Nikaya — bài lẻ & đối chiếu
Kinh trạng thái Vô Ngã [Anattalakkhanasutta] (TK Hộ Pháp - Dhammarakkhita Bhikkhu)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

BHADDANTA DHAMMARAKKHITA BHIKKHU
dự lễ nhận danh hiệu Aggamahāpaṇḍita
tại Nay Pyi Taw, Myanmar. Ngày 19-3-2011
(Rằm tháng 2 P.L.2554)

“Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti.” Pháp-thí là cao thượng hơn các loại thí.

TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Dhammapaṇṇākāra Món Quà Pháp

Mục lục

Thành Kính Tri Ân

Tất cả chúng con được biết Phật-giáo
Nguyên-thủy Theravāda là nhờ ơn Ngài Sư
Tổ Hộ-Tông cùng với chư Trưởng-lão khác
đã dày công đem Phật-giáo Nguyên-thủy
Theravāda về truyền bá trên đất nước Việt-
Nam thân yêu này.
Tất cả chúng con đem hết lòng thành
kính đảnh lễ Ngài Sư Tổ Hộ-Tông cùng
quý Ngài Trưởng-lão với tấm lòng chân
thành tôn kính và tri ân sâu sắc của tất cả
chúng con.

PHҰT-GIÁO NGUYÊN-THӪY
PHҰT-GIÁO NGUYÊN-THӪY
THERAVƖDA
THERAVƖDA
PHҰT-LӎCH 2564
PHҰT-LӎCH 2562

KINH CHUYEÅN-PHAÙP-LUAÂN
Tìm hieåu
(DHAMMACAKKAPPAVATTANASUTTA)
KINH    tRAÏ
(Tái b̫n      NG-THAÙ
l̯n thͱ nh̭t có s͵aIvà
VOÂ
b͝ -sung)
NGAÕ
Tǣ-KH˰U H͠-PHÁP
Tǣ-KH˰U H͠-PHÁP
(DHAMMARAKKHITA   BHIKKHU)
(DHAMMARAKKHITA BHIKKHU)
(AGGAMAHƖPA۫‫ڱ‬ITA)
(AGGAMAHƖPA۫‫ڱ‬ITA)

NHÀ XUҨT BҦN TÔN GIÁO - 2019 NHÀ XUҨT BҦN TÔN GIÁO - 2021

NamoTassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa. Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức-Thế-Tôn ấy, Đức A-ra-hán, Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác.

Paṇāmagāthā

Tilokekagaruṃ Buddhaṃ,
pāyāsibhayahiṃsakaṃ.
Āyunopariyosānaṃ,
gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
Ādimajjhantakalyāṇam,
Buddhassa dhammamosadhaṃ.
Nibbānapariyosānaṃ,
gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
Tassa sāvakasaṃghañca,
puññakkhettaṃ anuttaraṃ.
Arahattapriyosānaṃ,
gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
Buddhaṃ Dhammañca Saṃghañca,
abhivandiya sādaraṃ.
Anattalakkhaṇasuttaṃ,
Imaṃ gantho mayā kato.

Kệ Đảnh Lễ Tam-Bảo

Đức-Thế-Tôn cao thượng nhất tam-giới,
Dắt dẫn chúng-sinh thoát khỏi tai họa,
Nguyện suốt đời con xin quy-y-Phật,
Mong chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế.
Pháp của Ngài như linh dược nhiệm mầu,
Hoàn hảo ở phần đầu, giữa và cuối,
Nguyện suốt đời con xin quy-y-Pháp,
Mong được chứng ngộ Niết-bàn thoát khổ.
Tăng bậc Thánh Thanh-văn đệ-tử-Phật,
Là phước điền cao thượng của chúng-sinh,
Nguyện suốt đời con xin quy-y-Tăng,
Mong được chứng đắc Thánh A-ra-hán.
Đức-Phật Đức-Pháp Đức-Tăng cao thượng,
Con hết lòng thành kính lễ Tam-bảo,
Rồi gom nhặt biên soạn tập sách nhỏ.
Giảng giải về Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã.

Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa. Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức-Thế-Tôn ấy, Đức A-ra-hán, Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác.

Anattalakkhaṇasutta Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã

Soạn-giả: Tỳ-Khưu Hộ-Pháp (Dhammarakkhita Bhikkhu) (Aggamahāpaṇḍita)

Lời Nói Đầu

Ngày rằm tháng 6, đúng 2 tháng sau khi trở
thành Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác có danh
hiệu là Đức-Phật Gotama, lần đầu tiên, Đức-
Phật thuyết giảng bài kinh Dhammacakkappa-
vattanasutta: Kinh Chuyển-Pháp-Luân tế độ
nhóm 5 tỳ-khưu: Ngài Koṇḍañña, Ngài Vappa,
Ngài Bhaddiya, Ngài Mahānāma, Ngài Assaji,
tại khu rừng phóng sinh nai gọi là Isipatana,
gần kinh-thành Bārāṇasī.
Khi nghe bài kinh ấy, chỉ có Ngài Đại-
Trưởng-lão Koṇḍañña chứng-ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế y theo Đức-Phật, chứng đắc Nhập-lưu
Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả, Niết-bàn, trở

2                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thành bậc Thánh Nhập-lưu đầu tiên trong giáo-
pháp của Đức-Phật Gotama, nên Đức-Phật gọi
tên mới là “Aññāsikoṇḍañña” (Koṇḍañña đã
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế rồi!), đồng thời
cùng với 180 triệu chư-thiên, chư phạm-thiên
cũng chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng
đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, …
Khi ấy, Ngài Đại-Trưởng-lão Aññāsikoṇḍañña
kính xin Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu. Đức-Phật cho phép xuất gia tỳ-khưu
theo cách gọi: “Ehi bhikkhu!” Ngay khi ấy,
Tam-bảo: Đức-Phật-bảo, Đức-Pháp-bảo, Đức-
Tăng-bảo lần đầu tiên xuất hiện trên thế gian,
đúng vào ngày rằm tháng 6 (âm-lịch) ấy.
- Ngày 16 tháng 6, Đức-Phật nhập hạ thứ
nhất cùng với nhóm 5 tỳ-khưu tại khu rừng
phóng sinh nai gọi là Isipatana, gần kinh-thành
Bārāṇasī.
- Ngày 16 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Vappa
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
được Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu theo cách gọi rằng: “Ehi bhikkhu!”
- Ngày 17 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Bhaddiya

LỜI NÓI ĐẦU                                  3
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
được Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu theo cách gọi rằng: “Ehi bhikkhu!”
- Ngày 18 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Mahā-
nāma chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng
đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
được Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu theo cách gọi rằng: “Ehi bhikkhu!”
- Ngày 19 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Assaji
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
được Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu theo cách gọi rằng: “Ehi bhikkhu!”
Như vậy, nhóm 5 tỳ-khưu đều trở thành bậc
Thánh Nhập-lưu, thanh-văn đệ-tử của Đức-Phật
Gotama.
- Ngày 20 tháng 6, Đức-Phật thuyết giảng bài
kinh Anattalakkhaṇasutta: Kinh trạng-thái vô-
ngã, để tế độ nhóm 5 vị tỳ-khưu Thánh Nhập-lưu
đều trở thành bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
Như vậy, có 5 bậc Thánh A-ra-hán thanh-văn
đệ-tử của Đức-Phật Gotama đã xuất hiện trên
thế gian.

4                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Trong kinh Anattalakkhaṇasutta: Kinh trạng-
thái vô-ngã, Đức-Phật thuyết giảng về ngũ-uẩn:
sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-
uẩn là pháp-vô-ngã (anattā): không phải ta,
không phải của ta, không chiều theo ý của ai.
* Ngũ-uẩn là những pháp nào?
Ngũ-uẩn có 5 uẩn (nhóm) đó là:
1- Sắc-uẩn có 28 sắc-pháp trong thân thể của
con người, thuộc về sắc-pháp (rūpadhamma).
- Nếu là người nam thì có 27 sắc-pháp (trừ
sắc nữ-tính).
- Nếu là người nữ thì có 27 sắc-pháp (trừ sắc
nam-tính).
2- Thọ-uẩn đó là thọ tâm-sở, có trạng-thái
cảm thọ trong đối-tượng, có 3 loại thọ là thọ
khổ, thọ lạc, thọ không khổ không lạc (thọ xả).
3- Tưởng-uẩn đó là tưởng tâm-sở, có trạng-thái
tưởng nơi 6 đối-tượng (sắc-tưởng, thanh-tưởng,
hương-tưởng, vị-tưởng, xúc-tưởng, pháp-tưởng).
4- Hành-uẩn đó là 50 tâm-sở (trừ thọ tâm-sở
và tưởng tâm-sở), có trạng-thái tạo tác do tác-ý
tâm-sở dẫn đầu tạo ác-nghiệp, tạo thiện-nghiệp.
5- Thức-uẩn đó là 89 hoặc 121 tâm, có
trạng-thái biết 6 đối-tượng (sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp).

LỜI NÓI ĐẦU                                  5
Thật ra, thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn luôn
luôn nương nhờ nơi thức-uẩn, gọi là 4 danh-uẩn
không thể tách rời nhau, thuộc về phần tâm.
Mỗi người hiện hữu trong đời có thân và tâm
nương nhờ lẫn nhau. Nếu khi tâm rời khỏi thân
thì gọi là người chết, thân trở thành tử thi.
Thân với tâm trong hạng phàm-nhân đó là gì?
* Thân đó là sắc-uẩn gồm có 27 sắc-pháp.
* Tâm đó là 81 tam-giới-tâm gồm có 4 danh-
uẩn là thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn
luôn luôn nương nhờ lẫn nhau, không thể tách
rời nhau được.
- Thọ-uẩn đó là thọ tâm-sở đồng sinh với 81
tam-giới-tâm.
- Tưởng-uẩn đó là tưởng tâm-sở đồng sinh
với 81 tam-giới-tâm.
- Hành-uẩn đó là 50 tâm-sở (trừ thọ tâm-sở
và tưởng tâm-sở) đồng sinh với 81 tam-giới-tâm.
- Thức-uẩn đó là 81 tam-giới-tâm.
Tâm với tâm-sở không thể tách rời nhau
được, bởi vì tâm-sở có 4 trạng-thái với tâm:
1- Ekuppāda: Đồng sinh với tâm.
2- Ekanirodha: Đồng diệt với tâm.
3- Ekārammaṇa: Đồng đối-tượng với tâm.
4- Ekavatthuka: Đồng nơi sinh với tâm.

6                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Cho nên, mỗi tâm nào sinh ắt có một số tâm-
sở tương xứng đồng sinh với tâm ấy để làm
phận-sự của tâm ấy, nghĩa là mỗi tâm nào sinh
đều có 4 danh-uẩn đó là thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn đồng sinh với nhau, không
thể tách rời nhau được.
4 danh-uẩn sinh do nương nhờ nơi sắc-uẩn.
Như vậy, mỗi tâm sinh do nương nhờ sắc-uẩn
gồm có đầy đủ ngũ-uẩn luôn luôn nương nhờ
lẫn nhau.
Ngũ-uẩn là đối-tượng nương nhờ của tà-kiến,
tham-ái, ngã-mạn như sau:
- Tà-kiến theo chấp ngã trong ngũ-uẩn cho là
tự ngã của ta (eso me attā).
- Tham-ái theo chấp ngã trong ngũ-uẩn cho là
của ta (etaṃ mama).
- Ngã-mạn theo chấp ngã trong ngũ-uẩn cho là
ta (esohamasmi).
Thật ra, khi hành-giả thực hành pháp-hành
thiền-tuệ dẫn đến phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ thật-tánh của ngũ-uẩn thuộc về
chân-nghĩa-pháp (paramatthadhamma) là pháp-
vô-ngã (anattā), không phải ta, không phải của
ta, không chiều theo ý muốn của ai, cũng không
phải người, không phải của người, không chiều
theo ý của người nào cả.

LỜI NÓI ĐẦU                                      7
Tiếp theo, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự
sinh, sự diệt của ngũ-uẩn do nhân-duyên-sinh,
do nhân-duyên-diệt; nên trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
ngũ-uẩn.
Tiếp theo, trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ,
biết rõ sự diệt của ngũ-uẩn do nhân-duyên-diệt,
thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật đáng
nhàm chán tột độ, muốn thoát ra khỏi ngũ-uẩn,
mong chứng ngộ Niết-bàn, giải thoát khổ của
ngũ-uẩn.
Tiếp đến, trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
như sau:
- Chứng đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu
Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được tà-kiến theo
chấp-ngã không còn dư sót do năng lực của
Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ (na meso attā).
- Chứng đắc Nhất-lai Thánh-đạo, Nhất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được tham-ái
theo chấp-ngã loại thô cõi dục-giới không còn
dư sót do năng lực của Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ.
- Chứng đắc Bất-lai Thánh-đạo, Bất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được tham-ái
theo chấp-ngã loại vi-tế cõi dục-giới không còn

8                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

dư sót do năng lực của Bất-lai Thánh-đạo-tuệ
(netaṃ mama).
- Chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo, A-ra-hán
Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được ngã-mạn
theo chấp-ngã không còn dư sót do năng lực của
A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ (nesohamasmi).
Quyển sách nhỏ Tìm Hiểu Kinh Anatta-
lakkhaṇasutta: Kinh Trạng-thái vô-ngã có 2 phần:
* Phần I: Bài Kinh Anattalakkhaṇasuttapāḷi
và dịch nghĩa toàn bài kinh, giảng giải nội dung
của bài kinh Anattalakkhaṇasutta.
* Phần II: Những pháp cần biết đối với
hành-giả:
Sự-thật (sacca) trong đời có 2 loại:
- Sammutisacca: Sự-thật ngôn-ngữ chế-định.
- Paramatthasacca: Sự-thật chân-nghĩa-pháp.
- Pháp che phủ thật-tánh của sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới.
- Sāmaññalakkhaṇa: 3 trạng-thái-chung:
trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
- 3 pháp che phủ trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã của sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới.
- Bốn bậc Thánh-nhân.

LỜI NÓI ĐẦU                                   9

- Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận được các ác-
pháp, v.v …
Các bài kinh nên biết.
* Và đoạn cuối, từ-ngữ Pāḷi trong bài Kinh
Anattalakkhaṇasuttapāḷi, dành cho những độc
giả nào muốn học thuộc lòng bài kinh này, đồng
thời hiểu rõ nghĩa từng chữ, từng câu trong bài
kinh, để làm tăng trưởng đức-tin sâu sắc và trí-
tuệ sáng suốt của độc giả ấy.

* Quyển sách nhỏ “Tìm Hiểu Kinh
Anattalakkhaṇasuttapāḷi: Kinh Trạng-Thái Vô-
Ngã” mà Đức-Phật thuyết giảng ngũ-uẩn là
pháp-vô-ngã (anattā) có ý nghĩa vô cùng sâu
sắc. Bần sư đã cố gắng giảng giải tóm lược một
phần nào chỉ được bấy nhiêu thôi!
Tuy bần sư cố gắng hết mình giảng giải để
giúp cho độc giả tìm hiểu rõ về bài kinh này,
song vì khả năng có hạn, nên chắc chắn không
tránh khỏi những điều sơ sót, thậm chí còn có
chỗ sai ngoài khả năng hiểu biết của bần sư.
Để lần sau tái bản được hoàn thiện hơn, kính
mong chư bậc thiện-trí có tâm từ chỉ giáo, góp ý
chân tình.
Kính xin quý vị xem soạn phẩm này như là
của chung, mà mỗi người trong chúng ta, ai

10               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

cũng có bổn phận đóng góp xây dựng, để cho
soạn phẩm này được hoàn hảo, hầu mong đem
lại sự lợi ích chung, sự tiến hóa, sự an-lạc cho
phần đông chúng ta.
Bần sư kính cẩn đón nhận những lời đóng
góp phê bình xây dựng ấy của chư bậc thiện-trí,
và kính xin quý Ngài ghi nhận nơi đây lòng chân
thành biết ơn sâu sắc của bần sư.
* Quyển sách nhỏ “Tìm Hiểu Kinh
Anattalakkhaṇasutta: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã”
này được hoàn thành do nhờ nhiều người giúp
đỡ như là Dhammavara Sāmaṇera xem kỹ bản
thảo, Dhammanandā upāsikā đã tận tâm xem kỹ
lại bản thảo, dàn trang, làm thành quyển sách và
được Nhà xuất bản Tôn giáo cho phép ấn hành.
Bần sư vô cùng hoan-hỷ biết ơn tất cả quý vị.
Nhân dịp này, con là Dhammarakkhita
Bhikkhu (tỳ-khưu Hộ-Pháp) thành kính dâng
phần pháp-thí thanh cao này đến Ngài Đại-
Trưởng-lão Hộ-Tông, Vaṃsarakkhitamahāthera
là sư phụ của con, đồng thời kính dâng đến Ngài
Đại-Trưởng-lão Thiện-Luật, Ngài Đại-Trưởng-
lão Bửu-Chơn, Ngài Đại-Trưởng-lão Giới-
Nghiêm, Ngài Trưởng-lão Hộ-Giác (chùa Từ-
Quang), Ngài Trưởng-lão Hộ-Nhẫn (chùa Thiền-
Lâm, Huế) cùng chư Đại-Trưởng-lão, đã dày
công đem Phật-giáo Nguyên-thủy (Theravāda)

LỜI NÓI ĐẦU                                   11
về truyền bá trên quê hương Việt-Nam thân yêu,
và xin kính dâng phần phước-thiện thanh cao
này đến chư Đại-Trưởng-lão ở nước Thái-Lan,
nước Myanmar (Miến-Điện), đã có công dạy dỗ
con về pháp-học và pháp-hành.
Con kính mong quý Ngài hoan-hỷ.
Idaṃ no ñātinaṃ hotu, sukhitā hontu
ñātayo.
Phước-thiện pháp-thí thanh cao này, xin hồi
hướng đến tất cả bà con thân quyến của chúng
con, từ kiếp hiện-tại cho đến vô lượng kiếp trong
quá-khứ, mong quý vị hoan-hỷ nhận phần
phước-thiện thanh cao này để thoát khỏi cảnh
khổ, được an-lạc lâu dài.
Imaṃ puññābhāgaṃ mātā-pitu-ācariya-
ñāti-mittānañceva sesasabbasattānañca dema,
sabbepi te puññapattiṃ laddhāna sukhitā
hontu, dukkhā muccantu sabbattha.
Chúng con thành tâm hồi hướng, chia phần
phước-thiện pháp-thí thanh cao này đến ông bà,
cha mẹ, thầy tổ, thân quyến, bạn hữu cùng tất cả
chúng-sinh từ cõi địa-ngục, a-su-ra, ngạ-quỷ,
súc-sinh, nhân-loại, chư-thiên trong các cõi trời
dục-giới, …
Xin tất cả quý vị hoan-hỷ nhận phần phước-
thiện pháp-thí thanh cao này, mong quý vị thoát

12                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

khỏi mọi cảnh khổ, hưởng được mọi sự an-lạc lâu dài trong khắp mọi nơi.

Idaṃ me dhammadānaṃ āsavakkhayāvahaṃ
hotu.
Phước-thiện pháp-thí thanh cao này của mỗi
người chúng con, xin làm duyên lành dẫn dắt
mỗi người chúng con đến chứng đắc A-ra-hán
Thánh-đạo, A-ra-hán Thánh-quả, Niết-bàn, diệt
tận được mọi phiền-não trầm-luân, giải thoát
khổ tử sinh luân-hồi trong ba giới bốn loài.
Nếu mỗi người trong chúng con chưa diệt tận
được mọi phiền-não trầm-luân, chưa giải thoát
khổ sinh, vẫn còn tử sinh luân-hồi, thì do năng
lực phước-thiện pháp-thí thanh cao này ngăn
cản mọi ác-nghiệp không có cơ hội cho quả tái-
sinh trong 4 cõi ác-giới, và cũng do năng lực
phước-thiện pháp-thí thanh cao này chỉ hỗ trợ
đại-thiện-nghiệp cho quả tái-sinh trong 7 cõi
thiện-dục-giới mà thôi.
Được sinh kiếp nào, mỗi người trong chúng
con đều là người có chánh-kiến, có đức-tin
trong sạch nơi Tam-bảo, tin nghiệp và quả của
nghiệp, có duyên lành được gần gũi thân cận với
bậc thiện-trí, lắng nghe chánh-pháp của bậc
thiện-trí, có đức-tin trong sạch nơi bậc thiện-trí,
cố gắng tinh-tấn thực-hành theo lời giáo-huấn

LỜI NÓI ĐẦU                                      13
của bậc thiện-trí, không ngừng tạo mọi pháp-
hạnh ba-la-mật cho sớm được đầy đủ trọn vẹn,
để mong sớm chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế,
mong chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh A-ra-hán.
Trong kiếp tử sinh luân-hồi, mỗi khi chúng
con được nghe tin lành Đức-Phật, Đức-Pháp,
Đức-Tăng ngự nơi nào, dù gần dù xa, chúng con
cũng liền phát sinh đại-thiện-tâm hỷ lạc, có đức-tin
trong sạch nơi Đức-Phật, Đức-Pháp, Đức-Tăng,
quyết tâm tìm đến nơi ấy để hầu đảnh lễ Đức-
Phật, hoặc chư Thánh thanh-văn đệ-tử của Đức-
Phật, lắng nghe chánh-pháp, cố gắng tinh-tấn
thực-hành theo chánh-pháp của Đức-Phật, để
mong chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng
đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-bàn, trở
thành bậc Thánh A-ra-hán sẽ tịch diệt Niết-bàn,
giải thoát khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.
Nay, chúng con hết lòng thành kính thọ phép
quy-y Tam-bảo và thành tâm hộ trì Tam-bảo
cho đến trọn đời, trọn kiếp.
Do nhờ năng lực phước-thiện pháp-thí thanh
cao này, mong cho mỗi người chúng con luôn
luôn có duyên lành, tạo được nhân tốt sâu sắc
trong Phật-giáo.
Do nhờ năng lực phước-thiện pháp-thí thanh
cao này theo hỗ trợ, nhắc nhở cho mỗi người

14                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chúng con trong mỗi kiếp, dù có được thành tựu
quả báu ở cõi người (manussasampatti), hưởng
được mọi sự an-lạc như thế nào, cũng không
đắm say trong cõi người; hoặc dù có được thành
tựu quả báu ở cõi trời (devasampatti), hưởng
được mọi an-lạc như thế nào, cũng không đắm
say trong cõi trời.
Thật ra, mục đích cứu cánh cao cả của mỗi
người chúng con chỉ có mong sớm được thành
tựu quả báu chứng ngộ Niết-bàn (Nibbāna-
sampatti) mà thôi, để mong giải thoát khổ tử
sinh luân-hồi trong tam-giới.

Icchitaṃ patthitaṃ amhaṃ,
khippameva samijjhatu.
Điều mong ước, ý nguyện của chúng con
Mong sớm được thành tựu như ý nguyện.

PL. 2564 / DL. 2021
Rừng Núi Viên Không,
xã Tóc Tiên, thị xã Phú Mỹ,
tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Tỳ-khưu Hộ-Pháp (Dhammarakkhita Bhikkhu) (Aggamahāpaṇḍita)

MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU MỤC LỤC

KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã ...........................1 Kinh Anattalakkhanasutta........................................4 Ý nghĩa bài kinh Trạng-thái vô-ngã.......................10 Phần giảng giải bài kinh Trạng-thái-vô-ngã ..........24 - Giải thích về ngũ uẩn .........................................25 - Ngũ-uẩn chấp-thủ..............................................31 - 4 pháp chấp thủ ..................................................32 - Giảng giải danh-từ anattā với attā ......................33 - Ý nghĩa anattā ....................................................34  Ngũ-uẩn có 12 tính chất ..................................35  Pháp-vô-ngã.....................................................36 1- Nhân-duyên phát sinh mỗi sắc-pháp ...........37 2- Nhân-duyên phát sinh mỗi danh-pháp ........41  Danh-từ attā tà-kiến .........................................46 - Ý nghĩa danh từ attā ...........................................49 - Ba trạng-thái chung............................................53 - Chấp ngã có ba loại............................................58 1- Chấp ngã do năng lực của tà-kiến..................58  Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được tà-kiến ..........59 2- Chấp ngã do năng lực của tham-ái ...............61  Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được tham-ái .........62 3- Chấp ngã do năng lực của ngã-mạn ..............64  Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được ngã-mạn .......65 - Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-uẩn .......66

2                       TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Pháp-hành thiền-tuệ .............................................68 1- Trí-tuệ thứ nhất Nāmarūpaparicchedañāṇa .........68 2- Trí-tuệ thứ nhì Nāmarūpapaccayapariggahañāṇa .69 - Nhân-duyên phát sinh mỗi danh-pháp.............70 - Sắc-pháp phát sinh do 4 nhân-duyên...............74 - Quả báu của 2 trí-tuệ đầu ................................80 - Tiểu-Nhập-lưu (Cūḷasotāpanna)......................81 3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba Sammasanañāṇa...........82 4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư Udayabbayānupassanāñāṇa .........86 - Sự sinh, sự diệt của ngũ-uẩn .........................86 - Sự sinh của danh-pháp là do nhân-duyên-sinh..91 - Sự diệt của danh-pháp là do nhân-duyên-diệt..92 - Trạng-thái-chung: Sāmaññalakkhaṇa ...........93 - Trạng-thái chi tiết của trạng-thái vô-thường .93 - Trạng-thái chi tiết của trạng-thái khổ ..........94 - Trạng-thái chi tiết của trạng-thái vô-ngã.....95 5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 Bhaṅgānupassanāñāṇa ....96 - Quả báu của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 .................99 6- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 Bhayatupaṭṭhānañāṇa ...100 - Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6..............101 7- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 Ādīnavānupassanāñāṇa 103 - Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7..............103 - Đối-tượng kinh sợ và đối-tượng an-tịnh........108 - Đối-tượng khổ và đối-tượng an-lạc...............111 - Thực hành 10 loại trí-tuệ-thiền-tuệ................113 8- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 Nibbidānupassanāñāṇa .115 - Bảy pháp Anupassanā .................................116 - Đối-tượng Santipada: Niết-bàn như thế nào? 121 9- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 Muñcitukamyatāñāṇa .123

MỤC LỤC                                                               3 - Ba cõi-giới ....................................................123 - Bốn loài ........................................................126 - Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 như thế nào?128 10- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa ........129 - Trạng-thái vô-thường có 12 trạng-thái chi tiết 130 - Trạng-thái khổ có 27 trạng-thái chi tiết .......131 - Trạng-thái bất-tịnh có 7 trạng-thái chi tiết ..134 - Trạng-thái vô-ngã có 7 trạng-thái chi tiết ....135 11- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 Saṅkhārupekkhāñāṇa137 - Ngũ-uẩn có 10 tính chất ..............................139 - Sắc-uẩn có 12 tính chất ..............................140 - Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11..........142 - Ba trí-tuệ-thiền-tuệ cùng mục đích..............145 - Hành-giả có 5 pháp đặc biệt ........................146 - Nguyên nhân của mỗi pháp-hành ................148 - Phân định 7 nhóm Thánh-nhân ...................151 - 7 nhóm Thánh-nhân theo 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả ........154 - Đối-tượng trước Thánh-đạo lộ-trình-tâm ....155 12- Trí-tuệ thiền-tuệ thứ 12 Saccānulomañāṇa.....156 - Đồ biểu Nhất-lai-Thánh-đạo lộ-trình-tâm ...157 - Giảng giải trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12...............162 13- Trí-tuệ thiền-tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa ..........166 - Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13..........169 - Anulomañāṇa và Gotrabhuñāṇa ..................169 14- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 Maggañāṇa ...............173 15- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15 Phalañāṇa ..................173

4                        TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

16- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 16 Paccavekkhaṇañāṇa .174 - Bậc Thánh Bất-lai (Anāgāmī) ......................175 - Bậc Thánh A-ra-hán (Arahanta)...................179 Đức-Phật xuất hiện trên thế gian .........................185 Phần II: Những pháp cần biết đối với hành-giả................191 1- Sự-thật ngôn-ngữ chế-định (Sammutisacca)..191 - Saddapaññatti hoặc nāmapaññatti có 6 loại...193 2- Sự-thật chân-nghĩa-pháp (Paramatthasacca)..197 Nguyên-nhân che phủ thật-tánh-pháp..................200 - Ayonisomanasikāra là như thế nào?..............202 - Yonisomanasikāra là như thế nào?................203 Trạng-thái-chung .................................................204 - Ba pháp che phủ 3 trạng-thái-chung, phương pháp diệt 3 pháp che phủ ......205 1- Santati: Dòng sinh diệt liên tục ......................206  Phương pháp làm trạng-thái vô-thường hiện rõ.209 2- Iriyāpatha: Tứ oai-nghi ..................................213  Phương pháp làm trạng-thái khổ hiện rõ .......215 3- Ghana: Ngã-tưởng đồng-nhất ........................217 3.1- Ngã-tưởng đồng-nhất tổng-hợp Samūhaghana.........219 3.2- Ngã-tưởng đồng-nhất phận-sự Kiccaghana .220 3.3- Ngã-tưởng đồng-nhất đối-tượng Ārammaṇaghana ....222  Phương pháp làm trạng-thái vô-ngã hiện rõ ..223 - Sự sinh, sự diệt của danh-pháp, sắc-pháp ........224 Pháp-hành trong Phật-giáo................................226 1- Pháp-hành thiền-định .....................................226 2- Pháp-hành thiền-tuệ .......................................227

MỤC LỤC                                                                5 - Sự sinh, sự diệt ..............................................228 1- Sự sinh, sự diệt của danh-pháp tam-giới ...229 2- Sự sinh, sự diệt của sắc-pháp ....................230 - Đồ biểu nhãn môn lộ-trình-tâm .....................231 - Trạng-thái-riêng ...............................................235 - Trạng-thái-chung..............................................236 1- Trạng-thái vô-thường...................................237 2- Trạng-thái khổ .............................................239 3- Trạng-thái vô-ngã ........................................241 - Sự liên quan giữa 3 trạng-thái-chung...............244 - Quan niệm vô-thường, khổ, vô-ngã theo đời ...246 - Ba trạng-thái-chung có trạng-thái chi tiết ........250 Bốn Thánh-đạo-tuệ.............................................256 1- Tham-ái ..........................................................257 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 3 lọai tham-ái....258 2- Pháp-trầm-luân ...............................................259 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-trầm-luân..260 3- Pháp-chấp-thủ ................................................261 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-chấp-thủ...262 4- Pháp-ngấm-ngầm ............................................263 - Ba loại phiền-não ...........................................264 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 7 phiền-não vi-tế ..266 - Pháp chướng-ngại có 5 pháp ........................268 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 5 pháp chướng-ngại ........269 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 7 ác-nghiệp ......271 5- Phiền-não (Kilesa)..........................................271 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 loại phiền-não ..273 6- Bất-thiện-tâm .................................................274 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 12 bất-thiện-tâm ..274

6                         TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

7- Bất-thiện-tâm-sở .............................................274 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 14 bất-thiện-tâm-sở .275 8- Bất-thiện-nghiệp.................................................276 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 bất-thiện-nghiệp..277 9- Pháp-ràng-buộc ..............................................277 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 pháp-ràng-buộc ..279 10- Pháp-thế-gian ...............................................280 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 8 pháp-thế-gian ..281 11- Pháp-thiên-vị................................................282 - Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-thiên-vị...283 Các bài kinh khác và ý nghĩa.............................284 - Kinh Yadaniccasutta ........................................284  Ý nghĩa bài Kinh Yadaniccasutta...................285 - Pháp vô-ngã trong 6 môn, 6 đối-tượng, 6 thức-tâm ......287 - Anattasutta: Kinh Vô-ngã ................................287  Ý nghĩa bài Kinh Anattasutta .........................290 - Suññatalokasutta: Kinh Đời người là không....293  Ý nghĩa bài Kinh Suññatalokasutta ................295 - Ý nghĩa tóm lược Kinh Mālukyaputtasutta......298  Suy xét đoạn Kinh Mālukyaputtasutta.............307 - Sự sinh và sự diệt của sự khổ: Kinh Dukkhasutta 313  Tìm hiểu về bài Kinh Dukkhasutta................317 Từ ngữ Pāḷi bài kệ khai Kinh Trạng-thái vô-ngã..320 Từ ngữ Pāḷi trong bài Kinh Trạng-thái vô-ngã .....321

ĐOẠN KẾT

Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa. Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức-Thế-Tôn ấy, Đức A-ra-hán, Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác.

Phần I Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã (Anattalakkhaṇasutta)

Đức-Phật Gotama xuất hiện trên thế gian vào
ngày rằm tháng 4, dưới cội Đại-Bồ-đề tại khu
rừng Uruvelā, nay gọi là Buddhagayā, nước Ấn-
Độ (India).
Hai tháng sau, vào ngày rằm tháng 6 (âm-
lịch), Đức-Phật Gotama thuyết pháp lần đầu tiên
bài kinh Dhammacakkappavattanasutta: Kinh
Chuyển-pháp-luân, để tế độ nhóm 5 vị tỳ-khưu
là Ngài Koṇḍañña, Ngài Vappa, Ngài Bhaddiya,
Ngài Mahānāma, Ngài Assaji tại khu rừng
phóng sinh nai gọi là Isipatana, gần kinh-thành
Bārāṇasī. Khi nghe bài Kinh Chuyển-pháp-luân
ấy, chỉ có Ngài Đại-Trưởng-lão Koṇḍañña
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế đầu tiên y theo
Đức-Phật, chứng đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-
lưu Thánh-quả, Niết-bàn, trở thành bậc Thánh
Nhập-lưu đầu tiên, nên được Đức-Phật Gotama
gọi tên mới là Aññāsikoṇḍañña, đồng thời cùng

2                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

với 180 triệu chư-thiên, chư phạm-thiên cũng
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc Nhập-
lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả, Niết-bàn,
trở thành bậc Thánh Nhập-lưu.
Ngài Đại-Trưởng-lão Aññāsikoṇḍañña kính xin
Đức-Phật cho phép xuất gia sa-di tỳ-khưu. Đức-
Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-khưu theo
cách gọi: “Ehi bhikkhu! Svākkhāto dhammo, cara
brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā.”
Ngay khi ấy, Tam-bảo: Đức-Phật-bảo, Đức-
Pháp-bảo, Đức-Tăng-bảo trọn vẹn lần đầu tiên
xuất hiện trên thế gian vào ngày rằm tháng 6 ấy.
- Ngày 16 tháng 6, Đức-Phật nhập hạ thứ
nhất cùng với nhóm 5 tỳ-khưu, tại khu rừng
phóng sinh nai gọi là Isipatana, gần kinh-thành
Bārāṇasī.
- Ngày 16 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Vappa
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
kính xin Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu. Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu theo cách gọi: “Ehi bhikkhu! ...”
- Ngày 17 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Bhaddiya
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               3
kính xin Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu. Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu theo cách gọi: “Ehi bhikkhu! …”
- Ngày 18 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Mahā-
nāma chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng
đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả,
Niết-bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi
kính xin Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu. Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành
tỳ-khưu theo cách gọi: “Ehi bhikkhu! …”
- Ngày 19 tháng 6, Ngài Trưởng-lão Assaji
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả, Niết-
bàn, trở thành bậc Thánh Nhập-lưu, rồi kính
xin Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu. Đức-Phật cho phép xuất gia trở thành tỳ-
khưu theo cách gọi: “Ehi bhikkhu! …”
Như vậy, nhóm 5 tỳ-khưu đều trở thành bậc
Thánh Nhập-lưu, thanh-văn đệ-tử của Đức-Phật
Gotama.
- Ngày 20 tháng 6, Đức-Phật thuyết giảng bài
Kinh Anattalakkhaṇasutta: Kinh Trạng-thái vô-
ngã, để tế độ nhóm 5 vị tỳ-khưu Thánh Nhập-lưu
đều trở thành bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
Như vậy, 5 bậc Thánh A-ra-hán thanh-văn
đệ-tử của Đức-Phật Gotama đã xuất hiện trên
thế gian.

4                       TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Kệ khai Kinh Trạng-thái vô-ngã
Dhammacakkaṃ pavattetvā,
Āsāḷhiyaṃ hi puṇṇame.
Nagare Bārāṇasiyaṃ,
Isipatanavhaye vane.
Pāpetvādiphalaṃ nesaṃ,
anukkamena desayi.
Yaṃ taṃ pakkhassa pañcamyaṃ,
vimuttatthaṃ bhaṇāma he!

