
chùa). Niên hiệu Tự Đức thứ ba (1849), nghị
chuẩn các quan tự (chùa công) như Thiên
Mụ, Giác Hoàng.v.v... mỗi nơi đều phải có
Tăng Cang một ngài để chỉ huy Tăng chúng,

trông nom chùa, đều có lương bổng chi cấp.
Năm thứ bảy (1853) tháng 12, vua sắc cấp
công điền cho các chùa tại kinh như: Thiên
Mụ, Diệu Đế, Thánh Duyên, Linh Hựu, Long
Quang, và các chùa ngoài kinh như Tam Thai,
Ứng Châu (QuảngNam), Khai Tường (Gia
Định).
Ngoài ra các khoản sắc về cúng lễ như rằm
Trung thu, Thánh Thọ, Vạn Thọ v.v. . . rất
nhiều.
CÁC VỊ DANH TĂNG TRIỀU NGUYỂN
Phổ Tịnh Hoà thượng: Ngài húy là Đạo Minh
thụy Viên Nhất, người Quảng Nam. Niên hiệu
Gia Long thứ bảy (1898) vâng sắc lệnh bà
Hiếu Khương Hoàng Thái hậu Trú trì ở chùa
Thiên Thọ (tức Báo Quốc bây giờ). Ngài tịch
vào năm Gia Long thứ 15 (1816).
An Thuyền Đại sư: Không rõ ngài tên họ là gì,
chỉ biết ngài ở chùa Đại Giác Bồ Sơn (thuộc
tỉnh Bắc Ninh), ngài tu hành tinh tấn, học hạnh
kiêm toàn. Vào khoảng niên hiệu Minh Mệnh
thứ 6 đến thứ 9 (1825 -1828), ngài có làm bộ

sách “Đạo Giáo nguyên lựu” ba quyển, được
lưu hành.
Nhất Điện Hòa thượng : Ngài húy Tánh Thiên
người Quảng Trị. Ngài đồng niên xuất gia thế
độ với Hòa thượng Phổ Tịnh, thọ giới với Hòa
thượng Mật Hoằng. Năm Minh Mệnh thứ 14
(1833), ngài sung chức Trú trì chùa Linh Hựu,
ngài cố từ không được; năm thứ 20 ngài lại
được sắc thăng chức Tăng Cáng chùa Giác
Hoàng. Niên hiệu Thiệu Trị thứ ba (1843),
ngài xin phép từ chức dưỡng lão, ngài có đắc
ý hai câu :
Hạnh phùng tấu đắc nhưng hồi lão,
Nhất bát cô thân vạn lý du.
(Già rồi, may được vua thương,
Một thân, một bát, rộng đường vân du.)
(Nguyễn Lang dịch, sđd, tr. 697).
Sau ngài có làm am An Dưỡng để ở (sau khi
ngài tịch, Thái Giám viện dựng chùa gọi là Từ
Hiếu, tức Từ Hiếu bây giờ). Ngài tịch vào năm
Thiệu Trị thứ bảy (1847), thọ 64 tuổi.

Diệu Giác Hòa thượng: Ngài họ Đỗ, húy Hải
Thuận, người làng Bích Khê (Quảng Trị), 13
tuổi vào chùa Báo Quốc, 20 tuổi thế độ thọ
giới với ngài Bản Giác Hòa thượng. Năm
Minh Mệnh thứ 16 (1835), được ban cấp Giới
đạo Độ điệp, và được ngài Nhất Điện truyền
pháp cho. Ngài đã có làm Trú trì, Tăng Cang
chùa Diệu Đế, đứng trùng tu chùa Huệ Lâm,
chùa Báo Quốc và chùa Kim Tiên. Năm
Thành Thái thứ 6 (1895), ngài mở Đại Giới
đàn ở chùa Báo Quốc. Đến năm sau thì ngài
tịch, thọ 91 tuổi. Đệ tử đắc pháp của ngài là
ngài Tâm Quảng, Tâm Thể, Tâm Truyền, Tâm
Tịnh v.v . . .
Giác Ngộ Hòa thượng: Ngài tự hiệu là Sơn
Nhân, người tỉnh Gia Định. Nguyên trước đi
làm việc quan đập đá xây thành; một hôm phá
trong viên đá thấy một tượng Phật, ngài liền
xin thôi việc, mang tượng vào rừng không
giao thiệp với người đời nữa và không ai biết
đi đâu. Được ít lâu, người tỉnh Phú Yên thoạt
thấy Sơn Nhân ở trong chùa hang xóm núi.
Xóm ấy có nhiều cọp, người trong xóm lập
chùa mà không dám đến lễ. Lúc thấy Sơn

Nhân ở đó ai cũng thất kinh, hỏi ngài sao
không sợ cọp ?
Ngài đáp : Cọp mặc cọp, mình mặc mình, cần
gì mà sợ ?
Người thường ăn rau cỏ không dùng gạo
cơm. Một khi có dịch khí nổi lên ở các nơi
người chết rất nhiều, người trong xóm xin
ngài cầu đảo cho nên được yên. Họ đem việc
ấy trình quan. Vừa lúc ấy quan Tuần trong
tỉnh có người con đau bụng, thầy thuốc chữa
không khỏi. Quan liền khiến hai viên đội đi
mời Sơn Nhân. Ngài hỏi :
- Tỉnh ở ngã nào ?
Họ chỉ về hướng đông. Ngài bảo họ đi trước.
Hai viên đội cưỡi ngựa về tỉnh thì đã thấy ngài
đến rồi. Quan mời ngài vào thăm bệnh cho
con, ngài liền đọc một câu chú, thình lình
nghe một tiếng sạt, và thấy như một cái bóng
tấm lụa từ trong buồng vụt ra, tức thì con
quan lành bệnh. Quan tỉnh đem việc ấy tâu về
triều; vua Minh Mệnh sắc triệu ngài về nội, hỏi
việc đầu đuôi, vua thưởng rất hậu, ngài đều
từ tạ không lấy. Vua khen rằng :

- Người xưa có nói :
Thuần nhất bất tạp là « Hòa »,
Vạn loại xưng tôn là « Thượng ».
Sơn Nhân thật đúng hai chữ ấy.
Liền ban hiệu là Sơn Nhân Hòa thượng. Lại
sắc các vị Hòa thượng các chùa phải đổi hiệu
Tăng Cang, để tỏ rằng còn thua Hòa thượng
một bậc (từ đó danh hiệu Hòa thượng mới là
danh hiệu đặc biệt, ít người được nhậm chức
đó).
Sơn Nhân mặc quần áo toàn bằng vỏ cây, lấy
hai miếng gỗ làm guốc mà đi mau lắm. Vua
sắc ngài ở chùa Giác Hoàng, nhưng được
một tháng ngài tâu xin về núi : sau không biết
ngài đi đâu.
Ngoài ra còn thấy sử chép mấy vị Thiền sư
nữa, như : Liễu Tánh Thiền sư, Phước Chỉ
Hòa thượng, Giác Minh Hòa thượng, Tống Thị
Ni cô đều là những bậc tu hành đắc đạo.
Xét về những điều kiện tín ngưỡng của các
nhà vua và những bậc tu hành tuy các ngài
vẫn tu hành đạo đức - như trên đã kể, ta có

thể biết ngay Phật giáo về đời triều Nguyễn
này đã sơ sài lắm.
Trải các triều vua, nhất là triều vua Thiệu Trị,
ngài là một ông vua hết lòng sùng phụng và
rất sốt sắng với đạo Phật. Những sự nghiệp
xây dựng cho Phật giáo về thời này, ngài là
người đáng cho ta chép vào lịch sử hơn hết.
Nhưng thật ra Phật giáo về thời này đã kém
lắm rồi, nên dù các triều vua vẫn tín ngưỡng
sùng phụng, làm chùa đúc tượng mà tinh thần
Phật giáo vẫn suy.
Đến đây, từ trên vua quan cho đến thứ dân, ai
ai cũng an trí đạo Phật là ở sự cúng cấp cầu
đảo chứ không biết gì khác nữa. Và phần
đông họ chỉ trọng ông thầy ở chỗ danh vọng
chức tước, mặc dù ông thầy ấy thiếu học
thiếu tu. Bởi tệ hại ấy, làm cho Tăng đồ trong
nước lần lần sa vào con đường trụy lạc cờ
bạc rượu chè, đắm trước thanh, sắc.. Tuy
vậy, ở miền Trung ương Bắc kỳ về kỷ luật
Tăng-già bề ngoài còn giữ được nghiêm chỉnh
đôi chút, chứ như Trung kỳ phần nhiều thì họ
đã có vợ có con một cách công nhiên, không
còn áy náy, nhất là Nam kỳ ông thầy, bà vải

lại càng hỗn độn hơn nữa. Cũng vì tình trạng
ấy mà tạo nên hại lớn ngày nay, đến nỗi gần
15 năm lại đây, hiện tượng suy đồi ấy càng
biểu diễn đến chỗ đồi bại; phần đông Tăng đồ
chỉ nghĩ đến danh vọng, chức tước : xin bằng
Tăng Cang, Trú trì, Sắc tứ .v.v.. một phương
diện khác thì chỉ biết cúng cấp, cầu đảo, phù
chú (phù chú đã thành phù thủy hóa) làm tay
sai cho các nhà vua chúa, quan quyền, phú
hộ, thay vì họ cầu đảo cúng cấp để làm kế
sinh nhai, hoặc phải chăm việc đồng áng có
thể nuôi sống hằng ngày; còn một hạng nữa
chỉ giữ mình cho được thanh nhàn, ăn chơi
tiêu khiển bảo là giải thoát ...Ôi ! Tinh thần
Phật giáo đến đây hầu đã tuyệt diệt ?
Bởi vậy các cảnh chùa trong nước đã thành
những cảnh gia đình riêng, không còn gì là
tính cách đoàn thể của một tôn giáo nữa. Họ
sống trong Phật giáo hầu hết chỉ còn dốt và
quên! Quên để khỏi phải biết đến bổn phận -
bổn phận chơi chánh của một Tăng đồ!
Ở trong Tăng đồ thì như vậy, ở ngoài tín đồ
cư sĩ thì cũng ngơ ngác ù òa, tin bướng theo
càn, ít ai là người hiểu đạo lý.

Trong Lịch sử Phật giáo Việt Nam, ta có thể đánh vào đây một dấu than (!) rất to tướng[1]

[1] Có người bảo : Phật giáo về thời này bị suy
đồi là bởi thế lực truyền bá của đạo Thiên
Chúa. Nhưng theo ý muốn tôi thì không phải:
chỉ là tại nhơn tâm của thời đại mạt pháp mà
thôi, khiến cho trong Phật giáo thiếu những
bậc tu hành nhơn chánh, đến nỗi đạo pháp
phải suy đồi.

II.10 Chương mười: Phật giáo hiện đại
PHẬT GIÁO HIỆN ĐẠI.
Tuy nhiên, ít năm trước ở Bắc cũng có Cụ tổ
Vĩnh Nghiêm (Thanh Hanh), sư cụ Tổ Các
(Phan Trung Thứ), sư cụ Bằng Sở (Dương
Văn Hiển); ở Trung có ngài Tâm Tịnh, ngài
Huệ Pháp, ngài Phước Huệ; ở Nam có ngài
Khánh Hòa thỉnh thoảng mở trường giảng
dạy. Nhờ vậy, đạo pháp cũng còn lưu lại ảnh
hưởng chút ít.

Lại cách đây trên 10 năm, nhờ ảnh hưởng
chấn hưng Phật giáo ở Trung Hoa mà nước
ta lại có phong trào vận động chấn hưng Phật
giáo. Những người khởi xướng đầu tiên là
ngài Khánh Hòa và sư Thiện Chiếu (sau vì
trong công việc vận động phải bị nhiều trở
lực, ngài Thiện Chiếu đã tức giận bỏ về tục)
cùng các ngài Tăng-già, cư sĩ khác lập thành
Nam kỳ nghiên cứu Phật học hội (1931) ở
Nam. Rồi lần đến Trung kỳ có ngài Giác Tiên,
ông Lê Đình Thám (cư sĩ) ban đầu mở đạo
trường ở chùa Trúc Lâm, mời ngài Phước
Huệ chùa Thập Tháp - Bình Định làm chủ
giảng; sau lần đến nhóm cư sĩ lập thành Phật
học hội (1932); ở Bắc có sư Trí Hải cùng cụ
Nguyễn Năng Quốc và các ngài Đại đức, cư
sĩ khác lập Bắc kỳ Phật giáo Tổng hội (1934).
Ba miền đều có mở đạo trường cả, ở Bắc có
trường Tăng ở chùa Quán Sứ, trọng Ni ở
chùa Bồ-đề đo Bắc kỳ Phật giáo hội tổ chức;
ở Trung có Phật học viện ở chùa Tây Thiên,
đầu tiên do các thầy Đại đức và một nhóm
thanh niên trong Sơn môn tổ chức, hiện nay
đã giao lại cho toàn thể Sơn môn quản cố; lại
có Phật học viện ở chùa Báo Quốc do Phật

học hội tổ chức, duyên khởi thành lập đầu tiên
là thầy Giảng sư Mật Khế, và trường Ni ở
chùa Diệu Đức do một nhóm nữ cư sĩ tổ
chức; trong Nam thì có Phật học viện do hội
Lưỡng Xuyên Phật học Trà Vinh tổ chức.
Ngoài ra, hội nào cũng xuất bản tạp chí để
hoằng dương Phật pháp; ở Nam có báo Từ Bi
âm, Duy Tân; ở Trung có tạp chí Viên âm; ở
Bắc có báo Đuốc Tuệ .v..v Thỉnh thoảng lại có
một vài vị sư trí thức và những nhà cư sĩ, học
giả ở ngoài cũng viết sách truyền bá Phật lý . .
.
Nói tóm lại thì Phật giáo hiện thời đã có phần
chấn hưng. Nhưng có một trở lực mà chưa có
Hội nào hay một Sơn môn nào giải quyết, là:
Cổ động thì hội nào cũng cổ động bằng Quốc
văn là nền văn phổ thông, nhưng kho kinh
điển triết lý nhà Phật vẫn còn nguyên khối
bằng Hán văn .Vả dấu tích đồi bại điêu tàn
của ngày qua, hiện nay vẫn còn lưu hành lại
rõ rệt và có thế lực. Nên thật ra cả mấy hội
Phật học ấy ngoài mấy việc xây hội quán, làm
chùa và cổ động một số đông người quy y,

còn chưa hội nào làm được việc gì vĩ đại có
vẻ đỉnh cách cho nền Phật giáo cả.
Trong lúc này, đại đa số Tăng đồ trong các
Sơn môn vẫn đương mơ màng thiêm thiếp,
chưa làm một việc gì tỏ rõ là người đã thức
tỉnh. Cho nên tuy hiện giờ có phong trào chấn
hưng mà kỳ thực mới là chấn hưng hình thức
và danh hiệu.
Một nền Phật giáo chỉnh đốn, in tuồng đương
đợi một cuộc tổ chức tương lai do một
phương pháp cải tạo hoàn toàn chơn chánh.
Chúng tôi rất mong . . .

Phụ lục
NHỮNG GIÒNG KỆ CỦA CÁC PHÁI
Những giòng kệ của các phái Thuyền tôn hiện
hành trong Phật giáo xứ ta (những giòng kệ
ấy cũng như những giòng chữ Hường, Ưng,
Bửu, Vĩnh...của bên Hoàng phái vậy) đối với
lịch sử Phật giáo không có gì quan hệ lắm, tuy

những chữ ấy là để đánh dấu sự truyền thống
về mỗi đời. Nhưng xét hiện nay nó vẫn có thế
lực nhiều các Tăng đồ, tín đồ khi quy y, thọ ký
vẫn lấy đó làm thứ lớp mà đặt pháp danh.
Nên nay nhân tiện cũng xin phụ lục ra đây để
người đồng đạo xem qua cho biết.
*
Xét ngài Nghĩa Huyền lập tôn Lâm Tế truyền
đến đời 21 là ngài Vạn Phong Thời ủy ở chùa
Thiên Đồng (Trung Hoa) xuất ra bài kệ :
Tổ đạo giới định tôn,
Phương Quảng chứng viên thông,
Hạnh viên minh thực tế,
Liễu đạt ngộ chân không.
Như nhật quang thường chiếu.
Phổ châu lợi ích đồng
Tín hương sanh phước huệ,
Tương kế chấn từ phong.
Đại ý :
Tông giới đinh tuệ của Tổ đạo

Động lớn chứng viên thông
Hạnh sáng vượt thực tế
Đạt ngộ được chân không.
Như ánh mặt trời thường chiếu sáng
Khắp nơi đều được lợi ích như nhau,
Hương thơm của lòng tin sanh phước huệ
Tương tục làm hưng thịnh ngọn gió từ.
(Nguyên Lệ dịch để tham khảo năm 2004).
Bài kệ này có chỗ chép 4 câu, có chỗ chép cả
8 câu. Có nhiều ngài nói nguyên bài kệ chỉ có
4 câu đầu, còn 4 câu sau là người sau nối
thêm, mà có lẽ là ngài Minh Lý chùa Thập
Tháp Bình Định (xem lại bản đồ H).
Truyền đến đời 22 là ngài Bảo Tạng cho đến
đời 31 là ngài Đạo Mân (ở chùa Thiên Khai,
Trung Hoa), ngài xây lại chia ra giòng kệ khác
:
Đạo bổn nguyên thành Phật tổ tiên,
Minh như hồng nhật lệ trung thiên.
Linh nguyên quảng nhuận từ phong phổ,

Chiếu thể chân đăng vạn cổ huyền.
Đại ý :
Gốc đạo vốn thành Phật, Tổ tiên,
Sáng như mặt trời đỏ rực rỡ giữa không
trung,
Nguồn linh thấm rộng, từ phong lan tỏa,
Ngọn đèn chân thật chiếu sáng thế gian vẫn
treo cao muôn đời.
(Nguyên Lệ dịch để tham khảo năm 2004).
Ngài này truyền cho ngài Bổn Khao Khoán
Viên, ngài Khoán Viên truyền cho ngài Hoán
Bích Nguyên Thiều Siêu Bạch, ngài Siêu
Bạch truyền cho ngài Minh Hoằng Tử Dung,
Minh Hải Pháp Bảo, Minh Vật Nhất Trí, Minh
Hành Tại Toại v.v. . .
Ngài Tử Dung Minh Hoằng truyền cho ngài
Thiệt Diệu Liễu Quán (ngài này khai sơn chùa
Thuyền Tôn có tục bài kệ - xem truyện ngài ở
trước).

Ngài Minh Hải Pháp Bảo người Phúc Kiến,
qua An-nam ở tỉnh Quảng Nam khai sơn chùa
Chúc Thánh biệt xuất một giòng kệ :
Minh thiệt pháp toàn chương
Ấn chân như thị đồng,
Chúc Thánh thọ thiên cửu,
Kỳ quốc tộ địa trường
Đắc chánh luật vi tuyên,
Tổ đạo hạnh giải thông.
Giác hoa Bồ-đề thọ,
Sung mãn nhơn thiên trung.
Đại ý :
Hiểu thấu pháp chân thật,
Ấn Chân như hiện tiền.
Cầu Thánh quân tuổi thọ,
Chúc đất nước vững bền.
Giới luật nêu trước tiên,
Giải và hạnh nối liền.

Hoa nở cây giác ngộ,
Hương thơm lừng nhân thiên.
(Nguyễn Lang, sđd, tr. 594).
Ngài Minh Vật Nhất Trí truyền cho đời 35 là
ngài Thiệt Thoại Tánh Tường, đời 36 ngài Tế
Giác Quảng Châu cho đến đời 41 ngài Trí
Thắng.
Bích Dung lại biệt xuất giòng kệ :
Trí huệ thanh tịnh,
Đạo đức viên minh.
Chân như tánh hải,
Tịch chiếu phổ thông.
Tâm nguyên quảng tục,
Bổn giác xương long.
Nặng nhơn thánh quả,
Thường diễn khoan hoằng.
Duy truyền pháp ấn,
Chánh ngộ hội dung.

Kiên trì giới hạnh,
Vĩnh kế tổ tông.
Đại ý :
Trí huệ thanh tịnh
Đạo đức viên minh
Bổn tánh của chân như
Lặng chiếu khắp tất cả
Nguồn tâm tiếp tục mở rộng
Gốc giác được hưng thịnh
Thánh quả bậc Năng nhân
Mãi tiếp tục mở rộng
Nhằm truyền pháp ấn
Giác ngộ ngân chánh được dung hội
Kiên trì giới hạnh .
Mãi nối tiếp tổ tông.
(Nguyên Lệ dịch để tham khảo năm 2004).
Ngài Minh Hành Tại Toại ở Nhạn Tháp Bắc kỳ
cũng biệt xuất một giòng kệ :

Minh chân như bảo hải,
Kim tường phổ chiếu thông.
Chí đạo thành chánh quả,
Giác ngộ chứng chân không.
Đại ý :
Làm sáng tỏ biển báu của chân như
Điềm lành quí báu chiếu khắp
Đạo rốt ráo thành chánh quả
Giác ngộ chân không.
(Nguyên Lệ dịch để tham khảo năm 2004).
Lại xét ngài Thanh Nguyên Hành Tư Thiền sư
học trò ngài Lục Tổ, ngài Thanh Nguyên bắt
đầu truyền cho ngài Thạch Đầu Hy Thiên,
ngài Hy Thiên truyền cho ngài Tịnh Trì Lương
Giới hòa thượng ở Đông sơn lập ra tôn Tào
Động, rồi truyền cho ngài Tri Giao Nhất Cú.
Ngài Nhất Cú có xuất bài kệ :
Tịnh Trí viên thông tôn từ tánh,
Khoan giác đạo sanh thị chánh tôn.

Mậl hành nhơn đức xưng lương huệ,
Đăng phổ chiếu, hoằng pháp vĩnh trường.
Đại ý :
Trí thanh tịnh viên thông, tánh từ bi cao tột
Sanh vào con đường giác ngộ rộng rãi là tâm
chân chánh
Mật hạnh nhân từ gọi là trí tuệ thiện lành
Đèn chiếu khắp nơi, hoằng pháp mãi mãi.
(Nguyên Lệ dịch để tham khảo năm 2004).
Ngài này sau qua An-nam truyền tâm pháp
cho ngài Thủy Nguyệt, Thủy Nguyệt truyền
cho Tôn Điển v.v...
Và các giòng phái như trên, giòng Lâm Tế
truyền ở Trung kỳ rất nhiều; hiện nay khắp ở
Trung Nam. Còn giòng Tào Động truyền ở
Bắc rất thạnh.
*
Tư liệu nghiên cứu về:[1]
A. Tổ Nguyên Thiều

1. Tiểu sử chùa Quốc ân [2]
Chùa Quốc ân là một Tổ Đình lớn và xưa nhất
của Phật giáo Thuận Hóa. Vào cuối thế kỷ thứ
XVII, một Thiền sư Trung Quốc từ Quy Ninh
ra, vào cửa Tư Dung lên ở chùa Phổ Thành,
Hà Trung một thời gian, rồi lại lên tại chân đồi
Hòn Thiên cắm tích trượng, dựng thảo am
Vĩnh Ân. Vị Thiền sư đó chính là ngài Hoán
Bích mà người ta thường gọi là Tổ Nguyên
Thiều. Thảo am được dựng trong khoảng
1682 đến 1684. Thời gian này đang ở vào đời
chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687). Vào đời
chúa Nguyễn Phúc Thái (1687-1691) niên
hiệu Chính Hòa năm thứ 10 (1689) của vua
Lê Hy Tông nhà hậu Lê, ngày 27-5 Kỷ Tỵ,
chúa đã phê chuẩn một sắc lệnh miễn giảm
tất cả thuế đất ruộng cho nhà chùa và đổi hiệu
chùa thành “Quốc Ân Tự”, chúa lại phái ngài
Nguyên Thiều Hoán Bích sang Trung Quốc
thỉnh danh Tăng về lập giới đàn, nhưng ngài
Thạch Liêm không qua vào thời gian này. Khi
về, Tổ Nguyên Thiều chi thỉnh về được nhiều
pháp khí và Phật tượng...có lẽ sau chuyến
này thì ngài được chúa Nguyễn phái về trú trì
chùa Hà Trung.

Tổ Nguyên Thiều viên tịch ngày 19-10 Mậu
Thân-Tây lịch là ngày 20-1- 1728. Tháp ngài
hiện nay ở phía nam Đàn Nam Giao, ấp
Thượng Một, thôn Dương Xuân Thượng.
Toàn bộ cảnh tháp cổ còn nguyên vẹn. Ở
bình phong phía trong cửa tháp dày độ 0m60
và cao hơn lm30, có xây cứng một tấm bia.
Đấy là bia của “Đại Việt Quốc Vương” tức
chúa Ninh Vương Nguyễn Phúc Thụ (1725-
1738) ban thụy hiệu cho Tổ là “Hạnh Đoan
Thiền sư”. Tên bia là “Sắc tứ Hà Trung Tự
Hoán Bích thiền sư tháp Ký Minh”. Lạc khoản:
“Bảo Thái thập niên tứ nguyệt sơ bát nhật ban
phụng lập". Bảo Thái là niên hiệu thứ hai
(1720-1729) của vua Lê Dụ Tông ở Thăng
Long-Bắc Hà, các chúa Nguyễn tuy cát cứ
phương Nam, song vẫn dùng niên hiệu vua
Lê để tỏ ý “phù Lê diệt Trịnh”. Chúa Ninh
Vương (viết N) để khỏi lầm với chúa Minh
Vương (viết M) là Nguyễn Phúc Chu (1691-
1725). Khi Trú trì chùa Quốc Ân, Tổ Nguyên
Thiều có xây một tháp Phổ Động tại đây.
Nhưng đến đời Tây Sơn, tháp bị đổ nát. Về
sau, lúc trùng kiến chùa, người ta không xây
lại tháp nữa.