Anattalakkhaṇasutta (1)
1- Evaṃ me sutaṃ --- Ekaṃ samayaṃ
Bhagavā Bārāṇasiyaṃ viharati Isipatane
migadāye. Tatra kho Bhagavā pañcavaggiye
bhikkhū āmantesi “Bhikkhavo” ti. “Bhaddante”
ti te bhikkhū Bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā
etadavoca.
2- Rūpaṃ bhikkhave anattā, rūpañca hidaṃ
bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ
ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe
“evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā
ahosī” ti. Yasmā ca kho bhikkhave rūpaṃ
anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca
labbhati rūpe “evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me
rūpaṃ mā ahosī” ti.
1
Saṃyuttanikāya, Khandhavaggasaṃyutta, Anattalakkhaṇasutta.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã             5
3- Vedanā anattā, vedanā ca hidaṃ
bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ vedanā
ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca vedanāya
“evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā
ahosī” ti. Yasmā ca kho bhikkhave vedanā
anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na
ca labbhati vedanāya “evaṃ me vedanā hotu,
evaṃ me vedanā mā ahosī” ti.
4- Saññā anattā, saññā ca hidaṃ bhikkhave
attā abhavissa, nayidaṃ saññā ābādhāya
saṃvatteyya, labbhetha ca saññāya “evaṃ me
saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī” ti. Yasmā
ca kho bhikkhave saññā anattā, tasmā saññā
ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati saññāya
“evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā
ahosī” ti.
5- Saṅkhārā anattā, saṅkhārā ca hidaṃ
bhikkhave     attā   abhavissaṃsu,   nayidaṃ
saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ, labbhetha ca
saṅkhāresu “evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me
saṅkhārā mā ahesun” ti. Yasmā ca kho
bhikkhave saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā
ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati
saṅkhāresu “evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me
saṅkhārā mā ahesun” ti.
6- Viññāṇaṃ anattā, viññāṇañca hidaṃ
bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ

6               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca viññāṇe
“evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ
mā ahosī” ti. Yasmā ca kho bhikkhave viññāṇaṃ
anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati,
na ca labbhati viññāṇe “evaṃ me viññāṇaṃ
hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī” ti.
7- Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave,
- Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti.
- Aniccaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.
- Vedanā niccā vā aniccā vā’ti.
- Aniccā Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã           7
- Saññā niccā vā aniccā vā’ti.
- Aniccā Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.
- Saṅkhārā niccā vā aniccā vā’ti.
- Aniccā Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.
- Viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti.
- Aniccaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.

8                      TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.
8- Tasmā tiha bhikkhave,
* Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ
vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā
sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na
meso attā” ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammap-
paññāya daṭṭhabbaṃ.
* Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikā vā sukhumā vā
hīnā vā paṇītā vā yā dūre (1) santike vā sabbā
vedanā “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso
attā” ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya
daṭṭhabbaṃ.
* Yā kāci saññā atītānāgatapaccuppannā
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikā vā sukhumā vā
hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā sabbā saññā
“netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā” ti
evametaṃ       yathābhūtaṃ      sammappaññāya
daṭṭhabbaṃ.
* Yā kāci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikā vā sukhumā vā
1
Dūre vā (Syāma).

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                9
hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā sabbe
saṅkhārā “netaṃ mama, nesohamasmi, na meso
attā” ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya
daṭṭhabbaṃ.
* Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccup-
pannaṃ ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikaṃ vā
sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre
santike vā sabbaṃ viññāṇaṃ “netaṃ mama,
nesohamasmi, na meso attā” ti evametaṃ yathā-
bhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
9- Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariya-
sāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi
nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi
nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ
virajjati,   virāgā      vimuccati,  vimuttasmiṃ
“vimuttam” iti ñāṇaṃ hoti, “khīṇā jāti, vusitaṃ
brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ
itthattāyā” ti pajānātīti.
Idamavoca Bhagavā, attamanā pañcavaggiyā
bhikkhū Bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ.
Imasmiṃ      ca     pana    veyyākaraṇasmiṃ
bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ
anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.

Anattalakkhaṇasuttaṃ niṭṭhitaṃ.

10                      TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Ý nghĩa kệ khai Kinh Trạng-thái vô-ngã
Khu rừng yên tịnh nơi phóng sinh nai
Tên gọi là I-si-pa-ta-na
Gần kinh thành Ba-ra-na-xi ấy,
Ngày rằm tháng sáu, trăng tròn sáng tỏ,
Đức-Phật thuyết bài kinh Chuyển-pháp-luân,
Ngài Koṇḍañña trở thành bậc Thánh Nhập-lưu,
Tuần tự theo mỗi ngày, thêm một vị.
Nhóm năm tỳ-khưu thành Thánh Nhập-lưu,
Đến ngày 20 tuần trăng hạ huyền
Đức-Phật thuyết kinh Trạng-thái vô-ngã.
Tế độ tỳ-khưu trở thành A-ra-hán.
Này chư thiện-trí! Xin hãy lắng nghe
Chúng tôi tụng kinh Trạng-thái vô-ngã.

Ý nghĩa bài Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã (Anattalakkhaṇasutta) (1)

Lời của Ngài Trưởng-lão Ānanda bạch với
Ngài Đại-Trưởng-lão Mahākassapa rằng:
- Evaṃ me sutaṃ …
1- Kính bạch Ngài Đại-Trưởng-lão Mahā-
kassapa khả kính! Con là Ānanda, được nghe
1
Saṃyuttanikāya, Khandhavaggasaṃyutta Anattalakkhaṇasutta.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               11
bài Kinh Trạng-thái vô-ngã từ Đức-Thế-Tôn
như vầy:
Một thuở nọ, Đức-Thế-Tôn ngự tại khu rừng
phóng sinh nai gọi là Isipatana (trước kia chư
Phật Độc-Giác thường ngự xuống). Tại nơi đây,
Đức-Thế-Tôn bèn gọi nhóm 5 tỳ-khưu rằng:
- Này chư tỳ-khưu!
Chư tỳ-khưu đáp lời Đức-Thế-Tôn:
- Dạ, kính bạch Đức-Thế-Tôn.
Đức-Thế-Tôn thuyết giảng Kinh Trạng-thái-
vô-ngã như sau:
Ngũ-uẩn là vô-ngã
2- Sắc-uẩn là vô-ngã
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu sắc-uẩn này
là ta (ngã) thì sắc-uẩn này không bị vô-thường
biến đổi, không bị bệnh khổ thân, các con có thể
mong muốn sắc-uẩn này rằng:
“Sắc-uẩn của tôi được khỏe mạnh, đẹp đẽ
như thế này. Sắc-uẩn của tôi đừng có bệnh khổ
thân, xấu xí như thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì sắc-uẩn
này là vô-ngã, do đó, sắc-uẩn này bị vô-thường
biến đổi, bị bệnh khổ thân.

12                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Vì vậy, các con không thể mong muốn sắc-
uẩn này rằng:
“Sắc-uẩn của tôi được khỏe mạnh, đẹp đẽ
như thế này. Sắc-uẩn của tôi đừng có bệnh khổ
thân, xấu xí như thế kia.”
(Sắc-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân-
duyên, không tùy theo ý muốn của ai.)
3- Thọ-uẩn là vô-ngã
- Này chư tỳ-khưu! Thọ-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu thọ-uẩn này
là ta (ngã) thì thọ-uẩn này không bị vô-thường
biến đổi, không bị bệnh khổ thân, không bị bệnh
khổ tâm, các con có thể mong muốn thọ-uẩn này
rằng:
“Thọ-uẩn của tôi được an-lạc như thế này.
Thọ-uẩn của tôi đừng khổ đau như thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì thọ-uẩn này
là vô-ngã, do đó thọ-uẩn này bị vô-thường biến
đổi, bị bệnh khổ thân, bị bệnh khổ tâm.
Vì vậy, các con không thể mong muốn thọ-
uẩn này rằng:
“Thọ-uẩn của tôi được an-lạc như thế này.
Thọ-uẩn của tôi đừng khổ tâm như thế kia.”
(Thọ-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân-
duyên, không tùy thuộc theo ý muốn của ai.)

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               13
4- Tưởng-uẩn là vô-ngã
- Này chư tỳ-khưu! Tưởng-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu tưởng-uẩn
này là ta (ngã), thì tưởng-uẩn này không bị vô-
thường biến đổi, không bị bệnh khổ tâm, các con
có thể mong muốn tưởng-uẩn này rằng:
“Tưởng-uẩn của tôi tưởng nhớ điều tốt, điều
thiện như thế này. Tưởng-uẩn của tôi đừng
tưởng nhớ điều xấu, điều ác như thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì tưởng-uẩn
này là vô-ngã, do đó, tưởng-uẩn này bị vô-
thường biến đổi, bị bệnh khổ tâm. Vì vậy, các
con không thể mong muốn tưởng-uẩn này rằng:
“Tưởng-uẩn của tôi tưởng nhớ điều tốt, điều
thiện như thế này. Tưởng-uẩn của tôi đừng
tưởng nhớ điều xấu, điều ác như thế kia.”
(Tưởng-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân-
duyên, không tùy thuộc theo ý muốn của ai.)
5- Hành-uẩn là vô-ngã
- Này chư tỳ-khưu! Hành-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu hành-uẩn
này là ta (ngã), thì hành-uẩn này không bị vô-
thường biến đổi, không bị bệnh khổ tâm, các con
có thể mong muốn hành-uẩn này rằng:

14                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

“Hành-uẩn của tôi hành thiện-nghiệp như thế
này. Hành-uẩn của tôi đừng hành ác-nghiệp như
thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì hành-uẩn
này là vô-ngã, do đó, hành-uẩn này bị vô-
thường biến đổi, bị bệnh khổ tâm.
Vì vậy, các con không thể mong muốn hành-
uẩn này rằng:
“Hành-uẩn của tôi hành thiện-nghiệp như thế
này. Hành-uẩn của tôi đừng hành ác-nghiệp như
thế kia.”
(Hành-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân
duyên, không tùy thuộc theo ý muốn của ai.)

6- Thức-uẩn là vô-ngã
- Này chư tỳ-khưu! Thức-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu thức-uẩn
này là ta (ngã), thì thức-uẩn này không bị vô-
thường biến đổi, không bị bệnh khổ tâm, các con
có thể mong muốn thức-uẩn này rằng:
“Thức-uẩn của tôi biết điều tốt, điều thiện
như thế này. Thức-uẩn của tôi đừng biết điều
xấu, điều ác như thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì thức-uẩn
này là vô-ngã, do đó, thức-uẩn này bị vô-thường

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               15
biến đổi, bị bệnh khổ tâm. Vì vậy, các con không
thể mong muốn thức-uẩn này rằng:
“Thức-uẩn của tôi biết điều tốt, điều thiện
như thế này. Thức-uẩn của tôi đừng biết điều
xấu, điều ác như thế kia.”
(Thức-uẩn như thế nào hoàn toàn tùy thuộc
vào nhân-duyên, không tùy thuộc theo ý muốn
của ai.)
7- Ngũ-uẩn có 3 trạng-thái-chung
* Sắc-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Sắc-uẩn này là thường hay vô-thường?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, sắc-uẩn này sinh
rồi diệt là vô-thường.
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào là vô-thường,
vậy sắc-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, sắc-uẩn nào sinh
rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ, nên sắc-uẩn ấy là khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào có trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái thường
biến đổi, không theo ý của ai. Vậy, các con có
nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái, ngã-mạn, tà-
kiến trong sắc-uẩn ấy rằng:

16                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

“Sắc-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái), sắc-
uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), sắc-uẩn ấy là tự
ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ trong sắc-uẩn ấy như vậy.
Bạch Ngài.
* Thọ-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Thọ-uẩn này là thường hay vô-thường?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, thọ-uẩn này sinh
rồi diệt là vô-thường.
- Này chư tỳ-khưu! Thọ-uẩn nào là vô-
thường, vậy thọ-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, thọ-uẩn nào sinh
rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ, nên thọ-uẩn ấy là khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Thọ-uẩn nào có trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái thường
biến đổi, không chiều theo ý của ai. Vậy, các
con có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái, ngã-
mạn, tà-kiến trong thọ-uẩn ấy rằng:
“Thọ-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái), thọ-
uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), thọ-uẩn ấy là tự
ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               17
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ trong thọ-uẩn ấy như vậy.
Bạch Ngài.
* Tưởng-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Tưởng-uẩn này là thường hay vô-thường?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, tưởng-uẩn này
sinh rồi diệt là vô-thường.
- Này chư tỳ-khưu! Tưởng-uẩn nào là vô-
thường, vậy tưởng-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, tưởng-uẩn nào
sinh rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn
hành hạ, nên tưởng-uẩn ấy là khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Tưởng-uẩn nào có trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái
thường biến đổi, không chiều theo ý của ai. Vậy,
các con có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái,
ngã-mạn, tà-kiến trong tưởng-uẩn ấy rằng:
“Tưởng-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái),
tưởng-uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), tưởng-uẩn
ấy là tự ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ trong tưởng-uẩn ấy như vậy.
Bạch Ngài.

18                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

* Hành-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Hành-uẩn này là thường hay vô-thường?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, hành-uẩn này sinh
rồi diệt là vô-thường.
- Này chư tỳ-khưu! Hành-uẩn nào là vô-
thường, vậy hành-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, hành-uẩn nào sinh
rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ, nên hành-uẩn ấy là khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Hành-uẩn nào có trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái
thường biến đổi, không chiều theo ý của ai. Vậy,
các con có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái,
ngã-mạn, tà-kiến trong hành-uẩn ấy rằng:
“Hành-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái),
hành-uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), hành-uẩn
ấy là tự ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ trong hành-uẩn ấy như vậy.
Bạch Ngài.
* Thức-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Thức-uẩn này là thường hay vô-thường?

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                    19
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, thức-uẩn này sinh
rồi diệt là vô-thường.
- Này chư tỳ-khưu! Thức-uẩn nào là vô-
thường, vậy thức-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, thức-uẩn nào sinh
rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ, nên thức-uẩn ấy là khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Thức-uẩn nào có trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái
thường biến đổi, không chiều theo ý của ai. Vậy,
các con có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái,
ngã-mạn, tà-kiến trong thức-uẩn ấy rằng:
“Thức-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái),
thức-uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), thức-uẩn ấy
là tự ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ trong thức-uẩn ấy như vậy.
Bạch Ngài.
8- Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong ngũ-uẩn
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong sắc-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, sắc-uẩn nào đã
sinh trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai,
đang sinh trong thời hiện-tại; hoặc sắc-uẩn bên
trong của mình, hoặc sắc-uẩn bên ngoài mình
(của người khác), hoặc sắc-uẩn thô, hoặc sắc-uẩn
vi-tế, hoặc sắc-uẩn thấp hèn, hoặc sắc-uẩn cao

20                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

quý, hoặc sắc-uẩn nào sinh ở nơi xa, hoặc sắc-
uẩn nào sinh ở nơi gần, gồm 11 loại sắc-uẩn ấy,
các con nên biết bằng trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ đúng theo thật-tánh của sắc-uẩn ấy rằng:
“Sắc-uẩn ấy không phải là của ta (do tham-ái),
sắc-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-mạn), sắc-
uẩn ấy không phải là tự ngã của ta (do tà-kiến).”
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong thọ-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, thọ-uẩn nào đã sinh
trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai, đang
sinh trong thời hiện-tại; hoặc thọ-uẩn bên trong
của mình, hoặc thọ-uẩn bên ngoài mình (của
người khác), hoặc thọ-uẩn thô, hoặc thọ-uẩn vi-
tế, hoặc thọ-uẩn thấp hèn, hoặc thọ-uẩn cao quý,
hoặc thọ-uẩn nào sinh ở nơi xa, hoặc thọ-uẩn
nào sinh ở nơi gần, gồm 11 loại thọ-uẩn ấy, các
con nên biết bằng trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
đúng theo thật-tánh của tất cả thọ-uẩn ấy rằng:
“Thọ-uẩn ấy không phải là của ta (do tham-
ái), thọ-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-mạn), thọ-
uẩn ấy không phải là tự ngã của ta (do tà-kiến).”
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong tưởng-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, tưởng-uẩn nào đã
sinh trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai,
đang sinh trong thời hiện-tại; hoặc tưởng-uẩn bên
trong của mình, hoặc tưởng-uẩn bên ngoài mình

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                   21
(của người khác), hoặc tưởng-uẩn thô, hoặc
tưởng-uẩn vi-tế, hoặc tưởng-uẩn thấp hèn, hoặc
tưởng-uẩn cao quý, hoặc tưởng-uẩn nào sinh ở
nơi xa, hoặc tưởng-uẩn nào sinh ở nơi gần, gồm
11 loại tưởng-uẩn ấy, các con nên biết bằng trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh
của tất cả tưởng-uẩn ấy rằng:
“Tưởng-uẩn ấy không phải là của ta (do
tham-ái), tưởng-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-
mạn), tưởng-uẩn ấy không phải là tự ngã của ta
(do tà-kiến).”
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong hành-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, hành-uẩn nào đã
sinh trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai,
đang sinh trong thời hiện-tại; hoặc hành-uẩn
bên trong của mình, hoặc hành-uẩn bên ngoài
mình (của người khác), hoặc hành-uẩn thô, hoặc
hành-uẩn vi-tế, hoặc hành-uẩn thấp hèn, hoặc
hành-uẩn cao quý, hoặc hành-uẩn nào sinh ở
nơi xa, hoặc hành-uẩn nào sinh ở nơi gần, gồm
11 loại hành-uẩn ấy, các con nên biết bằng trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh
của tất cả hành-uẩn ấy rằng:
“Hành-uẩn ấy không phải là của ta (do tham-
ái), hành-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-mạn),
hành-uẩn ấy không phải là tự ngã của ta (do tà-
kiến).”

22                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ trong thức-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, thức-uẩn nào đã
sinh trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai,
đang sinh trong thời hiện-tại; hoặc thức-uẩn bên
trong của mình, hoặc thức-uẩn bên ngoài mình
(của người khác), hoặc thức-uẩn thô, hoặc thức-
uẩn vi-tế, hoặc thức-uẩn thấp hèn, hoặc thức-uẩn
cao quý, hoặc thức-uẩn nào sinh ở nơi xa, hoặc
thức-uẩn nào sinh ở nơi gần, gồm 11 loại thức-
uẩn ấy, các con nên biết bằng trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của tất cả
thức-uẩn ấy rằng:
“Thức-uẩn ấy không phải là của ta (do
tham-ái), thức-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-
mạn), thức-uẩn ấy không phải là tự ngã của ta
(do tà-kiến).”
* Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn đã lắng nghe
chánh-pháp của Đức-Phật, nên phát sinh trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn đúng theo
thật-tánh, nên trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong
sắc-uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm chán
trong tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-uẩn,
nhàm chán trong thức-uẩn.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-
uẩn nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả ly tham-ái

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                23
nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm giải
thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não. Trí-tuệ
quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân, không còn phải thực
hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi phận-sự
trong tứ Thánh-đế đã được hoàn thành, phạm
hạnh cao thượng đã được hoàn thiện. Kiếp này
là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp nào nữa.
Nhóm 5 tỳ-khưu trở thành bậc Thánh A-ra-hán
Đức-Thế-Tôn thuyết giảng bài Kinh Trạng-
thái vô-ngã này xong, nhóm 5 tỳ-khưu phát sinh
đại-duy-tác-tâm vô cùng hoan-hỷ với lời giáo
huấn của Đức-Thế-Tôn.
Trong khi Đức-Thế-Tôn thuyết giảng bài kinh
này, nhóm 5 tỳ-khưu thực hành pháp-hành
thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-
đế, chứng đắc Nhất-lai Thánh-đạo, Nhất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn; Bất-lai Thánh-đạo, Bất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn; đến A-ra-hán Thánh-đạo,
A-ra-hán Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được
mọi tham-ái, mọi phiền-não trầm-luân, không
còn chấp-thủ trong ngũ-uẩn này nữa, trở thành
bậc Thánh A-ra-hán.
(Xong bài Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã.)

24                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Phần giảng giải bài Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã
Chúng-sinh trong tam-giới
Tất cả chúng-sinh trong tam-giới có ba loại:
1- Chúng-sinh có ngũ-uẩn đó là sắc-uẩn, thọ-
uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn trong 11
cõi dục-giới, 15 tầng trời sắc-giới phạm-thiên
(trừ tầng trời sắc-giới Vô-tưởng-thiên).
2- Chúng-sinh có tứ-uẩn đó là thọ-uẩn, tưởng-
uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn (không có sắc-uẩn)
trong 4 tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên.
3- Chúng-sinh có nhất-uẩn đó là sắc-uẩn
(không có 4 danh-uẩn) trong tầng trời sắc-giới
Vô-tưởng-thiên.
Ngũ-uẩn (Pañcakkhandha)
Khandha là uẩn có nghĩa là “nhóm” gồm
những phần có trạng-thái tương tự nhau, ghép
chung vào một nhóm gọi là khandha: uẩn.
Ví dụ: Con người có ngũ-uẩn.
1- Sắc-uẩn đó là 28 sắc-pháp, mỗi sắc-pháp
là mỗi uẩn thuộc về phần thân.
2- Thọ-uẩn đó là thọ tâm-sở.
3- Tưởng-uẩn đó là tưởng tâm-sở.
4- Hành-uẩn đó là 50 tâm-sở nói chung (trừ
thọ tâm-sở và tưởng tâm-sở).
5- Thức-uẩn đó là 89 hay 121 tâm nói chung.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                    25
Thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn gồm
4 danh-uẩn thuộc về danh-pháp tam-giới nương
nhờ lẫn nhau không thể tách rời nhau được, mỗi
tâm là mỗi uẩn thuộc về phần tâm. Thân và tâm
nương nhờ lẫn nhau duy trì sự sống còn của mỗi
chúng-sinh.
Nếu khi tâm rời khỏi thân thì thân trở thành
tử thi.
Phần Giải Thích
1- Sắc-uẩn (Rūpakkhandha) gồm có 28 sắc-
pháp, chia thành hai loại:
* Mahābhūtarūpa: Sắc-tứ-đại có 4 sắc-pháp
lớn là:
- Địa-đại (Pathavī): Chất đất có trạng-thái
cứng hoặc mềm.
- Thủy-đại (Āpo): Chất nước có trạng-thái
lỏng hoặc đông đặc.
- Hỏa-đại (Tejo): Chất lửa có trạng-thái nóng
hoặc lạnh.
- Phong-đại (Vāyo): Chất gió có trạng-thái
lưu động, phồng hoặc xẹp.
* Upādāyarūpa: Sắc-pháp phụ thuộc gồm có
24 sắc-pháp, luôn luôn phụ thuộc vào 4 sắc-tứ-đại:
- 5 tịnh-sắc (Pasādarūpa): Nhãn tịnh-sắc, nhĩ
tịnh-sắc, tỷ tịnh-sắc, thiệt tịnh-sắc, thân tịnh-sắc.

26                    TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- 5 sắc đối-tượng (Visayarūpa): Đối-tượng
sắc, đối-tượng thanh, đối-tượng hương, đối-
tượng vị, đối-tượng xúc (1).
- 2 sắc-tính (Bhāvarūpa): Sắc nam-tính, sắc
nữ-tính.
- 1 hadayarūpa: Sắc-pháp là nơi sinh của ý-
thức-tâm.
- 1 sắc-mạng-chủ (Jīvitarūpa).
- 1 sắc-vật-thực (Āhārarūpa).
- 1 sắc-chân-không (Paricchedarūpa).
- 2 sắc-cử-động (Viññattirūpa): Sắc-thân cử
động, sắc-khẩu cử động.
- 3 sắc-chuyển-biến (Vikārarūpa): Sắc-nhẹ-
nhàng, sắc-mềm-mại, sắc-uyển-chuyển.
- 4 sắc-trạng-thái (Lakkhaṇarūpa): Sắc-sinh,
sắc-liên-tục, sắc-già-dặn, sắc-vô-thường.
Đó là 28 sắc-pháp bên trong thân, thuộc về
sắc-uẩn.
Một người bình thường, không bị khuyết tật,
thân thể có đầy đủ 27 sắc-pháp.
- Nếu là người nam thì trừ sắc nữ-tính.
- Nếu là người nữ thì trừ sắc nam-tính.
- Nếu người bị đui mù, câm điếc, thì người ấy
có số lượng sắc-pháp giảm xuống theo bệnh tật.
1
Đối-tượng xúc gồm có 3 sắc: đất, lửa, gió, đã có trong phần
tứ-đại.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                    27
2- Thọ-uẩn (Vedanakkhandha) đó là thọ tâm-
sở có trạng-thái cảm thọ nơi đối-tượng.
* Thọ tâm-sở (cảm thọ nơi đối-tượng) có ba
loại thọ:
- Thọ khổ (dukkhavedanā) có trạng-thái khổ
khó chịu.
- Thọ lạc (sukhavedanā) có trạng-thái lạc dễ chịu.
- Thọ xả (upekkhāvedanā) có trạng-thái
không khổ, không lạc.
* Thọ tâm-sở có 5 loại theo thân, tâm:
- Thọ khổ (dukkhavedanā) đồng sinh với
thân-thức-tâm (khổ thân).
- Thọ lạc (sukhavedanā) đồng sinh với thân-
thức-tâm (thân an-lạc).
- Thọ hỷ (somanassavedanā) đồng sinh với ý-
thức-tâm (tâm an-lạc).
- Thọ ưu (domanassavedanā) đồng sinh với
sân-tâm (khổ tâm).
- Thọ xả (upekkhāvedanā) đồng sinh với ý-
thức-tâm (tâm không khổ, không lạc).
Mỗi thọ tâm-sở đồng sinh với tâm ấy thuộc về
thọ-uẩn.
3- Tưởng-uẩn (Saññakkhandha) đó là tưởng
tâm-sở có trạng-thái tưởng nơi 6 đối-tượng.
- Sắc-tưởng (rūpasaññā) tưởng các đối-
tượng sắc.

28                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Thanh-tưởng (saddasaññā) tưởng các đối-
tượng âm thanh.
- Hương-tưởng (gandhasaññā) tưởng các đối-
tượng hương.
- Vị-tưởng (rasasaññā) tưởng các đối-tượng vị.
- Xúc-tưởng (phoṭṭhabbasaññā) tưởng các
đối-tượng xúc.
- Pháp-tưởng (dhammasaññā) tưởng các đối-
tượng pháp.
Mỗi tưởng tâm-sở đồng sinh với tâm ấy
thuộc về tưởng-uẩn.
4- Hành-uẩn (Saṅkhārakkhandha) đó là 50
tâm-sở (trừ thọ tâm-sở và tưởng tâm-sở) có
trạng-thái cấu tạo, tạo tác các pháp. Vì vậy, tác-ý
tâm-sở (cetanācetasika) dẫn đầu hành-uẩn.
- Tác-ý tâm-sở (cetanācetasika) đồng sinh với
bất-thiện-tâm tạo nên bất-thiện-nghiệp (ác-
nghiệp) do thân, khẩu, ý.
- Tác-ý tâm-sở (cetanācetasika) đồng sinh với
thiện-tâm tạo nên thiện-nghiệp do thân, khẩu, ý.
Số tâm-sở ấy đồng sinh với tâm ít hoặc nhiều
tùy theo năng lực của mỗi tâm.
Ngoại trừ thọ tâm-sở và tưởng tâm-sở ra, các
tâm-sở còn lại thuộc về hành-uẩn.
5- Thức-uẩn (Viññāṇakkhandha) gồm có 89
hoặc 121 tâm có trạng-thái biết 6 loại đối-tượng.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                              29
Đối-tượng có 6 loại, nên tâm chia ra làm 6
loại tâm:
- Nhãn-thức-tâm (cakkhuviññāṇa) có 2 tâm,
làm phận sự nhìn thấy các đối-tượng sắc.
- Nhĩ-thức-tâm (sotaviññāṇa) có 2 tâm, làm
phận sự nghe các đối-tượng âm thanh.
- Tỷ-thức-tâm (ghānaviññāṇa) có 2 tâm, làm
phận sự ngửi các đối-tượng hương.
- Thiệt-thức-tâm (jivhāviññāṇa) có 2 tâm, làm
phận sự nếm các đối-tượng vị.
- Thân-thức-tâm (kāyaviññāṇa) có 2 tâm, làm
phận sự xúc giác các đối-tượng xúc.
- Ý-thức-tâm (manoviññāṇa) có 79 hoặc 111
tâm, có nhiều phận sự như biết các đối-tượng
pháp (1) tùy theo năng lực của mỗi ý-thức-tâm.
Mỗi tâm thuộc về mỗi thức-uẩn.
Thật ra, mỗi tâm phát sinh đều có một số tâm-sở
ít hoặc nhiều đồng sinh tùy theo năng lực và phận
sự của tâm ấy.
Các tâm-sở này có 4 trạng-thái là đồng sinh
với tâm, đồng diệt với tâm, đồng đối-tượng với
tâm, đồng nơi sinh với tâm. Cho nên, khi mỗi
tâm sinh rồi diệt nghĩa là 4 danh-uẩn đồng sinh,
rồi 4 danh-uẩn đồng diệt…
1
Đối-tượng pháp có 6 loại là 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16
sắc vi-tế, Niết-bàn và chế-định-pháp.

30                    TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Chúng-sinh có ngũ-uẩn, khi 6 loại tâm phát
sinh do nương nhờ nơi 6 nơi sinh (vatthurūpa)
như sau:
- Nhãn-thức-tâm có 2 tâm, phát sinh do
nương nhờ nhãn-tịnh-sắc (cakkhuvatthu).
- Nhĩ-thức-tâm có 2 tâm, phát sinh do nương
nhờ nhĩ-tịnh-sắc (sotavatthu).
- Tỷ-thức-tâm có 2 tâm, phát sinh do nương
nhờ tỷ-tịnh-sắc (ghāṇavatthu).
- Thiệt-thức-tâm có 2 tâm, phát sinh do nương
nhờ thiệt-tịnh-sắc (jivhāvatthu).
- Thân-thức-tâm có 2 tâm, phát sinh do nương
nhờ thân-tịnh-sắc (kāyavatthu).
- Ý-thức-tâm gồm có 75 tâm (1) (trừ 4 vô-sắc-
giới quả-tâm không nương nhờ vatthurūpa) phát
sinh do nương nhờ hadayavatthurūpa (sắc-pháp
là nơi sinh của ý-thức-tâm).
Như vậy, mỗi tâm phát sinh có đủ ngũ-uẩn
phát sinh.
- Vatthurūpa có 6 loại là nơi nương nhờ để 6
loại tâm phát sinh, thuộc về sắc-uẩn.
- Tâm ấy thuộc về thức-uẩn.
- Thọ tâm-sở đồng sinh với tâm ấy thuộc về
thọ-uẩn.
1
75 tâm đó là 12 bất-thiện-tâm + 8 vô-nhân-tâm (trừ 10 thức
tâm) + 8 đại-thiện-tâm + 8 đại-quả-tâm + 8 đại-duy-tác-tâm +
15 sắc-giới-tâm + 8 vô-sắc-giới-tâm (trừ 4 vô-sắc-giới-quả-
tâm) + 8 siêu-tam-giới-tâm.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                31
- Tưởng tâm-sở đồng sinh với tâm ấy thuộc
về tưởng-uẩn.
- Số tâm-sở còn lại (trừ thọ tâm-sở và tưởng
tâm-sở) đồng sinh với tâm ấy thuộc về hành-uẩn.
* Mỗi tâm có 4 danh-uẩn (thọ-uẩn, tưởng-
uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn) sinh rồi diệt liên tục
từ kiếp này sang kiếp kia, từ vô thủy trải qua vô
số kiếp cho đến kiếp hiện-tại, mỗi tâm sinh rồi
diệt liên tục có phận sự lưu trữ mọi đại-thiện-
nghiệp và cũng lưu trữ đầy đủ trọn vẹn mọi ác-
nghiệp, không hề mất mát một mảy may nào cả.
Cho nên, mỗi kiếp tử sinh luân-hồi của mỗi
chúng-sinh chỉ có liên quan nghiệp và quả của
nghiệp của chúng-sinh ấy mà thôi.
* Thân của mỗi chúng-sinh thuộc về sắc-uẩn,
là quả của nghiệp, bị hạn chế chỉ trong kiếp
hiện-tại của chúng-sinh mà thôi. Sau khi chúng-
sinh ấy chết, thân bị tan rã, không có liên quan
nào đến kiếp sau nữa.

Ngũ-uẩn chấp-thủ (Pañcupādānakkhandha)
Ngũ-uẩn chấp-thủ nghĩa là ngũ-uẩn là đối-
tượng của 4 pháp chấp-thủ:
Ngũ-uẩn chấp-thủ có 5 pháp đó là:
1- Sắc-uẩn chấp-thủ đó là 28 sắc-pháp, là
đối-tượng của pháp chấp-thủ.

32                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

2- Thọ-uẩn chấp-thủ đó là thọ tâm-sở trong
81 tam-giới-tâm là đối-tượng của pháp chấp-thủ.
3- Tưởng-uẩn chấp-thủ đó là tưởng tâm-sở
trong 81 tam-giới-tâm là đối-tượng của pháp
chấp-thủ.
4- Hành-uẩn chấp-thủ đó là 50 tâm-sở (trừ
thọ tâm-sở và tưởng tâm-sở) trong 81 tam-giới-
tâm là đối-tượng của pháp chấp-thủ.
5- Thức-uẩn chấp-thủ đó là 81 tam-giới-tâm
là đối-tượng của pháp chấp-thủ.
Bốn pháp chấp-thủ
- Kāmupādāna: Chấp-thủ trong đối-tượng
tham muốn trong cõi dục-giới, cõi sắc-giới và cõi
vô-sắc-giới, có chi-pháp là tham tâm-sở đồng
sinh với 8 tham-tâm.
- Diṭṭhupādāna: Chấp-thủ trong tà-kiến thấy
sai chấp lầm (ngoài sīlabbatupādāna và atta-
vādupādāna) có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
- Sīlabbatupādāna: Chấp-thủ trong pháp
thường-hành sai lầm, có chi-pháp là tà-kiến tâm-
sở đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
- Attavādupādāna: Chấp-thủ trong ngũ-uẩn
gọi là ta, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở đồng
sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
Bốn pháp chấp-thủ này trong tam-giới: dục-
giới, sắc-giới, vô-sắc-giới.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               33
Giảng giải danh-từ anattā với attā
Trong bài Kinh Anattalakkhaṇasutta, Đức-
Phật thuyết giảng rằng:
- “Rūpaṃ bhikkhave anattā, rūpañca hidaṃ
bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ
ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe
“evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā
ahosī” ti. Yasmā ca kho bhikkhave rūpaṃ anattā,
tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca
labbhati rūpe “evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me
rūpaṃ mā ahosī” ti.
Sắc-uẩn là vô-ngã
- “Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn này là vô-ngã
(không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu sắc-uẩn này
là ta (ngã) thì sắc-uẩn này không bị vô-thường
biến đổi, không bị bệnh thân, các con có thể
mong muốn sắc-uẩn này rằng:
“Sắc-uẩn của tôi được khỏe mạnh, đẹp đẽ
như thế này. Sắc-uẩn của tôi đừng có bệnh thân,
xấu xí như thế kia.”
- Này chư tỳ-khưu! Sự thật, bởi vì sắc-uẩn
này là vô-ngã, do đó, sắc-uẩn này bị vô-thường
biến đổi, bị bệnh thân.
Vì vậy, các con không thể mong muốn trong
sắc-uẩn này rằng:

34                       TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

“Sắc-uẩn của tôi được khỏe mạnh, đẹp đẽ
như thế này. Sắc-uẩn của tôi đừng có bệnh thân,
xấu xí như thế kia.”
(Sắc-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân-
duyên, không tùy theo ý muốn của ai).
Tương tự như sắc-uẩn, Đức-Phật thuyết
giảng thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn
cũng là vô-ngã (không phải ta, không chiều theo
ý muốn của ai) …
Ý nghĩa anattā
Định nghĩa danh-từ anattā:
Na attā anattā, natthi attā etassa khandha-
pañcakassā’ti vā anattā.
Tất cả các pháp không phải ta, không phải
của ta là pháp-vô-ngã; hay ngũ-uẩn ấy không
phải ta, không phải của ta cũng là pháp-vô-ngã.
Ý nghĩa Anattā: Vô-ngã ở đây là phủ định
attā: ngã, ta và của ta.
Trong bộ Ṭīkā (1) giải thích danh-từ anattā:
vô-ngã có 4 ý nghĩa sau:
1- Avasavattanaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là không
chiều theo ý muốn của một ai.
2- Asāmikaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là vô chủ,
không có ai là chủ.
1
Bộ Sāratthadīpanīṭīkā, kinh Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                35
3- Suññataṭṭha: Vô-ngã nghĩa là không,
không phải ta, không phải của ta.
4- Attapaṭikkhepaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là phủ
nhận cái ngã, cái ta, cái đại ngã theo quan niệm
tà-kiến thấy sai chấp lầm.
Trong bài Kinh Anattalakkhaṇasutta: Kinh
trạng-thái vô-ngã, danh-từ anattā với attā có ý
nghĩa hoàn toàn trái ngược nhau.
* Anattā (Vô-ngã): Ngũ-uẩn này là vô-ngã,
không phải ta, không chiều theo ý muốn của ai.
Sự-thật của ngũ-uẩn này là vô-ngã, không
phải ta, cũng không phải là chúng-sinh nào cả.
Mỗi uẩn phát sinh do nhân-duyên của nó.
Trong bộ Visuddhimagga, phần Saṅkhārupek-
khāñāṇakathā trình bày tính chất của ngũ-uẩn:
sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn.
Ngũ-uẩn có 12 tính chất
1- Na satto: Ngũ-uẩn không phải là chúng-sinh.
2- Na jīvo: Ngũ-uẩn không phải là sinh-mạng
vĩnh cửu theo nhóm ngoại đạo.
3- Na naro: Ngũ-uẩn không phải là người.
4- Na māṇavo: Ngũ-uẩn không phải là cậu
trai trẻ.
5- Na itthī: Ngũ-uẩn không phải là người nữ.
6- Na puriso: Ngũ-uẩn không phải là người nam.
7- Na attā: Ngũ-uẩn không phải ta.