Tại chùa Quốc Ân hiện nay, về phía tay phải
sân (đi vào) có tấm bia đá, người ta thường
gọi là bia Quốc Ân. Bia này chính là bia ở
tháp Tổ được Hòa thượng Liễu Nhơn Từ Hiếu
sao chép nguyên văn và cho khắc lại y như
nguyên bản cách khắc ở bia tháp cổ. Vào
năm 1914, bia còn dựng ở hàng hiên sau
chùa. Trong các kỳ trùng tu về sau thì người
ta mới đem ra vị trí hiện có hiện nay. Đối diện
về phía tây sân chùa là một tấm bia có chạy
hoa văn và chạm ở đầu bia nhưng trong lòng
không có chữ gì. Bia do Hòa thượng Liễu
Nhơn Từ Hiếu trùng khắc cũng đã xưa hơn
100 năm nay, chỉ tiếc là ngài không để ngày
tháng trùng khắc, nên có thể tạo sự lầm lẫn
cho hậu thế. Hòa thượng Liễu Nhơn Từ Hiếu
Trú trì Tổ Đình Quốc Ân từ năm 1882 đến
1890.
2. Sơ lược Tiểu sử Tổ Nguyên Thiều[3]
Tổ Nguyên Thiều, Pháp tự là Hoán Bích,
người huyện Trình Hưng, phủ Triều Châu,
tỉnh Quảng Đông. Năm 19 tuổi, ngài xuất gia
tại chùa Báo Tư, tu học dưới sự hướng dẫn
của Hòa thượng Khoáng Viên[4]. Ngài theo

thuyền buôn sang Đại Việt năm 1665 trong
đời chúa Nguyễn Phúc Tần. Ban đầu ngài cư
trú tại phủ Quy Ninh (Bình Định bây giờ), sau
đó lập chùa Thập Tháp Di Đà. Chùa này tọa
lạc ở làng Thuận Chánh, huyện Tuy Viễn; sau
chùa có mười ngôi cổ tháp Chàm cho nên
chùa được gọi là chùa Thập Tháp. Sách Đại
Nam Nhất Thống Chí nói rằng chùa này lấp
năm 1683, niên đại này có lẽ là niên đại hoàn
tất chùa sau nhiều năm xây cất. Năm 1691,
chùa được chúa Nguyễn Phúc Chu ban cho
biển ngạch và câu đối. Sau đó Tổ Nguyên
Thiều lại ra Thuận Hóa dựng chùa Quốc Ân
và xây tháp Phổ Đồng. Chùa Quốc Ân tọa lạc
tại ấp Phúc Quả. Chùa cũng được chúa
Nguyễn Phúc Chu ban cho liễn đối có ghi đạo
hiệu của chúa là “Thiên Túng Đạo Nhân”.
Sách Đại Nam Nhất Thống Chí nói rằng tháp
Phổ Đồng được xây trước chùa Quốc Ân, sau
đó bị binh lửa tàn phá.
Sách Đại Nam Liệt Truyện Tiền Biên nói rằng
Tổ Nguyên Thiều có phụng mệnh chúa
Nguyễn Phúc Tần sang Quảng Đông rước
Hòa thượng Thạch Liêm (Đại Sán) và thỉnh
Pháp khí. Bia đá chùa Quốc Ân do chúa

Nguyễn Phúc Chu đề năm 1729 cũng nói :
“Thiền sư Hoán Bích tự Nguyên Thiều ở chùa
Hà Trung vâng lệnh Nghĩa Vương qua Quảng
Đông mời Hòa thượng Đại Sán”. Xét kỹ Tổ
Nguyên Thiều chưa từng mời Hòa thượng
Thạch Liêm; cùng qua Đại Việt với Tổ Nguyên
Thiều cũng có những Thiền sư khác nhưng
không có mặt Hòa thượng Thạch Liêm. Sách
Hải Ngoại Kỷ Sự do ngài Thạch Liêm viết cho
biết ngài sang Đại Việt năm 1695 với một
người bạn và nhiều đệ tử của ngài chứ không
đi với Tổ Nguyên Thiều. Sách kể lại chuyện
ngài tới thăm chùa Hà Trung là nơi Tổ
Nguyên Thiều Trú trì theo lời thỉnh của chúa
Nguyễn. Tại đây ngài không gặp Tổ Nguyên
Thiều mà chỉ gặp một vị giám lự mới thọ giới
Tỳ-khưu với ông mấy tháng trước đó tại giới
đàn Thiền Lâm. Một vị giám tự mới thọ Tỳ-
khưu thì chắc chắn không phải là Tổ Nguyên
Thiều, người đã khai sơn hai tổ đình lớn là
Thập Tháp và Quốc A6n. Điều đó cho ta thấy
rằng Tổ Nguyên Thiều đã tịch trước năm
1695, tức là năm Hòa thượng Thạch Liêm tới
Đại Việt Niên đại 1729 đề ở bia Quốc Ân chỉ

là niên đại dựng bia chứ không phải niên đại
nhập diệt của Tổ Nguyên Thiều.[5]
Sách Đại Nam Liệt Truyền Tiền Biên nói Tổ
Nguyên Thiều thọ 81 tuổi. Vậy ngài mất vào
năm nào và sinh vào năm nào ? Ta biết khi Tổ
Nguyên Thiều mất, chúa Nguyễn Phúc Chu
ban cho ông thụy hiệu là Hạnh Đoan Thiền
Sư. Như vậy ta có thể biết chắc rằng Tổ
Nguyên Thiều mất vào khoảng từ năm 1691
tức là năm chúa Nguyễn Phúc Chu lên ngôi
đến năm 1695 tức là năm qua Đại Việt của
Thiền sư Thạch Liêm. Như vậy Tổ sinh vào
khoảng 1610 -1614 và qua Đại Việt vào
khoảng từ năm 51 đến năm 55 tuổi.
Sách Đại Nam Liệt Truyện Tiền Biên có nhắc
đến chuyện chúa Nguyễn Phúc Trăn nhờ Tổ
Nguyên Thiều qua Trung Hoa để mời Cao
Tăng và thỉnh Pháp tượng, Pháp khí. Thượng
tọa Mật Thể trong sách Việt Nam Phật giáo
Sử lược[6] có nói rằng sau khi Tổ Nguyên
Thiều về Đại Việt, chúa Nguyễn Phúc Trăn có
cho tổ chức giới đàn lớn tại chùa Linh Mụ.
Chưa thấy có chỗ nào chép như thế. Theo
Thượng tọa Mật Thể, chuyến đi của Tổ

Nguyên Thiều sang Quảng Đông có mục đích
mời một số Cao Tăng sung vào ban Thập sư
truyền giới tại giới đàn, đồng thời cũng là để
thỉnh những Pháp khí (như tràng phan,
chuông, mõ) cần thiết cho giới đàn. Ta nghĩ
rằng một chuyến đi như vậy không thể chỉ để
thỉnh tượng Phật và Pháp khí và một vài vị
Tăng sĩ; cho nên việc lập giới đàn tại chùa
Linh Mụ có thể có thực. Dù sao, giới đàn ấy,
nếu có, cũng không long trọng bằng giới đàn
do ngài Thạch Liêm tổ chức tại chùa Thiền
Lâm năm 1695. Chúa Nguyễn Phúc Chu khi
tới giới đàn nói sau đã quá khâm phục mà nói
: “May có Lão Hòa thượng tới đây mới được
thấy pháp môn quảng đại trang nghiêm như
vậy”. Như thế có nghĩa là từ đó về trước chưa
có giới đàn nào tổ chức lớn như vậy, kể cả
những giới đàn do Tổ Nguyên Thiều tổ chức.
Chúa Nguyễn Phúc Chu dù còn trẻ chắc cũng
đã được đi theo để dự xem giới đàn Linh Mụ
tổ chức dưới thời chúa Nguyễn Phúc Trăn.
Những vị Cao Tăng nào đã cùng qua Đại Việt
với Tổ Nguyên Thiều? Theo tác giả Việt Nam
Phật giáo Sử lược thì cùng qua với Tổ
Nguyên Thiều có các Thiền sư Minh Hành Tại

Tại. Minh Hoằng Tử Dung, Minh Hải Pháp
Bảo, Minh Vật Nhất Trí. Ta không thể biết
chắc được tất cả những thiền sư có tên trên
đây đã cùng qua với ngài Nguyên thiều hay
không. Thiền sư Minh Hành chẳng hạn, như
ta đã biết, đã qua Đại Việt trước đó tới gần 60
năm, tới kinh đô Thăng Long vào năm 1633.
Vậy ta chỉ có thể nói rằng một số các Thiền
sư có lên ở trên đã cùng qua với Tổ Nguyên
Thiều, mà chắc chắn nhất là những vị đã lưu
trú tại các Tổ đình Thập Tháp và Quốc Ân do
ngài Nguyên Thiều khai sơn, như ngài Minh
Vật Nhất Trí, Minh Hoàng Định Nhiên. Những
vị này có thể là những pháp điệt gọi Tổ
Nguyên Thiều bằng sư thúc hay sư bá ; cũng
có thể nhiều vị là đệ tử trực tiếp của ngài
Nguyên Thiều. Mật Thể không tin như vậy,
cho rằng thời gian ở Đại Việt của ngài Nguyên
Thiều thì nhiều mà thời gian ở Quảng Đông
của ông thì ít, làm sao ông có thể có đệ tử
Cao Tăng được. Tuy nhiên, nếu ta biết ngài
Nguyên Thiều sang Đại Việt hồi 51-55 tuổi,
trở về Quảng Đông lúc trên bảy mươi tuổi thì
ta có thể nói rằng trong số các vị gốc Trung
Hoa trú trì tại hai chùa Thập Tháp và Quốc

Ân, có thể có vị là đệ tử trực tiếp của ngài
Nguyên Thiều từ khi ông chưa bỏ nhà Thanh
sang Đại Việt. Dù sao, ít nhất cũng là bảy vị
Tăng sĩ vừa Hoa vừa Việt đứng sau ông một
thế hệ đã được ông nâng đỡ và đặt vào công
tác hành đạo. Đó là các vị cư trú tại Bình Định
(Thập Tháp) và Thuận Hóa (chùa Quốc
Ân)                     : Minh Vật Nhất Trí,
Minh Giác Kỳ Phương, Minh Trí Nguyệt Hạnh,
Minh Dung Pháp Thông, Minh Lương Nguyệt
An, Thành Đăng Minh Yêu và Thành Thiên
Pháp Thông. Đó là chưa kể những vị nối
nghiệp ngài ở chùa Hà Trung là chùa mà ngài
Trú trì vào những năm cuối cùng của đời ngài.
Chùa Hà Trung tọa lạc tại xã Hà Trung, huyện
Phú Lộc, có lẽ đã được tạo dựng ngay sau khi
chúa Nguyễn Phúc Chu mới lên ngôi. Về chùa
Hà Trung, thiền sư Thạch Liêm đã viết: “Đoái
nhìn chùa son điện ngọc, lấp lánh trong bờ
biển rừng tùng. Nước mây man mác, trập
trùng bóng dương, phảng phất chốn Bồng Lai
Lãng Uyển". Và Thạch Liêm có làm ba bài
thơ. Đây là bài thứ nhất :
Lục liễu thùy thùy ẩn Phạm Cung

Chung thanh chiêu đệ mãn hà phong
Trúc ly thảo kính phù lam yểm
Thạch hác hà lâu đảo ảnh không
Hầu thực hồng ngư suy thủy thượng
Đề yên túy điểu lạc hoa trung
Vương gia từ miếu âm sum xứ
Hướng hữu linh quang tạ Hải Đông.
(Xanh mấy từng dương ẩn Phật cung
Chuông vàng theo gió thoáng bên song
Rèm tre lối cỏ lên hơi núi
Gành đá lầu mây xuống bóng đồng
Cá đỏ chực mồi ngoi mặt nước
Chim xanh hót nắng đậu giàn bông
Miếu đền vua chúa thanh u quá
Như có hào quang chiếu biển Đông[7]
Trú trì tại chùa Hà Trung không bao lâu thì
ngài Nguyên Thiều tịch. Thụy hiệu Hạnh Đoan
Thiền Sư là do chúa Nguyễn Phúc Chu tặng

sau khi ngài Nguyên Thiều mất. Trước khi
tịch, ngài có để lại bài kệ (Xem chương tám,
phái Nguyên Thiều)
Tháp Hóa Môn được dựng trên một khu đồi
nhỏ xóm Thuận Hóa, làng Dương Xuân
Thượng. Bia đá chùa Quốc ân nói về ngài
Nguyên Thiều thì mãi đến năm 1725 mới
dựng, do chúa Nguyễn Phúc Chu (1725-1738)
đề. Chúa Nguyễn Phúc Chu không những ban
thụy hiệu cho Tổ Nguyên Thiều mà còn làm
một bài minh khắc vào bia để ca tụng đạo đức
Thiền sư (xem chương tám, Phái Nguyên
Thiều).
3. Văn bia Tổ Nguyên Thiều tại chùa Quốc ân.
Sắc tứ Hà Trung tự Hoán Bích Thiền sư tháp
ký minh
Dịch nghĩa :
Bài ký và bài minh ở tháp
Thiền sư Hoán Bích chùa Sắc tứ Hà Trung[8]
Ta kính vâng mệnh trời mà đến với trăm họ,
gà gáy đã dậy, canh cánh chẳng lúc nào quên
cái đạo làm thiện. Ngẫm rằng nước Việt xét từ

khi mở nước đến nay lập am dựng miếu, thỉnh
Tăng cúng Phật, rộng hành phương tiện, mưu
cầu dân nước phồn thịnh, tất thảy đều phải tự
mình buông bỏ tất cả, nương vào niệm lực
ngõ hầu mới được sinh thuận tử an, tiệm cận
cảnh giới Hoá Thành. Ví như Thiền sư Hoán
Bích, vào năm Đinh Tỵ Ngài từ Trung Hoa
đến, thuở ban đầu trú tích tại phủ Qui Ninh,
dựng chùa Thập Tháp Di Đà, rộng mở tượng
giáo. Kế đến ngài về núi Phú Xuân dựng chùa
Quốc ân và Tháp Phổ Đồng. Tiền triều, sư
vâng mệnh đức Thánh Khảo ta trở về Quảng
Đông mời Hoà thượng Trường Thọ Thạch lão
cùng các tượng Phật, pháp khí, chuyến đi
xuôi thuận sư lập được nhiều công tích. Từ
đó, sư vâng chỉ Trú trì chùa Hà Trung, từ đấy,
trí tuệ bừng khai tỏ rõ tận ngọn nguồn. Luận
lẽ nhiệm mầu thông suốt tất cả những gì
trước đây mình đã nghe, diệt trừ tà nguỵ tiếp
nối nguồn cơn, khai mở cho hàng hậu học thọ
Cụ túc giới. Thiền sư quê quán ở huyện Trình
Hương, phủ Triều Châu tỉnh Quảng Đông,
con nhà họ Tạ, sinh vào giờ Tuất, ngày 18
tháng 5 năm Mậu Tý. Mười chín tuổi từ thân
xuất gia với Hoà thượng Khoáng Viên chùa

Báo Tư, Pháp danh là Nguyên Thiều, tự Hoán
Bích. Kể từ ngày sư xuôi buồm đến đây tính
đã hơn 50 năm. Năm Mậu Thân, ngày 19
tháng 10, nhục thân nhuốm bệnh, ngài bèn
triệu tập môn đồ tứ chúng luận đến Jẽ nhiệm
mầu, di chúc bí ngữ, lúc sắp ra đi cầm bút viết
bài kệ rằng:
Lặng lặng gương không bóng
Rực rỡ ngọc không hình
Rành rành vật chẳng vật
Mênh mông không chẳng không.
Viết xong sư đoan nhiên thị tịch, trước sau trải
81 hạ lạp. Quan lại và môn đồ dựng Tháp ở
xứ cửa Hoá Đồ chúng và mọi người tha thiết
thỉnh cầu ta ban ký minh lưu lại. Ta bèn ban
đặt Thụy hiệu là Hạnh Đoan Thiền sư, muốn
rằng tất cả mọi người đời đời ngưỡng mộ đạo
lành, đặng chứng quả Vô thượng của Như
Lai, hưởng phúc thái bình vô lượng, nhân đó
làm bài ký cùng tiếp bài minh rằng:
Trí tuệ sáng ngời
Uy nghi phạm hạnh

Trăng nước ưu nhàn
Giới trì ma phục
Rỗng lặng tịch nhiên
Uy nghiêm cao vọi
Quán thân vốn không
Hoằng giáo lợi vật
Bốn bề mây ấm
Tuệ nhật rộng soi
Ngắm đi xem đi
Thái son cao ngất
Bia lập ngày mồng 8 tháng 4 năm Bảo Thái
thứ 10 (… ?)
B. Tổ Liễu Quán
1 Tóm tắt tiểu sử chùa Thiền Tôn.[9]
Ở Huế người ta thường gọi là chùa Thuyền
Tôn mà đọc cho đúng biểu hiệu thì phải gọi là
chùa “Sắc tứ Thiên Thai Thiền Tông Tự”.
Chùa Thiền Tôn là một ngôi Tổ Đình quan
trọng không những đối với Phật giáo Thuận

Hóa mà còn đối với cả Phật giáo Nam Hà. Nói
quan trọng vì chùa có bề dày lịch sử lâu dài
và đây là ngôi Tổ Đình do một vị Thiền Tổ
người Đại Việt đã khai sơn và khai sáng cả
một hệ phái Thiền rất lớn là phái Thiền Tử
Dung - Liễu Quán chùa được tổ Liễu Quán
khai sơn vào khoảng Vĩnh Thịnh tứ niên
(1708), tức là niên hiệu thứ nhất (Vĩnh Thịnh:
1705-1719; Bảo Thái:1720-1729) của vua Lê
Dụ Tông ở Thăng Long - Bắc Hà. Mùa thu
năm Nhâm Tuất (1742) nhằm năm Cảnh
Hưng thứ ba triều nhà Lê ở Bắc Hà, và đời
chúa Võ Vương (Nguyễn Phúc Khoát) năm
thứ 5 ở Nam Hà, Tổ thị tịch, năm Quý Hợi
(1743) nhập tháp. Đến năm CảnhHưng thứ 9
(1748), thì có sư Thiện Kế ở chùa Tang Liên
ôn Lăng, tỉnh Phước Kiến, Trung Hoa; nhân
cuộc Nam du, đến bái yết tháp Tổ, môn đồ tứ
chúng xin sư viết cho bài văn bia theo các sử
kiện mà 49 cao đệ tử của Tổ thuật lại. Bia ấy
gọi là bia “Sắc tứ Lâm Tế chính tông, đệ tam
thập ngũ thế, Liễu Quán Hòa thượng, thụy
Chánh Giác Viên Ngộ Hòa Thượng bi minh”.
Bia này hiện còn rất tốt, được gắn chặt vào
thành phía đông, mặt nhìn vào tháp Tổ. Tấm

bia được chạm trổ rất đẹp và khung để tấm
bia vươn cao hơn mặt thành, bên trên trình
bày mái giả. Bia bằng đá thanh, viền bia chạm
lưỡng long triều nguyệt, bên dưới có đường
viền hoa sen hình cánh phượng. Lòng bia
khắc 24 chữ đầu đề và 23 chữ lạc khoản; văn
bia khắc chữ chân phương, có khoảng một
nghìn hai trăm (1200) chữ kể cả bài “Minh”
tán thán đạo phong của Tổ. Niên Đại khắc bia
là tháng tư năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748).
Năm Gia Long thứ 14 (1815) triều nhà
Nguyễn, các môn đồ trùng tu tháp Tổ có dựng
hai cái bia khắc hai bài thơ và lời dẫn ở hai
bên bia cổ nói trên.
Ngoài bia ở tháp tổ Liễu Quán, thì tại phía
đông chùa Thiền Tôn, trên một ngọn đồi tròn
rất đẹp, còn có tháp Đệ nhị Tăng Thống Giác
Nhiên; tại đây, trước tháp có bia khắc hai mặt;
mặt trước chữ nho, mặt nhìn vào tháp chữ
quốc ngữ. Đó là bia “Việt Nam Phật giáo
Thống nhất Giáo hội Tăng Thống bi minh” do
Viện Trưởng Viện Hóa Đạo là Hòa thượng
Thích Trí Thủ soạn năm Kỷ Mùi, Phật lịch
2522, Dương lịch 1979. Bia bằng đá màu đen
láng rất đẹp.

Một bia khác nữa là bia “Thiên Thai Sơn
Thiền Tông Tự Sự Lục Bi” do Như Như Đạo
Nhân soạn. Lạc khoản: “Thành Thái thập tam
niên, tứ nguyệt thập lục nhật” Tây lịch ứng với
năm 1901. Bia này nguyên chép trong “Hàm
Long Sơn Chí”, mới đem khắc gần đây thôi.
Bia này cung cấp rất nhiều sử kiện về lịch sử
chùa Thiền Tôn. Theo bia này thì niên đại
Khai sơn chùa Thiền Tôn kéo đến năm Quý
Dậu (1693). Nhưng theo câu văn ở bia tháp
Tổ: “Chí Tân Mùi niên, tứ nhiễm phủ tuế, quy
hương chúc tân cung phụ. Nhẫm nhiễm tứ tải,
phụ tức tạ thế. Ất Hợi tái chỉ Thuận Đo...” Tân
Mùi là năm 1691, Ất Hợi là năm1695. Năm
Quý Dậu, 1693 ở giữa thời đoạn 1691-1695
này, lúc đó ngài Liễu Quán đang bận phụng
dưỡng cha già ở Phú Yên, làm sao khai sơn
thảo am Thiền Tôn ở Thuận Hóa cho được?
Vì lý do này mà ở trước chúng tôi viết là thảo
am được Tổ khai sơn vào năm Vĩnh Thịnh tứ
niên (1708), theo Hòa thượng Mật Thể đã viết
trong Việt Nam Phật Giáo Sử Lược vậy.
2. Văn bia minh tháp Tổ Liễu Quán.
Dịch nghĩa :

Bia minh tháp của Hòa thượng Liễu Quán
thuộc dòng Lâm Tế chánh tôn đời thứ 35
được sắc phong là Chánh Giác Viên Ngộ[10]
Ôi, trong giáo pháp Phật đà của ta, việc trọng
đại nhất là gì ? Con người sinh ra không từ
cửa tử mà đến, chết không vào cửa tử mà đi.
Thế nên người xưa nằm non ở tổ, bỏ ngủ
quên ăn, chẳng tiếc thân mạng, đều vì việc
lớn sinh tử.
Ở thời giáo suy pháp mạt này mà có người vì
việc lớn sinh tử như Hòa thượng Liễu Quán,
thật là hy hữu.
Sư sinh giờ Thìn, ngày mười tám tháng 11,
năm Đinh Mùi (1667) tại làng Bạch Mã, huyện
Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên (nay là làng An
Thạch, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên). Sư họ
Lê, húy Thật Diệu, hiệu Liễu Quán; đi tu từ
nhỏ. Sư có thiên tư cao lớn, khí vũ siêu quần.
Sáu tuổi mồ côi mẹ, chí muốn xuất trần, được
thân sinh đưa đến chùa Hội Tôn xin lu học với
Hòa thượng Tế Viên; được 7 năm thì Hòa
thượng viên tịch. Sư tìm ra Huế đô lễ Giác
Phong Lão tổ ở chùa Hàm Long - Báo Quốc.
Năm Tân Mùi (1691) xuống tóc xuất gia, vừa

tròn một năm lại trở về quê Phú Yên hằng
ngày bán củi nuôi chít. Thắm thoắt bốn năm
thì cha qua đời. Năm Ất Hợi (1695), Sư trở lại
Thuận đô thọ giới Sa-di với Hòa thượng
Thạch Liêm. Hai năm sau, nhằm năm Đinh
Sửu ( 1697), thọ giới Cụ túc với Từ Lâm Lão
Hòa thượng. Năm Kỷ Mão (1699), Sư tham lễ
khắp chốn tòng lâm, cam sống đời đạm bạc,
tâm thường suy nghĩ: “Có pháp gì cao siêu
nhất ta quyết bỏ thân mạng theo pháp đó tu
hành”. Nghe nhiều bậc thiền hòa các nơi nói:
“Hòa thượng Tử Dung là vị khéo dạy người
niệm Phật, tham thiền nhất”.
Năm Nhâm Ngọ (1701), Sư tìm đến Long
Sơn, tham yết Hòa thượng Tử Dung, cầu
pháp tham thiền. Hòa thượng dạy tham cứu
câu: “Vạn pháp quy nhất, nhất quy hà xứ”-
“Muôn pháp về một, một về chỗ nào”. Ngày
đêm tham cứu, trải qua tám chín năm mà
không ngộ được gì, tâm rất hỗ thẹn. Ngày nọ
nhân đọc Truyền Đăng Lục đến câu “Chỉ vật
truyền tâm, nhân bật hội xứ” – “Chỉ vật truyền
tâm, chỗ người không hiểu” bỗng nhiên ngộ
nhập. Song vì biển núi xa cách, không thể
trình bày chỗ ngộ với Thầy. Mãi đến xuân

Mậu Tý (1708) mới trở lại Long Sơn cầu Hòa
thượng Tử Dung chứng minh, đem công phu
tham cứu trình xin ấn chứng, đến câu “Chỉ vật
truyền tâm, nhân bật hội xứ", Hòa thượng
dạy: “Huyền nhai tán thủ, tự khẳn thừa
đương; tuyệt hậu tái tô, khi quân bật đắc”
"Vực thẳm buông tay, tự mình đương lấy;
chết đi sống lại, dối ông sao được”. Thế nào,
thế nào, nói xem. Sư vỗ tay cười lớn: Ha ha!
Hòa thượng dạy: “chưa nhằm”. Sư thưa:
“Bình chùy nguyên thị thiệt" – “Cái cân nguyên
là sắt”. Hòa thượng dạy: “Chưa nhằm”.
Hôm sau, Hòa thượng dạy: “Công án ngày
qua chưa rồi, nói ai xem”. Sư thưa: “Tảo tri
đăng thị hỏa, phạn thục dĩ đa thời - Sớm biết
đèn là lửa, cơm chai đã lâu rồi". Hòa thượng
rất khen.
Mùa hạ năm Nhâm Thìn (1712), Hòa thượng
đến sách tấn rộng rãi toàn viện, Sư trình bài
kệ “Dục Phật” (Tắm Phật), Hòa thượng hỏi:
"Tổ Tổ tương truyền, Phật Phật thọ thọ, vị
thẩm truyền thọ cá thậm ma? - Tổ Tổ truyền
cho nhau, Phật Phật trao nhận với nhau, chưa
rõ trao nhận cái gì?". Sư đáp: "Thạch quẩn

trừu điều trường nhất trượng; quy mao phật
tử trọng tam cân - Măng đá nảy cành dài một
trượng; phủ phất lông rùa nặng ba cân”. Hòa
thượng lại dạy:
"Cao cao sơn thượng hành thuyền, thâm
thâm hải để tẩu mã - thuyền đi trên đỉnh núi
cao; ngựa chạy dưới đáy biển sâu là thế
nào?" Sư thưa: “Chiết giác nê ngưu triệt dạ
hống, một huyền cầm tử tận nhật đàn - Đàn
cầm đứt dây rung suốt buổi; trâu đất gãy sừng
rống thâu đêm”. Mỗi mỗi nêu ra và vào thất
cầu chứng, Hòa thượng xem xong, rất vui, rất
bằng lòng ấn khả. Sư gặp cơ hội, lấy trí biện
đáp rất thích hợp, như nắp đậy hộp, sữa hòa
nước. Cơ duyên rất nhiều, không thể chép
hết.
Năm Nhâm Dần (1722), Sư trở lại Huế đô, trú
ở Tổ đình luôn trong ba năm Quý Sửu, Giáp
Dần và Ất Mão thể theo lời thỉnh cầu của Cư
sĩ Tể Quan hộ pháp và các hàng xuất gia tại
gia, mở bốn giới đàn lớn. Năm Canh Thân
(1740) lại tấn đàn Long Hoa truyền giới rồi trở
về Tổ đình.

Bấy giờ chúa Nguyễn quý trọng đạo đức Sư,
có tâm ân cần vì pháp đối với đạo vị của Sư
nên xuống chiếu sắc mời Sư vào cung, nhưng
Sư vốn cao thượng, chí nguyện ở suối rừng
mà tạ từ chiếu chỉ, không đến. Mùa xuân năm
Nhâm Tuất (1742) lại mở giới đàn ở chùa
Viên Thông; đến mùa thu năm ấy nhuốm
bệnh nhẹ, giống như không bệnh; đến giữa
tháng 10, Sư gọi môn đồ đến dạy rằng:
“Duyên ở đời đã hệt, ta sắp đi đây”. Môn đồ
khóc lóc, Sư bảo: “Các ngươi khóc cái gì?
Chư Phật ra đời còn nhập Niết-bàn, ta nay
đến đi rõ ràng, về tật có chỗ, các ông không
nên buồn khóc”.
Đến tháng 11 năm ấy, trước khi thị tịch mấy
ngày, Sư ngồi ngay thẳng, lấy viết chép kệ từ
biệt đời. Kệ rằng :
“Hơn bảy mươi năm trong thế giới,
Không không sắc sắc thảy dung thông,
Ngày nay nguyện mãn về nhà cũ,
Nào phải bôn ba hỏi Tổ tông”.