36                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

8- Na attaniyaṃ: Ngũ-uẩn không thuộc về ta.
9- Nāhaṃ: Ngũ-uẩn không phải là ta.
10- Na mama: Ngũ-uẩn không phải là của ta.
11- Na aññassa: Ngũ-uẩn không phải là của
người khác.
12- Na kassaci: Ngũ-uẩn không thuộc về của ai.

Pháp-vô-ngã (Anattadhamma)

Đức-Phật dạy rằng: Sabbe dhammā anattā:
Tất cả các pháp-hữu-vi, pháp-vô-vi đều là pháp-
vô-ngã (anattadhamma).
* Pháp-hữu-vi (Aṅkhatadhamma) đó là ngũ-
uẩn (khandha), 12 xứ (āyatana), 18 tự-tánh
(dhātu), mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
là pháp bị cấu tạo do bởi 4 nhân-duyên: nghiệp,
(kamma), tâm (citta), thời-tiết (utu), vật-thực
(āhāra). Nên có sự sinh, sự diệt, có 3 trạng-thái-
chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã, đều là pháp-vô-ngã (anattā).
* Pháp-vô-vi (Asaṅkhatadhamma) đó là Niết-
bàn, là pháp không bị cấu tạo do bởi 4 nhân
duyên: nghiệp, tâm, thời-tiết, vật-thực; và các
chế-định-pháp (paññattidhamma) cũng là pháp
không bị cấu tạo do bởi 4 nhân duyên: nghiệp,
tâm, thời-tiết, vật-thực. Nên không có sự sinh,
sự diệt, không có 3 trạng-thái chung: trạng-thái

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                                37
vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã,
cũng là pháp-vô-ngã (anattā).
Như Đức-Phật dạy trong Tạng-Luật, bộ
Parivārapāḷi:
“Aniccā sabbe saṅkhārā,
dukkhānattā ca saṅkhatā.
Nibbānañceva paññatti,
anattā iti vinicchayā.” (1)
Tất cả các pháp-hữu-vi,
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới,
đều có đủ ba trạng-thái,
vô-thường, khổ, vô-ngã.
Niết-bàn và chế-định-pháp,
cũng thuộc về pháp-vô-ngã.
* Pháp-vô-ngã là những pháp nào?
- Sắc-uẩn là pháp-vô-ngã, thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn đều là pháp-vô-ngã; hay tất
cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới là
pháp-vô-ngã. Bởi vì không phải ta và không phải
của ta, không có ai là chủ, không chiều theo ý
muốn của ai, các pháp này phát sinh do nhân-
duyên, cho nên, các pháp ấy đều là pháp-vô-ngã.
1- Nhân-duyên phát sinh mỗi sắc-pháp
Tứ-oai-nghi: Oai-nghi đi, oai-nghi đứng, oai-
1
Vinayapiṭaka, bộ Parivāra, phần Samuṭṭhānasīsasaṅkhepa.

38                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

nghi ngồi, oai-nghi nằm, là sắc-pháp phát sinh
do tâm (cittajarūpa).
* Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đi
Oai-nghi đi phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “đi”.
- Do tâm nghĩ đi, nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân chuyển động.
- Toàn thân di chuyển bước đi mỗi tư thế đi,
dáng đi do năng lực của chất gió phát sinh do
tâm ấy.
Vì vậy, gọi là“thân đi” hoặc “sắc-đi” là sắc-
pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
* Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đứng
Oai-nghi đứng phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “đứng”.
- Do tâm nghĩ đứng, nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân từ chân đến đầu đứng yên theo
mỗi tư thế đứng, mỗi dáng đứng do năng lực
của chất gió phát sinh do tâm ấy.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã               39
Vì vậy, gọi là “thân đứng” hoặc “sắc-đứng”
là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
 Nhân-duyên phát sinh oai-nghi ngồi
Oai-nghi ngồi phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “ngồi”.
- Do tâm nghĩ ngồi, nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân, thân phần trên ngồi yên, thân
phần dưới co theo mỗi tư thế ngồi, mỗi dáng ngồi
do năng lực của chất gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là “thân ngồi” hoặc “sắc-ngồi” là
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
 Nhân-duyên phát sinh oai-nghi nằm
Oai-nghi nằm phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “nằm”.
- Do tâm nghĩ nằm nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân nằm trên mặt phẳng theo mỗi tư
thế nằm, mỗi dáng nằm do năng lực của chất
gió phát sinh do tâm ấy.

40                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Vì vậy, gọi là “thân nằm” hoặc “sắc-nằm” là
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
Các oai-nghi phụ quay bên phải, quay bên
trái, co tay vào, co chân vào, duỗi tay ra, duỗi
chân ra, v.v… đều là sắc-pháp phát sinh do tâm
(cittajarūpa). (1)
Đức-Phật ví “Sắc-thân” như “chiếc xe”,
“Tâm” như “người lái xe”.
Thật vậy, sắc-thân này gồm có 27 sắc-pháp
hoàn toàn không biết 6 đối-tượng, chỉ có thể tiếp
nhận được 6 đối-tượng làm duyên để cho tâm
phát sinh mà thôi.
Chiếc xe gồm có các bộ phận ráp lại với nhau
không thể chạy mau, chạy chậm, rẽ phải, rẽ trái,
ngừng lại, v.v… Sở dĩ chiếc xe có thể chạy mau,
chạy chậm, rẽ phải, rẽ trái, ngừng lại, v.v… là
do người lái xe điều khiển.
Cũng như vậy, sắc-thân này không thể đi,
đứng, ngồi, nằm, quay bên phải, quay bên trái,
co tay vào, co chân vào, duỗi tay ra, duỗi chân
ra, v.v…
Sở dĩ sắc-thân này có thể đi, đứng, ngồi,
nằm, quay bên phải, quay bên trái, co tay vào,
co chân vào, duỗi tay ra, duỗi chân ra, v.v… là
do tâm điều khiển.
1
Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển X: Pháp-
Hành Thiền-Tuệ, cùng soạn giả.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                41
Nếu trường hợp thiếu một nhân-duyên nào thì
sắc-đi, sắc-đứng, sắc-ngồi, sắc-nằm, … không
thể phát sinh được.
Ví dụ: Một người bị bệnh tê liệt, dù tâm của
họ muốn đi, đứng, ngồi, nằm, v.v… như người
bình thường cũng không thể được. Bởi vì chất
gió (vāyodhātu) trong thân thể của họ không đủ
năng lực làm cử động toàn thân thể của họ được
vì chất đất (pathavīdhātu) và chất nước
(āpodhātu) nặng nề trong thân.
Cũng như vậy, nếu chiếc xe bị hư bộ phận nào
thì dù người tài xế tài giỏi cũng không thể điều
khiển chiếc xe ấy chạy theo ý của mình được.
Vì vậy, tứ-oai-nghi: oai-nghi đi là sắc-đi,
oai-nghi đứng là sắc-đứng, oai-nghi ngồi là sắc-
ngồi, oai-nghi nằm là sắc-nằm, và các oai-nghi
phụ đều là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittaja-
rūpa) qua quá trình diễn biến hội đủ nhân-duyên,
nên thuộc về pháp-vô-ngã (anattā).
2- Nhân-duyên phát sinh mỗi danh-pháp
Mỗi danh-pháp tam-giới nào (tâm với tâm-
sở) phát sinh do hội tụ đủ nhân-duyên riêng biệt
của chính danh-pháp tam-giới ấy như sau:
* Nhãn-tịnh-sắc (mắt) tiếp nhận đối-tượng sắc,
khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy thì nhãn-thức-tâm
phát sinh làm phận sự thấy đối-tượng sắc.

42                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhãn-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
1- Nhãn-tịnh-sắc (mắt) tốt (không bị mù).
2- Đối-tượng sắc rõ ràng tiếp xúc với nhãn-
tịnh-sắc.
3- Ánh sáng đủ thấy được.
4- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng sắc.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 nhãn-thức-
tâm phát sinh làm phận sự thấy đối-tượng sắc.
* Nhĩ-tịnh-sắc (tai) tiếp nhận đối-tượng
thanh (âm thanh), khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy
thì nhĩ-thức-tâm phát sinh làm phận sự nghe
đối-tượng thanh.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhĩ-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
1- Nhĩ-tịnh-sắc (tai) tốt (không bị bệnh điếc).
2- Đối-tượng thanh rõ ràng tiếp xúc với nhĩ-
tịnh-sắc.
3- Không gian không bị vật cản bao kín.
4- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
thanh.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 nhĩ-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nghe đối-tượng thanh
(âm thanh).
* Tỷ-tịnh-sắc (lỗ mũi) tiếp nhận đối-tượng
hương (các mùi), khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy thì

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                  43
tỷ-thức-tâm phát sinh làm phận sự ngửi đối-
tượng hương.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 tỷ-thức-
tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
1- Tỷ-tịnh-sắc (lỗ mũi) tốt (không bị bệnh).
2- Đối-tượng hương rõ ràng tiếp xúc với tỷ-
tịnh-sắc.
3- Chất gió đưa mùi hương đến lỗ mũi.
4- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
hương.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 tỷ-thức-tâm
phát sinh làm phận sự ngửi đối-tượng hương
(các mùi).
* Thiệt-tịnh-sắc (lưỡi) tiếp nhận đối-tượng
vị (các vị), khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy, thì thiệt-
thức-tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-tượng vị.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thiệt-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
1- Thiệt-tịnh-sắc (lưỡi) tốt (không bị bệnh).
2- Đối-tượng vị rõ ràng tiếp xúc với thiệt-
tịnh-sắc.
3- Chất nước miếng.
4- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng vị.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 thiệt-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-tượng vị
(các vị).

44                    TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

* Thân-tịnh-sắc (thân) tiếp nhận đối-tượng
xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, …), khi hội đủ 2
nhân-duyên ấy thì thân-thức-tâm phát sinh làm
phận sự xúc giác đối-tượng xúc.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thân-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
1- Thân-tịnh-sắc (thân) tốt (không bị bệnh liệt).
2- Đối-tượng xúc rõ ràng tiếp xúc với thân-
tịnh-sắc.
3- Chất đất cứng, mềm, chất lửa nóng, lạnh,…
4- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
xúc ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 thân-thức-
tâm phát sinh làm phận sự xúc giác đối-tượng
xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, …).
* Hadayavatthurūpa: Sắc-pháp là nơi sinh của
ý-thức-tâm, tiếp nhận đối-tượng pháp (1), khi ý-
thức-tâm nào hội đủ nhân-duyên thì ý-thức-tâm
ấy phát sinh làm phận sự biết đối-tượng pháp ấy.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 75 ý-thức-
tâm (2) phát sinh do hội đủ 3 nhân-duyên:
1
Đối-tượng pháp gồm có 6 loại là 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-
sắc, 16 sắc vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp.
2
75 tâm đó là 12 bất-thiện-tâm + 8 vô-nhân-tâm (trừ 10 thức
tâm) + 8 đại-thiện-tâm + 8 đại-quả-tâm + 8 đại-duy-tác-tâm +
15 sắc-giới-tâm + 8 vô-sắc-giới-tâm (trừ 4 vô-sắc-giới-quả-
tâm) + 8 siêu-tam-giới-tâm.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                45
1- Hadayavatthurūpa: Sắc-pháp là nơi sinh
của ý-thức-tâm.
2- Đối-tượng pháp ấy tiếp xúc với hadaya-
vatthurūpa.
3- Ý-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
pháp ấy.
Khi hội đủ 3 nhân-duyên của ý-thức-tâm nào
thì ý-thức tâm ấy phát sinh làm phận sự biết đối-
tượng pháp ấy.
Như vậy, mỗi danh-pháp tam-giới phát sinh
do hội đủ nhân-duyên của nó, nếu thiếu nhân-
duyên nào thì danh-pháp (tâm với tâm-sở) ấy
không thể phát sinh được.
Mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới phát
sinh đều do nhân-duyên, nên mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới đều là pháp-vô-ngã, không
do một ai có khả năng tạo ra một sắc-pháp nào,
một danh-pháp tam-giới nào được cả.
Đức-Phật dạy rằng:
“Sabbe dhammā anattā.”
Tất cả các pháp-hữu-vi, pháp-vô-vi đều là
pháp-vô-ngã.
- Pháp-hữu-vi đó là ngũ-uẩn, mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới đều là pháp-vô-ngã

46                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

(anattā) không phải ta (ngã), không phải người,
không phải người nam, không phải người nữ,
không phải chúng-sinh, …
- Pháp-vô-vi đó là Niết-bàn và chế-định-pháp
đều là pháp-vô-ngã (anattā).
Như vậy, sự thật cái ta, cái ngã không có thật.
Vậy, do đâu mà có cái ta, cái ngã?
* Danh-từ attā tà-kiến
Cái ta, cái ngã (attā) vốn dĩ không có thật. Sở
dĩ có cái ta, cái ngã là vì tà-kiến (diṭṭhi) thấy
sai, chấp lầm nơi sắc-pháp cho là ta, là ngã
hoặc nơi danh-pháp tam-giới cho là ta, là ngã.
Tà-kiến đó là tà-kiến tâm-sở (diṭṭhicetasika)
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến thấy
sai chấp lầm nơi sắc-pháp cho là ta, là ngã hoặc
nơi danh-pháp tam-giới cho là ta, là ngã.
* Trong bộ Paṭisambhidāmagga, phần Diṭṭhi-
kāthā trình bày sakkāyadiṭṭhi: tà-kiến chấp ngã
trong ngũ-uẩn chấp thủ có 20 loại như sau:
* Tà-kiến chấp ngã trong sắc-uẩn có 4 loại:
- Sắc-uẩn là ta.      - Ta có sắc-uẩn.
- Sắc-uẩn trong ta.   - Ta trong sắc-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong thọ-uẩn có 4 loại:
- Thọ-uẩn là ta.      - Ta có thọ-uẩn.
- Thọ-uẩn trong ta.   - Ta trong thọ-uẩn.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                 47
* Tà-kiến chấp ngã trong tưởng-uẩn có 4 loại:
- Tưởng-uẩn là ta.    - Ta có tưởng-uẩn.
- Tưởng-uẩn trong ta. - Ta trong tưởng-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong hành-uẩn có 4 loại:
- Hành-uẩn là ta.    - Ta có hành-uẩn.
- Hành-uẩn trong ta. - Ta trong hành-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong tưởng-uẩn có 4 loại:
- Thức-uẩn là ta.       - Ta có thức-uẩn.
- Thức-uẩn trong ta.    - Ta trong thức-uẩn.
Đó là 20 loại tà-kiến chấp ngã trong ngũ-uẩn
chấp thủ đối với tất cả mọi chúng-sinh thuộc về
phàm-nhân, chưa phải bậc Thánh-nhân trong
Phật-giáo.
* Tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi sắc-pháp
- Khi thân đi hoặc sắc đi, thì tâm tà-kiến thấy
sai, chấp lầm nơi thân đi hoặc sắc đi ấy cho là
ta đi.
- Khi thân đứng hoặc sắc đứng, thì tâm tà-
kiến thấy sai, chấp lầm nơi thân đứng hoặc sắc
đứng ấy cho là ta đứng.
- Khi thân ngồi hoặc sắc ngồi, thì tâm tà-kiến
thấy sai, chấp lầm nơi thân ngồi hoặc sắc ngồi
ấy cho là ta ngồi.
- Khi thân nằm hoặc sắc nằm, thì tâm tà-kiến
thấy sai, chấp lầm nơi thân nằm hoặc sắc nằm
ấy cho là ta nằm.

48                    TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Hoặc khi thân cử động các oai-nghi phụ
hoặc sắc cử động các oai-nghi phụ, thì tâm tà-
kiến thấy sai, chấp lầm nơi sắc cử động ấy cho
là ta cử động, v.v…
* Tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi danh-pháp
- Khi nhãn-thức-tâm nhìn thấy đối-tượng sắc,
hình dáng, thì tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi
nhãn-thức-tâm thấy ấy cho là ta thấy.
- Khi nhĩ-thức-tâm nghe các đối-tượng âm
thanh, thì tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi nhĩ-
thức-tâm nghe ấy cho là ta nghe.
- Khi tỷ-thức-tâm ngửi các đối-tượng hương,
thì tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi tỷ-thức-
tâm ngửi ấy cho là ta ngửi.
- Khi thiệt-thức-tâm nếm các đối-tượng vị, thì
tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi thiệt-thức-
tâm nếm ấy cho là ta nếm.
- Khi thân-thức-tâm xúc giác cứng mềm, nóng
lạnh, … thì tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi
thân-thức-tâm xúc-giác ấy cho là ta xúc-giác.
- Khi ý-thức-tâm biết các đối-tượng pháp (1)
thì tâm tà-kiến thấy sai, chấp lầm nơi ý-thức-
tâm biết, tâm suy nghĩ ấy cho là ta biết, ta suy
nghĩ, v.v…
1
Đối-tượng pháp có 6 loại: 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16
sắc vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                49
Như vậy, cái ta, cái ngã vốn dĩ không có thật,
mà chỉ có tâm tà-kiến là có thật mà thôi.
Cho nên, không có pháp-hành diệt ngã, mà
chỉ có pháp-hành thiền-tuệ diệt tận được tâm tà-
kiến chấp ngã mà thôi.
Trong bài kinh Anattalakkhaṇasutta danh-từ
anattā với danh-từ attā có ý nghĩa hoàn toàn trái
nghĩa nhau.
- Danh-từ anattā có nghĩa là vô-ngã đó là
ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-
uẩn, thức-uẩn là pháp-vô-ngã (anattā) (không
phải ta, không chiều theo ý muốn của ai).
- Danh-từ attā có nghĩa là ngã, là ta do tà-
kiến chấp thủ nơi ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn,
tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn cho là attā, là ta
mong muốn ngũ-uẩn này rằng:
“Mong ngũ-uẩn của tôi được an-lạc như thế
này! Mong ngũ-uẩn của tôi đừng khổ đau như
thế kia!”
Như vậy, attā này gọi là attā tà-kiến.
Tuy nhiên, attā còn có các ý nghĩa khác.
Ý nghĩa danh-từ attā
* Theo trong bộ tự điển Pāḷi Abhidhānap-
padīpikā: Tự điển từ ngữ Pāḷi câu kệ 861 danh-
từ attā có nghĩa là:

50                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

“Citte kāye sabhāve ca, so attā paramattani.”
Danh-từ attā có 4 ý nghĩa là citta (tâm), kāya
(thân), sabhāva (thật-tánh-pháp), paramatta
(ngã tối-thượng, đại-ngã).
Giải thích:
1- Attā có nghĩa là citta: tâm. Ví dụ:
- Attasammāpaṇidhi: Đặt để tâm đúng trong
thiện-pháp, tâm mong muốn chân-chính.
- Attamicchāpaṇidhi: Đặt để tâm sai lầm
trong ác-pháp, tâm mong muốn sai lầm.
- “Sabbe sattā bhavantu sukhitattā.”
- Mong tất cả chúng-sinh tâm thường được
an-lạc. (1)
- “Attā hi kira duddamo.” (2)
- Thật vậy, dạy được tâm mình là khó lắm!
- “Attānaṃ damayanti paṇḍitā.” (3)
- Chư bậc thiện-trí rèn luyện, dạy tâm” …
Attā ở đây có nghĩa là tâm.
2- Attā có nghĩa là kāya: thân thể. Ví dụ:
Đức-Phật ban hành những điều-giới của tỳ-
khưu-ni, trong đó có điều-giới như:
1
Bộ Khu. Suttanipāta, trong kinh Mettasutta.
2
Khu Bộ Dhammapadagāthā, câu kệ thứ 159.
3
Khu. Bộ Dhammapadagāthā, gāthā số 80.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                          51
- “Yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā
vadhitvā rodheyya pācittiyaṃ.” (1)
- Tỳ-khưu-ni nào tự đấm vào thân của mình,
rồi khóc, tỳ-khưu-ni ấy phạm āpatti pācittiya.
- “Attā hi attano natthi,
kuto puttā kuto dhanaṃ?” (2)
- Chính thân này, còn không phải của ta.
Con của ta, của cải của ta từ đâu có được?...
Attā ở đây có nghĩa là thân thể.
3- Attā có ý nghĩa là sabhāva: thật-tánh-pháp
Ví dụ:
* “Attā hi attano nātho,
ko hi nātho paro siyā.” (3)
- Chính thiện-pháp là nơi nương nhờ chân-
chính của ta, ngoài thiện-pháp ra, có ai là nơi
nương nhờ của ta được?
*“Attadīpā bhikkhave! viharatha attasaraṇā
anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā
anaññasaraṇā.” (4)
- Này chư tỳ-khưu! Các con sống, chính
thiện-pháp là hòn đảo, chính thiện-pháp là nơi
nương nhờ, không nên nương nhờ nơi nào khác;
1
Tạng Luật, phần Bhikkhunīpātimokkha.
2
Khu. Bộ Dhammapadagāthā, gāthā số 62.
3
Khu. Bộ Dhammapadagāthā, gāthā số 160.
4
Bộ Saṃyuttanikāya, phần Khandhavagga, kinh Attadīpasutta.

52                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chánh-pháp là hòn đảo, chánh-pháp là nơi
nương nhờ, không nên nương nhờ nơi nào khác.
Attā: Ta ở đây có nghĩa là thật-tánh-pháp đó
là tam-giới thiện-pháp, siêu-tam-giới thiện-pháp,
là nơi nương nhờ chân-chính của ta.
4- Attā có ý nghĩa là parama attā: ngã tối-
thượng, đại-ngã, theo tà-kiến của ngoại đạo.
Nhóm ngoại đạo có tà-kiến cho rằng:
“Tất cả vạn vật, vũ trụ này do parama attā
tạo ra, gọi là ngã tối thượng, Đấng tạo-hóa.”
Parama attā: Ngã tối-thượng, đại-ngã theo
tà-kiến của nhóm ngoại đạo này, trái nghĩa với
anattā: vô-ngã trong giáo-pháp của Đức-Phật.
Như vậy, trong 4 ý nghĩa của attā, có 3 ý
nghĩa là tâm, thân, thật-tánh-pháp thuộc về
chánh-kiến.
Còn Parama attā: Ngã tối-thượng, Đại-ngã
theo quan niệm ngoài Phật-giáo thuộc về tà-kiến.
Trong bộ tự điển Pāḷi Abhidhānappadīpikā:
Tự điển từ ngữ Pāḷi chương 3: Sāmaññakaṇda,
phần 9: Anekatthavagga.
* Một chữ Pāḷi có nhiều nghĩa
Ví dụ: Câu kệ thứ 861: Attā có 4 ý nghĩa, câu
kệ 784: dhamma có 14 ý nghĩa, v.v…
Chương 1: Saggakaṇda:

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                 53
* Một ý nghĩa có nhiều chữ Pāḷi
Ví dụ: Câu kệ thứ nhất đến thứ 5: ý nghĩa
Đức-Phật có 32 danh-từ Pāḷi đều có nghĩa là
Đức-Phật.
Câu kệ thứ 6 đến thứ 9: ý nghĩa Niết-bàn có
46 danh-từ Pāḷi đều có nghĩa là Niết-bàn, v.v…
Cho nên, các hàng thanh-văn đệ-tử học Phật-
ngôn Pāḷi (Buddhavacanapāḷi), học Tam-tạng
Pāḷi (Tipiṭakapāḷi) và Chú-giải Pāḷi (Aṭṭhakathā-
pāḷi), cần phải học quyển tự điển Pāḷi
“Abhidhānappadīpikā” gồm có 1.203 câu kệ,
để tránh khỏi nhầm lẫn chữ Pāḷi với ý nghĩa, và
ý nghĩa với chữ Pāḷi, bởi vì một chữ Pāḷi có
nhiều ý nghĩa, một ý nghĩa có nhiều chữ Pāḷi.
- Attādiṭṭhi có nghĩa là tà-kiến thấy sai, chấp
lầm nơi ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn bên trong của mình cho là
ta, là ngã và tà-kiến thấy sai, chấp lầm ngũ-uẩn
bên ngoài mình (của người khác, con vật khác)
cho là chúng-sinh, là người, là đàn ông, đàn bà,
con voi, con ngựa, v.v... gọi là tà-kiến chấp-ngã
(attādiṭṭhi) hoặc tà-kiến theo chấp-ngã (attānu-
diṭṭhi) thông thường đối với các hạng phàm-nhân.
* Ba trạng-thái-chung (Sāmaññalakkhaṇa)
Ngũ-uẩn có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã.

54                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Đức-Phật truyền hỏi nhóm 5 vị tỳ-khưu là bậc
Thánh Nhập-lưu, bằng cách vấn đáp như sau:
Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave,
- Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti.
- Aniccaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti.
- Dukkhaṃ Bhante.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāma-
dhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” ti.
- No hetaṃ Bhante.
Ý nghĩa
Sắc-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Này chư tỳ-khưu! Các con nhận thức thế
nào về điều này?
- Sắc-uẩn này là thường hay vô-thường?
Nhóm 5 vị tỳ-khưu vốn dĩ là bậc Thánh Nhập-
lưu liền phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
sắc-uẩn có sự sinh, sự diệt, hiện rõ trạng-thái
vô-thường của sắc-uẩn, nên bạch rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, sắc-uẩn này sinh
rồi diệt là vô-thường. Bạch Ngài.
Đức-Phật truyền hỏi tiếp rằng:

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                  55
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào là vô-thường,
vậy, sắc-uẩn ấy là khổ hay lạc?
Nhóm 5 tỳ-khưu liền phát sinh trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-uẩn sinh rồi diệt liên tục
có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành hạ, nên
bạch rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, sắc-uẩn nào sinh
rồi diệt có trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ, nên sắc-uẩn ấy là khổ. Bạch Ngài.
Đức-Phật truyền hỏi tiếp rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào có trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, có trạng-thái thường
biến đổi, không chiều theo ý của ai. Vậy, các
con có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái, ngã-
mạn, tà-kiến nơi sắc-uẩn ấy rằng:
“Sắc-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái), sắc-
uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), sắc-uẩn ấy là tự
ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
Nhóm 5 vị tỳ-khưu liền phát sinh trí-tuệ-
thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-uẩn sinh rồi diệt có
trạng-thái vô-thường luôn luôn hành hạ, nên
bạch rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, quả thật không
nên theo chấp-thủ sắc-uẩn ấy như vậy. Bạch Ngài.
Tương tự như sắc-uẩn, Đức-Phật tiếp tục truyền
hỏi đến thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn.

56                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Nhóm 5 vị tỳ-khưu cũng bạch với Đức-Phật
về thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn
tương tự như sắc-uẩn.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ ngũ-uẩn
Đức-Phật tiếp tục khuyên dạy nhóm 5 vị tỳ-
khưu rằng:
- Tasmā tiha bhikkhave,
yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ
vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā
sabbaṃ rūpaṃ “netaṃ mama, nesohamasmi, na
me so attā” ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammap-
paññāya daṭṭhabbaṃ.
Ý nghĩa
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ nơi sắc-uẩn
- Này chư tỳ-khưu! Vì vậy, sắc-uẩn nào đã
sinh trong thời quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai,
đang sinh trong thời hiện-tại, hoặc sắc-uẩn bên
trong của mình, hoặc sắc-uẩn bên ngoài mình
(của người khác), hoặc sắc-uẩn thô, hoặc sắc-
uẩn vi-tế, hoặc sắc-uẩn thấp hèn, hoặc sắc-uẩn
cao quý, hoặc sắc-uẩn nào sinh ở nơi xa, hoặc
sắc-uẩn nào sinh ở nơi gần, gồm 11 loại sắc-uẩn
ấy, các con nên biết bằng trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của tất cả sắc-
uẩn ấy rằng:

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                   57
“Sắc-uẩn ấy không phải là của ta (do tham-ái),
sắc-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-mạn), sắc-
uẩn ấy không phải là tự ngã của ta (do tà-kiến).”
Nghe Đức-Phật khuyên dạy như vậy, nhóm 5
vị tỳ-khưu liền phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ thật-tánh của sắc-uẩn có sự sinh, sự diệt;
có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã; 11 loại sắc-
uẩn ấy thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật
đáng nhàm chán tột độ, nên không chấp thủ nơi
sắc-uẩn do tham-ái, ngã-mạn, tà-kiến.
* Tương tự như sắc-uẩn, Đức-Phật tiếp tục
khuyên dạy nhóm 5 vị tỳ-khưu đến thọ-uẩn,
tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn ấy, mỗi uẩn
cũng có 11 loại như 11 loại sắc-uẩn, thật đáng
kinh sợ, đầy tội chướng, thật đáng nhàm chán tột
độ, nên không chấp thủ nơi thọ-uẩn, nơi tưởng-
uẩn, nơi hành-uẩn, nơi thức-uẩn ấy do tham-ái,
do ngã-mạn, do tà-kiến.
Nghe Đức-Phật khuyên dạy như vậy, nhóm 5
vị tỳ-khưu liền phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ thật-tánh của thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-
uẩn, thức-uẩn cũng có sự sinh, sự diệt; cũng có
3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã; thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn, mỗi uẩn cũng có 11 loại ấy

58                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật đáng
nhàm chán tột độ, nên không chấp thủ nơi thọ-
uẩn, nơi tưởng-uẩn, nơi hành-uẩn, nơi thức-uẩn,
do tham-ái, do ngã-mạn, do tà-kiến.
Chấp ngã có ba loại
- Chấp ngã do năng lực của tà-kiến.
- Chấp ngã do năng lực của tham-ái.
- Chấp ngã do năng lực của ngã-mạn.
1- Chấp ngã do năng lực của tà-kiến
Thật ra, đúng theo thật-tánh của ngũ-uẩn
chấp-thủ, của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới đều là pháp-vô-ngã (anattā), cho nên
gọi là cái ngã, cái ta vốn dĩ không có thật sự,
nên không có phương pháp diệt ngã được.
Vậy, gọi là cái ngã, cái ta, do nguyên nhân
nào mà có?
Sở dĩ có sự chấp ngã cho là ta, là ngã, là vì
tà-kiến thấy sai chấp ngã nơi ngũ-uẩn chấp-thủ,
hoặc nơi sắc-pháp, nơi danh-pháp tam-giới cho
là ta, là ngã.
Như vậy, tà-kiến (diṭṭhi) là một loại phiền-
não có thật.
Thật vậy, tà-kiến (diṭṭhi) đó là tà-kiến tâm-sở
(diṭṭhicetasika) đồng sinh với 4 tham-tâm hợp
với tà-kiến, thấy sai chấp ngã nơi ngũ-uẩn

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                   59
chấp-thủ, hoặc nơi sắc-pháp, nơi danh-pháp
tam-giới cho là ta, là ngã.
Chấp ngã do năng lực của tà kiến đó là tà-
kiến thấy sai chấp ngã nơi ngũ-uẩn chấp-thủ
(sắc-uẩn chấp-thủ, thọ-uẩn chấp-thủ, tưởng-
uẩn chấp-thủ, hành-uẩn chấp-thủ, thức-uẩn
chấp-thủ) cho là ngã, là ta (eso me attā: ngũ-
uẩn ấy cho là tự ngã của ta do năng lực của
tâm tà-kiến).
Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được tà-kiến
Hạng phàm-nhân nào thuộc về hạng người
tam-nhân (tihetukapuggala), đã từng tích lũy
trong tâm đầy đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật từ
kiếp này sang kiếp kia trải qua vô số kiếp quá-khứ
và có đủ 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn pháp-
chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ pháp-chủ.
Kiếp hiện-tại, hạng phàm-nhân ấy hữu duyên
lắng nghe chánh-pháp của Đức-Phật, có đức-tin
trong sạch nơi Tam-bảo: Đức-Phật-bảo, Đức-
Pháp-bảo, Đức-Tăng-bảo, có giới hạnh trong
sạch làm nơi nương nhờ, thực hành pháp-hành
thiền-tuệ đúng theo pháp-hành trung-đạo, có
khả năng phát sinh trí-tuệ thấy rõ, biết rõ thật-
tánh của ngũ-uẩn chấp-thủ, sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới đều là pháp-vô-ngã (anattā); tiếp
theo phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự

60                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

sinh, sự diệt của ngũ-uẩn chấp-thủ, sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới; thấy rõ, biết rõ 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã của ngũ-uẩn chấp-thủ,
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới; theo tuần tự phát
sinh từ trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới đến trí-tuệ-
thiền-tuệ siêu-tam-giới, dẫn đến chứng ngộ
chân-lý tứ Thánh-đế y theo Đức-Phật, chứng
đắc Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-
quả, Niết-bàn, diệt tận được tham-ái trong 4
tham-tâm hợp với tà-kiến và diệt tận được 2 loại
phiền-não là tà-kiến (diṭṭhi) trong 4 tham-tâm
hợp với tà-kiến và hoài-nghi (vicikicchā) trong
si-tâm hợp với hoài-nghi không còn dư sót, trở
thành bậc Thánh Nhập-lưu, là bậc Thánh
thanh-văn đệ-tử của Đức-Phật.
Bậc Thánh Nhập-lưu tuyệt đối không còn tà-
kiến theo chấp ngã trong ngũ-uẩn chấp-thủ, hoặc
trong sắc-pháp, trong danh-pháp tam-giới cho là ta,
là ngã (na meso attā: ngũ-uẩn ấy không phải là
tự ngã của ta do năng lực của trí-tuệ-thiền-tuệ).
Cho nên, khi sắc đi, sắc đứng, sắc ngồi, sắc
nằm,… bậc Thánh Nhập-lưu không còn tà-kiến
theo chấp ngã cho là ta đi, ta đứng, ta ngồi, ta
nằm … Khi nhãn-thức-tâm thấy đối-tượng sắc;
khi nhĩ-thức-tâm nghe đối-tượng thanh; khi tỷ-
thức-tâm ngửi đối-tượng hương; khi thiệt-thức-

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                   61
tâm nếm đối-tượng vị; khi thân-thức-tâm xúc-
giác đối-tượng xúc; khi ý-thức-tâm biết đối-
tượng các pháp, bậc Thánh Nhập-lưu không còn
tà-kiến theo chấp ngã cho là ta thấy, ta nghe, ta
ngửi, ta nếm, ta xúc-giác, ta biết, ta suy nghĩ nữa.
Sau khi bậc Thánh Nhập-lưu chết, tuyệt đối
không còn tái-sinh kiếp sau trong cõi ác-giới
nữa, chắc chắn chỉ có đại-thiện-nghiệp trong
đại-thiện-tâm cho quả trong thời-kỳ tái-sinh kiếp
sau (paṭisandhikāla) có đại-quả-tâm gọi là
thiện-dục-giới tái-sinh-tâm (paṭisandhicitta) làm
phận-sự tái-sinh kiếp sau trong cõi thiện-dục-
giới là cõi người hoặc cõi trời dục-giới nhiều
nhất 7 kiếp nữa mà thôi.
Đến kiếp thứ 7, bậc Thánh Nhập-lưu chắc
chắn sẽ trở thành bậc Thánh A-ra-hán, rồi tịch
diệt Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-hồi
trong tam-giới.
2- Chấp ngã do năng lực của tham-ái
Tham-ái đó là tham tâm-sở (lobhacetasika)
đồng sinh với 8 tham-tâm theo chấp ngã nơi ngũ-
uẩn chấp-thủ (sắc-uẩn chấp-thủ, thọ-uẩn chấp-
thủ, tưởng-uẩn chấp-thủ, hành-uẩn chấp-thủ, thức-
uẩn chấp-thủ), hoặc nơi sắc-pháp, nơi danh-pháp
tam-giới cho là của ta (etaṃ mama: ngũ-uẩn ấy
cho là của ta do năng lực của tâm tham-ái).

62                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được tham-ái
Hành-giả là bậc Thánh Nhập-lưu đã từng tích
lũy trong tâm đầy đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật từ
kiếp này sang kiếp kia trải qua vô số kiếp quá-
khứ và có đủ 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn
pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ, có năng lực chứng đắc Thánh bậc cao.
* Bậc Thánh Nhập-lưu hành-giả ấy tiếp tục
thực hành pháp-hành thiền-tuệ, bắt đầu phát sinh
từ trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanā-
ñāṇa rồi theo tuần tự từ trí-tuệ-thiền-tuệ tam-
giới cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Nhất-lai Thánh-đạo, Nhất-lai Thánh-quả,
Niết-bàn, diệt tận được tham-ái loại thô trong 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến trong cõi dục-
giới, và diệt tận được 1 loại phiền-não là sân
loại thô, trở thành bậc Thánh Nhất-lai (chưa
diệt tận được tham-ái loại vi-tế trong cõi dục-
giới và phiền-não sân loại vi-tế).
Sau khi bậc Thánh Nhất-lai chết, chắc chắn
chỉ có đại-thiện-nghiệp trong đại-thiện-tâm cho
quả trong thời-kỳ tái-sinh kiếp sau (paṭisandhi-
kāla) có đại-quả-tâm gọi là thiện-dục-giới tái-
sinh-tâm (paṭisandhicitta) làm phận sự tái-sinh
kiếp sau trong cõi thiện-dục-giới là cõi người
hoặc cõi trời dục-giới chỉ có 1 kiếp nữa mà thôi.

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                 63
Trong kiếp ấy, bậc Thánh Nhất-lai chắc chắn
sẽ trở thành bậc Thánh A-ra-hán, rồi tịch diệt
Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-hồi trong
tam-giới.
* Bậc Thánh Nhất-lai hành-giả tiếp tục thực
hành pháp-hành thiền-tuệ, bắt đầu phát sinh từ
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanā-
ñāṇa rồi theo tuần tự từ trí-tuệ-thiền-tuệ tam-
giới cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc Bất-
lai Thánh-đạo, Bất-lai Thánh-quả, Niết-bàn,
diệt tận được tham-ái loại vi-tế trong 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến trong cõi dục-giới, và
diệt tận được 1 loại phiền-não là sân loại vi-tế
không còn dư sót, trở thành bậc Thánh Bất-lai.
Bậc Thánh Bất-lai tuyệt đối không còn
tham-ái theo chấp ngã trong ngũ-uẩn chấp-thủ,
hoặc trong sắc-pháp, trong danh-pháp tam-giới
trong cõi dục-giới cho là của ta (netaṃ mama:
ngũ-uẩn ấy không phải là của ta do năng lực
của trí-tuệ-thiền-tuệ).
Bậc Thánh Bất-lai đã diệt tận được tham-ái
theo chấp ngã loại vi-tế trong 4 tham-tâm không
hợp với tà-kiến trong cõi dục-giới. Còn tham-ái
loại vi-tế trong 5 bậc thiền sắc-giới thiện-tâm, 4
bậc thiền vô-sắc-giới thiện-tâm, trên tầng trời

64                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

sắc-giới phạm-thiên, tầng trời vô-sắc-giới phạm-
thiên thì chưa diệt được.
Sau khi bậc Thánh Bất-lai chết, chắc chắn
không còn tái-sinh kiếp sau trở lại cõi dục-giới,
mà chỉ có sắc-giới thiện-nghiệp trong bậc thiền
sắc-giới thiện-tâm nào cho quả trong thời-kỳ tái-
sinh kiếp sau (paṭisandhikāla) có bậc thiền sắc-
giới quả-tâm ấy gọi là sắc-giới tái-sinh-tâm
(paṭisandhicitta) làm phận sự tái-sinh kiếp sau
hóa-sinh làm vị phạm-thiên trên tầng trời sắc-
giới phạm-thiên tương xứng với bậc thiền sắc-
giới quả-tâm ấy.
Vị phạm-thiên Thánh Bất-lai ấy chắc chắn sẽ
trở thành bậc Thánh A-ra-hán, sẽ tịch diệt Niết-
bàn tại tầng trời sắc-giới phạm-thiên, giải thoát
khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.
3- Chấp ngã do năng lực của ngã-mạn
Ngã-mạn đó là ngã-mạn tâm-sở đồng sinh
với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến theo chấp
ngã nơi ngũ-uẩn chấp-thủ (sắc-uẩn chấp-thủ,
thọ-uẩn chấp-thủ, tưởng-uẩn chấp-thủ, hành-
uẩn chấp-thủ, thức-uẩn chấp-thủ); hoặc nơi sắc-
pháp, nơi danh-pháp tam-giới cho là ta
(esohamasmi: ngũ-uẩn ấy cho là ta ‘ta hơn
người, ta bằng người, ta kém thua người’ do
năng lực của ngã-mạn).

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                65
Trí-tuệ-thiền-tuệ diệt tận được ngã-mạn
Hành-giả là bậc Thánh Bất-lai đã từng tích lũy
trong tâm đầy đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật từ
kiếp này sang kiếp kia trải qua vô số kiếp quá-
khứ và có đủ 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn
pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ, có năng lực đắc Thánh bậc cao.
Bậc Thánh Bất-lai hành-giả tiếp tục thực
hành pháp-hành thiền-tuệ, bắt đầu phát sinh từ
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanā-
ñāṇa rồi theo tuần tự từ trí-tuệ-thiền-tuệ tam-
giới cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc A-
ra-hán Thánh-đạo, A-ra-hán Thánh-quả, Niết-
bàn, diệt tận được tham-ái loại vi-tế trong 5 bậc
thiền sắc-giới thiện-tâm, 4 bậc thiền vô-sắc-giới
thiện-tâm, tầng trời sắc-giới phạm-thiên, tầng
trời vô-sắc-giới phạm-thiên; diệt tận được tâm
ngã-mạn trong 4 tham-tâm không hợp với tà-
kiến theo chấp ngã trong ngũ-uẩn chấp-thủ
không còn dư sót; và diệt tận được 7 loại phiền-
não còn lại là tham, si, ngã-mạn, buồn-chán,
phóng-tâm, không biết hổ-thẹn tội-lỗi, không
biết ghê-sợ tội-lỗi không còn dư sót, trở thành
bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
Bậc Thánh A-ra-hán tuyệt đối không còn ngã-
mạn theo chấp ngã trong ngũ-uẩn chấp-thủ, hoặc

66                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trong sắc-pháp, trong danh-pháp tam-giới cho
là ta (nesohamasmi: ngũ-uẩn ấy không phải là
ta do năng lực của trí-tuệ-thiền-tuệ).
Bậc Thánh A-ra-hán đến khi hết tuổi thọ,
đồng thời tịch diệt Niết-bàn, giải thoát khổ tử
sinh luân-hồi trong tam-giới.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-uẩn
Trong kinh Anattalakkhaṇasutta, Đức-Phật
thuyết giảng ngũ-uẩn mà mỗi uẩn có 11 loại,
khuyên dạy nhóm 5 vị tỳ-khưu nên biết bằng trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh
của tất cả ngũ-uẩn ấy không phải là của ta (do
tham-ái), ngũ-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-
mạn), ngũ-uẩn ấy không phải là tự ngã của ta (do
tà-kiến).
Nghe Đức-Phật khuyên dạy như vậy, nhóm 5
vị tỳ-khưu Thánh-Nhập-lưu liền phát sinh trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ thật-tánh của ngũ-
uẩn có sự sinh, sự diệt, có 3 trạng-thái-chung:
trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật
đáng nhàm chán tột độ, nên không chấp thủ trong
ngũ-uẩn do tham-ái, do ngã-mạn, do tà-kiến nữa.
Đức-Phật thuyết dạy nhóm 5 vị tỳ-khưu
Thánh Nhập-lưu rằng:

Phần I: Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã                67
- Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako
rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati,
saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati,
viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati,
virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ “vimuttam” iti
ñāṇaṃ hoti, “khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ,
kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā” ti pajanāti.
Ý nghĩa
- Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn có trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn đúng theo thật-tánh,
nên phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong
sắc-uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm chán
trong tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-uẩn,
nhàm chán trong thức-uẩn.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-
uẩn, nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả ly tham-
ái, nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm giải
thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não. Trí-tuệ
quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân. Không còn phải
thực hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi
phận sự trong tứ Thánh-đế đã hoàn thành xong,
phạm hạnh cao thượng đã hoàn thiện xong.
Kiếp này là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp
nào nữa.”

68                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

 Pháp-Hành Thiền-Tuệ
Hành-giả phàm-nhân là hạng người tam-
nhân đã từng tích lũy trong tâm đầy đủ 10 pháp-
hạnh ba-la-mật từ kiếp này sang kiếp kia trải
qua vô số kiếp quá-khứ và có 5 pháp-chủ (tín
pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định
pháp-chủ, tuệ pháp-chủ).
Kiếp hiện-tại có giới-hạnh trong sạch trọn vẹn
làm nơi nương nhờ, thực hành pháp-hành tứ-
niệm-xứ hoặc pháp-hành thiền-tuệ dẫn đến phát
sinh trí-tuệ-thiền-tuệ theo tuần tự trải qua 16
loại trí-tuệ-thiền-tuệ từ trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới
cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới như sau:
Trí-tuệ-thiền-tuệ có 16 loại
1- Trí-tuệ thứ nhất Nāmarūpaparicchedañāṇa
Hành-giả thực hành pháp-hành tứ-niệm-xứ
hoặc pháp-hành thiền-tuệ có khả năng dẫn đến
phát sinh trí-tuệ thứ nhất gọi là nāmarūpa-
paricchedañāṇa: trí-tuệ thấy rõ, biết rõ, phân
biệt rõ thật-tánh của mỗi sắc-pháp hiện-tại, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại đều là pháp-vô-ngã
(anattā) không phải ta, không phải người, không
phải đàn ông, không phải đàn bà, không phải
chúng-sinh nào, vật này, vật kia, v.v… tất cả đều
chỉ là sắc-pháp, danh-pháp tam-giới đúng theo
chân-nghĩa-pháp mà thôi.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             69
Trí-tuệ thứ nhất nāmarūpaparicchedañāṇa
không chỉ thấy rõ, biết rõ đối-tượng thiền-tuệ
sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới hiện-tại, mà
còn thấy rõ, biết rõ chủ-thể tâm biết đối-tượng
cũng chỉ là danh-pháp tam-giới mà thôi.
Trí-tuệ thứ nhất này thấy rõ, biết rõ tất cả mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều là pháp-
vô-ngã (anattā), không phải ngã (ta), không
phải người, không phải người nam, không phải
người nữ, không phải chúng-sinh nào cả, … mà
chỉ là sắc-pháp, danh-pháp tam-giới mà thôi.
Khi ấy, trí-tuệ diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna)
được tà-kiến chấp ngã trong ngũ-uẩn (sakkāya-
diṭṭhi) trong đối-tượng lẫn chủ-thể, nên gọi là
chánh-kiến thiền-tuệ (vipassanāsammādiṭṭhi),
đạt đến pháp-thanh-tịnh thứ 3 gọi là diṭṭhi-
visuddhi: chánh-kiến thanh-tịnh là pháp-thanh-
tịnh thứ nhất của pháp-hành thiền-tuệ.
Trí-tuệ thứ nhất nāmarūpaparicchedañāṇa
làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho trí-tuệ thứ
nhì nāmarūpapaccayapariggahañāṇa của pháp-
hành thiền-tuệ phát sinh liền tiếp theo sau.
2- Trí-tuệ thứ nhì Nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa
Hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-
tuệ, có trí-tuệ thứ nhất nāmarūpapariccheda-

70                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

ñāṇa làm nền tảng, làm nhân-duyên phát sinh
trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa: trí-tuệ thấy rõ, biết rõ nhân-duyên-sinh
của mỗi sắc-pháp, của mỗi danh-pháp tam-giới.
- Trí-tuệ thứ nhất thấy rõ, biết rõ, phân biệt
rõ thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới đúng theo chân-nghĩa-pháp.
- Trí-tuệ-thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa nương nhờ trí-tuệ thứ nhất làm nền tảng,
làm nhân-duyên phát sinh thấy rõ nhân-duyên-
sinh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới
khác nhau, tùy theo quan điểm của mỗi hành-
giả. Song chắc chắn có kết quả giống nhau là
diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna) được tâm hoài-
nghi về nhân-duyên-sinh của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới bên trong của mình và bên
ngoài mình, của người khác, chúng-sinh khác
trong thời hiện-tại, thời quá-khứ và thời vị-lai.
* Nhân-duyên phát sinh mỗi danh-pháp
Mỗi danh-pháp tam-giới nào phát sinh do hội
đủ nhân-duyên riêng biệt của chính danh-pháp
tam-giới ấy như sau:
1- Đối-tượng sắc (hình dạng) tiếp xúc với
nhãn-tịnh-sắc (mắt), khi hội đủ 2 nhân-duyên
này thì nhãn-thức-tâm phát sinh làm phận sự
thấy đối-tượng sắc ấy.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            71
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhãn-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Nhãn-tịnh-sắc (mắt) tốt (không bị bệnh mù).
- Đối-tượng sắc rõ ràng tiếp xúc với nhãn-
tịnh-sắc.
- Ánh sáng đủ thấy được.
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng sắc ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên này thì nhãn-thức-
tâm phát sinh làm phận sự thấy đối-tượng sắc ấy.
2- Đối-tượng thanh (âm thanh) tiếp xúc với
nhĩ-tịnh-sắc (tai), khi hội đủ 2 nhân-duyên này
thì nhĩ-thức-tâm phát sinh làm phận sự nghe
đối-tượng thanh ấy.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhĩ-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Nhĩ-tịnh-sắc (tai) tốt (không bị bệnh điếc).
- Đối-tượng thanh rõ ràng tiếp xúc với nhĩ-
tịnh-sắc.
- Không gian không bị vật cản bao kín.
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
thanh ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên này thì nhĩ-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nghe đối-tượng thanh
(âm thanh ấy).
3- Đối-tượng hương (các mùi) tiếp xúc với tỷ-
tịnh-sắc (mũi), khi hội đủ 2 nhân-duyên này thì

72                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tỷ-thức-tâm phát sinh làm phận sự ngửi đối-
tượng hương.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa (1), 2 tỷ-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Tỷ-tịnh-sắc (lỗ mũi) tốt (không bị bệnh).
- Đối-tượng hương rõ ràng tiếp xúc với tỷ-
tịnh-sắc.
- Chất gió đưa mùi hương đến lỗ mũi.
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
hương ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên này thì tỷ-thức-tâm
phát sinh làm phận sự ngửi đối-tượng hương
(mùi ấy).
4- Đối-tượng vị (các vị) tiếp xúc với thiệt-
tịnh-sắc (lưỡi), khi hội đủ 2 nhân-duyên này thì
thiệt-thức-tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-
tượng vị.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thiệt-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Thiệt-tịnh-sắc (lưỡi) tốt (không bị bệnh).
- Đối-tượng vị rõ ràng tiếp xúc với thiệt-
tịnh-sắc.
- Chất nước miếng.
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
vị ấy.
1
Bộ Abhidhammatthasaṅgaha, của Ngài Anuruddha.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                      73
Khi hội đủ 4 nhân-duyên này thì thiệt-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-tượng vị ấy.
5- Đối-tượng xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, …)
tiếp xúc với thân-tịnh-sắc (thân), khi hội đủ 2
nhân-duyên này thì thân-thức-tâm phát sinh làm
phận sự xúc giác đối-tượng xúc.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thân-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Thân-tịnh-sắc (thân) tốt (không bị bệnh liệt).
- Đối-tượng xúc rõ ràng tiếp xúc với thân-
tịnh-sắc.
- Chất đất cứng, mềm, nóng lạnh, …
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng xúc ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên này thì thân-thức-
tâm phát sinh làm phận sự xúc giác đối-tượng
xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, … ấy).
6- Đối-tượng pháp (1) tiếp xúc với hadayavatthu-
rūpa: sắc-pháp là nơi sinh ý-thức-tâm, khi ý-
thức-tâm nào hội đủ nhân-duyên thì ý-thức-tâm
ấy phát sinh làm phận sự biết đối-tượng pháp ấy.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 75 ý-thức-
tâm phát sinh do hội đủ 3 nhân-duyên:
- Hadayavatthurūpa: Sắc-pháp là nơi sinh
của ý-thức-tâm.
1
Đối-tượng pháp gồm có 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16 sắc
vi-tế, Niết-bàn và chế-định-pháp.

74                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Đối-tượng pháp ấy tiếp xúc với hadaya-
vatthurūpa.
- Ý-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
pháp ấy.
Khi hội đủ 3 nhân-duyên của ý-thức-tâm nào
thì ý-thức-tâm ấy phát sinh làm phận sự biết
đối-tượng pháp ấy (Ý-thức-tâm có 75 tâm (1)).
Như vậy, mỗi danh-pháp tam-giới phát sinh
do hội đủ nhân-duyên của nó, nếu thiếu nhân-
duyên nào thì danh-pháp tam-giới không thể
phát sinh được.
* Sắc-pháp phát sinh do 4 nhân-duyên
Số hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ,
khi trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa phát sinh thấy rõ sắc-pháp phát sinh do 4
nhân-duyên là:
1- Kamma: Nghiệp làm nhân-duyên phát sinh
sắc-pháp, đó là 25 loại nghiệp (2), ngoại trừ 4 vô-
sắc-giới thiện-nghiệp và 4 siêu-tam-giới thiện-
nghiệp. Nghiệp làm nhân-duyên phát sinh sắc-

1
75 tâm đó là 12 bất-thiện-tâm + 8 vô-nhân-tâm (trừ 10 thức
tâm) + 8 đại-thiện-tâm + 8 đại-quả-tâm + 8 đại-duy-tác-tâm +
15 sắc-giới-tâm + 8 vô-sắc-giới-tâm (trừ 4 vô-sắc-giới quả-
tâm) + 8 siêu-tam-giới-tâm.
2
25 loại nghiệp đó là 12 bất-thiện-nghiệp, 8 đại-thiện-nghiệp, 5
sắc-giới thiện-nghiệp.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                           75
pháp gọi là kammajarūpa: sắc-pháp phát sinh
do nghiệp này trong thân của mỗi chúng-sinh
suốt mỗi sát-na-tâm (khaṇacitta) kể từ khi tái-
sinh v.v…
2- Citta: Tâm làm nhân-duyên phát sinh sắc-
pháp, đó là 75 tâm (trừ 4 vô-sắc-giới quả-tâm).
Tâm làm nhân-duyên phát sinh sắc-pháp gọi
là cittajarūpa: sắc-pháp phát sinh do tâm trong
thân của mỗi chúng-sinh suốt mỗi sát-na-sinh
(uppādakkhaṇa) của tâm kể từ hộ-kiếp-tâm đầu
tiên sau tái-sinh-tâm, v.v…
3- Utu: Thời tiết làm nhân-duyên phát sinh
sắc-pháp, đó là sự lạnh, sự nóng bên trong và bên
ngoài thân.
Thời tiết nóng, lạnh làm nhân-duyên phát
sinh sắc-pháp, gọi là utujarūpa: sắc-pháp phát
sinh do nóng hoặc lạnh trong thân của chúng-
sinh suốt mỗi sát-na-trụ (ṭhitikhaṇa) của tâm kể
từ tái-sinh-tâm, v.v…
4- Āhāra: Vật-thực làm nhân-duyên phát sinh
sắc-pháp, đó là chất bổ trong các món vật-thực
đã dùng vào trong sắc-thân của chúng-sinh.
Vật thực làm nhân-duyên phát sinh sắc-pháp,
gọi là āhārajarūpa: sắc-pháp phát sinh do vật-
thực trong sắc-thân của chúng-sinh suốt mỗi sát-
na-tâm, …

76                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

* Sắc-pháp phát sinh do tâm
Tứ-oai-nghi là sắc-pháp phát sinh do tâm
(cittajarūpa).
1- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đi
Oai-nghi đi phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “đi”.
- Do tâm nghĩ đi, nên phát sinh chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân di chuyển bước đi mỗi tư thế đi,
mỗi dáng đi do năng lực của chất gió phát sinh
do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là “thân đi” hoặc “sắc đi” là sắc-
pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
2- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đứng
Oai-nghi đứng phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “đứng”.
- Do tâm nghĩ đứng, nên phát sinh chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân từ chân đến đầu đứng yên theo
mỗi tư thế đứng, mỗi dáng đứng do năng lực của
chất gió phát sinh do tâm ấy.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          77
Vì vậy, gọi là “thân đứng” hoặc “sắc đứng”
là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
3- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi ngồi
Oai-nghi ngồi phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “ngồi”.
- Do tâm nghĩ ngồi, nên phát sinh chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân, thân phần trên ngồi yên, thân
phần dưới co theo mỗi tư thế ngồi, mỗi dáng ngồi
do năng lực của chất gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là “thân ngồi” hoặc “sắc ngồi”
là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
4- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi nằm
Oai-nghi nằm phát sinh do tâm qua quá trình
diễn biến do nhiều nhân-duyên liên tục như sau:
- Tâm nghĩ “nằm”.
- Do tâm nghĩ nằm nên phát sinh chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân nằm yên trên mặt phẳng theo mỗi
tư thế nằm, mỗi dáng nằm do năng lực của chất
gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là “thân nằm” hoặc “sắc nằm”
là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).

78               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Các oai-nghi phụ quay bên phải, quay bên
trái, co tay vào, co chân vào, duỗi tay ra, duỗi
chân ra, v.v… đều là sắc-pháp phát sinh do tâm.
Sở dĩ người bị bệnh bại liệt dù tâm muốn đi,
đứng, ngồi, nằm cũng không thể đi, đứng, ngồi,
nằm như ý được, bởi vì chất gió phát sinh do
tâm ấy không đủ năng lực làm cho toàn thân cử
động theo ý muốn của người ấy được vì chất đất
và chất nước nặng nề trong thân.
Như vậy, mỗi danh-pháp tam-giới, mỗi sắc-
pháp phát sinh đều do nhân-duyên, nên mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều là pháp-vô-
ngã, không do một ai có quyền năng tạo ra một
sắc-pháp nào, một danh-pháp tam-giới nào được.
Trí-tuệ thứ nhì này thấy rõ nhân-duyên-sinh
của mỗi danh-pháp tam-giới, của mỗi sắc-pháp,
cho nên có khả năng diệt-từng-thời (tadaṅgap-
pahāna) tâm hoài-nghi trong mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa làm nền tảng với paccakkhañāṇa: trí-tuệ
trực-tiếp thấy rõ nhân-duyên-sinh của mỗi danh-
pháp tam-giới, của mỗi sắc-pháp hiện-tại bên
trong của mình (ajjhatta) như thế nào, và với
anumānañāṇa: trí-tuệ gián-tiếp biết rõ nhân-
duyên-sinh của mỗi danh-pháp tam-giới, của

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             79
mỗi sắc-pháp bên ngoài mình (bahiddhā), của
người khác, chúng-sinh khác cũng như thế ấy.
Hơn nữa trí-tuệ thứ nhì này còn có khả năng
thấy rõ mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới
trong hiện-tại phát sinh do nhân-duyên-sinh như
thế nào, thì mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-
giới trong quá-khứ, trong vị-lai cũng phát sinh
do nhân-duyên-sinh như thế ấy.
Cho nên, trí-tuệ thứ nhì này có khả năng
diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna) tâm hoài-nghi
trong thời hiện-tại, thời quá-khứ, thời vị-lai.
Tóm lại, hành-giả thực hành pháp-hành thiền-
tuệ, đến khi trí-tuệ thứ nhì phát sinh, thấy rõ,
biết rõ nhân-duyên-sinh của mỗi sắc-pháp, của
mỗi danh-pháp tam-giới bằng nhiều đối-tượng
khác nhau, nhưng chắc chắn đều có kết quả giống
nhau là trí-tuệ thứ nhì này có khả năng diệt-
từng-thời được tâm hoài-nghi về nhân-duyên-
sinh của mỗi sắc-pháp, của mỗi danh-pháp tam-
giới, hoặc thoát ly khỏi sự hoài-nghi về nhân-
duyên-sinh của sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới
trong thời hiện-tại, thời quá-khứ, thời vị-lai nữa.
Cho nên, trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccaya-
pariggahañāṇa này đạt đến pháp-thanh-tịnh
thứ 4 gọi là kaṅkhāvitaraṇavisuddhi: trí-tuệ-
thoát-ly hoài-nghi thanh-tịnh, cũng là pháp-
thanh-tịnh thứ nhì của pháp-hành thiền-tuệ,

80                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

nên diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna) được tâm
hoài-nghi về nhân-duyên-sinh của mỗi sắc-
pháp, của mỗi danh-pháp tam-giới. Trí-tuệ thứ
nhì này chưa có khả năng diệt tận được (samuc-
chedappahāna) tâm hoài-nghi.
Trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa này đạt đến pháp-thanh-tịnh thứ 4 gọi là
kaṅkhāvitaraṇavisuddhi: trí-tuệ thoát-ly hoài-
nghi thanh-tịnh, cũng gọi là dhammaṭṭhitiñāṇa:
trí-tuệ thấy rõ vững chắc thật-tánh-pháp do
nhân-duyên-sinh, hoặc gọi là yathābhūtañāṇa:
trí-tuệ thấy rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
đúng theo sự thật chân-nghĩa-pháp (paramatha-
dhamma) hoặc gọi là sammādassana: chánh-
kiến thấy đúng theo chánh-pháp.
Quả báu của 2 trí-tuệ đầu trong 16 loại
trí-tuệ-thiền-tuệ
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, có
khả năng làm phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ theo
tuần tự như sau:
* Khi trí-tuệ thứ nhất nāmarūpapariccheda-
ñāṇa: trí-tuệ thấy rõ, phân biệt rõ thật-tánh của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới đúng
theo chân-nghĩa-pháp đều là pháp-vô-ngã,
không phải ta, không phải người, không phải đàn
ông, không phải đàn bà, không phải chúng-sinh
nào cả, … nên có chánh-kiến thiền-tuệ (vipassanā-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            81
sammādiṭṭhi), đạt đến pháp-thanh-tịnh thứ 3
gọi là diṭṭhivisuddhi: chánh-kiến-thanh-tịnh,
cũng là pháp-thanh-tịnh thứ nhất của pháp-hành
thiền-tuệ diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna) được
tà-kiến (chưa diệt tận được tà-kiến).
* Trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa: trí-tuệ thấy rõ nhân-duyên-sinh của mỗi
sắc-pháp, của mỗi danh-pháp tam-giới bên trong
của mình (ajjhatta) với paccakkhañāṇa như thế
nào, và với anumānañāṇa: trí-tuệ gián-tiếp biết
rõ nhân-duyên-sinh của mỗi sắc-pháp, của mỗi
danh-pháp tam-giới bên ngoài mình (bahiddhā),
của người khác, của chúng-sinh khác, thậm chí tất
cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới thời
hiện-tại, thời quá-khứ, thời vị-lai phát sinh cũng
do nhân-duyên-sinh của chúng cũng như thế ấy.
Cho nên, trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccaya-
pariggahañāṇa này đạt đến pháp-thanh-tịnh thứ
4 gọi là kaṅkhāvitaraṇavisuddhi: trí-tuệ thoát-
ly hoài-nghi thanh-tịnh, là pháp-thanh-tịnh thứ
nhì của pháp-hành thiền-tuệ, nên diệt-từng-thời
(tadaṅgappahāna) được hoài-nghi (chưa diệt
tận được hoài-nghi).
Tiểu-Nhập-Lưu Cūḷasotāpanna
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ thứ nhất phát sinh, đạt đến chánh-kiến-
thanh-tịnh, nên diệt-từng-thời được tà-kiến

82                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trong ngũ-uẩn, tiếp theo trí-tuệ thứ nhì phát
sinh, đạt đến trí-tuệ thoát-ly hoài-nghi thanh-
tịnh, nên diệt-từng-thời được hoài-nghi trong
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Như vậy, hành-giả có 2 trí-tuệ đầu (trong 16
loại trí-tuệ-thiền-tuệ) của pháp-hành thiền-tuệ:
trí-tuệ thứ nhất và trí-tuệ thứ nhì đạt đến 2 pháp-
thanh-tịnh có khả năng diệt-từng-thời được tà-
kiến và hoài-nghi, nên hành-giả được gọi là
cūḷasotāpanna: tiểu-nhập-lưu. Cūḷasotāpanna
vẫn còn là hạng thiện-trí phàm-nhân, chưa phải
là bậc Thánh Nhập-lưu, bởi vì hành-giả chưa
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chưa chứng đắc
Nhập-lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả và
Niết-bàn, chưa diệt tận (samucchedappahāna)
được tà-kiến và hoài-nghi.
Trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayapariggaha-
ñāṇa làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa phát sinh.

3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba Sammasanañāṇa
Hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-
tuệ, có trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccayaparig-
gahañāṇa làm nền tảng, làm nhân-duyên, để
phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasana-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự diệt
của sắc-pháp hoặc của danh-pháp tam-giới do

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                            83
nhân-duyên-diệt, nên hiện rõ trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba Sammasanañāṇa (1)
này phát sinh do nương nhờ trí-tuệ thứ nhất và
trí-tuệ thứ nhì làm nền tảng, làm nhân-duyên.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba là tổng hợp trí-tuệ
thứ nhất và trí-tuệ thứ nhì làm nền tảng, làm
nhân-duyên để cho phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ ba gọi là sammasanañāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ sự diệt của mỗi sắc-pháp, của
mỗi danh-pháp tam-giới do nhân-duyên-diệt,
nên đặc biệt thấy rõ, biết rõ trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa
này là trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự diệt
của các đối-tượng thiền-tuệ từng phần, mỗi phần
có số pháp, mỗi pháp có 3 trạng-thái-chung:
trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã, mà mỗi trạng-thái của mỗi pháp là mỗi
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa.

1
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa dù được ghép vào trí-
tuệ-thiền-tuệ vẫn chưa chính thức là trí-tuệ-thiền-tuệ, bởi vì trí-
tuệ này chỉ thấy rõ, biết rõ sự diệt của sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới mà chưa thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại.

84                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Trạng-thái-chung có 3 loại:
- Trạng-thái vô-thường.
- Trạng-thái khổ.
- Trạng-thái vô-ngã.
Khi khai triển 3 trạng-thái-chung thì có 40 (1)
trạng-thái chi-tiết của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba
sammasanañāṇa.
- Trạng-thái vô-thường có 10 trạng-thái chi tiết.
- Trạng-thái khổ có 25 trạng-thái chi tiết.
- Trạng-thái vô-ngã có 5 trạng-thái chi tiết.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, đến
khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa
phát sinh thấy rõ, biết rõ sự diệt của mỗi sắc-
pháp, của mỗi danh-pháp tam-giới do nhân-
duyên-diệt, nên hiện rõ trạng-thái vô-thường có
10 trạng-thái chi tiết; hiện rõ trạng-thái khổ có
25 trạng-thái chi tiết; hiện rõ trạng-thái vô-ngã
có 5 trạng-thái chi tiết tùy theo khả năng của
mỗi hành-giả.
Để cho trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānu-
passanāñāṇa và các trí-tuệ-thiền-tuệ bậc cao
được phát triển, hành-giả đã có trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ ba sammasanañāṇa, còn cần phải thực hành
1
Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển X: Pháp-
Hành Thiền-Tuệ, cùng soạn giả.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         85
đầy đủ 9 pháp-hỗ-trợ cho 5 pháp-chủ (indriya):
tín pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định
pháp-chủ, tuệ pháp-chủ tăng thêm nhiều năng
lực hỗ trợ cho trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayab-
bayānupassanāñāṇa phát sinh.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ ba sammasanañāṇa
làm nền tảng, làm nhân-duyên để trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ tư udayabbayānupassanāñāṇa phát
sinh liền tiếp theo sau.
* Ba Thánh-nhân bậc thấp thực hành pháp-
hành thiền-tuệ trở thành Thánh-nhân bậc cao.
- Bậc Thánh Nhập-lưu thực hành pháp-hành
thiền-tuệ để trở thành bậc Thánh Nhất-lai.
- Bậc Thánh Nhất-lai thực hành pháp-hành
thiền-tuệ để trở thành bậc Thánh Bất-lai.
- Bậc Thánh Bất-lai thực hành pháp-hành
thiền-tuệ để trở thành bậc Thánh A-ra-hán.
Ba Thánh-nhân bậc thấp này thực hành pháp-
hành thiền-tuệ bắt đầu từ trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
tư udayabbayānupassanāñāṇa cho đến trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 16 paccavekkhaṇañāṇa.
* Nhóm 5 vị tỳ-khưu vốn dĩ là bậc Thánh
Nhập-lưu tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-
tuệ bắt đầu như sau:

86                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư
Udayabbayānupassanāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ thật-tánh
của ngũ-uẩn, của mỗi sắc-pháp, của mỗi danh-
pháp tam-giới hiện-tại có sự sinh, sự diệt do
nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt; nên thấy
rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi
sắc-pháp, của mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa bắt đầu chính thức gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupas-
sanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự
sinh, sự diệt của ngũ-uẩn.
* Sự sinh, sự diệt của ngũ-uẩn
Ngũ-uẩn là sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn; mà sự sinh, sự diệt của mỗi
uẩn có 5 nhân-duyên như sau:
1- Sự sinh, sự diệt của sắc-uẩn
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của sắc-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-sinh như sau:
- Sự sinh của sắc-uẩn là do vô-minh sinh.
- Sự sinh của sắc-uẩn là do tham-ái sinh.
- Sự sinh của sắc-uẩn là do nghiệp sinh.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          87
- Sự sinh của sắc-uẩn là do vật-thực sinh.
- Trạng-thái-sinh của sắc-uẩn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của sắc-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-diệt như sau:
- Sự diệt của sắc-uẩn do vô-minh diệt.
- Sự diệt của sắc-uẩn do tham-ái diệt.
- Sự diệt của sắc-uẩn do nghiệp diệt.
- Sự diệt của sắc-uẩn do vật-thực diệt.
- Trạng-thái-diệt của sắc-uẩn.
2- Sự sinh, sự diệt của thọ-uẩn
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của thọ-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-sinh như sau:
- Sự sinh của thọ-uẩn do vô-minh sinh.
- Sự sinh của thọ-uẩn do tham-ái sinh.
- Sự sinh của thọ-uẩn do nghiệp sinh.
- Sự sinh của thọ-uẩn do xúc sinh.
- Trạng-thái-sinh của thọ-uẩn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của thọ-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-diệt như sau:
- Sự diệt của thọ-uẩn do vô-minh diệt.
- Sự diệt của thọ-uẩn do tham-ái diệt.
- Sự diệt của thọ-uẩn do nghiệp diệt.
- Sự diệt của thọ-uẩn do xúc diệt.

88                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Trạng-thái-diệt của thọ-uẩn.
3-4 Sự sinh, sự diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupas-
sanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của tưởng-
uẩn, hành-uẩn hiện-tại do 5 nhân-duyên-sinh
giống thọ-uẩn như sau:
- Sự sinh của tưởng-uẩn, hành-uẩn do vô-
minh sinh.
- Sự sinh của tưởng-uẩn, hành-uẩn do tham-
ái sinh.
- Sự sinh của tưởng-uẩn, hành-uẩn do nghiệp
sinh.
- Sự sinh của tưởng-uẩn, hành-uẩn do xúc sinh.
- Trạng-thái-sinh của tưởng-uẩn, hành-uẩn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của tưởng-uẩn,
hành-uẩn hiện-tại do 5 nhân-duyên-diệt giống
thọ-uẩn như sau:
- Sự diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn do vô-
minh diệt.
- Sự diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn do tham-
ái diệt.
- Sự diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn do nghiệp
diệt.
- Sự diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn do xúc diệt.
- Trạng-thái-diệt của tưởng-uẩn, hành-uẩn.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          89
5- Sự sinh, sự diệt của thức-uẩn
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của thức-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-sinh như sau:
- Sự sinh của thức-uẩn do vô-minh sinh.
- Sự sinh của thức-uẩn do tham-ái sinh.
- Sự sinh của thức-uẩn do nghiệp sinh.
- Sự sinh của thức-uẩn do danh-pháp tam-
giới, sắc-pháp sinh.
- Trạng-thái-sinh của thức-uẩn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của thức-uẩn hiện-
tại do 5 nhân-duyên-diệt như sau:
- Sự diệt của thức-uẩn do vô-minh diệt.
- Sự diệt của thức-uẩn do tham-ái diệt.
- Sự diệt của thức-uẩn do nghiệp diệt.
- Sự diệt của thức-uẩn do danh-pháp tam-
giới, sắc-pháp diệt.
- Trạng-thái-diệt của thức-uẩn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi
uẩn hiện-tại do nhân-duyên-sinh, do nhân-
duyên-diệt như vậy; nên hiện rõ 3 trạng-thái-
chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã của mỗi uẩn hiện-tại.
- Sắc-uẩn thuộc về sắc-pháp.

90                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn
thuộc về danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh,
sự diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-
giới hiện-tại do nhân-duyên-sinh, do nhân-
duyên-diệt, nên có 4 trường hợp như sau:
- Sự sinh của sắc-pháp là do nhân-duyên-sinh.
- Sự diệt của sắc-pháp là do nhân-duyên-diệt.
- Sự sinh của danh-pháp tam-giới là do nhân-
duyên-sinh.
- Sự diệt của danh-pháp tam-giới là do nhân-
duyên-diệt.
* Sự sinh của sắc-pháp là do nhân-duyên-sinh
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của sắc-pháp là do
5 nhân-duyên-sinh:
- Sự sinh của sắc-pháp là do vô-minh sinh.
- Sự sinh của sắc-pháp là do tham-ái sinh.
- Sự sinh của sắc-pháp là do nghiệp sinh.
- Sự sinh của sắc-pháp là do vật-thực sinh.
- Trạng-thái-sinh của sắc-pháp.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư này có khả năng
thấy rõ, biết rõ sự sinh của sắc-pháp là do
nhân-duyên-sinh, nghĩa là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
4 thấy rõ, biết rõ quả sinh là do thấy rõ, biết rõ
nhân-duyên-sinh.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                           91
* Sự diệt của sắc-pháp là do nhân-duyên-diệt
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của sắc-pháp là do
5 nhân-duyên-diệt:
- Sự diệt của sắc-pháp là do vô-minh diệt.
- Sự diệt của sắc-pháp là do tham-ái diệt.
- Sự diệt của sắc-pháp là do nghiệp diệt.
- Sự diệt của sắc-pháp là do vật-thực diệt.
- Trạng-thái-diệt của sắc-pháp.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư này có khả năng
thấy rõ, biết rõ sự diệt của sắc-pháp là do
nhân-duyên-diệt, nghĩa là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4
thấy rõ, biết rõ quả diệt là do thấy rõ, biết rõ
nhân-duyên-diệt.
* Sự sinh của danh-pháp là do nhân-duyên-sinh
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của danh-pháp
tam-giới là do 5 nhân-duyên-sinh:
- Sự sinh của danh-pháp tam-giới là do vô-
minh sinh.
- Sự sinh của danh-pháp tam-giới là do tham-
ái sinh.
- Sự sinh của danh-pháp tam-giới là do nghiệp
sinh.
- Sự sinh của danh-pháp tam-giới là do danh-
pháp, sắc-pháp sinh.