Tuy nhiên như vậy, câu cuối cùng của Lão
tăng hiểu thế nào, hãy nói: “Nguy nguy đường
đường, vĩ vĩ hoàng hoàng. Tích nhật giá cá
lai, kim triêu giá cá khứ, yếu vấn lai khứ sự
nhược hà. Trạm trạm bích thiên thu nguyệt
hao, đại thiên sa giới lộ toàn thân - Nguy nguy
đường đường, sáng láng rực rỡ. Ngày xưa
cái ấy đến, ngày nay cái ấy đi, cần hỏi việc
đến đi thế nào. Trời xanh lặng lặng trăng thu
sáng, thêm giới đại thiên lộ toàn thân”. Sau
khi ta đi, các ông hãy nên nghĩ đến vô thường
mau chóng, siêng học Bát-nhã, chớ bỏ qua lời
ta. Mỗi người hãy nên cố gắng.
Vào ngày 22, sáng sớm uống trà, nói chuyện
và hành lễ xong, Sư hỏi: « Bây giờ là giờ gì?
» Môn đồ đáp: « Giờ Mùi ». Sư an nhiên thị
tịch.
Chúa sắc làm bia ký ca ngợi đạo hạnh của
Sư, ban thụy hiệu là: CHÁNH GIÁC VIÊN
NGỘ HÒA THƯỢNG.
Sư sinh giờ Thìn ngày mười tám tháng 11
năm Đinh Mùi, thọ 76 tuổi; 43 năm được
truyền y, 34 năm thuyết pháp lợi sinh. Đệ tử
nối pháp có 49 người. Hàng tại gia, xuất gia

được lợi ích nhờ sự hóa đạo của sư có cả
ngàn vạn.
Ngày 19 tháng 2 năm Quý Hợi, nhập tháp tại
phía nam núi Thiên Thai thuộc xã An Cựu,
huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên.
Kế tôi gặp lúc đi đến phương nam hỏi han,
nghe nói Sư đạo phong cao lớn, hành hóa ở
xứ này, độ người vô số, khế hợp tâm Phật tổ,
nối đời xuất gia, công hạnh và kiến giả chân
thật, xa gần đều khâm phục. Rất tiếc tôi
không kịp được gặp. Nay các môn nhân và đồ
chúng nghĩ rằng: Tháp đã làm xong, cần phải
dựng bia ký, biết Kế tôi là người trong cuộc,
chắc biết việc trong cuộc nên đặc biệt yêu cầu
tôi viết bài minh để dựng bia. Kế tôi thẹn mình
bút mực sơ sài, đâu dám nhận lãnh. Song kẻ
hèn này đã ở trong cửa pháp, tình pháp hữu
hẳn khó chối từ; vả lại, khâm phục đạo phong
cao khiết, nếu không nêu cao sự nghiệp
hoằng pháp độ sinh của Sư thời đời sau
không có ai chép lại.
Ôi, nếu lấy mắt thường xem thời thấy có
tướng sinh diệt đi lại; nếu lấy mắt đạo xem
thời không phải vậy. Sư tuy tịch diệt mà thật

đã chứng cảnh Niết-bàn không sinh không
diệt, đâu cần tán dương. Nhưng vì Sư trong
lúc ở đời có nhiều công đức, sự nghiệp lớn
lao, không thể để cho mai một. Song sự
tướng ở đời và nhân duyên vào đạo của Sư
sợ chưa được rõ hết, nên tôi soạn lời bia ký
này; thí như người mù sờ voi, chỉ ghi lại được
đôi phần mà thôi.
Bài minh ghi rằng:
Lờ đờ nước chảy,
Nguồn xa dòng dài
Đèn tuệ nối lửa
Đạo tổ sáng hoài
Cháu con vô số
Như voi như rồng
Núi báu bỗng hiện
Tôn phong siêu lạ
Trí biện dung thông
Cơ thiền nhạy bén
Hóa duyên đã mãn

Ai nấy tôn phong
Bên núi Thiên Thai
Dựng tháp Vô Phùng
Pháp thân hiển lộ
Ở giữa muôn trùng.
Năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748), tháng Tư,
ngày Tốt, Trung Hoa, Phúc Kiến, Huyện ôn
Lăng, chùa Tang Liên, cháu trong đạo là Hòa
thượng Thiện Kế soạn.
HT. Thích Thiện Siêu dịch
*
3. Bia chép việc chùa Thiền Tôn núi Thiên
Thai
Dịch nghĩa:
Bia chép việc chùa Thiền Tôn núi Thiên Thai
Chùa do Tôn sư Liễu Quán kiến lập năm thứ
3 bản triều Hiếu Minh Hoàng đế (năm Quí
dậu, 1693 – Nguyễn Phúc Chu), tọa lạc tại đia
phận ấp Ngũ Tây, xã An Cựu, tổng An Cựu,
huyện Hương Thủy. tỉnh Thừa Thiên.

Hoạn quan chưởng thái giám Đoán Tài Hầu
Pháp danh Tế Ý làm Hội chủ, năm thứ 5
(Nhâm Tuất - 1742) Hiếu Võ Hoàng đế
(Nguyễn Phúc Khoát), tức năm thứ 3 Lê Cảnh
Hưng, Tổ tịch, truyền lại Tổ sư Tế Hiệp. Hải
Điện. Năm thứ 10 (Đinh Mão - 1747) Đoán Tài
Hầu đúc đại hồng chung. Năm thứ 12 (1749)
tạo ruộng thở. Các năm 24 đến 26 (1761 -
1763) soạn đủ tờ tấu mong được phê chuẩn
cấp bằng, năm thứ 9 Hiếu Đinh Hoàng đế
(Nguyễn Phúc Thuần - 1773), lại được phê
chuẩn miễn thuế năm thứ 11. Hiếu Đinh
(1775), Tổ tịch. Truyền lại cho Tôn sư Tế Mẫn
Tổ Huấn. Đến năm thứ 13 (1777) sửa sang
lại, năm thứ 14 (1778) Tổ tịch, truyền lại cho
Hòa thượng Đại Tuệ Chiếu Nhiên.
Đến khi quân Tây Sơn dấy khởi, tich thu hết
tự điền, cấm Tăng, phá chùa, chùa chiền đồ
đạc sạch hết, mà Hòa thượng vẫn âm thầm tự
tu, dấu kỹ Pháp khí, may giữ lại được giấy tờ.
Năm Kỷ Dậu (1789) bỏ cấm, Hòa thượng trở
lại tập họp Tăng chúng, giáo pháp tạm hưng.
Tháng 9 năm Qúi Sửu (1793), đại thí chủ bà
Đốc Hựu phát nguyện dựng nhà tranh, thiện

tín tụ hội, càng ngày càng thịnh. Năm Kỷ Mùi
(1799) Hoàng đệ Thái Tể, tuổi vừa hai mươi
sáu, nguyện rộng khắp ba ngàn, hết lòng
sùng kính, lại còn chẩn thí, ủy cho Đại Tư Mã
tái tạo sùng tu, điện nhà trang nghiêm, tuệ
quang chiếu sáng.
Tháng 5 năm Tân Dậu (1801). Thế Tôn Cao
Hoàng đế thâu phục cố đô, xe và sách về một
ngôi, tôn sùng tượng giáo, ưu đãi lễ kính
Tăng già. Gia Long nguyên niên (Nhâm tuất
1802) tháng 7, Hòa thượng Chiếu Nhiên tịch,
truyền lại cho thuê tòa Đạo Tâm, là Hòa
thượng Trung Hậu. Tháng 3 năm sau, tấu xin
lại đại hồng chung, nhận về bổn tự (triều Tây
Sơn, hồng chung nầy bị đem làm tự khí ở
Văn Thánh) mong được chuẩn y. Bấy giờ khai
đàn u minh 21 ngày, cầu phước đền ân.
Tháng 8, tấu xin ruộng đất Tam bảo, (toa lạc
ở các xã ở hai huyện Phú Vang Hương Trà,
hơn 70 mẫu) nhận lại để phụng tự luôn luôn
đầu quân Tây Sơn lấy đem cấp cho các nha ở
huyện Phú Lộc), nhở có thương thư bộ Hộ
Tích Thiện Hầu tấu đạt lên vua, mong được
chuẩn y.

Ba gò Huyền Võ của núi Thiên Thai, được
vua sắc cấm; giếng xưa bên chùa sửa lại bờ
thành, cây hoa trong vườn hồi xuân, đàn na
nối gót đi đến, dựng xây nhà ngói, dựng nhà
tranh, tứ chúng ngày mỗi đông, huy hoàng trở
lại như xưa. Nhưng khái quát xem sông núi
mấy độ tang thương không ngờ chỉ trong 4, 5
năm, ngọc vàng trở lại rực rỡ.
May thay đạo lý tuần hoàn, hoại không rồi
thành trụ. Năm thứ 6 (Đinh Mão - 1807) tháng
8, cung tiên đại thí chủ hai vị hoàng công
chúa, cùng bộ hạ Lê Nương đồng tâm phát
nguyện, dựng nhà phương trượng. Năm thứ 8
(Kỷ Ty - 1809) tứ chúng càng trợ giúp nhiều,
Hòa thượng tự nghĩ tài sơ đức bạc, ba lần
nhường lại mà không được, mới theo quyết
nghị của chúng, trên nhờ hai hoàng công
chúa. quạt rộng gió huyền, mười phương tin
thí đồng tâm hướng thiện, chọn ngày 16
tháng 12 dựng chánh điện, tiền đường, phạm
vũ trở lại nguy nga.
Minh Mạng nguyên niên (1820) tấu chuẩn nạp
tô thuế riêng. Năm thứ 15 (1834) Hòa thương
tịch. Truyền lại cho Đại sư Tánh Thiện An Cư

làm Trú trí bổn tự Thiệu Trì năm thứ 7 (1847),
ruộng ở xã Triều Sơn bị quan tịch thu đất để
làm gạch. Tự Đức năm thứ 6 (1853), Đại sư
đệ đơn trưng đôi nơi khác.
Năm thứ 15 (1862), sư tịch, truyền lại cho đại
sư Hải
Nhuận Phước Thiêm. Đồng Khánh nguyên
niên (1886) cải sửa tụ vũ. Thành Thái năm
thứ 7 (1895), sung làm Tăng Càng chùa Diệu
Đế. Năm thứ 10 (1898) sư bệnh xin nghỉ,
giao phó cho các đệ tử Quảng Kế . . . phung
phá tự điền tự khí sạch hết.
Năm thứ 11(1899) tháng 3, các Đại đức chùa
quan chùa núi, đồng thương lượng đặc cử
Đại sư Tâm Thiền là Pháp tự thứ 7 của Hòa
thượng Diệu Giác làm Trú trì Thiền Tôn, vừa
khi xã Triều Sơn đệ đơn mách bảo lấy ruộng
Tam bảo sung công, Đại sư trình chư sơn
phúc bẩm thế nào. Đại sư Tâm Truyền Tăng
Cang Diệu Đế ủy tín nữ chùa Báo Quốc là Hồ
Thị Diệu Thiện trợ phí, Hồng Thị Tú, Trần Thị
Ninh trơ lực, song vì văn khế lâu ngày mối
mọt ăn rách nát, kiện nải rất khó, phai làm
đơn xin sửa sang văn khế, việc này trước sau

tốn ước 400 đồng. Tuy nhờ sức và của ba tín
nữ nhưng nếu không có trí của Tăng Cang thì
không thêm thành tựu.
Tháng 6, sư làm đơn xin do đạc ruộng Tam
bảo ở làng Thần Phù. Tháng 8, đổi dời kiến
thiết tự vũ trở lại trên nền cũ, cấu tạo hậu
điện. Nhờ các Đại đức chùa Báo Quốc,
Tường Vân, Từ Hiếu, Khánh Phương tấu lên
Tam cung, ân cấp tiền bạc và mười phường
tín cúng, chừng một vạn công hoàn thành.
Năm thứ 12 (1900) tháng 5, làm lễ khánh tán,
vạn pháp viên mãn, phủ dụ núi sông tin điều
tốt đẹp, ham thích sự thành trụ mãi vô cùng.
Đức có cạn sâu, danh lam này sở dĩ ba lần tụ
ba lần tán; đạo không có thịnh suy, cỗ sát này
cứ một lần bỏ lại một lần hưng, song đâu dễ
lấy lẽ tầm thường suy luận, chính cũng tại ở
người và với giáo pháp thế nào vậy. Bởi gốc
sâu thì nhành tốt, nguồn xa thì dòng sáng,
nên việc tài bồi hay ngã nghiêng có mau
chậm khác nhau, hẳn không thể nói chuyện
hoại không trong một ngày được. Sư đối với
Như Như tôi là Pháp thúc (chú trong đạo
pháp), đối với Hòa thượng Nhất Định là Pháp

tôn (cháu trong đạo pháp), đời thú 6 Pháp
phái Tổ sư Liễu Quán. Gốc kia sâu nên cành
tốt, ngôn kia xa nên dòng sáng nhu vậy có
thêm thấy rõ.
Phẩm hạnh Sư cao siêu, Như tôi ắt không
vong cầu thái quá, chỉ nguyện pháp tự của Sư
sớm gặp được người tài, pháp tự tiếp pháp
tụ, tích trữ pháp khí, thì giang sơn tin tưởng
sẽ tốt đẹp, được thành trụ vô cùng vậy.
Thành Thái năm 13 ngày 16 tháng 4 (1901).
Đệ tử Như Như đạo nhân rửa tay kính soạn.
Hòa thượng Thích Thiện Siêu dịch.
*
4. Tổ đình Thiền Tôn và các thế hệ truyền
thừa
a. Lịch sử truyền thừa:
Theo lịch sử Tổ đình Thiền Tôn, từ khi khai
sơn cho đến nay khoảng 300 năm, thời gian
tuy không nhiều nhưng hoàn cảnh đổi thay,
thăng trầm, thuận nghịch không phải ít. Do đó,
sự truyền thừa từ thế hệ này sang thế hệ