92                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Trạng-thái-sinh của danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư này có khả năng
thấy rõ, biết rõ sự sinh của danh-pháp tam-giới
là do nhân-duyên-sinh, nghĩa là trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 4 thấy rõ, biết rõ quả sinh là do thấy rõ,
biết rõ nhân-duyên-sinh.
* Sự diệt của danh-pháp là do nhân-duyên-diệt
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của danh-pháp tam-
giới là do 5 nhân-duyên-diệt:
- Sự diệt của danh-pháp tam-giới là do vô-
minh diệt.
- Sự diệt của danh-pháp tam-giới là do tham-
ái diệt.
- Sự diệt của danh-pháp tam-giới là do nghiệp
diệt.
- Sự diệt của danh-pháp tam-giới là do danh-
pháp, sắc-pháp diệt.
- Trạng-thái-diệt của danh-pháp tam-giới.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư này có khả năng
thấy rõ, biết rõ sự diệt của danh-pháp tam-giới
là do nhân-duyên-diệt, nghĩa là trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 4 thấy rõ, biết rõ quả diệt là do thấy rõ, biết
rõ nhân-duyên-diệt.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupas-
sanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh và sự diệt của

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             93
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại
do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt; nên
hiện rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã, của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
Trạng-thái-chung Sāmaññalakkhaṇa
Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp là pháp-
hữu-vi (saṅkhatadhamma) thuộc về chân-nghĩa-
pháp (paramatthadhamma) trong tam-giới đều có
sự sinh, sự diệt; có 3 trạng-thái-chung: trạng-
thái-vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã.
Trong bộ Visuddhimagga, phần Maggāmagga-
ñāṇadassanavisuddhi trình bày mỗi trạng-thái-
chung có các trạng-thái chi-tiết:
* Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-thường
Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-thường
có 10 trạng-thái như sau:
1- Aniccato: Trạng-thái vô-thường.
2- Palokato: Trạng-thái tiêu diệt.
3- Calato: Trạng-thái biến đổi.
4- Pabhaṅguto: Trạng-thái tan rã.
5- Addhuvato: Trạng-thái không bền vững.
6- Vipariṇāmadhammato: Trạng-thái biến
đổi là thường.
7- Asārakato: Trạng-thái vô dụng, không cốt lõi.
8- Vibhavato: Trạng-thái bị suy.

94                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

9- Saṅkhatato: Trạng-thái bị cấu tạo.
10- Maraṇadhammato: Trạng-thái diệt, chết
là thường.
10 trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-thường
cũng là đối-tượng của trí-tuệ-thiền-tuệ aniccā-
nupassanā. Mỗi trạng-thái chi-tiết phát sinh tùy
theo năng lực trí-tuệ-thiền-tuệ của mỗi hành-giả.
* Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái khổ
Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái khổ có 25
trạng-thái như sau:
1- Dukkhato: Trạng-thái khổ khó chịu.
2- Rogato: Trạng-thái khổ như bệnh tật.
3- Gaṇḍato: Trạng-thái khổ như ung nhọt.
4- Sallato: Trạng-thái khổ như mũi tên độc.
5- Aghato: Trạng-thái khổ bất hạnh.
6- Ābādhato: Trạng-thái khổ như ốm đau.
7- Ītito: Trạng-thái khổ suy đồi.
8- Upaddavato: Trạng-thái khổ tai nạn.
9- Bhayato: Trạng-thái khổ đáng kinh sợ.
10- Upasaggato: Trạng-thái khổ cản trở.
11- Atāṇato: Trạng-thái khổ không có nơi bảo hộ.
12- Aleṇato: Trạng-thái khổ không có nơi ẩn náu.
13- Asaraṇato: Trạng-thái khổ vì không có
nơi nương nhờ.
14- Ādīnavato: Trạng-thái khổ vì tội chướng.
15- Aghamūlato: Trạng-thái nguồn gốc của khổ.
16- Vadhakato: Trạng-thái khổ như kẻ sát hại.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                              95
17- Sāsavato: Trạng-thái khổ do phiền-não
trầm-luân.
18- Mārāmisato: Trạng-thái khổ như mồi của Ma.
19- Jātidhammato: Trạng-thái khổ sinh là
thường.
20- Jarādhammato: Trạng-thái khổ già là
thường.
21- Byādhidhammato: Trạng-thái khổ bệnh là
thường.
22- Sokadhammato: Trạng-thái khổ sầu não
là thường.
23- Paridevadhammato: Trạng-thái khổ than
khóc là thường.
24- Upāyāsadhammato: Trạng-thái nỗi thống
khổ cùng cực.
25- Saṃkilesikadhammato: Trạng-thái khổ bị
ô nhiễm bởi phiền-não.
25 trạng-thái chi-tiết của trạng-thái khổ cũng
là đối-tượng của trí-tuệ-thiền-tuệ dukkhānu-
passanā. Mỗi trạng-thái chi-tiết phát sinh tùy
theo năng lực trí-tuệ-thiền-tuệ của mỗi hành-giả.
* Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-ngã
Trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-ngã có
5 trạng-thái như sau:
1- Anattato: Trạng-thái vô-ngã, không phải ta.
2- Parato: Trạng-thái khác lạ (không phải ta).

96                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

3- Rittato: Trạng-thái rỗng không, không có
thường, lạc, ngã.
4- Tucchato: Trạng-thái không có thật là ta.
5- Suññato: Trạng-thái hoàn toàn không phải
ta, không phải của ta.
5 trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-ngã
cũng là đối-tượng của trí-tuệ-thiền-tuệ anattā-
nupassanā. Mỗi trạng-thái chi tiết phát sinh tùy
theo năng lực trí-tuệ-thiền-tuệ của mỗi hành-giả.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayānupassanā-
ñāṇa có nhiều năng lực này làm nền tảng, làm
nhân-duyên để cho trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 gọi là
bhaṅgānupassanāñāṇa phát sinh tiếp theo sau.

5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 Bhaṅgānupassanāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ chỉ dõi theo thấy rõ, biết
rõ sự diệt của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
hiện-tại do nhân-duyên-diệt mà thôi; nên hiện
rõ ràng 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa ấy bỏ qua sự sinh của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại; mà chỉ dõi theo
thấy rõ, biết rõ sự diệt của mỗi đối-tượng sắc-
pháp, mỗi đối-tượng danh-pháp tam-giới hiện-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             97
tại; còn thấy rõ, biết rõ sự diệt của chủ thể tâm
biết đối-tượng nữa, làm cho hành-giả phát sinh
động tâm vô cùng kinh ngạc chưa từng thấy
trước kia bao giờ. Cho nên, trí-tuệ-thiền-tuệ này
chỉ hướng tâm đến sự diệt của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại mà thôi, mà
không quan tâm đến sự sinh của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại nữa.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa này đặc biệt chỉ dõi theo thấy rõ, biết rõ sự
tận diệt (khaya), sự diệt mất (vaya), sự tan vỡ
(bheda), sự diệt (nirodha) của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 này đặc biệt thấy rõ,
biết rõ là sự diệt của sắc-pháp này, của danh-
pháp tam-giới hiện-tại này làm nhân-duyên cho
sự sinh của sắc-pháp kia, danh-pháp tam-giới
kia. Cho nên, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 này đặc
biệt thường chỉ thấy rõ, biết rõ sự tận diệt
(khaya), sự diệt mất (vaya), sự tan vỡ (bheda),
sự diệt (nirodha) của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới hiện-tại mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanāñāṇa
đặc biệt chỉ dõi theo thấy rõ, biết rõ ràng sự diệt
do nhân-duyên-diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại mà thôi; nên hiện
rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,

98                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Hoặc trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa đặc biệt này chỉ dõi theo thấy rõ, biết rõ sự
tận diệt (khaya), sự diệt mất (vaya) của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại do nhân-
duyên-diệt, nên gọi là bhaṅgānupassanāñāṇa.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa chỉ dõi theo thấy rõ, biết rõ sự tận diệt, sự
diệt mất của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện
tại như sau:
- Thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái vô-
thường, không phải thường.
- Thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái khổ,
không phải lạc.
- Thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái vô-
ngã, không phải ngã.
- Nên phát sinh tâm nhàm chán, không phải
tâm ham muốn.
- Nên phát sinh tâm ly dục, không phải tâm
tham dục.
- Nên phát sinh tâm từ bỏ, không phải tâm
chấp thủ.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                              99
- Khi thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái
vô-thường, nên diệt được niccasaññā: tưởng
lầm cho là thường.
- Khi thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái khổ,
nên diệt được sukhasaññā: tưởng lầm cho là lạc.
- Khi thường dõi theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại có trạng-thái vô-ngã,
nên diệt được attāsaññā: tưởng lầm cho là ngã.
- Khi phát sinh tâm nhàm chán, nên diệt
được tâm ham muốn.
- Khi phát sinh tâm ly-dục, nên diệt được tâm
tham-dục.
- Khi phát sinh tâm từ bỏ, nên diệt được tâm
chấp thủ.
Quả báu của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
khả năng đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgā-
nupassanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thường dõi
theo thấy rõ, biết rõ sự diệt của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại do nhân-
duyên-diệt, nghĩa là thường thấy rõ, biết rõ rằng:
“Sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjanti.”
- Tất cả các pháp-hữu-vi, sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới đều diệt, diệt.

100                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgā-
nupassanāñāṇa thường dõi theo thấy rõ, biết rõ
sự diệt của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-
tại, và biết quả báu của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5
này nên kiên trì thực hành pháp-hành thiền-tuệ
không thoái chuyển, với ý nguyện chỉ mong
chứng đạt Niết-bàn, giải thoát khổ mà thôi.
Ví như người có chiếc khăn quấn trên đầu
đang bị lửa cháy, chỉ quyết tâm dập tắt lửa mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanāñāṇa
này làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 6 gọi là bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa phát sinh liền tiếp theo sau.

6- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 Bhayatupaṭṭhānañāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ ràng sự
diệt của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại
do nhân-duyên-diệt, thật đáng kinh sợ; nên hiện
rõ ràng 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa
thấy rõ, biết rõ các pháp-hữu-vi sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới có sự diệt thật đáng kinh sợ
trong 3 cõi-giới (bhava), trong 4 loài (yoni),

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            101
trong 5 cõi tái-sinh (gati), trong 7 thức trụ
(viññāṇaṭhiti), trong 9 cõi-giới chúng-sinh (sattā-
vāsa) đang hiện-hữu thật đáng kinh sợ cực độ.
Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 đặc biệt
thấy rõ, biết rõ thấu suốt trong 3 thời rằng:
“Atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā
nirujjhanti, anāgate nibbattānakasaṅkhārāpi
evameva nirujjhissanti.”
- Các pháp hữu-vi, sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới quá-khứ đã diệt rồi trong thời quá-khứ;
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại đang diệt
trong thời hiện-tại; và sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới sẽ phát sinh trong thời vị-lai cũng sẽ diệt
trong thời vị-lai mà thôi.
Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa
không phải là trí-tuệ-thiền-tuệ có sự đáng kinh
sợ nào cả, mà trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 là trí-tuệ-
thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ thấu suốt sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong 3 thời đáng kinh sợ.
Tất cả các pháp-hữu-vi, sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới quá-khứ đã diệt trong thời quá-
khứ rồi; sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại
đang diệt trong thời hiện-tại; sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới vị-lai chắc chắn cũng sẽ diệt
trong thời vị-lai.

102               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Thật vậy, ví như một người nhìn thấy 3 hầm
lửa than hồng đang cháy hừng hực, chính người
ấy không có sự kinh sợ gì cả, nhưng suy xét thấy
3 hầm lửa than hồng ấy đáng kinh sợ rằng:
“Nếu có người nào bị rơi xuống 3 hầm lửa
than hồng ấy thì chắc chắn phải chịu khổ vì lửa
thiêu nóng kinh khủng.”
Cũng như vậy, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhaya-
tupaṭṭhānañāṇa này không có sự kinh sợ nào cả,
mà chỉ nhận thức thấy rõ, biết rõ rằng:
Tất cả các pháp-hữu-vi, sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới: dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới ví như
3 hầm lửa than hồng đang cháy hừng hực ấy.
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ đã
diệt rồi trong thời quá-khứ.
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại đang
diệt trong thời hiện-tại.
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới vị-lai chắc
chắn cũng sẽ diệt trong thời vị-lai.
- Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhaya-
tupaṭṭhānañāṇa thấy rõ, biết rõ thấu suốt sự diệt
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ,
hiện-tại, vị-lai đều có trạng-thái vô-thường thật
đáng kinh sợ.
- Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhaya-
tupaṭṭhānañāṇa thấy rõ, biết rõ thấu suốt sự diệt

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             103
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai đều có trạng-thái khổ thật đáng kinh sợ.
- Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhaya-
tupaṭṭhānañāṇa thấy rõ, biết rõ thấu suốt sự diệt
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ,
hiện-tại, vị-lai đều có trạng-thái vô-ngã thật
đáng kinh sợ.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa
này làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 7 gọi là ādīnavānupassanāñāṇa
phát sinh liền tiếp theo sau.

7- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
Ādīnavānupassanāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới đầy tội chướng.
Tính chất của Ādīnavānupassanāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự diệt của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới đầy tội chướng; nên không
dính mắc trong mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới trong 3 cõi-giới (bhava), trong 4 loài
(yoni), trong 5 cõi tái-sinh (gati), trong 7 thức
trụ (viññāṇaṭhiti), trong 9 cõi chúng-sinh
(sattāvāsa) đang hiện-hữu thật đáng kinh sợ tột

104               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

độ. Bởi vì tất cả mọi cõi-giới đang hiện-hữu ấy
không phải là nơi ẩn náu (neva tāṇaṃ), không
phải là nơi an toàn (na leṇaṃ), không phải là
nơi đến lánh nạn (na gati), không phải là nơi
nương nhờ (nappaṭisaraṇaṃ), và cũng không phải
nơi mong muốn đối với hành-giả. Tại sao vậy?
Bởi vì, tam-giới gồm có 31 cõi-giới (11 cõi
dục-giới, 16 tầng trời sắc-giới phạm-thiên, 4
tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên) đang hiện-hữu
như 3 hầm lửa đầy than hồng đang hừng hực
cháy rực không có khói.
- Tứ đại (địa-đại, thủy-đại, hỏa-đại, phong-
đại) trong sắc-thân đang hiện-hữu như 4 con
rắn độc kinh khủng.
- Ngũ-uẩn chấp-thủ (sắc-uẩn chấp-thủ, thọ-
uẩn chấp-thủ, tưởng-uẩn chấp-thủ, hành-uẩn
chấp-thủ, thức-uẩn chấp-thủ) đang hiện-hữu, như
tên đao phủ đang giơ thanh đao chém xuống đầu.
- 6 xứ bên trong (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý)
đang hiện-hữu như xóm làng hoang, không có
người ở.
- 6 xứ bên ngoài (sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp) đang hiện-hữu như kẻ trộm cướp chiếm
lấy của cải tài sản.
- 7 thức trụ, 9 cõi chúng-sinh đang hiện-hữu
như bị 11 thứ lửa (lửa tham, lửa sân, lửa si, lửa

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         105
sinh, lửa già, lửa chết, lửa sầu não, lửa than
khóc, lửa khổ thân, lửa khổ tâm, lửa thống khổ
cùng cực) đang cháy ngầm thiêu đốt ngày đêm.
- Tất cả các pháp-hữu-vi, đó là ngũ-uẩn
chấp-thủ, mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-
giới đang hiện-hữu như là ung nhọt đau nhức
(gaṇḍabhūtā), như là căn bệnh trầm kha
(rogabhūtā), như là mũi tên độc (sallabhūtā),
như là sự đau khổ bất hạnh triền miên
(aghabhūtā), như là bệnh tật đau khổ (ābādha-
bhūtā), không có chút an-lạc nào cả, chỉ là khối
đại tội chướng (mahā ādīnavarāsibhūtā) mà thôi.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa như thế nào?
Ví như người nào có tính nhát gan hay sợ sệt,
chỉ mong muốn cuộc sống an-lạc mà thôi. Khi
người ấy đi gặp phải hang có hùm beo, hoặc
xuống sông gặp dạ-xoa dưới nước, hoặc đi
đường gặp kẻ cướp sát nhân, gặp kẻ thù giơ
thanh đao để chém xuống đầu, hoặc nằm trong
căn nhà đang bị cháy, hoặc dùng vật thực có
chất độc, v.v… Người ấy phát sinh sự sợ hãi, sự
kinh hồn bạt vía, bởi vì thấy những điều xảy ra
ấy thật đáng kinh sợ, chỉ là những điều đầy tội
chướng mà thôi, như thế nào, đối với hành-giả
cũng như thế ấy.

106               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Khi hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6
bhayatupaṭṭhānañāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới cả 3 thời (quá-khứ, hiện-tại,
vị-lai) đáng kinh sợ; nên cũng thấy rõ, biết rõ
tất cả các pháp-hữu-vi, ngũ-uẩn, sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-
lai đầy tội chướng, không có chút an-lạc nào cả.
Trí-tuệ-thiền-tuệ nào thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai đầy tội chướng (cả đối-tượng lẫn chủ
thể), trí-tuệ-thiền-tuệ ấy gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa.
Vấn: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới trong 3 thời thật đáng kinh sợ có nhiều
năng lực để trở nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai đầy tội chướng bằng cách nào?
Đáp: Để trở nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa, thì trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
6 bhayatupaṭṭhānañāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong 3 thời thật
đáng kinh sợ bằng cách thấy rõ, biết rõ trong 5
đối-tượng như sau:
1- Uppāda: Sự sinh của sắc-pháp, danh-pháp

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             107
tam-giới trong 3 thời thật đáng kinh sợ; nên trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy
rõ, biết rõ sự sinh của sắc-pháp, danh-pháp tam
giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-lai đầy tội chướng.
2- Pavatta: Sự hiện-hữu của sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới trong 3 thời thật đáng kinh sợ;
nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sự hiện-hữu của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-
lai đầy tội chướng.
3- Nimitta: Các pháp-hữu-vi đó là sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong 3 thời thật đáng kinh
sợ; nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupas-
sanāñāṇa thấy rõ, biết rõ pháp-hữu-vi đó là
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ,
hiện-tại, vị-lai đầy tội chướng.
4- Āyūhana: Sự tích lũy nghiệp chướng cho
quả tái-sinh kiếp sau trong tam-giới thật đáng
kinh sợ; nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānu-
passanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự tích lũy nghiệp
chướng cho quả tái-sinh kiếp sau trong tam-giới
đầy tội chướng.
5- Paṭisandhi: Sự tái-sinh kiếp sau trong tam-
giới thật đáng kinh sợ; nên trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự
tái-sinh kiếp sau trong tam-giới đầy tội chướng.

108                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới đầy tội chướng; nên tâm không dính mắc
trong mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới trong
3 cõi-giới (bhava), trong 4 loài (yoni), trong 5 cõi
tái-sinh (gati), trong 7 thức trụ (viññāṇaṭhiti),
trong 9 cõi-giới chúng-sinh (sattāvāsa) đang
hiện-hữu thật đáng kinh sợ tột độ. Bởi vì tất cả
mọi nơi, mọi cõi-giới đang hiện-hữu ấy không
phải là nơi ẩn náu (neva tāṇaṃ), không phải là
nơi an toàn (na leṇaṃ), không phải là nơi đến
lánh nạn (na gati), không phải là nơi nương
nhờ (nappaṭisaraṇaṃ). Cho nên trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa này chỉ hướng
tâm đến Niết-bàn giải thoát khổ mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới với 5 đối-tượng uppāda, pavatta, nimitta,
āyūhana, paṭisandhi thật đáng kinh sợ (bhaya);
còn trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa hướng đến Niết-bàn với 5 đối-tượng trái
ngược lại là anuppāda, appavatta, animitta,
anāyūhana, appaṭisandhi như sau.
* Đối-tượng kinh sợ và đối-tượng an-tịnh
1- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng sự sinh (uppāda) của sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới trong 3 thời thật là đáng kinh sợ

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                           109
(bhaya); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānu-
passanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự sinh của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không sinh (anuppāda) của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới đó là Niết-bàn
pháp an-tịnh (khema), nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
7 ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-bàn
diệt tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng sự hiện-hữu (pavatta) của sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới trong 3 thời thật là đáng kinh sợ
(bhaya); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupas-
sanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự hiện-hữu của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không hiện-hữu (appavatta)
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới đó là Niết-
bàn pháp an-tịnh (khema), nên trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-
bàn diệt tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng pháp-hữu-vi (saṅkhāranimitta) đó là sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong 3 thời thật là
đáng kinh sợ (bhaya); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ

110              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ pháp-
hữu-vi đó là sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
trong quá-khứ, hiện-tại, vị-lai đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng pháp-vô-vi (animitta) đó là Niết-
bàn pháp an-tịnh (khema), nên trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-
bàn diệt tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng sự tích lũy nghiệp chướng (āyūhana) cho
quả tái-sinh kiếp sau trong tam-giới thật là
đáng kinh sợ (bhaya); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự tích
lũy nghiệp chướng cho quả tái-sinh trong tam-
giới đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không tích lũy nghiệp
chướng (anāyūhana) đó là Niết-bàn pháp an-
tịnh (khema), nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-bàn diệt
tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng sự tái-sinh kiếp sau (paṭisandhi) trong
tam-giới thật là đáng kinh sợ (bhaya); nên trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy
rõ, biết rõ sự tái-sinh kiếp sau trong tam-giới
đầy tội chướng.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             111
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không tái-sinh kiếp sau (ap-
paṭisandhi) đó là Niết-bàn pháp an-tịnh (khema),
nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa hướng đến Niết-bàn diệt tận được tất cả
mọi pháp-hữu-vi.
* Đối-tượng khổ và đối-tượng an-lạc
1- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ rằng:
sự sinh (uppāda) của sắc-pháp, danh-pháp 3
thời trong tam-giới thật là khổ (dukkha); nên
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa
thấy rõ, biết rõ sự sinh của sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-lai đầy
tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không sinh (anuppāda) của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới đó là Niết-bàn
pháp an-lạc (sukha), nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-bàn diệt
tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ rằng
sự hiện-hữu (pavatta) của sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới trong 3 thời thật là khổ (dukkha); nên
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa
thấy rõ, biết rõ sự hiện-hữu của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-
lai đầy tội chướng.

112               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không hiện-hữu (appavatta)
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới đó là Niết-
bàn pháp an-lạc (sukha), nên trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-
bàn diệt tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ
rằng pháp-hữu-vi (saṅkhāranimitta) đó là sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong 3 thời thật là
khổ (dukkha); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ pháp-
hữu-vi sắc-pháp, danh-pháp tam-giới trong
quá-khứ, hiện-tại, vị-lai đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng pháp-vô-vi (animitta) đó là Niết-
bàn pháp an-lạc (sukha), nên trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa hướng đến Niết-
bàn diệt tận được tất cả mọi pháp-hữu-vi.
4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ rằng
sự tích lũy nghiệp chướng (āyūhana) cho quả
tái-sinh kiếp sau trong tam-giới thật là khổ
(dukkha); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānu-
passanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự tích lũy nghiệp
chướng cho quả tái-sinh kiếp sau trong tam-giới
đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không tích lũy nghiệp chướng

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            113
(anāyūhana) đó là Niết-bàn pháp an-lạc (sukha),
nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa hướng đến Niết-bàn diệt tận được tất cả
mọi pháp-hữu-vi.
5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 thấy rõ, biết rõ rằng
sự tái-sinh kiếp sau (paṭisandhi) trong tam-giới
thật là khổ (dukkha); nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sự tái-
sinh kiếp sau trong tam-giới đầy tội chướng.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa biết rằng sự không tái-sinh kiếp sau (ap
paṭisandhi) đó là Niết-bàn pháp an-lạc (sukha),
nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa hướng đến Niết-bàn diệt tận được tất cả
mọi pháp-hữu-vi ...
Thực hành 10 loại trí-tuệ-thiền-tuệ
Hành-giả kiên trì thực hành 10 loại trí-tuệ-
thiền-tuệ cho thuần thục là:
* 5 ādīnavañāṇa là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
thấy rõ, biết rõ 5 đối-tượng: sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới có sự sinh (uppāda), sự hiện-hữu
(pavatta), pháp-hữu-vi (saṅkhāranimitta), sự tích
lũy nghiệp chướng (āyūhana), sự tái-sinh kiếp
sau (paṭisandhi) trong tam-giới đầy tội chướng.
* 5 santipadañāṇa là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7
hướng tâm đến Niết-bàn có 5 đối-tượng hoàn toàn

114               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trái ngược lại với 5 đối-tượng của ādīnavañāṇa,
đó là Niết-bàn: không có sự sinh (anuppāda)
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới, pháp không
hiện-hữu (appavatta), pháp-vô-vi (animitta), pháp
không tích lũy nghiệp chướng (anāyūhana), pháp
không tái-sinh kiếp sau (appaṭisandhi).
Khi kiên trì thực hành 10 trí-tuệ-thiền-tuệ này
một cách thuần thục rồi, hành-giả ấy không hề bị
lay chuyển bởi sự chướng ngại nào cả.
Như vậy, trí-tuệ-thiền-tuệ ādīnavañāṇa với trí-
tuệ-thiền-tuệ santipadañāṇa, mỗi loại có 5 đối-
tượng hoàn toàn trái ngược nhau, dẫn đến như sau:
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-lai đầy tội
chướng, thật đáng kinh sợ tột độ; bởi vì tất cả
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới không
phải là nơi ẩn náu (neva tāṇaṃ), không phải là
nơi an toàn (na leṇaṃ), không phải là nơi đến
lánh nạn (na gati), không phải là nơi nương
nhờ (nappaṭisaraṇaṃ), chỉ có khổ thật sự mà thôi.
Cho nên, hành-giả phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ
nhàm chán, không dính mắc vào sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới ấy.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ santipadañāṇa hướng đến
Niết-bàn tịch tịnh là pháp ẩn-náu an toàn, là

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            115
pháp nương-nhờ an toàn, là pháp giải-thoát khổ
hoàn toàn, chỉ có sự an-lạc tuyệt đối mà thôi.
Cho nên, hành-giả phát sinh đức-tin trong
sạch vững chắc trong pháp-hành thiền-tuệ này
dẫn đến chứng ngộ Niết-bàn, giải thoát khổ tử
sinh luân-hồi trong ba giới bốn loài.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa này làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 gọi là nibbidānupassanā-
ñāṇa phát sinh liền tiếp theo sau.

8- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 Nibbidānupassanāñāṇa

Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới thật đáng nhàm chán.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa là tổng hợp các trí-tuệ-thiền-tuệ phần
trước làm nền tảng, làm nhân-duyên để phát sinh
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 gọi là nibbidānupas-
sanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới thật đáng nhàm chán.
Nibbidā là thật đáng nhàm chán, bởi vì hành-
giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ trải qua trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa thấy
rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới thật
đáng kinh sợ tột độ (bhaya) và trí-tuệ-thiền-tuệ

116              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới đầy những tội chướng
(ādīnava). Cho nên, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8
nibbidānupassanāñāṇa này phát sinh thấy rõ,
biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới thật đáng
nhàm chán tột độ, nên chỉ còn hướng tâm đến
Niết-bàn giải thoát khỏi khổ tử sinh luân-hồi
trong tam-giới mà thôi.
Hành-giả cố gắng tinh-tấn không ngừng thực
hành dõi theo 7 pháp anupassanā, để mong
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc 4
Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-bàn, giải thoát
khỏi khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.
Bảy pháp Anupassanā
1- Aniccānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam
giới có trạng-thái vô-thường.
2- Dukkhānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới có trạng-thái khổ.
3- Anattānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới có trạng-thái vô-ngã.
4- Nibbidānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới thật đáng nhàm chán.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          117
5- Virāgānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới không đáng say mê.
6- Nirodhānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới đáng diệt bỏ.
7- Paṭinissaggānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ
dõi theo thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới đáng xả bỏ.
Giảng Giải
1- Aniccānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi theo
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại, nên hiện rõ trạng-
thái vô-thường; và trí-tuệ-thiền-tuệ này cũng có
khả năng biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
quá-khứ, vị-lai cũng có trạng-thái vô-thường
như sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại này;
nên diệt được niccasaññā: thấy sai, tưởng lầm
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới cho là thường.
2- Dukkhānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại, nên hiện rõ
trạng-thái khổ; và trí-tuệ-thiền-tuệ này cũng có
khả năng biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
quá-khứ, vị-lai cũng có trạng-thái khổ như sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại này; nên diệt

118               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

được sukhasaññā: thấy sai, tưởng lầm sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới cho là lạc.
3- Anattānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại, nên hiện rõ
trạng-thái vô-ngã; và trí-tuệ-thiền-tuệ này cũng
có khả năng biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới quá-khứ, vị-lai cũng có trạng-thái vô-ngã
như sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại này;
nên diệt được attasaññā: thấy sai, tưởng lầm
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới cho là ngã.
4- Nibbidānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại chỉ có khổ
thật sự mà thôi, nên thật đáng nhàm chán; và
trí-tuệ-thiền-tuệ này cũng có khả năng biết rõ
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ, vị-lai
cũng thật đáng nhàm chán như sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới hiện-tại này; nên diệt được
nandi: tâm tham-ái hài lòng trong sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới.
5- Virāgānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi theo
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới hiện-tại chỉ có khổ thật sự
mà thôi, nên thật không đáng say mê; và trí-tuệ-
thiền-tuệ này cũng có khả năng biết rõ sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới quá-khứ, vị-lai cũng thật

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            119
không đáng say mê như sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới hiện-tại này; nên diệt được rāga: tâm tham-
ái say mê trong sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
6- Nirodhānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại chỉ có khổ
thật sự mà thôi, nên thật đáng diệt bỏ; và trí-
tuệ-thiền-tuệ này cũng có khả năng biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ, vị-lai cũng
thật đáng diệt bỏ như sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới hiện-tại này; nên diệt được samudaya: nhân-
sinh-khổ của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
7- Paṭinissaggānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ
dõi theo thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại chỉ có khổ
thật sự mà thôi, nên thật đáng xả bỏ; và trí-tuệ-
thiền-tuệ này cũng có khả năng biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới quá-khứ, vị-lai cũng
thật đáng xả bỏ như sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới hiện-tại này; nên diệt được ādāna: sự chấp-
thủ trong sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
Trong 7 pháp ānupassanā này có 3 loại căn
bản là aniccānupassanā, dukkhānupassanā,
anattānupassanā, bởi vì trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.

120                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Ba loại trí-tuệ-thiền-tuệ
1- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới đáng kinh sợ.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới đầy tội chướng.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới đáng nhàm chán.
Ba loại trí-tuệ-thiền-tuệ này chỉ có khác nhau
về tên gọi mà thôi, còn giống nhau về ý nghĩa.
Thật vậy, hành-giả thực hành pháp-hành
thiền-tuệ đã trải qua từ trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4
udayabbayānupassanāñāṇa cho đến trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanāñāṇa này.
- Nếu trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới đáng kinh sợ thì gọi
là bhayatupaṭṭhānañāṇa.
- Nếu trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-pháp
danh-pháp tam-giới đầy tội chướng thì gọi là
ādīnavānupassanañāṇa.
- Nếu trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp danh-pháp tam-giới đáng nhàm chán thì
gọi là nibbidānupassanāñāṇa.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                               121
ñāṇa thấy rõ, biết rõ tất cả các pháp-hữu-vi, sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-
tại, vị-lai thật đáng nhàm chán tột độ; nên
hướng tâm đến đối-tượng santipada: Niết-bàn
là pháp ẩn-náu an toàn, là pháp nương-nhờ an
toàn, là pháp giải thoát khổ hoàn toàn, chỉ có sự
an-lạc tuyệt đối mà thôi.
Đối-tượng santipada: Niết-bàn như thế nào?
Hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidā-
nupassanāñāṇa thấu suốt biết rõ rằng:
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 thấy rõ, biết rõ
uppāda: sự sinh của sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới thật là đáng kinh sợ, đầy tội chướng, đáng
nhàm chán, chỉ có khổ mà thôi. Và anuppāda:
sự không sinh của sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới, đó là santipada: Niết-bàn an-lạc tuyệt đối.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 thấy rõ, biết rõ pavatta:
sự hiện-hữu của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
thật là đáng kinh sợ, đầy tội chướng, đáng nhàm
chán, chỉ có khổ mà thôi. Và appavatta: sự không
hiện hữu của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới, đó
là santipada: Niết-bàn an-lạc tuyệt đối.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 thấy rõ, biết rõ
nimitta (saṅkhāranimitta): pháp-hữu-vi đó là
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới thật là đáng kinh
sợ, đầy tội chướng, đáng nhàm chán, chỉ có khổ

122               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

mà thôi. Và animitta: pháp-vô-vi, đó là
santipada: Niết-bàn an-lạc tuyệt đối.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 thấy rõ, biết rõ āyū-
hana: sự tích lũy nghiệp chướng cho quả tái-sinh
kiếp sau trong tam-giới thật là đáng kinh sợ, đầy
tội chướng, đáng nhàm chán, chỉ có khổ mà thôi.
Và anāyūhana: sự không tích lũy nghiệp chướng,
đó là santipada: Niết-bàn an-lạc tuyệt đối.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 thấy rõ, biết rõ
paṭisandhi: sự tái-sinh kiếp sau trong tam-giới
thật là đáng kinh sợ, đầy tội chướng, đáng nhàm
chán, chỉ có khổ mà thôi. Và appaṭisandhi: sự
không tái-sinh kiếp sau, đó là santipada: Niết-
bàn an-lạc tuyệt đối, v.v…
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa có khả năng thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại, vị-
lai đáng kinh sợ, đầy tội chướng, đáng nhàm
chán tột độ, chỉ có khổ mà thôi. Nên chỉ hướng
đến đối-tượng santipada: Niết-bàn, diệt tận
được tất cả các pháp-hữu-vi, là pháp ẩn-náu an
toàn, là pháp nương-nhờ an toàn, là pháp giải
thoát khổ hoàn toàn, an-lạc tuyệt đối.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa này làm nền tảng, làm nhân-duyên để trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 9 gọi là muñcitukamyatāñāṇa
phát sinh liền tiếp theo sau.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          123
9- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9
Muñcitukamyatāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 gọi là muñcitukam-
yatāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới thật đáng nhàm chán
tột độ, nên chỉ mong giải thoát khỏi các pháp-
hữu-vi, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa
phát sinh như thế nào?
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa có khả năng thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới trong quá-khứ, hiện-tại,
vị-lai thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, đáng
nhàm chán tột độ, chỉ có khổ mà thôi, nên
hướng tâm đến đối-tượng santipada: Niết-bàn,
diệt tận được tất cả các pháp hữu-vi làm nền
tảng, làm nhân-duyên để phát sinh trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa chỉ mong chứng
ngộ Niết-bàn giải thoát khỏi khổ tử sinh luân-
hồi trong ba giới bốn loài mà thôi.
* Ba cõi-giới gồm có 31 cõi:
- Dục-giới gồm có 11 cõi-giới.
- Sắc-giới gồm có 16 tầng trời sắc-giới
phạm-thiên.
- Vô sắc-giới gồm có 4 tầng trời vô-sắc-giới
phạm-thiên.

124                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

1- Cõi dục-giới có 11 cõi-giới chia làm 2 cõi:
- Cõi ác-giới có 4 cõi-giới là cõi địa-ngục, a-
su-ra, ngạ-quỷ, súc-sinh. Chúng-sinh bị sinh 1
trong 4 cõi ác-giới nào là do quả của ác-nghiệp
(1)
mà chúng-sinh ấy đã tạo trong kiếp quá-khứ,
phải chịu quả khổ cho đến khi mãn quả của ác-
nghiệp ấy, mới thoát ra khỏi cõi ác-giới ấy được,
rồi tái-sinh kiếp sau trong cõi-giới khác tùy theo
nghiệp và quả của nghiệp của chúng-sinh ấy.
- Cõi thiện dục-giới gồm có 7 cõi là cõi
người và 6 cõi trời dục-giới. Chúng-sinh được
sinh 1 trong 7 cõi thiện-dục-giới nào là do quả
của dục-giới thiện-nghiệp (đại-thiện-nghiệp)
mà chúng-sinh ấy đã tạo trong kiếp quá-khứ,
được hưởng mọi sự an-lạc cho đến khi mãn quả
của dục-giới thiện-nghiệp (đại-thiện-nghiệp) ấy,
mới rời khỏi cõi thiện-dục-giới ấy, rồi tái-sinh
kiếp sau trong cõi-giới khác tùy theo nghiệp và
quả của nghiệp của chúng-sinh ấy.
2- Sắc-giới có 16 tầng trời sắc-giới phạm-thiên
Chư vị phạm-thiên nào được hóa-sinh trên
tầng trời sắc-giới phạm-thiên nào là do quả của
sắc-giới thiện-nghiệp nào mà tiền-kiếp của vị
phạm-thiên ấy đã chứng đắc bậc thiền sắc-giới
1
Tìm hiểu rõ trong quyển “Vi-Diệu-Pháp Hiện Thực Trong
Cuộc Sống”, cùng soạn giả.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                 125
thiện-tâm ấy. Vị phạm-thiên ấy được hưởng sự
an-lạc trên tầng trời sắc-giới phạm-thiên ấy cho
đến khi hết tuổi thọ tại tầng trời ấy (1), rồi tái-
sinh kiếp sau trong cõi-giới khác tùy theo nghiệp
và quả của nghiệp của vị phạm-thiên ấy.
3- Cõi vô-sắc-giới có 4 tầng trời vô-sắc-giới
phạm-thiên
Chư vị phạm-thiên nào được hóa-sinh trên
tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên nào là do quả
của vô-sắc-giới thiện-nghiệp nào mà tiền-kiếp
của vị phạm-thiên ấy đã chứng đắc bậc thiền vô-
sắc-giới thiện-tâm ấy. Vị phạm-thiên ấy được
hưởng sự an-lạc trên tầng trời vô-sắc-giới phạm-
thiên ấy cho đến khi hết tuổi thọ tại tầng trời ấy,
rồi tái-sinh kiếp sau trong cõi-giới khác tùy theo
nghiệp và quả của nghiệp của vị phạm-thiên ấy.
Tam-giới có 11 cõi dục-giới, 16 tầng trời sắc-
giới phạm-thiên, 4 tầng trời vô-sắc-giới phạm-
thiên gồm có 31 cõi-giới chỉ là nơi tạm trú mau
hoặc lâu của tất cả mọi chúng-sinh trong tam-
giới mà thôi.
Dù vị phạm-thiên nào trên tầng trời vô-sắc-
giới phạm-thiên tột đỉnh gọi là Phi-tưởng-phi-
phi-tưởng-xứ-thiên, có tuổi thọ 84.000 đại-kiếp
trái đất, đến khi hết tuổi thọ cũng phải chết.
1
Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển IX: Pháp-
Hành Thiền-Định, cùng soạn giả.

126               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Sau khi vị phạm-thiên ấy chết, tùy theo thiện-
nghiệp của vị phạm-thiên ấy cho quả tái-sinh
kiếp sau trong cõi-giới khác.
* Bốn loài đó là 4 loài chúng-sinh:
1- Thai-sinh: Chúng-sinh thuộc về loài thai-
sinh, đầu tiên đầu thai trong bụng mẹ, từ từ lớn
dần cho đến khi đủ tháng đủ ngày, mới sinh ra
đời, đó là loài người trong cõi người, loài súc-
sinh như trâu, bò, v.v…
2- Noãn-sinh: Chúng-sinh thuộc về loài noãn
sinh, đầu tiên sinh trong trứng trong bụng con
mái, trứng sinh ra ngoài, rồi từ trứng nở ra con,
đó là loài gà, vịt, chim, v.v…
3- Thấp-sinh: Chúng-sinh thuộc về loài thấp
sinh nương nhờ nơi ẩm thấp dơ dáy, dưới đất, lá
cây, trái cây chín, máu, mủ, v.v... Đó là con giun
đất, dòi, các loài sán, v.v…
4- Hóa-sinh: Chúng-sinh thuộc về loài hóa-
sinh không nương nhờ vào nơi nào cả, chỉ
nương nhờ nơi nghiệp quá-khứ của chúng mà
thôi. Khi tái-sinh hóa-sinh ngay tức khắc to lớn
tự nhiên, đó là chúng-sinh địa-ngục, các loài
ngạ-quỷ, a-su-ra, chư-thiên trong 6 cõi trời dục-
giới, chư phạm-thiên trên 16 tầng trời sắc-giới
phạm-thiên, chư phạm-thiên trên 4 tầng trời vô-
sắc-giới phạm-thiên.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          127
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, đạt
đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa
hiểu biết rằng:
- Hễ còn tái-sinh kiếp sau là còn có ngũ-uẩn,
tứ-uẩn, nhất-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới, dù ở trong cõi-giới nào cũng chắc chắn
còn phải chịu khổ của sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới ấy.
Đối với hạng phàm-nhân, hễ còn tiếp tục tử
sinh luân-hồi thì khó mà tránh khỏi 4 cõi ác-giới
là địa-ngục, a-su-ra, ngạ-quỷ, súc-sinh.
Cho nên, hành-giả cố gắng tiếp tục thực hành
pháp-hành thiền-tuệ đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
9 này thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới thật đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật đáng
nhàm chán tột độ thật sự, nên chỉ mong giải
thoát khỏi các pháp-hữu-vi, sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới mà thôi.
Vì vậy, hành-giả cảm thấy kinh sợ, nhàm
chán trong vòng tử sinh luân-hồi trong ba giới
bốn loài, nên chỉ quyết tâm tiếp tục thực hành
pháp-hành thiền-tuệ để mong chứng ngộ chân-lý
tứ Thánh-đế, chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-
quả, Niết-bàn, diệt tận được mọi tham-ái, mọi
phiền-não không còn dư sót, trở thành bậc
Thánh A-ra-hán sẽ tịch diệt Niết-bàn, giải thoát
khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.

128               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Tính chất của muñcitukamyatāñāṇa như
thế nào?
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ đạt
đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatā-
ñāṇa chỉ mong chứng ngộ Niết-bàn giải thoát
khỏi sắc-pháp, danh-pháp tam-giới mà thôi, qua
những ví dụ như sau:
* Ví như con cá bị mắc lưới, cố gắng hết sức
mình vùng vẫy để thoát ra khỏi lưới như thế nào.
Cũng như vậy, hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
9 mong chứng ngộ Niết-bàn giải thoát ra khỏi
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới cũng như thế ấy.
* Ví như con ếch bị con rắn ngậm trong
miệng, cố gắng hết sức mình vùng vẫy để thoát
ra khỏi miệng con rắn như thế nào. Cũng như
vậy, hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 mong
chứng ngộ Niết-bàn … cũng như thế ấy, v.v…
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatā-
ñāṇa này thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới trong 31 cõi-giới chỉ có khổ
thật sự mà thôi, nên tâm của hành-giả chỉ mong
chứng ngộ Niết-bàn, mới giải thoát ra khỏi mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, nghĩa là giải
thoát khổ tử sinh luân-hồi trong ba giới bốn loài.
Cho nên, hành-giả chỉ mong thoát ra khỏi sắc-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                    129
pháp, danh-pháp tam-giới này mà thôi, nên cố
gắng tinh-tấn không ngừng thực hành pháp-hành
thiền-tuệ, để mong chứng ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế, chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-
quả, Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-hồi
trong ba giới bốn loài.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa
này làm nền tảng, làm nhân-duyên để cho trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 10 gọi là paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa phát sinh liền tiếp theo sau.

10- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10
Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupas-
sanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ trở
lại đầy đủ trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới.
Theo bộ Visuddhimagga, hành-giả thực hành
pháp-hành thiền-tuệ, khi đạt đến trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 10 (1) này thấy rõ, biết rõ trở lại đầy đủ 4
trạng-thái gồm có 53 trạng-thái chi-tiết.
- Trạng-thái vô-thường có 12 trạng-thái chi-tiết.
- Trạng-thái khổ có 27 trạng-thái chi-tiết.
- Trạng-thái vô-ngã có 7 trạng-thái chi-tiết.
1
Bộ Visuddhimagga, phần Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā.

130                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Trạng-thái bất-tịnh có 7 trạng-thái chi-tiết.(1)
1- Aniccalakkhaṇa: Trạng-thái vô-thường
có 12 trạng-thái chi-tiết là đối-tượng của trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanāñāṇa mà
hành-giả nên thực hành như sau:
1- Anaccantikato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái không thường tồn,
sinh rồi diệt liên tục không ngừng.
2- Tāvakālikato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái tạm thời ngắn ngủi.
3- Uppādavayaparicchinnakato: Trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái phân tích
sự sinh, sự diệt.
4- Palokato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái tiêu hoại.
5- Calato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái biến đổi bệnh, già, chết.
6- Pabhaṅguto: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái tan rã.
7- Addhuvato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái không bền vững.
8- Vipariṇāmadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái biến đổi là thường.

1 Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển X: Pháp- Hành Thiền-Tuệ, cùng soạn giả.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            131
9- Asārakato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái vô dụng, không cốt lõi.
10- Vibhavato: Ttrí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái bị suy.
11- Saṅkhatato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái bị cấu tạo.
12- Maraṇadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái hủy diệt, chết là
thường.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ trở lại trạng-thái vô-thường
có 12 trạng-thái chi-tiết hiện rõ tùy theo khả
năng của mỗi hành-giả.

2- Dukkhalakkhaṇa: Trạng-thái khổ có 27
trạng-thái chi-tiết là đối-tượng của trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 10 paṭi-saṅkhānupassanāñāṇa mà hành-
giả nên thực-hành như sau:
1- Abhiṇhapaṭipīlanato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ luôn luôn
hành hạ.
2- Dukkhato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ khó chịu đựng nổi.
3- Dukkhavatthuto: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ của nơi sinh.

132                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

4- Rogato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ bệnh.
5- Gaṇḍato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ như ung nhọt.
6- Sallato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-
uẩn có trạng-thái khổ như mũi tên độc phiền-não.
7- Aghato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ vì bất hạnh.
8- Ābādhato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ bệnh hoạn, ốm đau.
9- Ītito: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-
uẩn có trạng-thái suy đồi.
10- Upaddavato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ tai nạn.
11- Bhayato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ đáng kinh sợ.
12- Upasaggato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ cản trở.
13- Atāṇato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ không có nơi bảo hộ.
14- Aleṇato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ không có nơi ẩn náu.
15- Asaraṇato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ không nơi nương nhờ.
16- Ādīnavato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ đầy tội chướng.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             133
17- Aghamūlato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái nguồn gốc của khổ đau.
18- Vadhakato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ như kẻ sát hại.
19- Sāsavato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khổ phiền-não trầm luân.
20- Mārāmisato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ mồi của Ma.
21- Jātidhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ sinh là thường.
22- Jarādhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ già là thường.
23- Byādhidhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ bệnh là thường.
24- Sokadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ sầu não là thường.
25- Paridevadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ than khóc
là thường.
26- Upāyāsadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái thống khổ cùng
cực là thường.
27- Saṃkilesikadhammato: Trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái khổ do
phiền-não làm ô nhiễm.
Hành-giả thực-hành pháp-hành thiền-tuệ, có

134               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ trở lại trạng-thái khổ có 27
trạng-thái chi-tiết hiện rõ tùy theo khả năng của
mỗi hành-giả.

3- Asubhalakkhaṇa: Trạng-thái bất-tịnh có
7 trạng-thái chi-tiết là đối-tượng của trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanāñāṇa mà
hành-giả nên thực-hành như sau:
1- Ajaññato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái không tốt đẹp.
2- Duggandhato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái hôi hám.
3- Jegucchato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái đáng ghê tởm.
4- Paṭikkūlato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái dơ bẩn.
5- Amaṇḍanārahato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn có trạng-thái không có xinh
đẹp gì cả.
6- Virūpato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái xấu xí.
7- Bībhacchato: Trí-tuệ thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái đáng gớm ghiếc.
Hành-giả thực-hành pháp-hành thiền-tuệ, có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            135
ñāṇa thấy rõ, biết rõ trạng-thái bất-tịnh, có 7
trạng-thái chi-tiết hiện rõ tùy theo khả năng của
mỗi hành-giả.
Bảy trạng-thái-bất-tịnh chi-tiết này là trạng-
thái phụ của trạng-thái khổ được ghép chung
vào trạng-thái khổ.
4- Anattalakkhaṇa: Trạng-thái vô-ngã có 7
trạng-thái chi tiết là đối-tượng của trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanāñāṇa mà hành-
giả nên thực-hành như sau:
1- Parato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái khác lạ.
2- Rittato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái rỗng không.
3- Tucchato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái rỗng tuếch rỗng toác.
4- Suññato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn có trạng-thái hoàn toàn không, không
phải ta, không phải của ta.
5- Assāmikato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái vô chủ.
6- Anissarato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái không quyền hành.
7- Avasavattito: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn có trạng-thái không chiều theo ý
muốn của ai.

136               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Hành-giả thực-hành pháp-hành thiền-tuệ, có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ trở lại trạng-thái vô-ngã có
7 trạng-thái chi tiết hiện rõ tùy theo khả năng
của mỗi hành-giả.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa này thấy rõ, biết rõ trở lại đầy đủ 4 trạng-
thái: trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-
thái vô-ngã, trạng-thái bất-tịnh của mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới một cách đầy đủ các trạng-
thái chi-tiết; nên diệt-từng-thời (tadaṅgappahāna)
được 3 pháp-đảo-điên: tưởng-đảo-điên (saññā-
vipallāsa), tâm-đảo-điên (cittavipallāsa), tà-kiến-
đảo-điên (diṭṭhivipallāsa) trong mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới cho là thường, lạc, ngã, tịnh.
Cho nên, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 này sáng
suốt tìm ra phương pháp giải thoát khổ khỏi mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Hành-giả tiếp tục cố gắng tinh-tấn không ngừng
thực hành pháp-hành thiền-tuệ với phương-pháp
ấy cho đến khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhā-
nupassanāñāṇa phát sinh có nhiều năng lực.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa có nhiều năng lực làm nền tảng, làm nhân-
duyên để trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 gọi là saṅkhā-
rupekkhāñāṇa phát sinh liền tiếp theo sau.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            137
11- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
Saṅkhārupekkhāñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ thật-tánh
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều
là pháp-vô-ngã; có sự sinh, sự diệt, có 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới; nên đặt tâm trung-dung
giữa mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, để
quyết định phương pháp giải thoát ra khỏi mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Cho nên, hành-giả trở lại suy xét rằng:
“Sabbe saṅkhārā suññā.”
- Tất cả mọi pháp-hữu-vi, mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới đó là ngũ-uẩn (khandha), 6
xứ bên trong với 6 xứ bên ngoài (āyatana), 18
tự-tánh (dhātu), … đều hoàn toàn là không
(suñña) không phải ta, không phải của ta.
Thật vậy, hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
saṅkhārupekkhāñāṇa thấy rõ, biết rõ 2 pháp:
“Suññamidaṃ attānena vā attāniyena vā.”
- Thật-tánh của tất cả mọi pháp-hữu-vi đó là
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới này đều
là không, không phải ta, không phải của ta.
Khi hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhā-
rupekkhāñāṇa thấy rõ, biết rõ tất cả mọi pháp-

138                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

hữu-vi đó là mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
đều hoàn toàn là không, không phải ta, không phải
của ta với paccakkhañāṇa: trí-tuệ trực tiếp thấy rõ,
biết rõ bên trong mình như thế nào, và với anu-
mānañāṇa: trí-tuệ gián tiếp thấy rõ, biết rõ bên
ngoài mình, của chúng-sinh khác cũng như thế ấy.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa
thấy rõ, biết rõ tất cả mọi pháp-hữu-vi đó là mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới rằng:
- 6 xứ bên trong: Nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ,
thiệt xứ, thân xứ, ý xứ hoàn toàn là không
(suñña), không phải ta, không phải của ta, là vô-
thường, không bền vững, ...
- 6 xứ bên ngoài: Sắc xứ, thanh xứ, hương
xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ hoàn toàn là không
(suñña), không phải ta, không phải của ta, là vô-
thường, không bền vững, …
- 6 thức-tâm: Nhãn-thức-tâm, nhĩ-thức-tâm,
tỷ-thức-tâm, thiệt-thức-tâm, thân-thức-tâm, ý-
thức-tâm hoàn toàn là không (suñña), không
phải ta, không phải của ta, là vô-thường, không
bền vững, …
- Ngũ-uẩn: Sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn hoàn toàn là không (suñña),
không phải ta, không phải của ta, là vô-thường,
là khổ, là vô-ngã, không chiều theo theo ý của ai.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                           139
- Ngũ-uẩn: Sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn,
hành-uẩn, thức-uẩn với 10 tính chất như sau:
Ngũ-uẩn có 10 tính chất:
1- Rittato passati: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn là vô dụng, bởi vì vô-
thường, khổ, vô-ngã.
2- Tuccho: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn là rỗng tuếch, bởi vì không có
cốt lõi.
3- Suññato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn là rỗng không, không phải ta,
không phải của ta.
4- Anattāto: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn là vô-ngã, bởi vì vô chủ, không
chiều theo ý muốn của ai.
5- Anissariyato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không có chủ quyền, bởi vì
không ai có quyền sai khiến theo ý của mình.
6- Akāmakāriyato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không làm theo ý muốn của ai.
7- Alabbhanīyato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
thấy rõ, biết rõ không thể muốn ngũ-uẩn như
thế này, đừng như thế kia được.
8- Avasavattākato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn không chiều theo ý
muốn của ai.

140                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

9- Parato: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn là khác lạ.
10- Vivittato pasati: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn là vô chủ, bởi vì không
phải người, không phải chúng-sinh nào cả.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn
hoàn toàn là không (suñña) với 10 tính chất như
thế ấy.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ, biết rõ
ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn,
thức-uẩn hoàn toàn là không, có 12 tính chất.
Ngũ-uẩn có 12 tính chất:
1- Na satto: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải là chúng-sinh.
2- Na jīvo: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ, biết
rõ ngũ-uẩn không phải là sinh-mạng vĩnh cửu.
3- Na naro: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải là người.
4- Na māṇavo: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không phải là cậu trai trẻ.
5- Na itthī: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải là người nữ.
6- Na puriso: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải là người nam.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          141
7- Na attā: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải ta (ngã).
8- Na attāniyaṃ: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không phải thuộc về của ta.
9- Nāhaṃ: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn không phải là ta.
10- Na mama: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không phải của ta.
11- Na aññassa: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không phải của người khác.
12- Na kassaci: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn không phải của một ai cả.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn
hoàn toàn là không (suñña) với 12 tính chất như
thế ấy.
* Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn
hoàn toàn là không (suñña) với trạng-thái vô-
thường có 12 trạng-thái chi-tiết, trạng-thái khổ
có 27 trạng-thái chi-tiết, trạng-thái vô-ngã có 7
trạng-thái chi-tiết.
Khi hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 thấy
rõ, biết rõ ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-
giới hoàn toàn là không (suñña) như vậy, gọi là
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới hoàn toàn là không

142               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

(suñña), không phải ta, không phải của ta với
nhiều phương pháp như vậy, nên đại-thiện-tâm
hợp với trí-tuệ của hành-giả đặt trung-dung giữa
tất cả mọi pháp-hữu-vi, mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới, đó là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11.
Tính chất của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ đạt
đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ tất cả các pháp-hữu-vi, mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp trong tam-giới hoàn
toàn là không (suñña) (không phải ta, không
phải của ta); thấy rõ, biết rõ các trạng-thái chi-
tiết của trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới. Cho nên, hành-giả có được tính
chất đặc biệt của trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 như sau:
- Bhayañca nandiñca vippahāya: Hành-giả
diệt được tâm kinh-sợ (bhaya) và tâm hoan-hỷ
(nandi) trong mọi pháp-hữu-vi, mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới, bởi vì đặt tâm trung-
dung (majjhattā) giữa mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới.
- Hành-giả không chấp-thủ trong mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới cho là ta (ahaṃ),
của ta (mama). Bởi vì thấy rõ, biết rõ mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới thật đáng kinh-
sợ, đầy tội-chướng, thật đáng nhàm-chán tột độ.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             143
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ đạt
đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa
thấy rõ, biết rõ ràng mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới hoàn toàn là không (suñña) là pháp-vô-
ngã, có trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-
thái vô-ngã; nên không còn chấp-thủ trong mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới cho là ta
(ahaṃ), của ta (mama), đặt tâm trung-dung giữa
tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới ấy.
Hành-giả đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 này
thấy rõ, biết rõ tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới thật đáng kinh sợ, đầy tội-
chướng, thật đáng nhàm-chán tột độ, chỉ mong
chứng ngộ Niết-bàn để giải thoát khỏi mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới mà thôi.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 có nhiều năng lực
hướng tâm đến chứng ngộ Niết-bàn giải thoát khổ.
Nếu trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 chưa chứng ngộ
đối-tượng Niết-bàn siêu-tam-giới thì hành-giả
trở lại đối-tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-
giới, và tiếp tục thực hành như vậy, cho đến khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 có khả năng dẫn đến
chứng ngộ đối-tượng Niết-bàn siêu-tam-giới.
Ví dụ: Chiếc thương thuyền đi trên đại dương.
Thời xưa, con người chưa có chiếc la-bàn chỉ
phương hướng. Chiếc thương thuyền trước khi
khởi hành đi ra biển đại dương, người thuyền

144               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trưởng bắt một con quạ đem theo để chỉ hướng.
Nếu khi chiếc thuyền bị gió mạnh đi lạc
hướng, nhìn không thấy bến thì khi ấy người
thuyền trưởng thả con quạ bay đi tìm bến.
Con quạ rời từ đỉnh cột buồm bay thẳng lên
hư không, bay quanh các hướng, nếu nó thấy
bến thì nó bay thẳng về hướng ấy, nhưng nếu nó
chưa thấy bến thì nó bay trở lại đậu trên đỉnh cột
buồm như trước. Con quạ ấy tiếp tục bay như vậy,
cho đến khi tìm thấy bến bay thẳng về hướng ấy,
chiếc thuyền cũng đi theo hướng ấy đến bến.
Cũng như vậy, hành-giả có trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa, nếu khi thấy được
đối-tượng santipada: Niết-bàn siêu-tam-giới thì
buông bỏ đối-tượng sắc-pháp, hoặc danh-pháp
tam-giới có trạng-thái vô-thường, hoặc trạng-
thái khổ, hoặc trạng-thái vô-ngã.
Nếu khi hành-giả chưa thấy được đối-tượng
santipada: Niết-bàn siêu-tam-giới thì hành-giả
vẫn còn có đối-tượng sắc-pháp, hoặc danh-pháp
tam-giới có trạng-thái vô-thường, hoặc trạng-
thái khổ, hoặc trạng-thái vô-ngã.
Hành-giả tiếp tục thực hành như vậy, bởi vì
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa
này phát sinh càng lâu thì càng có nhiều năng
lực đặt tâm trung-dung giữa mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         145
Ba trí-tuệ-thiền-tuệ cùng mục đích
Ba trí-tuệ-thiền-tuệ có cùng mục đích giống
nhau là:
1- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới thật đáng nhàm-chán tột độ, nên
chỉ mong giải thoát khỏi mọi pháp-hữu-vi, mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới mà thôi.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānu-
passanāñāṇa thấy rõ, biết rõ trở lại đầy đủ
trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã của mọi pháp-hữu-vi, mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới, để tìm ra phương pháp giải
thoát khỏi mọi pháp-hữu-vi, mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa thấy rõ, biết rõ ràng thật-tánh của mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều là pháp-
vô-ngã, có trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã; nên đặt tâm trung-dung giữa
tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, vì
vậy mới có khả năng đặc biệt quyết định phương
pháp thực hành để giải thoát khỏi mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới.
Như vậy, 3 trí-tuệ-thiền-tuệ này đều giống
nhau về phận sự, về mục đích giải thoát khỏi
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, nhưng

146              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chỉ có khác nhau về thời gian qua ba giai đoạn:
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa
ở giai đoạn đầu.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupas-
sanāñāṇa ở giai đoạn giữa.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa ở giai đoạn cuối.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ đã
đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa, nên có những tính chất đặc biệt như sau:
- Hành-giả không thoái chí nản lòng, chỉ có
quyết tâm kiên trì thực hành pháp-hành thiền-
tuệ để mong chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế,
chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả, Niết-bàn,
giải thoát khổ tử sinh luân-hồi trong ba giới
bốn loài mà thôi.
Hành-giả có 5 pháp đặc biệt là:
1- Bojjhaṅgavisesa: Pháp đặc biệt thất-giác-
chi: niệm giác-chi, phân-tích giác-chi, tinh-tấn
giác-chi, hỷ giác-chi, tịnh giác-chi, định giác-
chi, xả giác-chi. Đó là 7 pháp-giác-chi hỗ trợ
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả, Niết-bàn.
2- Maggaṅgavisesa: Pháp đặc biệt bát-
chánh-đạo: chánh-kiến, chánh-tư-duy, chánh-ngữ,
chánh-nghiệp, chánh-mạng, chánh-tinh-tấn,

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         147
chánh-niệm, chánh-định. Đó là 8 pháp-chánh-
đạo hỗ trợ trực tiếp chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-
đế, chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả, Niết-
bàn, diệt tận được mọi tham-ái, mọi phiền-não.
3- Jhānaṅgavisesa: Pháp đặc biệt chi-thiền
Jhāna nghĩa là định-tâm trong đối-tượng, có 2
loại định:
- Lakkhaṇūpanijjhāna: Định-tâm trong mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới; để trí-tuệ-
thiền-tuệ phát sinh thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự
diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới,
thấy rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại.
- Ārammaṇūpaṇūpanijjhāna: Định-tâm trong
đề-mục thiền-định.
4- Paṭipadāvisesa: Pháp-hành đặc biệt có 4
pháp-hành:
- Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā: Thực hành
pháp-hành thiền-tuệ khó nhọc, chậm chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả.
- Dukkhāpaṭipadā khippābhiññā: Thực hành
pháp-hành thiền-tuệ khó nhọc, mau chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả.
- Sukhāpaṭipadā dandhābhiññā: Thực hành
pháp-hành thiền-tuệ dễ dàng, chậm chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả.

148              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Sukhāpaṭipadā khippābhiññā: Thực hành
pháp-hành thiền-tuệ dễ dàng, mau chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả.
Nguyên nhân của mỗi pháp-hành
* Do nguyên nhân nào mà hành-giả thực
hành pháp-hành thiền-tuệ khó nhọc, chậm chứng
đắc Thánh-đạo, Thánh-quả?
Do 10 vipassanupakkilesa: Pháp bẩn của trí-
tuệ-thiền-tuệ phát sinh xen vào làm trở ngại cho
hành-giả đang thực hành pháp-hành thiền-tuệ
khó phát triển.
Khi hành-giả thực hành khó nhọc mới thoát ra
khỏi 10 pháp bẩn của trí-tuệ-thiền-tuệ, đến khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa
phát sinh gần chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả
vẫn còn chút trở ngại mới chứng đắc Thánh-đạo,
Thánh-quả.
Vì vậy, gọi là “dukkhāpaṭipadā dandhā-
bhiññā: thực hành pháp-hành thiền-tuệ khó
nhọc, chậm chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả”.
* Do nguyên nhân nào mà hành-giả thực
hành pháp-hành thiền-tuệ dễ dàng, mau chứng
đắc Thánh-đạo, Thánh-quả?
Do hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ
dễ dàng thoát ra khỏi 10 vipassanupakkilesa:
pháp bẩn của trí-tuệ-thiền-tuệ, và đến khi trí-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          149
tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa phát
sinh gần chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả cũng
dễ dàng chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả.
Vì vậy, gọi là “sukhāpaṭipadā khippābhiññā:
thực hành pháp-hành dễ dàng, mau chứng đắc
Thánh-đạo, Thánh-quả”.
- Đối với chư Phật chỉ có điều thứ 4 là
“sukhāpaṭipadā khippābhiññā” thực hành pháp-
hành thiền-tuệ dễ dàng, mau chứng đắc 4 Thánh-
đạo, 4 Thánh-quả mà thôi.
- Đối với Ngài Đại-trưởng-lão Sāriputta chứng
đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả thuộc về pháp-
hành thứ 4 “sukhāpaṭipadā khippābhiññā”.
- Đối với Ngài Đại-trưởng-lão Mahāmog-
gallāna khi chứng đắc Sotāpattimagga, Sotā-
pattiphala thuộc về pháp-hành thứ 4 “sukhā-
paṭipadā khippābhiññā”, nhưng đến khi chứng
đắc 3 Thánh-đạo và 3 Thánh-quả bậc cao thuộc
về pháp-hành thứ nhất “dukkhāpaṭipadā
dandhābhiññā”.
- Đối với các hành-giả khác thành tựu 1 trong 4
pháp-hành tùy theo khả năng của mỗi hành-giả.
5- Vimokkhavisesa: Pháp đặc biệt vimokkha
có 3 pháp:
- Animittavimokkha: Vô-hiện-tượng giải-thoát
là giải thoát khỏi mọi pháp-hữu-vi tam-giới

150               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

(animitta), chứng ngộ Niết-bàn animitta-
nibbāna: vô-hiện-tượng Niết-bàn.
- Appaṇihitavimokkha: Vô-tham-ái giải thoát
là giải thoát khỏi tham-ái trong mọi pháp-hữu-vi
tam-giới (appaṇihita), chứng ngộ Niết-bàn appa-
ṇihitanibbāna: vô-tham-ái Niết-bàn.
- Suññatavimokkha: Chơn-không-vô-ngã giải-
thoát là giải thoát khỏi chấp ngã trong mọi pháp-
hữu-vi tam-giới (suññata), chứng ngộ Niết-bàn
suññatanibbāna: chơn-không-vô-ngã Niết-bàn.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 dõi theo 3 loại
anupassanā cơ bản là:
- Aniccānupassanā: Dõi theo trạng-thái vô-
thường.
- Dukkhānupassanā: Dõi theo trạng-thái khổ.
- Anattānupassanā: Dõi theo trạng-thái vô-ngã.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa dõi theo 3 loại anupassanā này liên quan
đến 3 loại indriya, có khả năng đạt đến 3 pháp-
giải-thoát vimokkha, chứng ngộ 3 loại Nibbāna,
chứng đắc thành bậc Thánh-nhân ariyapuggala
phân định 7 nhóm Thánh-nhân trong Phật-giáo.
* Hành-giả đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
saṅkhārupekkhāñāṇa này có một tiềm lực lớn có
khả năng đặc biệt quyết định chọn phương pháp
thực hành để giải thoát khổ khỏi tam-giới:

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                           151
- Bằng 1 trong 3 pháp-chủ indriya: saddhin-
driya, samādhindriya, paññindriya.
- Bằng 1 trong 3 anupassanā: aniccānu-
passanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā.
- Bằng 1 trong 3 sāmaññalakkhaṇa: anicca-
lakkhaṇa, dukkhalakkhaṇa, anattālakkhaṇa.
- Bằng 1 trong 3 pháp-giải-thoát vimokkha:
animittavimokkha, appaṇihitavimokkha, suññata-
vimokkha.
- Bằng 1 trong 3 loại nibbāna: animitta-
nibbāna, appaṇihitanibbāna, suññatanibbāna.
* Phân-định 7 nhóm Thánh-nhân:
1- Nhóm Thánh-nhân Saddhānusārī.
2- Nhóm Thánh-nhân Saddhāvimutta.
3- Nhóm Thánh-nhân Kāyasakkhi.
4- Nhóm Thánh-nhân Ubhatobhāgavimutta.
5- Nhóm Thánh-nhân Dhammānusārī.
6- Nhóm Thánh-nhân Diṭṭhipattā.
7- Nhóm Thánh-nhân Paññāvimutta.
1- Nếu hành-giả nào là hạng người có đức-tin
trong sạch đặc biệt thì saddhindriya: tín pháp-
chủ có nhiều năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại
(tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ); dõi theo aniccānupassanā, thấy rõ, biết
rõ aniccalakkhaṇa: trạng-thái vô-thường; dẫn đến
pháp-giải-thoát animittavimokkha: vô-hiện-tượng

152               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

giải-thoát là giải thoát khổ khỏi mọi pháp hữu-vi
tam-giới (animitta); chứng ngộ Niết-bàn animitta-
nibbāna: vô-hiện-tượng Niết-bàn, hành-giả ấy
chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả như sau:
- Chứng đắc Nhập-lưu Thánh-đạo thuộc về
nhóm Saddhānusārī: Bậc Thánh Nhập-lưu
chứng đắc với đức-tin trong sạch.
- Chứng đắc Nhập-lưu Thánh-quả, Nhất-lai
Thánh-đạo, Nhất-lai Thánh-quả, Bất-lai Thánh-
đạo, Bất-lai Thánh-quả, A-ra-hán Thánh-đạo,
A-ra-hán Thánh-quả gồm có 7 bậc Thánh-nhân
thuộc về nhóm Saddhāvimutta: Bậc Thánh-
nhân giải thoát với đức-tin trong sạch.
2- Nếu hành-giả nào là hạng người có định-
tâm vững chắc đặc biệt thì samādhindriya:
định pháp-chủ có nhiều năng lực hơn 4 pháp-
chủ còn lại (tín pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm
pháp-chủ, tuệ pháp-chủ); dõi theo dukkhānu-
passanā, thấy rõ, biết rõ dukkhalakkhaṇa:
trạng-thái khổ; dẫn đến pháp-giải-thoát appa-
ṇihitavimokkha: vô-tham-ái giải thoát là giải
thoát khổ khỏi tham-ái trong mọi pháp-hữu-vi
tam-giới (appaṇihita); chứng ngộ Niết-bàn
appaṇihitanibbāna: vô-tham-ái Niết-bàn, hành-
giả ấy chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả như sau:
- Chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả
gồm có 8 bậc Thánh-nhân đều thuộc về nhóm

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          153
Kāyasakkhi: Bậc Thánh-nhân trước có các bậc
thiền sắc-giới thiện-tâm làm nền tảng, sau thực
hành pháp-hành thiền-tuệ, dẫn đến chứng đắc 4
Thánh-đạo, 4 Thánh-quả.
- Nếu hành-giả, trước đã chứng đắc 5 bậc thiền
sắc-giới thiện-tâm và 4 bậc thiền vô-sắc-giới
thiện-tâm, sau đó thực hành pháp-hành thiền-tuệ
dẫn đến chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo, A-ra-
hán Thánh-quả thì thuộc về nhóm Ubhato-
bhāgavimutta: Bậc Thánh A-ra-hán giải thoát
cả 2 pháp: đệ-tứ-thiền vô-sắc-giới thiện-tâm và
A-ra-hán-Thánh-đạo, A-ra-hán-Thánh-quả.
3- Nếu hành-giả nào là hạng người có trí-tuệ
siêu-việt đặc biệt thì paññindriya: tuệ pháp-chủ
có nhiều năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tín
pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định
pháp-chủ); dõi theo anattānupassanā, thấy rõ,
biết rõ anattālakkhaṇa: trạng-thái vô-ngã; dẫn
đến pháp-giải-thoát suññatavimokkha: chơn-
không giải-thoát là giải thoát khổ khỏi mọi
pháp-hữu-vi tam-giới; chứng ngộ Niết-bàn
suññatanibbāna: chơn-không Niết-bàn, hành-giả
ấy chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả như sau:
- Chứng đắc Nhập-lưu Thánh-đạo thuộc về
nhóm Dhammānusārī: Bậc Thánh Nhập-lưu
chứng đắc với trí-tuệ-siêu-việt.
- Chứng đắc Nhập-lưu Thánh-quả, Nhất-lai

154              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Thánh-đạo, Nhất-lai Thánh-quả, Bất-lai Thánh-
đạo, Bất-lai Thánh-quả, A-ra-hán Thánh-đạo
gồm có 6 bậc Thánh-nhân này thuộc về nhóm
Diṭṭhipattā: Bậc Thánh-nhân giải thoát bằng trí-
tuệ-siêu-việt.
- Chứng đắc A-ra-hán Thánh-quả thuộc về
nhóm Paññāvimutta: Bậc Thánh A-ra-hán giải
thoát với trí-tuệ-siêu-việt (không có bậc thiền
nào làm nền tảng).
Bảy nhóm Thánh-nhân theo 4 Thánh-đạo,
4 Thánh-quả
Phân loại 7 nhóm Thánh-nhân tương xứng
với 8 bậc Thánh-nhân như sau:
1- Nhóm Thánh-nhân Saddhānusārī có 1 bậc
Thánh Nhập-lưu chứng đắc với đức-tin trong sạch.
2- Nhóm Thánh-nhân Dhammānusārī có 1 bậc
Thánh Nhập-lưu chứng đắc với trí-tuệ siêu-việt.
3- Nhóm Thánh-nhân Diṭṭhipattā gồm có 6
bậc Thánh-nhân giải thoát với trí-tuệ-siêu-việt,
đó là Nhập-lưu Thánh-quả, Nhất-lai Thánh-đạo,
Nhất-lai Thánh-quả, Bất-lai Thánh-đạo, Bất-lai
Thánh-quả, A-ra-hán Thánh-đạo.
4- Nhóm Thánh-nhân Saddhāvimutta gồm có
7 bậc Thánh-nhân giải thoát với đức-tin trong
sạch, đó là Nhập-lưu Thánh-quả, Nhất-lai-
Thánh-đạo, Nhất-lai Thánh-quả, Bất-lai Thánh-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         155
đạo, Bất-lai Thánh- quả, A-ra-hán Thánh-đạo,
A-ra-hán Thánh-quả.
5- Nhóm Thánh-nhân Kāyasakkhi gồm có 8
bậc Thánh-nhân: trước có các bậc thiền sắc-
giới thiện-tâm làm nền tảng, sau thực hành
pháp-hành thiền-tuệ, dẫn đến chứng đắc đầy đủ
4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả.
6- Nhóm Thánh-nhân Ubhatobhāgavimutta
có 1 bậc Thánh A-ra-hán giải thoát bằng cả 2
pháp: đệ-tứ-thiền vô-sắc-giới thiện-tâm và A-ra-
hán Thánh-đạo, A-ra-hán Thánh-quả.
7- Hạng Thánh-nhân Paññāvimutta có 1 bậc
Thánh A-ra-hán giải thoát bằng trí-tuệ-siêu-việt
(không có bậc thiền nào làm nền tảng).
Đối-tượng trước Thánh-đạo-lộ-trình-tâm
Trong bộ Visuddhimagga, phần saṅkhāru-
pekkhāñāṇa trình bày nhiều trường hợp hành-giả
thực hành pháp-hành thiền-tuệ ban đầu có đối-
tượng tứ-niệm-xứ thân, thọ, tâm, pháp hoặc đối-
tượng thiền-tuệ khi thì sắc-pháp, khi thì danh-
pháp tam-giới khác nhau, trí-tuệ-thiền-tuệ phát
sinh thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới; hiện rõ 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp,
của mỗi danh-pháp tam-giới. Những trí-tuệ-

156               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thiền-tuệ phát sinh theo tuần tự cho đến trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa có những
đối-tượng thiền-tuệ tam-giới không chắc chắn,
có thể thay đổi đối-tượng thiền-tuệ theo mỗi lộ-
trình-tâm trước khi Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Maggavīthicitta) có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12
saccānulomañāṇa phát sinh.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
trong Thánh-đạo lộ-trình-tâm (Maggavīthicitta),
có đối-tượng thiền-tuệ sắc-pháp hoặc danh-
pháp tam-giới chắc chắn, không thay đổi, đó là
đối-tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới;
có 1 trong 3 trạng-thái-chung là trạng-thái vô-
thường, hoặc trạng-thái khổ, hoặc trạng-thái vô-
ngã; có 1 trong 3 pháp-chủ là tín pháp-chủ,
hoặc định pháp-chủ, hoặc tuệ pháp-chủ tùy theo
năng lực pháp-chủ đặc biệt của hành-giả.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāru-
pekkhāñāṇa này làm nền tảng, làm nhân-duyên
để trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 phát sinh tiếp theo.

12- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 Saccānulomañāṇa

Nhóm 5 vị tỳ-khưu vốn dĩ đều là bậc Thánh
Nhập-lưu tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-tuệ
đạt đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa có nhiều năng lực làm nhân-duyên phát
sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                    157
trong Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm (Saka-
dāgāmimaggavīthicitta).
Đồ biểu Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Sakadāgāmimaggavīthicitta)
đối-tượng sắc, danh   đối-tượng Niết-bàn

bha bha na da ma pari upa anu got mag pha pha bha bha

Anulomañāṇa
Gotrabhuñāṇa
Sakadāgāmimaggañāṇa
Sakadāgāmiphalañāṇa

Giải thích Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm
1- Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm trước, viết tắt (bha)
2- Bhavaṅgacalana: Hộ-kiếp-tâm rung động, vt (na)
3- Bhavaṅgupaccheda: Hộ-kiếp-tâm bị cắt đứt, vt (da)
4- Manodvāravajjanacitta: Ý-môn hướng-tâm, vt (ma)
5- Parikamma: Tâm chuẩn bị Thánh-đạo-tâm, vt (pari)
6- Upacāra: Tâm cận Thánh-đạo-tâm,         vt (upa)
7- Anuloma: Tâm thuận dòng trước-sau, vt (anu)
8- Gotrabhu: Tâm chuyển dòng phàm-nhân, vt (got)
9- Sakadāgāmimaggacitta: Nhất-lai Thánh-đạo-
tâm, vt (mag)
10- Sakadāgāmiphalacitta: Nhất-lai Thánh-quả-
tâm, vt (pha)
11- Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm sau, viết tắt (bha).
Chấm dứt Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm.
Xem xét Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm kể

158                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

từ Manodvāravajjanacitta: ý-môn hướng-tâm phát
sinh 1 sát-na tiếp nhận đối-tượng sắc-pháp hoặc
đối-tượng danh-pháp tam-giới có 1 trong 3 trạng-
thái-chung là trạng-thái vô-thường, hoặc trạng-
thái khổ, hoặc trạng-thái vô-ngã làm đối-tượng
sinh rồi diệt, làm duyên cho javanacitta: tác-hành-
tâm phát sinh liên tục gồm có 7 sát-na-tâm là:
1- Sát-na-tâm thứ nhất gọi là parikamma:
chuẩn-bị-tâm cho Nhất-lai Thánh-đạo-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm, có 1 trong 3 trạng-thái-chung
làm đối-tượng giống như ý-môn hướng-tâm, sinh
rồi diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau.
2- Sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra: cận-
tâm gần Nhất-lai Thánh-đạo-tâm phát sinh 1
sát-na-tâm, có 1 trong 3 trạng-thái-chung làm
đối-tượng giống như ý-môn hướng-tâm, sinh rồi
diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau.
3- Sát-na-tâm thứ ba gọi là anuloma: tâm-
thuận-dòng trước và sau phát sinh 1 sát-na-tâm
có 1 trong 3 trạng-thái-chung làm đối-tượng
giống như ý-môn hướng-tâm, sinh rồi diệt làm
duyên cho sát-na-tâm sau.
(3 sát-na-tâm trên gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
12 saccānulomañāṇa.)
4- Sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu (1): trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gọi là gotrabhuñāṇa làm
1
Bộ sách khác, gọi là “Vodāna” cho 3 Thánh-nhân bậc cao.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            159
phận sự chuyển dòng từ bậc Thánh Nhập-lưu lên
dòng bậc Thánh Nhất-lai phát sinh 1 sát-na-tâm.
Tuy tâm này còn là dục-giới thiện-tâm hợp với
trí-tuệ, nhưng có khả năng đặc biệt tiếp nhận đối-
tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới mở đầu
sinh rồi diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau.
5- Sát-na-tâm thứ 5 gọi là Magga: Thánh-
đạo-tâm có trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ
14 Maggañāṇa: Thánh-đạo-tuệ đó là Nhất-lai
Thánh-đạo-tuệ trong Nhất-lai Thánh-đạo-tâm
phát sinh chỉ 1 sát-na-tâm có đối-tượng danh-
pháp Niết-bàn siêu-tam-giới, có khả năng đặc
biệt diệt tận được (samucchedappahāna) tham-ái
loại thô cõi dục-giới trong 4 tham-tâm không
hợp với tà-kiến; diệt tận được 2 loại phiền-não
là lobha: tham loại thô trong cõi dục-giới và
dosa: sân loại thô không còn dư sót, sinh rồi diệt,
làm duyên cho sát-na-tâm sau.
6-7- Sát-na-tâm thứ 6, thứ 7 gọi là Phala:
Thánh-quả-tâm có trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
thứ 15 Phalañāṇa: Thánh-quả-tuệ đó là Nhất-lai
Thánh-quả-tuệ trong Nhất-lai Thánh-quả-tâm phát
sinh 2 sát-na-tâm có đối-tượng danh-pháp Niết-
bàn siêu-tam-giới có phận-sự làm an-tịnh phiền-
não mà Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ đã diệt tận được,
sinh rồi diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau là:
* Hộ-kiếp-tâm sau bhavaṅgacitta chấm dứt
Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm.

160               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Như vậy, trong Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-
tâm (Sakadāgāmimaggavīthicitta) có 7 sát-na-
tâm (javanacitta) đặc biệt có 2 loại tâm, 2 loại
đối-tượng, 4 loại trí-tuệ-thiền-tuệ như sau:
* 2 loại tâm
- Dục-giới thiện-tâm hợp với trí-tuệ có 4 sát-
na-tâm là sát-na-tâm thứ nhất gọi là pari-
kamma, sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra, sát-
na-tâm thứ 3 gọi là anuloma, sát-na-tâm thứ 4
gọi là gotrabhu.
- Siêu-tam-giới-tâm có 3 sát-na-tâm là sát-
na-tâm thứ 5 gọi là Sakadāgāmimaggacitta
thuộc về siêu-tam-giới thiện-tâm; và sát-na-tâm
thứ 6, và thứ 7 gọi là Sakadāgāmiphalacitta
thuộc về siêu-tam-giới quả-tâm.
* 2 loại đối-tượng
- Đối-tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-
giới (lokiya-ārammaṇa) có 3 sát-na-tâm là sát-na-
tâm thứ nhất gọi là parikamma, sát-na-tâm thứ nhì
gọi là upacāra, sát-na-tâm thứ 3 gọi là anuloma.
- Đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-
giới (lokuttara-ārammaṇa) có 4 sát-na-tâm là
sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu, sát-na-tâm
thứ 5 gọi là Sakadāgāmimaggacitta, sát-na-tâm
thứ 6 và thứ 7 gọi là Sakadāgāmiphalacitta.
Tuy nhiên, sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            161
là 1 sát-na-tâm đặc biệt, tuy tâm còn là dục-giới
thiện-tâm hợp với trí-tuệ, nhưng có khả năng đặc
biệt tiếp nhận đối-tượng danh-pháp Niết-bàn
siêu-tam-giới.
* Bốn loại trí-tuệ-thiền-tuệ
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14
Maggañāṇa.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15
Phalañāṇa.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
có 3 sát-na-tâm đầu:
- Sát-na-tâm thứ nhất gọi là parikamma:
tâm chuẩn bị cho Nhất-lai Thánh-đạo-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm sinh rồi diệt, làm duyên cho
sát-na-tâm sau là:
- Sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra: cận-
tâm gần với Nhất-lai Thánh-đạo-tâm phát sinh 1
sát-na-tâm, sinh rồi diệt, làm duyên cho sát-na-
tâm sau là:
- Sát-na-tâm thứ ba gọi là anuloma: tâm-
thuận-dòng 8 loại trí-tuệ-thiền-tuệ trước và thuận-
dòng 37 pháp bodhipakkhiyadhamma sau phát sinh
1 sát-na-tâm sinh rồi diệt, đồng thời diệt buông
bỏ đối-tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới.

162              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

3 sát-na-tâm này gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
12 saccānulomañāṇa, trí-tuệ này có 2 phận sự:
- Thuận dòng theo 8 trí-tuệ-thiền-tuệ phần
trước kể từ trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayā-
nupassanāñāṇa cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11
saṅkhārupekkhāñāṇa đã được thuần thục có
nhiều năng lực, để có khả năng dẫn đến chứng
ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc Nhất-lai
Thánh-đạo-tâm.
- Thuận dòng theo 37 pháp bodhipakkhiya-
dhamma phần sau chắc chắn dẫn đến chứng ngộ
chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc Nhất-lai Thánh
đạo-tâm, Nhất-lai Thánh-quả-tâm.
Giảng giải saccānulomañāṇa: sacca+anuloma
1- Sacca: chân-lý tứ Thánh-đế là 4 sự thật
chân-lý mà bậc Thánh-nhân đã chứng ngộ đó là:
- Khổ-Thánh-đế (dukkha-ariyasacca) đó là 81
tam-giới-tâm (trừ 8 siêu-tam-giới-tâm), 51 tâm-
sở (trừ tham tâm-sở) và 28 sắc-pháp, gọi là khổ-
Thánh-đế, hoặc tóm lại là ngũ-uẩn chấp-thủ.
- Nhân sinh khổ-Thánh-đế (dukkhasamudaya-
ariyasacca) đó là tham tâm-sở (lobhacetasika).
- Diệt khổ-Thánh-đế (dukkhanirodha-ariya-
sacca) đó là Niết-bàn (Nibbāna).
- Pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế
(dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca) đó

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          163
là pháp-hành bát-chánh-đạo: chánh-kiến, chánh-
tư-duy, chánh-ngữ, chánh-nghiệp, chánh-mạng,
chánh-tinh-tấn, chánh-niệm, chánh-định.
2- Anuloma: Thuận dòng theo 8 loại trí-tuệ-
thiền-tuệ phần trước, và thuận dòng theo 37
pháp bodhipakkhiyadhamma phần sau.
2.1- Thuận dòng theo 8 loại trí-tuệ-thiền-tuệ
phần trước đó là:
1- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupas-
sanāñāṇa.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa.
4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa.
5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanā-
ñāṇa.
6- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatā-
ñāṇa.
7- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupas-
sanāñāṇa.
8- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa.
2.2- Thuận dòng theo 37 pháp bodhipakkhiya-
dhamma chứng đắc Thánh-đạo phần sau là:
* Satipaṭṭhāna: 4 pháp-niệm-xứ

164              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Thân niệm-xứ. - Thọ niệm-xứ.
- Tâm niệm-xứ. - Pháp niệm-xứ.
* Samappadhāna: 4 pháp-tinh-tấn
- Tinh-tấn ngăn ác-pháp chưa sinh, không sinh.
- Tinh-tấn diệt ác-pháp đã sinh.
- Tinh tấn làm cho thiện-pháp sinh.
- Tinh-tấn làm tăng trưởng thiện-pháp đã sinh.
* Iddhipāda: 4 pháp-thành-tựu
- Thành-tựu do hài lòng.
- Thành-tựu do tinh-tấn.
- Thành-tựu do quyết tâm.
- Thành-tựu do trí-tuệ.
* Indriya: 5 pháp-chủ
- Tín pháp-chủ. - Tấn pháp-chủ.
- Niệm pháp-chủ. - Định pháp-chủ.
- Tuệ pháp-chủ.
* Bala: 5 pháp-lực
- Tín pháp-lực. - Tấn pháp-lực.
- Niệm pháp-lực. - Định pháp-lực.
- Tuệ pháp-lực.
* Bojjhaṅga: 7 pháp-giác-chi
- Niệm giác-chi.        - Phân-tích giác-chi.
- Tinh-tấn-giác-chi. - Hỷ giác-chi.
- Tịnh giác-chi.        - Định giác-chi.
- Xả giác-chi.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            165
* Magga: 8 pháp-chánh-đạo
- Chánh-kiến. - Chánh-tư-duy.
- Chánh-ngữ. - Chánh-nghiệp.
- Chánh-mạng. - Chánh-tinh-tấn.
- Chánh-niệm. - Chánh-định.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa là
trí-tuệ-thiền-tuệ có đối-tượng sắc-pháp hoặc
danh-pháp tam-giới cuối cùng trong Thánh-đạo
lộ-trình-tâm (Maggavīthicitta), cũng là trí-tuệ-
thiền-tuệ tam-giới cuối cùng trong pháp-thanh-
tịnh thứ 6 gọi là paṭipadāñāṇadassanavisuddhi
pháp-hành tri-kiến-thanh-tịnh gồm có 9 loại trí-
tuệ thiền-tuệ là:
1-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanā-
ñāṇa đã thoát khỏi 10 bẩn của trí-tuệ-thiền-tuệ.
2- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanā-
ñāṇa.
3- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhāna-
ñāṇa.
4- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanā-
ñāṇa.
5- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanāñāṇa.
6- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa.
7- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupas-
sanāñāṇa.
8- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhā-
ñāṇa.

166               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

9- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
còn có 2 phận sự cuối cùng của sắc-pháp hoặc
danh-pháp trong tam-giới như sau:
- Phận sự cuối cùng thấy rõ, biết rõ trạng-
thái vô-thường hoặc trạng-thái khổ, hoặc trạng-
thái vô-ngã của sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-
giới, rồi buông bỏ sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
- Phận sự cuối cùng diệt-từng-thời (tadaṅgap-
pahāna) được các phiền-não làm ô nhiễm che
phủ sự thật chân-lý tứ Thánh-đế nhờ 37 pháp
bodhipakkhiyadhamma, để cho Thánh-đạo-tâm
(Maggacitta) sẽ phát sinh.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
sinh rồi diệt, làm nền tảng, làm duyên (paccaya),
có 6 duyên là anantarapaccaya: liên-tục-duyên,
samanantarapaccaya: liên-tục-hệ-duyên, āsevana-
paccaya: tác-hành-duyên, upanissayapaccaya:
tiềm-năng-duyên, natthipaccaya: vô-hiện-duyên,
vigatapaccaya: ly-duyên, để trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 13 gotrabhuñāṇa phát sinh liền tiếp theo sau.

13- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa

Trong cùng Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm (Sakadāgāmimaggavīthicitta) có 7 sát-na-tâm javanacitta, theo tuần tự:

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         167
- Sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu: trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa trong dục-giới
thiện-tâm hợp với trí-tuệ có khả năng đặc biệt
tiếp nhận đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-
tam-giới mở đầu, làm phận sự chuyển-dòng từ
bậc Thánh Nhập-lưu lên dòng bậc Thánh Nhất-
lai như thế nào?
Ví dụ: Một người nhận thức thấy rõ, biết rõ
bờ bên này đầy nguy hiểm, còn bờ bên kia là an
toàn, an-lạc tuyệt đối, nên người ấy tìm phương
pháp sang bờ bên kia cho được an toàn, an-lạc
tuyệt đối.
Người ấy cột sợi dây trên cành cây cao (hoặc
cầm cây sào), rồi chạy nhanh lấy trớn, nắm đầu
sợi dây nhảy tung người lên cao, lao người qua
bờ bên kia, rồi buông sợi dây, đứng vững trên bờ
bên kia an toàn, vẫn còn bỡ ngỡ như thế nào.
Cũng như vậy, hành-giả thực hành pháp-hành
thiền-tuệ đã nhận thức thấy rõ, biết rõ 3 giới:
dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới này như 3 hầm
lửa than hồng cháy đỏ vô cùng nóng nảy đang
thiêu đốt tất cả mọi chúng-sinh trong 4 loài:
thai-sinh, noãn-sinh, thấp-sinh, hóa-sinh, phải
chịu mọi cảnh khổ tử sinh luân-hồi trong ba giới
bốn loài, nên chỉ muốn chứng ngộ Niết-bàn giải
thoát khổ tử sinh luân-hồi, được an toàn, an-lạc
tuyệt đối mà thôi.

168               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Hành-giả chạy lấy trớn từ trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 4 udayabbayānupassanāñāṇa, v.v… nắm
sợi dây đó là 1 trong 5 uẩn chấp-thủ hoặc sắc-
pháp hoặc danh-pháp tam-giới, có 1 trong 3
trạng-thái-chung làm đối-tượng là trạng-thái vô-
thường, hoặc trạng-thái khổ, hoặc trạng-thái vô-
ngã, đến khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānu-
lomañāṇa phát sinh trong Nhất-lai Thánh-đạo
lộ-trình-tâm có 7 sát-na-tâm javanacitta: tác-
hành-tâm phát sinh theo tuần tự.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
có 3 sát-na-tâm đầu:
- Sát-na-tâm thứ nhất gọi là parikamma phát
sinh lấy trớn tung người lên cao rồi diệt, làm
nhân-duyên cho sát-na-tâm tiếp theo.
- Sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra phát
sinh lao người qua gần bờ bên kia là Niết-bàn
siêu-tam-giới rồi diệt, làm nhân-duyên cho sát-
na-tâm tiếp theo.
- Sát-na-tâm thứ ba gọi là anuloma phát sinh
sắp đến sát bờ bên kia là Niết-bàn siêu-tam-giới,
nên buông bỏ sợi dây đó là buông bỏ đối-tượng
sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới có 1 trong 3
trạng-thái-chung rồi diệt, đồng thời trí-tuệ thiền-
tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa đã hoàn thành
xong phận sự rồi diệt, làm nhân-duyên cho sát-
na-tâm tiếp theo.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         169
- Sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu phát sinh
đứng bên bờ kia là Niết-bàn siêu-tam-giới, an
toàn, an-lạc tuyệt đối, gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 13 gotrabhuñāṇa trong dục-giới thiện-tâm
hợp với trí-tuệ tiếp nhận đối-tượng Niết-bàn
siêu-tam-giới mở đầu, làm phận sự chuyển dòng
từ bậc Thánh Nhập-lưu lên dòng bậc Thánh
Nhất-lai (Sakadāgāmī).
Như vậy, hành-giả vẫn còn là bậc Thánh Nhập
lưu dù cho dục-giới thiện-tâm hợp với trí-tuệ
đặc biệt có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-
tam-giới.
* Tính chất Gotrabhuñāṇa
Gotrabhuñāṇa trong 4 Thánh-đạo lộ-trình-
tâm có phận sự:
- Chuyển dòng từ bậc thiện-trí phàm-nhân lên
dòng bậc Thánh Nhập-lưu.
- Chuyển dòng từ bậc Thánh Nhập-lưu lên
dòng bậc Thánh Nhất-lai.
- Chuyển dòng từ bậc Thánh Nhất-lai lên
dòng bậc Thánh Bất-lai.
- Chuyển dòng từ bậc Thánh Bất-lai lên dòng
bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
Anulomañāṇa và Gotrabhuñāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa là 2

170               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trí-tuệ-thiền-tuệ cùng trong Nhất-lai Thánh-đạo
lộ-trình-tâm (Sakadāgāmimaggavīthicitta). Hai
trí-tuệ-thiền-tuệ này có pháp giống nhau và khác
nhau như sau:
 Xét về tâm: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānu-
lomañāṇa với trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhu-
ñāṇa cùng có dục-giới thiện-tâm hợp với trí-tuệ
làm phận-sự trong javanacitta hoàn toàn giống
nhau trong Thánh-đạo lộ-trình-tâm.
 Xét về đối-tượng: Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12
saccānulomañāṇa với trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13
gotrabhuñāṇa có đối-tượng hoàn toàn khác nhau
trong Thánh-đạo lộ-trình-tâm.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
có đối-tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới
có 1 trong 3 trạng-thái: trạng-thái vô-thường,
hoặc trạng-thái khổ hoặc trạng-thái vô-ngã.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa có
đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới,
không có trạng-thái nào cả.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
có khả năng đặc biệt làm tan biến màn vô-minh
che phủ sự thật chân-lý Thánh-đế, nhưng không
có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa có
khả năng đặc biệt tiếp nhận đối-tượng danh-

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            171
pháp Niết-bàn siêu-tam-giới, nhưng không có
khả năng làm tan biến màn vô-minh che phủ sự
thật chân-lý tứ Thánh-đế.
* Vuṭṭhānagāminīvipassanā: Trí-tuệ-thiền-
tuệ dẫn đến thoát khỏi đối-tượng thiền-tuệ tam-
giới (lokiya ārammaṇa: sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới) và thoát khỏi trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới
(lokiyavipassanāñāṇa), có 2 loại trí-tuệ-thiền-tuệ:
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 12 saccānulomañāṇa
là trí-tuệ-thiền-tuệ cuối cùng của đối-tượng sắc-
pháp, hoặc danh-pháp tam-giới (lokiya āram-
maṇa) tiếp theo sau là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13
gotrabhuñāṇa có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn
siêu-tam-giới (lokuttara ārammaṇa).
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa là
trí-tuệ-thiền-tuệ cuối cùng của trí-tuệ-thiền-tuệ
tam-giới (lokiyavipassanā), tiếp theo sau là trí-
tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 (lokuttara-
vipassanāñāṇa) gọi là Maggañāṇa: Thánh-đạo-tuệ.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa có
đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới, mở
đầu làm phận sự chuyển dòng từ bậc Thánh
Nhập-lưu sang dòng bậc Thánh Nhất-lai.
Cho nên, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhu-
ñāṇa là trí-tuệ-thiền-tuệ cuối cùng của trí-tuệ-
thiền-tuệ tam-giới (lokiyavipassanā) không ghép

172               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

vào pháp-thanh-tịnh thứ 6 paṭipadāñāṇadas-
sanavisuddhi thuộc về lokiyavisuddhi: pháp-
thanh-tịnh tam-giới, bởi vì trí-tuệ-thiền-tuệ thứ
13 này không thấy rõ, biết rõ trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới.
Và trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa
cũng không ghép vào pháp-thanh-tịnh thứ 7
ñāṇadassanavisuddhi thuộc về lokuttaravisuddhi
pháp-thanh-tịnh siêu-tam-giới, bởi vì trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 13 này không có khả năng diệt tận
được phiền-não.
Vì vậy, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhu-
ñāṇa này ở khoảng giữa pháp-thanh-tịnh thứ 6
paṭipadāñāṇadassanavisuddhi và pháp-thanh-
tịnh thứ 7 ñāṇadassanavisuddhi.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13 gotrabhuñāṇa này
đặc biệt có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-
tam-giới mở đầu sinh rồi diệt, làm duyên
(paccaya), có 6 duyên là anantarapaccaya: liên-
tục-duyên, samanantarapaccaya: liên-tục-hệ-
duyên, āsevanapaccaya: tác-hành-duyên, upanis-
sayapaccaya: tiềm-năng-duyên, natthipaccaya:
vô-hiện-duyên, vigatapaccaya: ly-duyên, để trí-
tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 phát sinh
liền tiếp theo sau.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                             173
14- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14
Maggañāṇa
15- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15
Phalañāṇa
Trong cùng Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Maggavīthicitta) có 7 sát-na-tâm javanacitta:
- Sát-na-tâm thứ 5 gọi là Magga: Thánh-đạo-
tâm đó là Nhất-lai Thánh-đạo-tâm, trí-tuệ trong
Nhất-lai Thánh-đạo-tâm gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
siêu-tam-giới thứ 14 Sakadāgāmimaggañāṇa:
Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 Nhất-
lai Thánh-đạo-tuệ đồng sinh với Nhất-lai Thánh-
đạo-tâm này có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn
siêu-tam-giới, có phận sự diệt tận được tham-ái
loại thô trong cõi dục-giới, và 2 loại phiền-não
là lobha: tham loại thô cõi dục-giới trong 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến và dosa: sân loại
thô không còn dư sót, sinh rồi diệt, làm duyên
(paccaya), có 6 duyên là anantarapaccaya: liên-
tục-duyên, samanantarapaccaya: liên-tục-hệ-duyên,
āsevanapaccaya: tác-hành-duyên, upanissaya-
paccaya: tiềm-năng-duyên, natthipaccaya: vô-
hiện-duyên, vigatapaccaya: ly-duyên, để Nhất-
lai Thánh-quả-tâm phát sinh liền tiếp theo sau.
- Sát-na-tâm thứ 6 và thứ 7 gọi là Phala:
Phalacitta: Thánh-quả-tâm đó là Nhất-lai Thánh-

174               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

quả-tâm, trí-tuệ trong Nhất-lai Thánh-quả-tâm
gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15
Sakadāgāmiphalañāṇa: Nhất-lai Thánh-quả-tuệ.
* Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15
Nhất-lai Thánh-quả-tuệ đồng sinh với Nhất-lai
Thánh-quả-tâm có 2 sát-na-tâm là thứ 6 và thứ 7
có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới,
có phận sự làm an tịnh phiền-não mà Nhất-lai
Thánh-đạo-tuệ đã diệt tận được rồi, đồng thời
chấm dứt Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm, trở
thành bậc Thánh Nhất-lai (Sakadāgāmī) trong
Phật-giáo, tiếp theo trí-tuệ thứ 16 cuối cùng.

16- Trí-tuệ thứ 16 Paccavekkhaṇañāṇa
Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 16 paccavekkhaṇañāṇa
làm phận sự quán triệt 5 điều:
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
ngộ Niết-bàn lần thứ nhì.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc Nhất-lai Thánh-đạo-tâm.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc Nhất-lai Thánh-quả-tâm.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã diệt tận
tham-ái loại thô cõi dục-giới trong 4 tham-tâm
không hợp với tà-kiến; và 2 loại phiền-não là
lobha: tham loại thô trong cõi dục-giới và dosa:
sân loại thô không còn dư sót.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            175
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: chưa diệt tận
được 8 loại phiền-não còn lại là lobha: tham,
dosa: sân, moha: si, māna: ngã-mạn, thina:
buồn-chán, uddhacca: phóng-tâm, ahirika:
không biết hổ-thẹn tội-lỗi, anottappa: không biết
ghê-sợ tội-lỗi.
Bậc Thánh Nhất-lai là bậc Thánh-nhân thứ
nhì trong Phật-giáo, đó là kết quả pháp-hành
thiền-tuệ mà hành-giả đã thực hành đúng theo
pháp-hành trung-đạo.
Bậc Thánh Bất-lai (Anāgāmī)
* Nhóm 5 vị tỳ-khưu Thánh Nhất-lai tiếp tục
thực hành pháp-hành thiền-tuệ, bắt đầu từ trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanāñāṇa
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi danh-
pháp, mỗi sắc-pháp hiện-tại do nhân-duyên-
sinh, do nhân-duyên-diệt; nên hiện rõ 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Và tiếp theo trí-tuệ-thiền-tuệ phát triển theo
tuần tự phát sinh như sau:
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanāñāṇa.

176              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa.
Tiếp theo Bất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Anāgāmimaggavīthicitta) có 7 sát-na tác-hành-
tâm (javanacitta) phát sinh theo tuần tự.
Trong Bất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm có 7
sát-na-tâm javanacitta:
* 3 sát-na-tâm đầu gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 12 saccānulomañāṇa làm ba phận sự:
- Sát-na-tâm thứ nhất gọi là parikamma:
chuẩn-bị-tâm cho Bất-lai Thánh-đạo-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự xong rồi diệt, làm
duyên cho sát-na-tâm sau là:
- Sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra: tâm-
cận với Bất-lai Thánh-đạo-tâm phát sinh 1 sát-
na-tâm làm phận sự xong rồi diệt, làm duyên
cho sát-na-tâm sau là:
- Sát-na-tâm thứ ba gọi là anuloma: tâm-
thuận-dòng theo 8 trí-tuệ-thiền-tuệ phần trước
và thuận dòng theo 37 pháp bodhipakkhiya-
dhamma phần sau, để dẫn đến chứng đắc Bất-
lai Thánh-đạo-tâm phát sinh 1 sát-na-tâm làm
phận sự xong rồi diệt; đồng thời buông bỏ đối-
tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới, có 1

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                       177
trong 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
hoặc trạng-thái khổ, hoặc trạng-thái vô-ngã, làm
duyên cho sát-na-tâm sau.
* Sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu (1) tâm-
chuyển-dòng từ bậc Thánh Nhất-lai lên dòng
bậc Thánh Bất-lai gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13
gotrabhuñāṇa phát sinh 1 sát-na-tâm có khả
năng đặc biệt tiếp nhận đối-tượng danh-pháp
Niết-bàn siêu-tam-giới mở đầu xong phận sự rồi
diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau.
* Sát-na-tâm thứ 5 gọi là Magga: Thánh-đạo-
tâm đó là Bất-lai Thánh-đạo-tâm, trí-tuệ trong
Bất-lai Thánh-đạo-tâm gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
siêu-tam-giới thứ 14 Anāgāmimaggañāṇa: Bất-
lai Thánh-đạo-tuệ.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 Bất-
lai Thánh-đạo-tuệ đồng sinh với Bất-lai Thánh-
đạo-tâm này có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn
siêu-tam-giới, có phận sự diệt tận được tham-ái
loại vi-tế cõi dục-giới trong 4 tham-tâm không
hợp với tà-kiến và diệt tận được 1 loại phiền-
não là dosa: sân loại vi-tế trong 2 sân-tâm
không còn dư sót, sinh rồi diệt, làm duyên
(paccaya), có 6 duyên là anantarapaccaya: liên-
tục-duyên, samanantarapaccaya: liên-tục-hệ-
duyên, āsevanapaccaya: tác-hành-duyên, upanis-
1
Bộ sách khác, gọi là “Vodāna” cho 3 Thánh-nhân bậc cao.

178               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

sayapaccaya: tiềm-năng-duyên, natthipaccaya:
vô-hiện-duyên, vigatapaccaya: ly-duyên, để
Bất-lai Thánh-quả-tâm phát sinh liền tiếp theo.
* Sát-na-tâm thứ 6 và thứ 7 gọi là Phala:
Phalacitta đó là Bất-lai Thánh-quả-tâm, trí-tuệ
trong Bất-lai Thánh-quả-tâm gọi là trí-tuệ-thiền-
tuệ siêu-tam-giới thứ 15 Anāgāmiphalañāṇa:
Bất-lai Thánh-quả-tuệ.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15 Bất-
lai Thánh-quả-tuệ đồng sinh với Bất-lai Thánh-
quả-tâm có 2 sát-na-tâm thứ 6 và thứ 7 có đối-
tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới, có
phận sự làm an tịnh phiền-não mà Bất-lai
Thánh-đạo-tuệ đã diệt tận được rồi diệt, đồng
thời chấm dứt Bất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm,
trở thành bậc Thánh Bất-lai (Anāgāmī) trong
Phật-giáo, tiếp theo trí-tuệ thứ 16 cuối cùng.
* Trí-tuệ thứ 16 Paccavekkhaṇañāṇa: Trí-tuệ
làm phận sự quán triệt 5 điều:
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
ngộ Niết-bàn lần thứ ba.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc Bất-lai Thánh-đạo-tâm.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc Bất-lai Thánh-quả-tâm.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã diệt tận
được tham-ái loại vi-tế cõi dục-giới và sân loại
vi-tế trong 2 sân-tâm không còn dư sót.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            179
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: chưa diệt tận
được 7 loại phiền-não còn lại là lobha: tham,
moha: si, māna: ngã-mạn, thina: buồn-chán,
uddhacca: phóng-tâm, ahirika: không biết hổ-
thẹn tội-lỗi, anottappa: không biết ghê-sợ tội-lỗi.
Bậc Thánh Bất-lai là bậc Thánh-nhân thứ ba
trong Phật-giáo, đó là kết quả pháp-hành thiền-
tuệ mà hành-giả đã thực hành đúng theo pháp-
hành trung-đạo.

Bậc Thánh A-ra-hán (Arahanta)

* Nhóm 5 vị tỳ-khưu Thánh Bất-lai tiếp tục
thực hành pháp-hành thiền-tuệ, bắt đầu từ trí-
tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanāñāṇa
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi danh-
pháp, mỗi sắc-pháp hiện-tại do nhân-duyên-
sinh, do nhân-duyên-diệt; nên hiện rõ 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Và tiếp theo trí-tuệ-thiền-tuệ phát triển theo
tuần tự phát sinh như sau:
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 5 bhaṅgānupassanāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 6 bhayatupaṭṭhānañāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 7 ādīnavānupassanāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 8 nibbidānupassanāñāṇa.

180              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 9 muñcitukamyatāñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 10 paṭisaṅkhānupassanā-
ñāṇa.
-Trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 11 saṅkhārupekkhāñāṇa.
Tiếp theo A-ra-hán Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Arahattamaggavīthicitta) có 7 sát-na tác-hành-
tâm (javanacitta) phát sinh theo tuần tự.
Trong A-ra-hán Thánh-đạo lộ-trình-tâm có 7
sát-na-tâm javanacitta:
* 3 sát-na-tâm đầu gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 12 saccānulomañāṇa làm ba phận sự:
- Sát-na-tâm thứ nhất gọi là parikamma:
chuẩn-bị-tâm cho A-ra-hán Thánh-đạo-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự xong rồi diệt, làm
duyên cho sát-na-tâm sau.
- Sát-na-tâm thứ nhì gọi là upacāra: tâm-
cận với A-ra-hán Thánh-đạo-tâm phát sinh 1 sát
na-tâm làm phận sự xong rồi diệt, làm duyên
cho sát-na-tâm sau.
- Sát-na-tâm thứ ba gọi là anuloma: tâm-
thuận-dòng theo 8 trí-tuệ-thiền-tuệ phần trước
và thuận dòng theo 37 pháp bodhipakkhiya-
dhamma phần sau, để dẫn đến chứng đắc A-ra-
hán Thánh-đạo-tâm, phát sinh 1 sát-na-tâm làm
phận sự xong rồi diệt; đồng thời buông bỏ đối-
tượng sắc-pháp hoặc danh-pháp tam-giới, có 1

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                                       181
trong 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
hoặc trạng-thái khổ, hoặc trạng-thái vô-ngã, làm
duyên cho sát-na-tâm sau.
* Sát-na-tâm thứ 4 gọi là gotrabhu (1): Tâm-
chuyển-dòng từ bậc Thánh Bất-lai lên dòng bậc
Thánh A-ra-hán gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 13
gotrabhuñāṇa phát sinh 1 sát-na-tâm có khả
năng đặc biệt tiếp nhận đối-tượng danh-pháp
Niết-bàn siêu-tam-giới mở đầu xong phận sự rồi
diệt, làm duyên cho sát-na-tâm sau.
* Sát-na-tâm thứ 5 gọi là Magga: Thánh-đạo-
tâm đó là A-ra-hán Thánh-đạo-tâm, trí-tuệ trong
A-ra-hán Thánh-đạo-tâm gọi là trí-tuệ-thiền-tuệ
siêu-tam-giới thứ 14 Arahattāmaggañāṇa: A-ra-
hán Thánh-đạo-tuệ.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14 A-ra-
hán Thánh-đạo-tuệ đồng sinh với A-ra-hán
Thánh-đạo-tâm này có đối-tượng danh-pháp Niết-
bàn siêu-tam-giới, có phận sự diệt tận được tham-
ái trong cõi sắc-giới, cõi vô-sắc-giới trong 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến và diệt tận được
7 loại phiền-não còn lại là lobha: tham, moha: si,
māna: ngã-mạn, thina: buồn-chán, uddhacca:
phóng-tâm, ahirika: không biết hổ-thẹn tội-lỗi,
anottappa: không biết ghê-sợ tội-lỗi không còn
dư sót, sinh rồi diệt, làm duyên (paccaya), có 6
1
Bộ sách khác, gọi là “Vodāna” cho 3 Thánh-nhân bậc cao.