khác chắc có lẽ không ít thì nhiều cũng có lúc
gặp phải khó khăn, bao gồm việc duy trì Tổ
đình qui củ, gìn giữ bảo địa già lam, cùng với
sự pháp triển tam môn tứ chúng, nhất là việc
truyền thừa mạng mạch đạo pháp. Trong kinh
số 3 Trung Bộ, đức Phật dạy: “Này các Tỳ
kheo, hãy là những người thừa tự pháp của
Ta, đừng là những người thừa tự vật (àmisa).
Và nếu các người là những người thừa tự vật,
không phải là những người thừa tự pháp, thì
không những chỉ các người bị người ta nói:
Cả thầy và trò đều là những người thừa tự tài
vật, không phải là những người thừa tự pháp,
mà cả ta cũng trở thành người bị người ta nói:
Cả thầy và trò đều là những người thừa tự tài
vật, không phải là những người thừa tự pháp.
Do vậy, này các Tỳ kheo, hãy là những người
thừa tự pháp của Ta, đúng là những người
thừa tự vật. Ta đã có lòng thương tưởng các
người và ta nghĩ: Làm sao những đệ tử của ta
là nhũng người thừa tự pháp của Ta, đừng là
những người thừa tự vật”. Đây là bức thông
điệp vô cùng quan trọng trong sự nghiệp tự
lợi-tự tha để hoằng dương Chánh pháp của
đức Phật. Sau ngày đức Phật diệt độ, lời dạy

này trở thành truyền thống thừa tự Pháp bằng
nhiều hình thức biểu tượng khác nhau, vì vậy
chư vị Tổ sư quá khứ đã thay nhau từ thế hệ
này đến thế hệ khác để duy trì mạng mạch
Phật pháp. Một trong chư vị Tổ sư ấy là Tổ
Liễu Quán, suốt cuộc đời của người không
làm gì hơn là giác ngộ Pháp Phật, thừa tự
Pháp Phật, và khuyên người khác thừa tự
Pháp Phật. Sau khi Tổ viên tịch, các đệ tử
xuất gia cũng như tại gia đã tiếp tục làm tất cả
những gì có thể làm được vừa thể hiện đúng
tinh thần người con Phật, vừa ghi lại nơi mà
Tổ sư đã thừa tự Pháp Phật. Nhận chân được
nhiệm mệnh thiêng liêng này, Bảo tháp của
Tổ sư và Tổ đình Thiền Tôn được phụng lập
như Pháp khí tôn nghiêm, và cũng là nơi cho
hàng hậu học trọn đời quy ngưỡng.
Như chúng ta biết, Tổ sư Liễu Quán đã được
truyền thừa tự Tổ sư Minh Hoằng -Tử Dung
thuộc phái thiền Lâm Tế. Trước thế kỷ thứ 10
Thiền học Phật giáo Trung Hoa gồm có 5
Thiền phái khác nhau với nhiều lý do: 1. Vì
đất nước Trung Hoa đất rộng, người đông và
ngôn ngữ bất đồng; 2. Để đáp ứng nhu cầu
cần thiết của nhiều hạng người tùy theo từng

căn cơ và trình độ của từng tiểu quốc như
chúng ta thấy bài kệ dưới đây:
Lâm Tế thống khoái
Qui Ngưỡng cẩn nghiêm
Tào Động tế mật
Vân Môn ký cổ
Pháp Nhãn tường minh
Phái thiền do ngài Lâm Tế Nghĩa Huyền (?-
867) sáng lập khoảng Thế kỷ thứ 9 nên có tên
thiền phái Lâm Tế. Tổ sư Hoàng Bá Hy Vận là
thầy truyền pháp cho sư Nghĩa Huyền thông
qua sự can thiệp của thiền sư Đại Ngu. Sau
khi ngộ đạo với Tổ Hoàng Bá, Ngài Nghĩa
Huyền truyền thừa Pháp đã ngộ cho ngài
Hưng Hóa Tồn Tưởng, Tam Thánh Huệ
Nhiên...Thiền sư Lâm Tế có ghi lại bài kệ thị
tịch truyền trao cho người sau thừa tự cũng
giống như lời Phật dạy ở trên. Khi sắp Niết-
bàn Tổ bảo đồ chúng: “Sau khi ta tịch, các
người không được làm diệt mất Chánh pháp
nhãn tạng của ta”. Tam Thánh Huệ Nhiên
bước ra thưa : “Đâu dám làm diệt mất”. Tổ lại

hỏi: “Về sau có người hỏi, ngươi đáp thế
nào?”. Bấy giờ Huệ Nhiên “Hét” và không đáp
lời nào cả. Tổ bảo: “Ai biết, Chánh pháp nhãn
tạng của ta đến bên con lùa mù làm diệt mất”.
Tổ mất vào ngày 10 tháng 01 năm Đinh hợi
(867).
Trong năm phái Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn,
Quy Ngưỡng và Pháp Nhãn thì Lâm Tế là một
phái thiền nổi tiếng và còn truyền đến nay.
Nghĩa Huyền là truyền nhân đời thứ sáu kể từ
Huệ Năng. Thiền phái Lâm Tế kế tục truyền
thừa đến đời thiền sư Vạn Phong Thời ủy
thuộc Lâm Tế đời 21 ở chùa Thiên Đồng
(Tnmg Quốc) biệt xuất ra bài kệ:
Tổ Đạo Giới Đinh Tôn
Phương Quảng Chứng Viên Thông
Hạnh Siêu Minh Thiệt Tế
Liễu Đạt Ngộ Chơn Không
Như Nhật Quang Thường Chiếu
Phổ Châu Lợi Ích Đồng
Tín Hương Sanh Phước Huệ

Tương Kế Chấn Từ Phong.
Đến đời thứ 30 Lâm Tế là thiền sư Viên Ngộ -
Mật Vân có một vị đệ tử nổi tiếng là Thông
Thiện - Hoằng Giác đời thứ 31. Thiền sư
Thông Thiên - Hoằng Giác lại còn có một
pháp danh nữa là Đạo Mân - Mộc Trần (ở
chùa Thiên Khai, Trung Quốc) Ngài này lại
biệt xuất dòng kệ :
Đạ Bổn Nguyên Thành Phật Tổ Tiên
Minh Như Hồng Nhật Lệ Trung Thiên
Linh Nguyên Quang Nhuận Từ Phong Phổ
Chiếu Thế Chân Đăng Vạn Cổ Truyền.
Ngài Đạo Mân truyền cho ngài Bổn Khao -
Khoán Viên, ngài Khoán Viên lại truyền cho
ngài Hoàn Bích - Nguyên Thiều hay Siêu
Bạch mà sau khi ngài Nguyên Thiều sang Việt
nam và đã khai sơn Tổ đình Quốc Ân - Huế.
Trong đời ngài Siêu Bạch còn có một huynh
đệ đồng môn đó là Đại Xa - Siêu Trường.
Ngài Đại Xa - Siêu Trường lại có đệ tử là
Minh Hoằng - Tử Dung, đời thứ 34.

Ngài Minh Hoằng - Tử Dung vào cuối thế kỷ
17 sang Việt Nam khai sơn chùa Ân Tôn tại
Thuận Hóa và truyền cho Ngài Thiệt Diệu -
Liễu Quán thuộc đời 35 theo bài kệ Tổ đạo
giới định... và sau đó ngài Liễu Quán đã biệt
xuất một dòng kệ của dòng thiền Lâm Tế của
Phật giáo Đàng trong tại Thuận Hóa: Trước
giờ phút thị tịch, Tổ sư căn dặn đệ tử: “Tôi sẽ
ra đi. Sứ mạng của tôi ở đời này đã làm xong”
. Các đệ tử khóc òa. Ngài khuyên bảo: “Tại
sao các vị khóc? Chư Phật còn nhập Niết-
bàn. Tôi cũng vậy, đến đi rõ ràng, về có nơi
chốn. Xin đứng buồn rầu, hãy tinh tấn hơn
lên”. Và sau đó biệt xuất bài kệ :
Thiệt Tế Đại Đạo,
Tánh Hai Thanh Trừng
Tâm Nguyên Quảng Nhuận,
Đức Bổn Từ phong
Giới Định Phước Huệ,
Thể Dụng Viên Thông
Vĩnh Siêu Trí Quả

Mật Khế Thành Công
Truyền Trì Diệu Lý,
Diễn Sướng Chánh Tôn
Hạnh Giai Tương Ưng,
Đạt Ngộ Chân Không.
Và chùa Thiền Tôn từ khi thành lập đến nay
có 10 đời kế thế trú trì và truyền thừa theo
dòng kệ của Ngài Liễu Quán đã 12 đời, tức
đến chữ Nhuận.
b. Bảng liệt kê các vị Tổ sư Trú trì:
STT Thời gian Pháp danh Năm sinh Năm tịch
1. 1693 - 1742 Thiệt Diệu - Liễu Quán 1667
1742
2. 1742 - 1775 Tế Hiệp - Hải Điện ? 1775
3. 1775 - 1778 Tế Mẫn - Tổ Huân ? 1778
4. 1778 - 1802 Đại Huệ - Chiếu Nhiên ? 1802
5. 1802 - 1834 Đạo Tâm – Trung Hậu ? 1834
6. 1834 - 1862 Tánh Thiện – An Cư ? 1862
7. 1862 - 1899 Hải nhuận - Phước Thiêm ? ?
8. 1899 -    ? Thanh Liêm – Tâm Thiền ? ?
9. ?    - 1938 Thanh Đức – Tâm Khoan 1874

10. 1938 - 1979 Trừng Thủy – Giác Nhiên
1877 1979
11. 1979 - 2001 Tâm Phật - Thiện Siêu 1921
2001
C. Vài nét về các vị Trú trì:
l) Tổ sư Thiệt Diệu - Liễu Quán: Ngài thuộc
đời thứ 35 Thiền phái Lâm Tế, Ngài họ Lê
quê ở làng Bạch Mã huyện Đồng Xuân, phủ
Phú Yên. Sinh ngày 18 tháng 11 năm 1667.
Ngài viên tịch vào giờ Mùi ngày 22 tháng 11
năm Nhâm Tuất (1742).
2) Tổ sư Tế Hiệp - Hải Điện: Đệ tử đắc pháp
của Tổ Liễu Quán thuộc đời thứ 36 Thiền phái
Lâm Tế, kế thế Trú trì chùa Thiền Tôn sau khi
Tổ Liễu Quán viên tịch. Ngài Tế Hiệp tịch năm
vào 1778 .
3) Tổ sư Tế Mẫn - Tôn Huấn: Đệ tử đắc pháp
của Tổ Liễu Quán thuộc đời thứ 36 Thiền phái
Lâm Tế, kế thế Trú trì Tổ đình Thiền Tôn sau
khi Ngài Tế Hiệp viên tịch. Ngài Tế Mẫn tịch
vào năm 1778.

4) Tổ sư Đại Huệ - Chiếu Nhiên: Ngài thuộc
đời 37 của Thiền phái Lâm Tế đệ tử ngài Tế
Ân - Lưu Quang, kế vị trú trì Tổ đình Thiền
Tôn sau khi Tổ sư Tế Mẫn viên tịch. Ngài viên
tịch tháng 7 năm 1802 (Nhâm Tuất) .
5) Tổ sư Đạo tâm - Trung Hậu: Ngài thuộc đời
thứ 38 của Thiền phái Lâm Tế. Ngài húy Đạo
Tâm thế danh là Nguyễn Văn Hậu, có lẽ là đệ
tử của thiền sư Đại Huệ - Chiếu Nhiên. Hiện
chưa rõ quê quán và năm sinh của ngài, chỉ
biết Sư xuất gia từ thuở nhỏ. Sau khi ngài Đại
Huệ - Chiếu Nhiên viên tịch truyền lại cho thủ
tòa Đạo Tâm - Trung Hậu. Theo Đỗ Bang
trong bài Trần Văn Kỷ ở tập I cuốn Danh nhân
Bình Trị Thiên tr. 100 thì ngài Trung Hậu có
thế danh là Trần Văn Đức được thân phụ là
Trần Văn Kỷ sợ bị liên hệ với mình do việc
theo Tây Sơn chống đối nhà Nguyên, nên đã
ngầm cho con mình vào ở chùa, nhưng vào
năm 1801 thì Trần Văn Đức mới 17 tuổi và
sau đó đã hoàn tục, theo chúng tôi thì tài liệu
nầy không chính xác vì theo sử liệu còn lại tại
Tổ đình thì ngài Trung Hậu lên kế vị Trú trì
chùa Thiền Tôn sau khi ngài Chiếu Nhiên tịch

vào năm 1802 và làm trú trì liên tục đến khi
viên tịch năm 1834.
6) Ngài Tánh Thiện - An Cư: Không biết rõ
ngày tháng năm sinh cũng như tiểu sử của
Ngài. Chỉ biết ngài được truyền lại chức Trú
trì bổn tự sau khi Hòa thượng Trung Hậu viên
tịch. Ngài tịch vào năm thứ 15 (1862), ngài
thuộc Thiền phái Lâm Tế đời thứ 39.
7) Ngài Hai Nhuận - Phước Thiêm: Ngài thuộc
Thiền phái Lâm Tế đời thứ 40, thế danh là
Nguyễn Hữu Thiêm kế thế Trú trì chùa Thiền
Tôn năm Đồng Khánh Nguyên niên (1886).
8) Ngài Thanh Liêm - Tâm Thiền: đệ tử nối
pháp thứ 7 của ngài Diệu Giác - Hải Thuận,
được Bổn sư phú pháp với bài kệ :
Tinh khiết thanh liêm đạo vị nhàn.
Tâm tâm hy hữu ý hà nan.
Trì trung dũng xuất liên hoa đóa,
Pháp vũ ân triêm pháp giới khoan.
- Thế danh của Ngài là Đặng Hy Hữu, húy
Thanh Liêm hiệu Tâm Thiền tự là Hy Hữu.

Năm Thành Thái thứ 11 (1899) tháng 3 ngài
được đặc cử làm Trú trì Tổ đình Thiền Tôn.
9) Hòa thượng Thanh Đức - Tâm Khoan: Sư
người thôn Trung Kiên, huyện Triệu Phong,
tỉnh Quảng Trị. Sinh năm Giáp Tuất (1874)
thế danh là Phạm Gia Khánh, người thôn
Trung Kiên tổng Bích La huyện Đăng Xương
tỉnh Quảng Trị. Ngài đồng chơn nhập đạo, thọ
giáo với Hòa thượng Hải Thuận - Diệu Giác,
được bổn sư cho Pháp danh là Thanh Đức
hiệu Tâm Khoan tự Gia Khánh. Đến năm 20
tuổi thọ giới Cụ túc tại giới đàn Báo Quốc năm
Giáp Tuất (1894) do ngài Hải Thuận làm
Đường đầu, sau đó ngài lại dược bổn sư cho
bài kệ đắc pháp đại sư:
Thanh nhi Hữu Đức tiến tâm thiền
Gia Khánh hy nhiên đạo vĩnh truyền
Đắc pháp tu bằng vi diệu pháp
Hà lao biệt ngoại pháp tầm huyền.
Sau được Sơn môn bảo cử làm Trú trì chùa
Báo Quốc và kế thế ngài Tâm Thiền làm Trú
trì Tổ đình Thiền Tôn. Sư là vị đệ tử nối pháp

thứ 8 của ngài Diệu Giác- Hải Thuận. Ngài
viên tịch năm 1938 trong khi ngài đang kiêm
nhiệm Trú trì 3 chùa là Thiền Tôn, Báo Quốc
và Kim Tiên. Kim quan của ngài được nhập
bảo tháp ở phía Nam cách chùa Thiền Tôn
khoảng 500 mét.
10) Hòa thượng Trừg Thủy - Giác Nhiên
(1878 - 1979): Hòa thượng Pháp danh Trừng
Thủy, tự Chí Thâm, Pháp hiệu Giác Nhiên,
thuộc dòng Thiền Lâm Tế, Pháp phái Liễu
Quán đời thứ 42.
Ngài thế danh là Võ Chí Thâm, sinh ngày 07
tháng Giêng năm Mậu Dần (1878) tại làng Ái
Tư, xã Triệu Ái, huyện Triệu Phong tỉnh
Quảng Trị. Năm 7 tuổi xuất gia ở chùa Tây
Thiên Di Đà - Huế, thọ giáo với Hòa thượng
Tâm Tịnh . Năm 1910, thọ Cụ túc giới . Ngài
đã được bổn sư cho bài kệ đắc pháp Đại sư:
Giác tánh tự thiên nhiên,
Sắc không bất hiện tiền.
Vật ngoại nhàn nhân sụ
Cần tu bổn lý thiền.

Năm 1932, Ngài đã cùng Quý Hòa thượng:
Phước Huệ, Giác Tiên, Tịnh Hạnh và hai cư
sĩ Tâm Minh-Lê Đình Thám và Trương Xương
thành lập An Nam Phật học hội và ngài được
hội cử làm Giám đốc Phật học đường Tây
Thiên. Năm 1934, được phong chức Tăng
Cang Quốc tự Tánh Duyên, cùng năm đó ngài
làm chứng minh cho tạp chí Viên Âm. Năm
1938, được Giáo hội và môn phái suy cử làm
Trú trì Tổ đình Thiền Tôn kế thế ngài Tâm
Khoan cùng những trách nhiệm khác của
Giáo hội giao phó như làm Viện trưởng Phật
học viện Hải Đức - Nha Trang, Chánh Hội
trưởng Tổng Trị sự hội Phật giáo Trung phần.
Ngày 10.3 .1973 , Ngài được suy tôn làm Đệ
nhị Tăng Thống GHPGVNTN. Ngày 6 tháng
Giêng năm Kỷ Mùi tức ngày 02 tháng 02 năm
1979, Ngài viên tịch, thọ 102 tuổi đời, 69 hạ
lạp.
11) Hòa thương Tâm Phật - Thiện Siêu: Hòa
thượng người làng Thần Phù, Hương Thuỷ,
Thừa Thiên, thế danh là Võ Trọng Tường,
sinh ngày 15 tháng 7 năm Tân Dậu (1921),
xuất gia năm 1935, đầu sư với Hòa thượng
Giác Nhiên. Trú trì chùa Từ Đàm năm 1947,

năm 1973 Tổng Thư ký Viện Hóa đạo
GHPGVNTN, năm 1979 ngài Giác Nhiên viên
tịch, Hòa thượng được môn phái cử làm Trú
trì Tổ đình Thiền Tôn, năm 1981 Hòa thượng
được Giáo hội cử làm Trưởng Ban Giáo dục
Tăng Ni GHPGVN và đến nay Hòa thượng
đảm nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Thưởng
trực Hội đồng Trị sự GHPGVN kiêm Trưởng
Ban Giáo dục Tăng Ni và Viện trưởng Học
viện Phật giáo Việt Nam tại Huế.
SÁCH THAM KHẢO
Hán Văn
Hoàng Việt Địa Dư : Bổn Triều Ngô Chí
Lịch Triều Hiến Chương Chí : Phan Huy Chú
Đại Nam Nhất Thống Chí : Cao Xuân Dục
Kiến Văn Lục : Lê Quí Đôn
Vân đài loại ngữ : Lê Quí Đôn
Khâm Định Việt sử
Thông Giám cương mục
: Duy Tân Tu Thư Cuộc-Ngô Các
Quốc Triều Chính Biên : Bổn Triều Thành
Thái Đình Thần
Quốc Triều Tiền Biên : Bổn Triều Thành Thái
Đình Thần

Lịch sử nhân vật chí Đại Việt Sử ký : Lê Văn
Hưu
Ấn Độ Phật giáo sử
(Thượng Hải thương vụ ấn thư quán) : Tưởng
Duy Kiều
Tây Tạng Phật giáo sử
(Thượng Hải P.H thư cuộc) : Lý Giực Phước
Việt Nam Thiền uyển tập anh
Liệt Tổ truyện
Thống yếu kế đăng lục
Đạo giáo nguyên lưu : An Thuyền Đại Sư
Hoàng Việt Giáp Tý niên biểu : Nguyễn Bá
Trác
Hàm Long sơn chí (cảo bản) : Điềm Tịnh Cư
sĩ
Khóa Hư và các bia ký các chùa : Trần Thái
Tôn
Quốc Văn
Việt Nam Văn Hóa Sử cương : Đào Duy Anh
Việt Nam Sử lược : Trần Trọng Kim
Thế giới sử : Đào Duy Anh
Trung Quốc Phật giáo tiểu sử : Mật Thể dịch
Việt Nam truyền thống thế hệ : Đồ nam Tử
(Đuốc Tuệ)
Việt Nam Văn học sử : Ngô Tất Tố

và các báo chí Viên Âm, Nam Phong, Đuốc
Tuệ
Pháp văn
Le Bouddisme en An nam des origines au
XIIIe siècle : H. Maspéro
Esquisse d’une histore du Bouddisme au
Tonkin : Trần Văn Giáp
Le premier Annamite consacré superieur de
Bonzerie par les Nguyen-Son Tom beau : L.
Sogny
Le songe et l’embassade de l’Empereur Minh:
H. Maspero
Pagode Quốc Ân par R.P.L. Cadière –
Revuedes Amis du Vieux Huế, 1914, 161, &
1915 Pages 305, 318
Pagode Quốc Ân par R.P.L. Cadière –
Revuedes Amis du Vieux Huế, 1914, 161, &
1915 Pages 305, 318
Pagode de Thiên Mụ par A. Bonhomme –
Revue des Amis du Vieux Huế, Pages 173,
192, 251, 286, 429, 448

[1] Lần tái bản năm 2004.

[2] Bài tóm tắt của Hà Xuân Liêm.
[3] Trích “Việt Nam Phật Giáo Sử Luận”
Nguyễn Lang, Nxb. Văn học. Hà Nội -2000
[4] Hòa thượng Bổn Kiểu Khoáng Viên là đệ
tử của thiền sư Đạo Mân đời thứ ba mươi
một, đời Lâm Tế, ở chùa Thiền Khai, Quảng
Đông. Ngài Đạo Mân có để lại bài kệ Truyền
Pháp sau đây :
Đạo bổn Nguyên thành Phật Tổ Tiên.
Minh như hồng nhật lệ trung thiên.
Linh Nguyên quảng nhuận từ phong phổ.
Chiếu thế chân đăng vạn cổ huyền.
[5] Sách Hải Ngoại Kỷ Sự còn cho biết là
trong thời gian chúa Nguyên Phúc Trăn
(1687- 1691) trị vì ông cũng đã được chúa
mời thỉnh tới hai lần nhưng chưa đi được Lần
này ông qua là do chúa Nguyễn Phúc Chu
mời. Hai sứ giả được chúa cử sang mời Hòa
thượng Thạch liêm là Trần Thiêm Quang và
Ngô Từ Quang chứ không phải Tổ Nguyên
Thiều. Sách Hải Ngoại Kỷ Sự cũng không hề
đề cập đến Tổ Nguyên Thiều.

[6] Việt Nam Phật giáo Sử lược, 1943, Hà
Nội.
[7] Thạch Liêm, Hải Ngoại Kỷ Sự
[8] Tư liệu do Nguyên Anh cung cấp
[9] Bài tóm tắt của Hà Xuân Liêm.
[10] Tư liệu do Nguyên Anh cung cấp.

Phụ lục:
Dựng tượng đài Phật hoàng Trần Nhân Tông
Tỉnh hội Phật giáo tỉnh Quảng Ninh cho biết công trình
tượng đài Trần Nhân Tông được xây dựng tại khu vực
An Kỳ Sinh, trên núi Yên Tử, Quảng Ninh. Lễ khởi
đúc tượng sẽ diễn ra vào ngày 16-12 (tức mùng 1 tháng
11 âm lịch, ngày nhập niết bàn của Phật hoàng-đại lễ
của Phật giáo)
Tại hội nghị triển khai lễ tưởng niệm 701 năm ngày
Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn (1308-
2009), tại Uông Bí, Quảng Ninh mới đây, Tỉnh hội
Phật giáo Quảng Ninh cho biết kinh phí đầu tư dựng
tượng Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông gần 70 tỉ đồng
lấy từ nguồn vốn xã hội hoá. Tượng đài được đúc bằng

đồng liền khối (nguyên liệu nhập từ Úc), nặng khoảng 100 tấn, cao 9,9 m.

Phối cảnh tượng đài
Vua Trần Nhân Tông là anh hùng dân tộc, là vị vua từ
bỏ ngai vàng để đi tu, hình thành tổ chức Giáo hội Trúc
Lâm mang đậm nét VN.
Nhân dịp này, Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ Văn
hoá - Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các bộ,
ngành liên quan và UBND tỉnh Quảng Ninh lập hồ sơ
đề nghị UNESCO công nhận Đức vua - Phật hoàng
Trần Nhân Tông là Danh nhân Văn hoá thế giới.

TIỂU SỬ THIỀN SỬ THÍCH MẬT THỂ Điều Ngự Tử TÍN NGHĨA 1.- Thân thế :

Ngài họ Nguyễn húy là Hữu Kê, dòng
họ của Đại thần Nguyễn Trãi. Nguyên
quán thuộc Tông sơn Gia miêu Ngoại
trang, tỉnh Thanh Hóa.
Ngài thọ sanh năm Nhâm Tý (1912), tại
làng Nguyệt Biều, huyện Hương Trà,
tỉnh Thừa Thiên.
Vốn thọ sanh trong gia đình vọng tộc,
quý phái, thích lý luận Nguyễn Hữu
Độ.
2.- Sự Nghiệp Tu Học :
Năm Bính Thìn (1916), lên 5 tuổi, theo Nho học.
Năm Giáp Tý (1924), được 12 tuổi, xuất gia đầu Phật
tại chùa Diệu Hỷ.
Năm Mậu Thìn (1928), được 16 tuổi, theo học chúng
Từ Quang và thọ giáo với ngài Giác Bổn.
Ngài Giác Bổn nhận thấy ngài quá thông minh xuất
chúng, có nhiều năng khiếu, có nhiều chí khí nên đưa
vào học chúng Trúc Lâm.
Năm Canh Ngọ (1930), tổ Giác Tiên cho thọ Sa di
Thập giới .
Pháp danh : Tâm Nhất,
Pháp tự :    Mật Thể,
Thuộc dòng Lâm tế Chánh tông đời thứ 43.

Năm Quý Dậu (1933), làm giảng sư của hội An Nam
Phật Học.
Từ năm 1933 đến năm 1938, đạy học các trường Phật
học của sơn môn Thừa Thiên.
Năm Đinh Sửu (1937), được gởi qua tu nghiệp ở Phật
học viện Tiêu Sơn (Trung Hoa), dưới sự chủ trì của
thiền sư Tinh Nghiêm.
Năm Mậu Dần (1938), chiến tranh Trung Nhật bùng
nổ, ngài không được phép ở lại Trung Hoa lâu hơn,
đành phải về nước.
Năm 1941-1942, cho ra đời tác phẩm Phật Giáo Yếu
Lược và Phật Giáo Khái Luận. Cùng năm 1942, tập
thơ “Xuân Đạo Lý” do ngài biên khảo với ý nghĩa chủ
xướng là : Xuân Là Sứ Mạng Phật Hóa.
Trong tác phẩm nầy, còn đề cập đến vấn đề : Phật giáo
với hiện đại, trong đó : Văn hóa đạo Phật có thể mở
đường thoát cho một nhân loại đang sống trong hoài
nghi, đau khổ, chán đời và bê tha, trụy lạc …
Năm Tân Tỵ (1941), được mời vào giảng dạy ở Phật
học đường Lưỡng Xuyên, Trà Vinh
Năm Quý Mùi (1943), cho ra đời tác phẩm : Việt Nam
Phật Giáo Sử Lược (Tân Việt Hà Nội xuất bản).

Năm Giáp Thân (1944), ngài thọ Tam đàn Cụ túc giới
tại Đại giới đàn Thuyền Tôn do ngài Giác Nhiên làm
Đàn đầu Hòa thượng. Ngài đổ Thủ khoa.
Năm Ất Dậu (1945), nhận chức Trú trì chùa Phổ
Quang, gần dốc Bến Ngự . Nơi đây Tổ Giác Tiên đã
từng trông coi một thời trước khi khai sơn Trúc Lâm
Đại Thánh tự.
Năm Bính Tuất (1946), tham gia phong trào Phật giáo
Cứu quốc, rồi ra Bắc
Vì chiến tranh của hai miền trên 30 năm, nên sự hành
hoạt của ngài ở trong vòng khiêm tốc . Được biết ngài
tịch vào năm Tân Sửu (1961), thọ 49 tuổi (*). Hiện mộ
phần được an táng tại nghĩa trang Nghệ An. (Khi
thống nhất đấ nước, người viết bôn tẩu ra hải ngoại ;
tuy nhiên, được biết môn phái Tổ đình Trúc Lâm, thầy
Thanh Toàn là pháp đệ của người viết đã cùng các cháu
gọi Ngài bằng chú ruột là ông Nguyễn Hữu Tôn, ở Đà
Nẵng, đã cùng nhau ra tận nghĩa trang nầy để cải táng
và đưa nhục thân ngài về lại tổ đình Trúc Lâm).
3.- Sự Nghiệp Văn Học :
Các tác phẩm của ngài trước tác gồm có :
Việt Nam Phật Giáo Sử Lược,
Phật Giáo Dị Giảng,
Thế Giới Quan Phật Giáo,

Đại Thông Vô Lượng Nghĩa,
Xuân Đạo Lý (thơ)
Trên đây là những tác phẩm mà ngài đã trước tác hay
dịch thuật. Hiện tất cả đều còn lưu truyền trong quần
chúng.
Đặc biệt sách của ngài đã được thiền sư Phước Huệ ở
tổ đình Thập Tháp, Bình Định có lời tán ngữ ở đầu
quyển.
Thiền sư viết như sau :
“…Giữa mùa Xuân năm Quý Mùi (1943), Pháp sư Mật
Thể vào Nam thăm, lấy trong tay áo bản thảo cuốn Việt
Nam Phật Giáo Sử Lược viết bằng quốc văn đưa cho
tôi mà nói :Đây là công trình sưu tầm biên khảo nhiều
năm của con, xin Hòa thượng đọc và chứng minh cho.
Tôi tiếp nhận bản thảo mà đọc. Mỗi khi đêm vắng
dưới ngọn đèn khêu cao, cầm bản thảo nơi tay, tôi tự
nói một mình là pháp sư tuy đã theo học với tôi nhiều
năm tháng nhưng tôi chưa biết được hết chí hướng và
nguyện vọng của ông . Trong cuộc đời tu học, thì ra
không lúc nào ông không lưu tâm đến sự nghiệp hoằng
pháp bằng phương tiện phiên dịch và trước thuật.
“… Từ khi tới Đông Độ, Phật giáo đã đi vào nước
Nam ta một ngàn mấy trăm năm rồi ; trong thời gian
ấy đạo tổ và Thánh Tăng kế tiếp nhau xuất hiện, công

đức ấy chiếu sáng trên lịch sử, ta chẳng nên để cho nó
phai mờ mai một. Ngày nay, có được cuốn sách nầy
thì chẳng những là Pháp sư có công với Phật giáo mà
còn có công với Phật học nữa. Vì vậy mà tôi rất được
vui sướng và an ủi, vô lượng vô biên, viết mấy dòng
nầy để tán dương…”
(Lời tán dương nầy nguyên bằng chữ Hán, Giáo sư
Nguyễn Lang dịch, Việt Nam Sử Lược quyển ba, trang
186).
Ngài thường kết bạn tâm giao với các vị như : Văn hào
Nhất Linh, Văn hào Khái Hưng, Học giả Phạm Quỳnh,
Cụ Trần Văn Giáp, Cụ Phan Văn Hùm,… để trao tặng
cho nhau những áng thơ hay, hoặc luận đàm giáo lý
Phật đà.
Sau đây là bài thơ thiền của ngài còn lưu truyền mà
quần chúng Phật tử tại cố đô Huế và miền Trung đều
thuộc lòng :
Trăng sáng sau khi trời vừa tạnh,
Ngoài hiên văng vẳng tiếng chuông đưa,
Tiếng chuông ngân ngợi trong đêm vắng,
Thử hỏi hồn ai đã tỉnh chưa ?

Tư Tưởng Của Thiền Sư Mật Thể

Thiền sư Mật Thể, người có chí nguyện lớn. Ông chủ trương phải : “Cải tổ Sơn môn” và đã xuất bản một tài liệu với nhan đề : “Cải Tổ Sơn Môn Huế”. Cũng như Thiện Chiếu ở miền Nam, ông rất nóng lòng vì bước chân đi chậm chạp trong quá trình đổi mới chế độ Tăng già. Ông cũng va chạm rất nhiều trong thời gian vận động, nhưng khác với Thiện Chiếu ông được đào tạo trong Sơn môn hồi còn bé thơ và căn bản Phật học của ông rất vững vàng. Hán văn của ông rất vững. Ông đã tự mình học chữ Quốc ngữ và chữ Pháp. Ông là một trong mấy vị Tăng sĩ đầu tiên biết làm thơ mới. Chữ Pháp ông học đủ để đọc các bài nghiên cứu về Phật giáo sử viết bằng Pháp văn. Ông rất ưa thơ Hàn Mặc Tử, không biết tại sao ?

Tháng giêng năm 1946, khi chính phủ lâm thời tổ chức Tổng tuyển cử, ông đã can đảm đứng ra ứng cử ở Thừa Thiên. Ông đã đắc cử làm Đại biểu Quốc hội nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Đây là lần đầu tiên một vị Tăng sĩ Việt Nam trực tiếp đi vào đường chính trị. Ngày xưa, vào các thời Đinh, Lê, Lý và Trần các thiền sư đã từng làm chính trị, nhưng, chỉ đứng trong cương vị cố vấn cho nhà vua mà thôi. Việc ra ứng cử Quốc hội của Mật Thể phản chiếu lòng yêu nước và sự ủng hộ cách mạng của giới Phật tử trẻ tuổi. Tuy nhiên, hành động ấy cũng được nhận xét như không được chín chắn

bởi một vài vị Tôn túc trong Sơn môn và một vài giới cư sĩ, … Cũng năm 1946, ông được mời làm Chủ tịch Ủy ban Phật giáo Cứu quốc Thừa Thiên.

Trước khi rút về chiến khu, Mật Thể đã gặp một số anh em Phậ t tử đồng chí tại chùa Thế Chí ở Đại Lộc. Họ ăn một bữa cơm chay thân mật cuối cùng với nhau ở chùa nầy và bàn tính về việc tương lai. Họ bàn luận về việc chống Pháp, chuyện tương lai Phật giáo và cố nhiên là về những đụng chạm và khó khăn mà người Phật tử gặp phải trong hang ngũ Kháng chiến. Họ đồng ý là người Phật tử phải có mặt trong lãnh vực tranh đấu, phải phân thân để có mặt. Tại vùng bị chiếm đóng, nếu được thì dựng lại chùa, quy tụ Phật tử để sinh hoạt và để tạo lập phong trào. Tại vùng Kháng chiến, phải tìm cách có mặt trong cơ quan lãnh đạo để bênh vực, che chở cho thanh niên Phật tử phục vụ trong hàng ngũ Kháng chiến.

Thiền sư Mật Thể cho biết rằng việc bảo vệ và xây dựng phong trào Phật giáo bên cạnh người Cộng sản là một công việc rất khó. Nhưng ông bảo người Phật tử không thể không có mặt. Bữa cơm trưa kéo dài đến chập tối. Mật Thể lấy trong bọc áo tất cả số tiền thu được của tạp chí Giải thoát và trao lại cho các bạn trẻ ở lại vùng bị chiếm đóng, dặn dò lấy số tiền đó làm vốn liếng để xuất bản một tờ báo tại Huế để tiếp tục công

trình của Giải Thoát. Rồi cuối cùng một vị Tăng sĩ trẻ
tên là Thiện Mãn và bốn người Phật tử cư sĩ khác, theo
ông lên đường đi Quảng Trị. Những người trẻ về thành
phố Huế hôm đó, có các Tăng sĩ Đức Trạm (chùa Ba
La), Mãn Giác (chùa Thiên Minh), Thiên Ân (chùa
Châu Lâm), và các cư sĩ Đinh Văn Nam và Cao Hữu
Đính.

Thích Mật Thể theo Kháng chiến cho đến năm 1961 thì mất. Ông viên tịch tại Nghệ An, thọ 49 tuổi (*). Trong thời gian 1957-1961, vì chống lại chính sách đè nén Phật giáo của chính quyền miền Bắc, ông đã bị quản thúc tại Hà Tĩnh và Nghệ An, ông bị cô lập hoàn toàn. Ở trong một căn nhà lá miền quê, ông không được phép di chuyển đi đâu cả và người trong làng trong xóm cũng không được tới viếng thăm. Thỉnh thoảng có người đi ngang qua ném lén vào sân cho ông một túi gạo nhỏ, gọi là để tiếp tế cho ông trong lúc ngặt nghèo. Vậy mà trong thời gian ấy, ông đã sáng tác được cuốn : “Thế Giới Quan Phật Giáo”. Bản thảo tác phẩm nầy đã lọt vào miền Nam và được tạp chí Vạn Hạnh xuất bản năm 1967. Bản in nầy có mang lời tựa của Thích Đức Nhuận, chủ bút tạp chí Vạn Hạnh.

Thế giới quan Phật giáo là một tác phẩm nói đến sự cần thiết của đạo Phật trong tư trào chính trị, văn hóa và kinh tế hiện tại. Ông thẳng thắn phê bình sự nông cạn

của chủ thuyết Duy vật. Theo ông, Phật giáo không phải là Duy vật, cũng không phải là duy tâm. Ông nhấn mạnh đến nguy cơ của những nhà làm chính trị thiếu căn bản đạo đức. Ông nói rằng chủ thuyết của chủ nghĩa xã hội “rất hay”, nhưng vì căn bản của lý thuyết nầy đã sai lầm “nhận vật chất làm căn nguyên sinh ra vạn hữu” cho nên, “Xã hội chủ nghĩa trở nên nông cạn, chỉ thấy hạnh phúc của con người ở cơm ăn áo mặc”.

Theo ông : Xét tận nguồn gốc Xã hội chủ nghĩa tổ chức kinh tế khéo giỏi đến đâu mà không có phương pháp để thủ tiêu lòng tham sân si cùng bản ngã nhỏ hẹp kia, thì nhân loại cũng không bao giờ hết khổ được.” Với tư cách Đại biểu Quốc hội, Mật Thể đã từng che chở bênh vực cho các Tăng sĩ và cư sĩ hoạt động quanh tờ Giải Thoát vào những năm 1946 và 1947, chính nhờ ông mà tờ Giải Thoát được tồn tại trong một năm trời . Cũng trong hướng bảo vệ Phật giáo, Phạm Hữu Bính, trong bài Phật giáo bị lợi dụng đã nhắc nhở tới : “Một số người trước mặt thì tỏ ra tán dương mà sau lưng thì ngấm ngầm công kích Phật giáo”.

Ông muốn nói đến những người ngoài miệng thì nói đến tôn trọng tự do tín ngưỡng nhưng trong thâm tâm thì lại cho rằng Phật giáo là nguy hại, rằng người theo đạo Phật là người bị thực dân ru ngủ và lợi dụng. Vấn đề thực dân lợi dụng Phật giáo, Phạm Hữu Bính nhắc

lại phong trào phục hưng Phật học trong những năm 1930 và lập lại những bài của báo Viên Âm thời ấy về hai động lực chính của sự chấn hưng, đó là :

1.- Sự tiến hóa của phái trí thức ta phương diện luân lý và,

2.- Sự cần thiết của đạo đức và tinh thần Phật giáo bên cạnh sức mạnh lạnh lùng và mù quáng của khoa học.

Ông nói mục đích của ông không phải là để đối đáp lại
: Những công kích lặt vặt và những cử chỉ thiếu thành
thật mà là cùng độc giả Giải Thoát xem xét đạo Phật có
hại hay có lợi gì cho quần chúng.
“Nếu có hại, chúng ta nên triệt để bài trừ. Nếu có lợi,
chúng ta nên cố gắng duy trì, khuyến khích và nếu ai
“Lợi dụng” Phật giáo, chúng ta nên khuyến khích họ
“Lợi dụng” thêm”.
Ông nói đến tinh thần bình đẳng triệt để và vị tha triệt
để trong đạo Phật và nhắc đến sự kiện Phật giáo chưa
bao giờ gây nên tai hại cho cuộc sống, chưa bao giờ
bạo lực để bành trướng thế lực tôn giáo mình, chưa bao
giờ chia rẽ quốc dân đồng bào, chưa bao giờ đứng về
phía mạnh để hiếp yếu.

Cuối cùng ông nói :

. “ Chúng ta không sợ Phật giáo bị lợi dụng. Chỉ sợ người đời không biết lợi dụng Phật giáo mà thôi. Chính vì lẻ ấy mà Phật Thích Ca đã suốt đời giảng giải giáo lý, và các Phật tử đủ trí đủ sức không nề gian lao nguy hiểm dù luôn luôn tìm đủ phương tiện để cho ai cũng biết triệt để lợi dụng Phật giáo để đưa mình và đưa người đến nơi hạnh phúc chân thực.”

Ghi chú: (*) Theo môn phái và bà con thân thích cho biết thì thiền sư Mật Thể thọ 51 tuổi . Theo năm sinh

1912 và năm mất 1961. Tài liệu của Việt Nam Phật Giáo Sử Lược quyển ba, giáo sư Nguyễn Lang viết thì ngài thọ thế 49 tuổi.

Việt Nam Phật Giáo Sử Lược
Phật Học Dị Giản.
Kinh Đại Thừa Vô Lượng Nghĩa
Phật Giáo Khái Luận
Phật Giáo Yếu Lược.
Cải Tổ Sơn Môn Huế.
Xuân Đạo Lý
Mật Thể Văn Sao (do Lệ Như sưu tập)
Thế Giới Quan Phật Giáo
Điều Ngự Tử TÍN NGHĨA