182               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

duyên là anantarapaccaya: liên-tục-duyên,
samanantarapaccaya: liên-tục-hệ-duyên, āsevana-
paccaya: tác-hành-duyên, upanissayapaccaya:
tiềm-năng-duyên, natthipaccaya: vô-hiện-duyên,
vigatapaccaya: ly-duyên, để A-ra-hán Thánh-
quả-tâm phát sinh liền tiếp theo.
* Sát-na-tâm thứ 6 và thứ 7 gọi là Phala:
Phalacitta đó là A-ra-hán Thánh-quả-tâm, trí-
tuệ trong A-ra-hán Thánh-quả-tâm gọi là trí-
tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15 Arahatta-
phalañāṇa: A-ra-hán Thánh-quả-tuệ.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 15 A-ra-
hán Thánh-quả-tuệ đồng sinh với A-ra-hán
Thánh-quả-tâm có 2 sát-na-tâm thứ 6 và thứ 7
có đối-tượng danh-pháp Niết-bàn siêu-tam-giới,
có phận sự làm an tịnh phiền-não mà A-ra-hán
Thánh-đạo-tuệ đã diệt tận được rồi diệt, đồng
thời chấm dứt A-ra-hán Thánh-đạo lộ-trình-tâm,
trở thành bậc Thánh A-ra-hán (Arahanta) trong
Phật-giáo, tiếp theo trí-tuệ thứ 16 cuối cùng.
* Trí-tuệ thứ 16 Paccavekkhaṇañāṇa: Trí-tuệ
làm phận sự quán triệt 4 điều:
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
ngộ Niết-bàn lần thứ tư.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                            183
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã chứng
đắc A-ra-hán Thánh-quả-tâm.
- Trí-tuệ quán triệt biết rõ rằng: đã diệt tận
được tham-ái trong cõi sắc-giới, cõi vô-sắc-giới
trong 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến và đã
diệt tận được 7 loại phiền-não còn lại là lobha:
tham, moha: si, māna: ngã-mạn, thina: buồn-chán,
uddhacca: phóng-tâm, ahirika: không biết hổ-
thẹn tội-lỗi, anottappa: không biết ghê-sợ tội-lỗi.
Bậc Thánh A-ra-hán là bậc Thánh-nhân thứ
tư cao thượng trong Phật-giáo, đó là kết quả
pháp-hành thiền-tuệ mà hành-giả đã thực hành
đúng theo pháp-hành trung-đạo.
4 Thánh-đạo-tuệ này đạt đến pháp-thanh-
tịnh thứ 7 cuối cùng gọi là ñāṇadassana-
visuddhi: tri-kiến-thanh-tịnh.
Trong Kinh Anattalakkhaṇasutta (Kinh trạng-
thái vô-ngã), Đức-Phật thuyết dạy nhóm 5 vị tỳ-
khưu rằng:
- “Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariya-
sāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi
nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi
nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati.”
Ý nghĩa
- “Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn có trí-tuệ-thiền-

184               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tuệ thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của ngũ-
uẩn, nên phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán
trong sắc-uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm
chán trong tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-
uẩn, nhàm chán trong thức-uẩn.”
Giảng giải
Ngũ-uẩn là đối-tượng thiền-tuệ đó là ngũ-uẩn
chấp-thủ nghĩa là ngũ-uẩn là đối-tượng của 4
pháp chấp-thủ:
* Ngũ-uẩn chấp-thủ có 5 pháp
1- Sắc-uẩn chấp-thủ đó là 28 sắc-pháp là
đối-tượng của pháp chấp-thủ do tà-kiến cho là ta
và do tham-ái cho là của ta.
2- Thọ-uẩn chấp-thủ đó là thọ tâm-sở trong
81 tam-giới-tâm là đối-tượng của pháp chấp-thủ
do tà-kiến cho là ta và do tham-ái cho là của ta.
3- Tưởng-uẩn chấp-thủ đó là tưởng tâm-sở
trong 81 tam-giới-tâm là đối-tượng của pháp
chấp-thủ do tà-kiến cho là ta và do tham-ái cho
là của ta.
4- Hành-uẩn chấp-thủ đó là 50 tâm-sở (trừ
thọ tâm-sở và tưởng tâm-sở) trong 81 tam-giới-
tâm là đối-tượng của pháp chấp-thủ do tà-kiến
cho là ta và do tham-ái cho là của ta.
5- Thức-uẩn chấp-thủ đó là 81 tam-giới-tâm
là đối-tượng của pháp chấp-thủ do tà-kiến cho là
ta và do tham-ái cho là của ta.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          185
* Chấp ngã do tà-kiến, tham-ái, ngã-mạn
- Tà-kiến theo chấp ngã cho là tự ngã của ta
rằng: Ngũ-uẩn là tự ngã của ta (eso me attā).
- Tham-ái theo chấp ngã cho là của ta rằng:
Ngũ-uẩn là của ta (etaṃ mama).
- Ngã-mạn theo chấp ngã cho là ta rằng:
Ngũ-uẩn là ta (esohamasmi).
Đối với tất cả mọi chúng-sinh còn là phàm-
nhân thường chấp-thủ trong ngũ-uẩn do tà-kiến
cho là tự ngã của ta, do tham-ái cho là của ta,
và do ngã-mạn cho là ta vốn dĩ đã có từ vô thủy,
trải qua vô số kiếp được lưu trữ vững chắc trong
tâm của mỗi chúng-sinh dù nhỏ dù lớn, không
dễ gì nhàm chán ngũ-uẩn, không dễ gì buông bỏ
ngũ-uẩn được.

Đức-Phật xuất hiện trên thế gian
Khi Đức-Phật xuất hiện trên thế gian, thuyết
pháp giảng dạy tế độ chúng-sinh hiểu biết rõ
thật-tánh của ngũ-uẩn đó là sắc-uẩn, thọ-uẩn,
tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn đều là pháp-vô-
ngã (anattā), không phải ta, không phải người,
không phải người nam, không phải người nữ,
không phải chúng-sinh, v.v…, không phải của
ta, không phải của người, không phải của ai,
không chiều theo ý muốn của ai cả, là vô chủ.

186               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Ngũ-uẩn có sự sinh, sự diệt, có 3 trạng-thái
chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã, thật đáng kinh sợ, đầy tội
chướng, thật đáng nhàm chán thật sự.
Thật vậy, chư vị Bồ-tát Thanh-văn-giác nào
thuộc về hạng người tam-nhân (tihetukapuggala)
đã từng tích lũy đầy đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật,
5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm
pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ pháp-chủ từ vô số
kiếp quá-khứ được tích lũy trong tâm sinh rồi
diệt liên tục từ kiếp này sang kiếp kia trong vòng
tử sinh luân-hồi trong ba giới bốn loài.
Kiếp hiện-tại, vị Bồ-tát Thanh-văn-giác ấy có
duyên may lắng nghe chánh-pháp của Đức-Phật,
rồi thực hành pháp-hành trung-đạo đó là thực
hành pháp-hành tứ-niệm-xứ hoặc pháp-hành
thiền-tuệ dẫn đến phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ thật-tánh của ngũ-uẩn, của mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới đều là pháp-
vô-ngã (anattā), không phải ta, không phải của
ta, không phải của ai cả, không chiều theo ý
muốn của ai, đều là vô chủ; trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của ngũ-uẩn, mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới, hiện rõ 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã của ngũ-uẩn, mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                          187
Trí-tuệ-thiền-tuệ càng cao càng thấy rõ biết
rõ sự sinh, sự diệt của ngũ-uẩn, của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới thật đáng kinh
sợ, đầy tội chướng, thật đáng nhàm chán cực độ
thật sự, chỉ mong giải thoát khỏi ngũ-uẩn chấp-
thủ, khỏi mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
mà thôi.
Cho nên, Đức-Phật truyền dạy nhóm 5 vị tỳ-
khưu Thánh Nhập-lưu rằng:
- “Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn có trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của ngũ-
uẩn, nên phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán
trong sắc-uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm
chán trong tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-
uẩn, nhàm chán trong thức-uẩn.”
Vâng theo lời truyền dạy của Đức-Phật, nhóm
5 vị tỳ-khưu Thánh Nhập-lưu thực hành pháp-
hành thiền-tuệ dẫn đến phát sinh các loại trí-
tuệ-thiền-tuệ tam-giới (lokiyavipassanāñāṇa)
thấy rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của ngũ-uẩn
đều là pháp-vô-ngã (anattā), không phải là ta,
không phải là của ta.
Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự
diệt của ngũ-uẩn do nhân-duyên-sinh, do nhân-
duyên-diệt; trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-

188              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thái khổ, trạng-thái vô-ngã của ngũ-uẩn thật
đáng kinh sợ, đầy tội chướng, thật đáng nhàm
chán cực độ thật sự, dẫn đến phát sinh trí-tuệ-
thiền-tuệ siêu-tam-giới (lokuttaravipassanāñā-
ṇa), nên diệt tận được tà-kiến theo chấp-ngã
cho ngũ-uẩn là tự ngã của ta (eso me attā); diệt
tận được tham-ái theo chấp-ngã cho ngũ-uẩn là
của ta (etaṃ mama); diệt tận được ngã-mạn
theo chấp-ngã cho ngũ-uẩn là ta (esohamasmi)
do trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới như sau:
- Ngũ-uẩn này không phải là tự ngã của ta
(na meso attā), nên diệt tận được tà-kiến theo
chấp ngã trong 4 tham-tâm hợp với tà-kiến
không còn dư sót, do Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ
trong Nhập-lưu Thánh-đạo-tâm.
- Ngũ-uẩn này không phải là của ta (netaṃ
mama), nên diệt tận được tham-ái theo chấp
ngã loại thô cõi dục-giới trong 4 tham-tâm không
hợp với tà-kiến không còn dư sót, do Nhất-lai
Thánh-đạo-tuệ trong Nhất-lai Thánh-đạo-tâm.
Và diệt tận được tham-ái theo chấp ngã loại vi-
tế cõi dục-giới trong 4 tham-tâm không hợp với
tà-kiến không còn dư sót, do Bất-lai Thánh-
đạo-tuệ trong Bất-lai Thánh-đạo-tâm.
- Ngũ-uẩn này không phải là ta (neso-
hamasmi), nên diệt tận được ngã-mạn theo chấp
ngã trong 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến

Pháp-Hành Thiền-Tuệ                         189
không còn dư sót, do A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ
trong A-ra-hán Thánh-đạo-tâm.
Trong Kinh Anattalakkhaṇasutta (Kinh
trạng-thái vô-ngã), Đức-Phật thuyết dạy nhóm 5
vị tỳ-khưu rằng:
“Nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati,
vimuttasmiṃ “vimuttam” iti ñāṇaṃ hoti, “khīṇā
jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ,
nāparaṃ itthattāyā” ti pajānātīti.
Idamavoca Bhagavā, attamanā pañcavaggiyā
bhikkhū Bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ.
Imasmiṃ      ca    pana     veyyākaraṇasmiṃ
bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ
anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.”
(Anattalakkhaṇasuttaṃ niṭṭhitaṃ.)
Ý nghĩa
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-
uẩn nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả ly tham-ái
nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm giải
thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não. Trí-tuệ
quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải-thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân. Không còn phải
thực hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi phận
sự trong tứ Thánh-đế đã hoàn thành xong, phạm

190              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

hạnh cao thượng đã hoàn thiện xong. Kiếp này
là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp nào nữa.”
Đức-Phật thuyết giảng bài Kinh Trạng-Thái
Vô-Ngã này xong, nhóm 5 tỳ-khưu phát sinh
đại-duy-tác-tâm vô cùng hoan-hỷ với lời giáo
huấn của Đức-Phật.
Trong khi Đức-Phật thuyết giảng bài kinh
này, nhóm 5 tỳ-khưu thực hành pháp-hành
thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-
đế, chứng đắc Nhất-lai Thánh-đạo, Nhất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn, Bất-lai Thánh-đạo, Bất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn, đến A-ra-hán Thánh-đạo,
A-ra-hán Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được
mọi tham-ái, mọi phiền-não trầm-luân, không
còn chấp-thủ trong ngũ-uẩn này nữa, trở thành
bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
(Xong bài Kinh Trạng-Thái Vô-Ngã.)

Nhóm 5 vị tỳ-khưu là Ngài Đại-Trưởng-lão
Aññāsikoṇḍañña, Ngài Trưởng-lão Vappa, Ngài
Trưởng-lão Bhaddiya, Ngài Trưởng-lão Mahā-
nāma, Ngài Trưởng-lão Assaji đều trở thành bậc
Thánh A-ra-hán thanh-văn đệ-tử đầu tiên của
Đức-Phật Gotama, vào ngày 20 tháng 6, trong
hạ thứ nhất của Đức-Phật Gotama, tại khu rừng
phóng sinh nai gọi là Isipatana, gần kinh-thành
Bārāṇasī.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   191

Phần II
Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả
Sự-Thật Trong Đời (Sacca)
Đức-Phật dạy có hai sự-thật trong đời:
- Sammutisacca: Sự-thật ngôn-ngữ chế-định.
- Paramatthasacca: Sự-thật chân-nghĩa-pháp.
1- Sự-thật ngôn-ngữ chế-định (Sammutisacca)
Trong đời, mỗi nước, mỗi nòi giống thường
chế định đặt ra ngôn-ngữ riêng, từ người xưa
được lưu truyền lại cho đến ngày nay, sử dụng
nói năng truyền đạt ý nghĩ, để cho người nghe
hiểu biết ý nghĩ của mình.
Do có nhiều ngôn-ngữ khác nhau, nên cùng
một vật, một ý nghĩ, v.v… mỗi ngôn-ngữ đặt ra
mỗi danh-từ khác nhau. Những danh-từ ngôn-
ngữ này gọi là sự-thật, bởi vì mọi người đã có
quy ước với nhau cho là lời nói thật (sacca-
vācā), đó là sự-thật theo đời. Nếu người nào có
tác-ý lừa dối người nghe, thì người ấy nói sai
sự-thật, phạm điều-giới nói dối (musāvāda).
Sự-thật ngôn-ngữ chế-định có 2 loại:
- Ngôn-ngữ Pāḷi mà Đức-Phật sử dụng để
thuyết pháp tế độ chúng-sinh, được ghi chép lại
trong bộ Tam-tạng: Luật-tạng (Vinayapiṭaka),

192               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Kinh-tạng (Suttantapiṭaka), Vi-diệu-pháp-tạng
(Abhidhammapiṭaka).
- Ngôn-ngữ địa-phương mà người đời sử
dụng nói năng trong cuộc sống hằng ngày đêm
trong mỗi dân tộc. Nếu muốn biết sự-thật ngôn-
ngữ chế-định nào, thì người ấy cần phải học hỏi
nghiên cứu ngôn-ngữ ấy.
Sự-thật ngôn-ngữ chế-định này thuộc về chế-
định-pháp (paññattidhamma).
Paññattidhamma: Chế-định-pháp có 2 loại:
- Atthapaññatti: Ý-nghĩa, hình-dạng chế-định.
- Saddapaññatti: Danh-từ ngôn-ngữ chế-định.
* Atthapaññatti: Ý-nghĩa, hình-dạng chế-định
Ý-nghĩa, hình-dạng chế-định (Atthapaññatti)
cho biết được sự khác biệt của mỗi pháp, mỗi
đối-tượng, có rất nhiều loại. Ví dụ:
- Nương nhờ nơi tứ-đại (đất, nước, lửa, gió)
kết dính liền lại với nhau trở thành khối có hình
dạng khác nhau như: Mặt đất bằng, núi cao,
sông dài, biển rộng, v.v…
* Saddapaññatti: Danh-từ ngôn-ngữ chế-định
Danh-từ ngôn-ngữ chế-định (Saddapaññatti)
danh-từ ngôn-ngữ gọi, diễn tả làm cho người
nghe hiểu biết được ý-nghĩa, hình-dạng của
atthapaññatti ấy.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả     193
Mỗi ngôn-ngữ có danh-từ nói, gọi khác nhau,
nếu biết ngôn ngữ ấy thì hiểu được ý nghĩa của
atthapaññatti ấy.
Saddapaññatti hoặc Nāmapaññatti (1)
Saddapaññatti hoặc nāmapaññatti có 6 loại:
1- Vijjamānapaññatti.
2- Avijjamānapaññatti.
3- Vijjamānena avijjamānapaññatti.
4- Avijjamānena vijjamānapaññatti.
5- Vijjamānena vijjamānapaññatti.
6- Avijjamānena avijjamānapaññatti.
Giảng giải
1- Vijjamānapaññatti là danh-từ ngôn-ngữ chế-
định-pháp (nāmapaññatti) có thật-tánh của chân-
nghĩa-pháp (paramatthadhamma) làm nền tảng.
Paramatthadhamma: Chân-nghĩa-pháp có 4
pháp là:
- Citta: Tâm có 89 hoặc 121 tâm.
- Cetasika: Tâm-sở có 52 tâm-sở.
- Rūpadhamma: Sắc-pháp có 28 sắc-pháp.
- Nibbāna: Niết-bàn có 2 hoặc 3 loại.
Như vậy, danh-từ ngôn-ngữ gọi citta: tâm,
cetasika: tâm-sở, rūpadhamma: sắc-pháp, và
1
Tìm hiểu rõ quyển “Tìm Hiểu Pháp-Hành Thiền-Tuệ” phần
chế-định-pháp, cùng soạn giả.

194              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Nibbāna: Niết-bàn không phải là chân-nghĩa-
pháp thật sự, mà chỉ là chế-định-pháp thuộc về
vijjamānapaññatti mà thôi.
2- Avijjamānapaññatti là danh-từ ngôn-ngữ
chế-định-pháp không có thật-tánh của chân-
nghĩa-pháp làm nền tảng.
Ví dụ: Mặt đất, cái nhà, chiếc xe, con người,
người nam, người nữ, con voi, v.v…là những
danh-từ ngôn-ngữ không có thật-tánh của chân-
nghĩa-pháp làm nền tảng.
3- Vijjamānena avijjamānapaññatti là danh-
từ ngôn-ngữ chế-định-pháp có thật-tánh của
chân-nghĩa-pháp làm nền tảng với pháp không
có thật-tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng.
Ví dụ: Chaḷabhiñño, tevijjo, paṭisambhidap-
patto, sotāpanno, v.v… những danh-từ ngôn-ngữ
Pāḷi này ám chỉ rằng: chaḷabhiññapuggala,
tevijjapuggala,     paṭisambhidappattapuggala,
sotāpannapuggala.
- Chaḷabhiññapuggala: Bậc Thánh A-ra-hán
chứng đắc lục-thông (6 loại abhiññācitta).
- Tevijjapuggala: Bậc Thánh A-ra-hán chứng
đắc tam-minh (3 vijjāñāṇa).
- Paṭisambhidappattapuggala: Bậc Thánh A-
ra-hán chứng đắc tứ-tuệ paṭisambhidā (4 paṭi-
sambhidāñāṇa).

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   195
- Sotāpannapuggala: Bậc Thánh-Nhập-lưu
(Sotāpattiphalacitta), v.v…
Những danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi chế-định-pháp
chaḷabhiñño, tevijjo, v.v… này có thật-tánh của
chân-nghĩa-pháp làm nền tảng với puggala
(người) không có thật-tánh của chân-nghĩa-pháp
làm nền tảng, nên gọi là vijjamānena avijja-
mānapaññatti.
4- Avijjamānena vijjamānapaññatti là danh-
từ ngôn-ngữ chế-định-pháp không có thật-tánh
của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng với pháp có
thật-tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng.
Ví dụ: Itthisaddo: Âm thanh người nữ,
suvaṇṇavaṇṇo: màu vàng, pupphagandho: mùi
hương hoa, v.v…
Danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi gọi Itthi: người nữ,
suvaṇṇa: vàng, puppha: đóa hoa, … là những
danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi không có thật-tánh của
chân-nghĩa-pháp làm nền tảng; với danh-từ
ngôn-ngữ Pāḷi gọi saddo: âm thanh, vaṇṇo:
màu sắc, gandho: mùi hương, … là những
danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi có thật-tánh của chân-
nghĩa-pháp làm nền tảng, nên gọi là
avijjamānena vijjamānapaññatti.
5- Vijjamānena vijjamānapaññatti là danh-
từ ngôn-ngữ chế-định-pháp có thật-tánh của

196              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chân-nghĩa-pháp làm nền tảng với pháp có thật-
tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng.
Ví dụ: Cakkhuviññāṇa: Nhãn-thức-tâm là
thức-tâm phát sinh do nương nhờ nhãn-tịnh-sắc,
cakkhusamphassa: nhãn xúc là xúc tâm-sở đồng
sinh với nhãn-thức-tâm, v.v…
Danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi gọi cakkhu đó là
cakkhupasāda: nhãn-tịnh-sắc, viññāṇa đó là
citta: tâm; phassa đó là phassacetasika: xúc
tâm-sở, … đều là những danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi
có thật-tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng,
nên gọi là vijjamānena vijjamānapaññatti.
6- Avijjamānena avijjamānapaññatti là
danh-từ ngôn-ngữ chế-định-pháp không có thật-
tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng với
pháp không có thật-tánh của chân-nghĩa-pháp
làm nền tảng.
Ví dụ: Rājaputto: Hoàng-tử của Đức-vua,
seṭṭhibhariyā: phu-nhân của ông phú-hộ,
jeṭṭhabhaginī: chị cả, v.v… Những danh-từ
ngôn-ngữ Pāḷi gọi Rāja: Đức-vua, putto: hoàng-
tử; seṭṭhi: ông phú hộ, bhariyā: phu-nhân;
jeṭṭha: lớn, cả, bhaginī: chị, v.v… đều là những
danh-từ ngôn-ngữ Pāḷi không có thật-tánh của
chân-nghĩa-pháp làm nền tảng, nên gọi là avijja-
mānena avijjamānapaññatti.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả    197
Tóm lại, tất cả mọi danh-từ ngôn-ngữ chế-định
(paññatti) dù có thật-tánh của chân-nghĩa-pháp
(paramatthadhamma) làm nền tảng, dù không có
thật-tánh của chân-nghĩa-pháp làm nền tảng cũng
chỉ thuộc về danh-từ ngôn-ngữ chế-định-pháp
(paññattidhamma) mà thôi. Vì vậy, chế-định-
pháp (paññattidhamma) có các tính chất như sau:
- Không có trạng-thái riêng của mỗi pháp.
- Không có thật-tánh của mỗi pháp.
- Không có sự sinh, sự diệt của mỗi pháp.
- Không có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã
của mỗi pháp.
Cho nên, chế-định-pháp (paññattidhamma)
chỉ có thể làm đối-tượng của pháp-hành thiền-
định được mà thôi, chắc chắn không thể làm đối-
tượng của pháp-hành thiền-tuệ được.
2- Sự-thật chân-nghĩa-pháp (Paramatthasacca)
Chân-nghĩa-pháp (paramatthadhamma) (1)
có 4 pháp đó là:
- Citta: Tâm có 89 hoặc 121 tâm.
- Cetasika: Tâm-sở có 52 tâm-sở.
- Rūpadhamma: Sắc-pháp có 28 sắc-pháp.
- Nibbāna: Niết-bàn có 2 hoặc 3 loại.
1
Tìm hiểu rõ trong quyển Vi-Diệu-Pháp Hiện Thực Trong
Cuôc Sống, cùng soạn giả.

198                   TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

1- Citta: Tâm có trạng-thái biết đối-tượng
(ārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ), có 89 hoặc 121
loại tâm đều có trạng-thái biết đối-tượng tùy
theo khả năng của mỗi loại tâm.
* Citta: Tâm có 89 hoặc 121 tâm chia ra làm 6
loại, có phận-sự biết 6 loại đối-tượng như sau:
- Cakkhuviññāṇa: Nhãn-thức-tâm có 2 tâm
làm phận-sự thấy đối-tượng sắc.
- Sotaviññāṇa: Nhĩ-thức-tâm có 2 tâm làm
phận-sự nghe đối-tượng thanh.
- Ghānaviññāṇa: Tỷ-thức-tâm có 2 tâm làm
phận-sự ngửi đối-tượng hương.
- Jivhāviññāṇa: Thiệt-thức-tâm có 2 tâm làm
phận-sự nếm đối-tượng vị.
- Kāyaviññāṇa: Thân-thức-tâm có 2 tâm làm
phận-sự xúc-giác đối-tượng xúc.
- Manoviññāṇa: Ý-thức-tâm có 79 hoặc 111
tâm làm phận-sự biết đối-tượng pháp (1) tùy theo
khả năng của mỗi loại tâm.
2- Cetasika: Tâm-sở đều có trạng-thái nương
nhờ nơi tâm (cittanissitalakkhanaṃ), có 52 loại,
mà mỗi tâm-sở có mỗi trạng-thái riêng, đều
đồng sinh với tâm, có 4 trạng-thái:

1 Đối-tượng pháp gồm có 6 loại là 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh- sắc, 18 sắc vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   199
- Đồng sinh với tâm (ekuppāda).
- Đồng diệt với tâm (ekanirodha).
- Đồng đối-tượng với tâm (ekālambana).
- Đồng nơi sinh với tâm (ekavatthuka).
Khi mỗi tâm nào phát sinh ắt có một số tâm-
sở ít hoặc nhiều tương xứng đồng sinh với tâm
ấy làm phận-sự của tâm ấy.
Tâm với tâm-sở thuộc về danh-pháp.
3- Rūpadhamma: Sắc-pháp có trạng-thái bị
hủy hoại do nghịch duyên (ruppanalakkhaṇaṃ).
Rūpadhamma: Sắc-pháp có 28 loại, mà mỗi sắc-
pháp có mỗi trạng-thái.
4- Nibbāna: Niết-bàn có trạng-thái tịch tịnh
mọi tham-ái, mọi phiền-não, ngũ-uẩn, mọi sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới (santilakkhaṇaṃ).
Niết-bàn có 2 loại đối với bậc Thánh A-ra-hán,
và Niết-bàn có 3 loại đối-tượng đối với hành-giả
thực hành pháp-hành thiền-tuệ.
Niết-bàn thuộc về danh-pháp siêu-tam-giới
(lokuttara nāmadhamma) chỉ là đối-tượng của
siêu-tam-giới-tâm đó là 4 hoặc 20 Thánh-đạo-
tâm và 4 hoặc 20 Thánh-quả-tâm mà thôi.
Như vậy, 4 chân-nghĩa-pháp (paramattha-
dhamma) này có trạng-thái riêng của mỗi pháp,
có thật-tánh của mỗi pháp, nên không phải là
danh-từ ngôn-ngữ chế-định (paññatti).

200               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Cho nên, citta: tâm, cetasika: tâm-sở, rūpa-
dhamma: sắc-pháp, Nibbāna: Niết-bàn này
thuộc về chân-nghĩa-pháp (paramatthadhamma)
thật sự (không phải chế-định-pháp), nên có thể
làm đối-tượng của pháp-hành thiền-tuệ như sau:
- Citta: tâm, cetasika: tâm-sở, rūpadhamma:
sắc-pháp, cả 3 loại chân-nghĩa-pháp này làm
đối-tượng thiền-tuệ tam-giới của đại-thiện-tâm,
đối với hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ.
- Nibbāna: Niết-bàn chỉ là đối-tượng siêu-
tam-giới của siêu-tam-giới-tâm đó là 4 hoặc 20
Thánh-đạo-tâm, 4 hoặc 20 Thánh-quả-tâm, đối
với 4 bậc Thánh-nhân trong Phật-giáo mà thôi.
Nguyên nhân che phủ thật-tánh-pháp
Thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới đó là sự-thật hiển nhiên. Vậy, do nguyên
nhân nào mà hành-giả thực hành pháp-hành
thiền-tuệ không thấy rõ, không biết rõ thật-tánh
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới ấy?
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ
không thấy rõ, không biết rõ thật-tánh của mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới là do nguyên
nhân si tâm-sở che phủ thật-tánh của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Thật vậy, si tâm-sở (mohacetasika) đồng sinh
với 12 bất-thiện-tâm có 4 đặc tính riêng biệt:

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   201
1- Añāṇalakkhaṇo: Si tâm-sở có trạng-thái
không biết thật-tánh của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới, hoặc không biết chân-lý tứ
Thánh-đế.
2- Ārammaṇasabhāvacchādanaraso: Si tâm-
sở có phận sự che phủ thật-tánh của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
3- Andhakārapaccupaṭṭhāno: Si tâm-sở làm
cho tâm tối tăm là quả hiện hữu.
4- Ayonisomanasikārapadaṭṭhāno: Sự biết
trong tâm do si-tâm biết sai lầm trong 4 trạng-
thái của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
là thường, lạc, ngã, tịnh. Đó là nguyên nhân
gần phát sinh si tâm-sở.
Do nguyên nhân si tâm-sở đồng sinh với 12
bất-thiện-tâm che phủ thật-tánh của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới, cho nên dù hành-
giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ cũng không
thể phát sinh trí-tuệ thấy rõ, biết rõ thật-tánh
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
Để thấy rõ, biết rõ thật-tánh của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới, hành-giả thực
hành pháp-hành thiền-tuệ cần phải có trí-tuệ biết
đúng trong tâm về sự thật của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.
Thật vậy, trí-tuệ tâm-sở (paññācetasika) có 4
đặc tính riêng biệt:

202               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

1 -Yathābhūtapaṭivedhalakkhaṇā: Trí-tuệ tâm-
sở có trạng-thái thấy rõ, biết rõ thật-tánh của
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, chứng
ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc 4 Thánh-
đạo-tâm, 4 Thánh-quả-tâm.
2- Visayobhāsanarasā: Trí-tuệ tâm-sở có
phận-sự thấy rõ ràng thật-tánh của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
3- Asammohapaccupaṭṭhānā: Trí-tuệ tâm-sở
không mê muội, tâm sáng suốt là quả hiện hữu.
4- Yonisomanasikārapadaṭṭhānā: Sự hiểu biết
trong tâm do trí-tuệ biết đúng trong 4 trạng-thái
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới là
vô-thường, khổ, vô-ngã, bất-tịnh. Đó là nguyên
nhân gần phát sinh trí-tuệ tâm-sở.
Như vậy, si tâm-sở phát sinh do nguyên nhân
gần là ayonisomanasikāra, còn trí-tuệ tâm-sở phát
sinh do nguyên nhân gần là yonisomanasikāra.
* Ayonisomanasikāra là như thế nào?
Ayonisomanasikāra: Sự biết trong tâm do si-
tâm biết sai lầm trong 4 trạng-thái của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới như sau:
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
vô-thường (anicca), thì si-tâm biết sai lầm cho
là thường (nicca).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   203
khổ (dukkha), thì si-tâm biết sai lầm cho là lạc
(sukha).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
vô-ngã (anattā), thì si-tâm biết sai lầm cho là
ngã (attā).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
bất-tịnh (asubha), thì si-tâm biết sai lầm cho là
tịnh, tốt đẹp (subha).
Như vậy, ayonisomanasikāra: sự biết trong
tâm do si-tâm biết sai lầm trong 4 trạng-thái của
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới cho là
thường, lạc, ngã, tịnh, là nguyên nhân gần phát
sinh si tâm-sở (mohacetasika), làm che phủ
thật-tánh của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới.
* Yonisomanasikāra là như thế nào?
Yonisomanasikāra: Sự hiểu biết trong tâm do
trí-tuệ biết đúng trong 4 trạng-thái của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới như sau:
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
vô-thường (anicca) thì trí-tuệ hiểu biết đúng là
vô-thường (anicca).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
khổ (dukkha), thì trí-tuệ hiểu biết đúng là khổ
(dukkha).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái

204               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

vô-ngã (anattā), thì trí-tuệ hiểu biết đúng là vô-
ngã (anattā).
- Sắc-pháp, danh-pháp tam-giới có trạng-thái
bất-tịnh (asubha), thì trí-tuệ hiểu biết đúng là
bất-tịnh (asubha).
Như vậy, yonisomanasikāra: sự hiểu biết
trong tâm do trí-tuệ biết đúng trong 4 trạng-thái
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới là
vô-thường, khổ, vô-ngã, bất-tịnh, là nguyên
nhân gần phát sinh trí-tuệ tâm-sở (paññā-
cetasika), làm hiện rõ thật-tánh hiển nhiên của
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Cho nên, hành-giả thực hành pháp-hành thiền-
tuệ cần phải luôn luôn có yonisomanasikāra làm
nhân-duyên phát sinh trí-tuệ thứ nhất nāmarūpa-
paricchedañāṇa: trí-tuệ thấy rõ, biết rõ, phân
biệt rõ thật-tánh hiển nhiên của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới, hiện rõ đúng theo sự-
thật của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
* Trạng-thái-chung (Sāmaññalakkhaṇa)

Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
đều có thật-tánh, có sự sinh, sự diệt, có 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã, đó là sự-thật hiển
nhiên. Do nguyên nhân nào che phủ 3 trạng-
thái-chung ấy?

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   205
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, sở dĩ
không thấy rõ, không biết rõ sự sinh, sự diệt của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới; không thấy
rõ, không biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái
vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới, là vì 3
pháp che phủ 3 trạng-thái chung, nên hành-giả
không thể thấy rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
Vậy, 3 pháp che phủ 3 trạng-thái-chung như
thế nào? Phương pháp diệt 3 pháp che phủ ấy
bằng cách nào?

* Ba pháp che phủ 3 trạng-thái-chung, phương pháp diệt 3 pháp che phủ

Ba trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới, đó là sự-thật hiển
nhiên. Sở dĩ 3 trạng-thái-chung này không hiện
rõ là vì bị 3 pháp che phủ, đó là:
- Santati: Dòng sinh diệt liên tục vô cùng
mau lẹ của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-
giới làm che phủ trạng-thái vô-thường của mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới không hiện rõ.
- Iriyāpatha: Các oai-nghi thay đổi làm che phủ
trạng-thái khổ của các oai-nghi không hiện rõ.

206              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Ghana: Ngã-tưởng đồng-nhất của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới làm che phủ
trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới không hiện rõ.
Giảng giải
1- Santati là dòng sinh rồi diệt liên tục vô
cùng mau lẹ của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới làm che phủ trạng-thái vô-thường của
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới không
hiện rõ như thế nào?
Đức-Phật dạy:
“Sabbe saṅkhārā aniccā.”
Tất cả các pháp-hữu-vi đều có trạng-thái vô-
thường.
Pháp-hữu-vi là pháp bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên là kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-
tiết, āhāra: vật thực, đó là ngũ-uẩn (khandha),
12 xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới, v.v… đều sinh
rồi diệt liên tục không ngừng, nên có trạng-thái
vô-thường của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-
giới, đó là sự-thật hiển nhiên của pháp-hữu-vi.
Như vậy, trạng-thái vô-thường của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới là sự-thật hiển
nhiên. Vậy do nguyên nhân nào làm cho trạng-
thái vô-thường không hiện rõ?

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả           207
Trong bộ Visuddhimagga: Thanh-Tịnh-đạo
giải rằng:
“Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ
amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na
upaṭṭhāti.” (1)
Trước hết, trạng-thái vô-thường của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới không hiện rõ, vì
dòng sinh diệt liên tục (santati) vô cùng mau lẹ
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, làm
che phủ trạng-thái vô-thường. Bởi vì không có
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
* Dòng sinh diệt liên tục (santati) vô cùng
mau lẹ của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-
giới, che phủ trạng-thái vô-thường như thế nào?
Ví dụ thô thiển dễ hiểu để so sánh như:
- Khi ta thấy những hình ảnh trên màn hình
chiếu phim, cứ 1 giây đồng hồ có khoảng 24 tới
120 tấm hình liên tục quay nhanh qua máy chiếu
phim, ta nhìn thấy hình ảnh những tài tử diễn
viên có những cử chỉ, hành động, lời nói tự
nhiên bình thường. Ta không thể thấy từng tấm
phim cách khoảng nhau và cũng không nghe
từng tiếng nói cách khoảng nhau.

1 Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

208                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Đó là sự liên tục của cuộn phim quay nhanh.
- Khi ta thấy bóng đèn đang cháy sáng, cứ mỗi
giây đồng hồ có khoảng 50 hoặc 60 lần dòng
điện tắt rồi cháy sáng liên tục không ngừng
trong suốt thời gian bóng đèn cháy sáng. Ta
không thể thấy bóng đèn cháy sáng rồi tắt liên
tục suốt khoảng thời gian bóng đèn cháy sáng.
Đó là sự liên tục của dòng điện cháy sáng rồi
tắt liên tục.
Còn sự sinh, sự diệt của sắc-pháp, của danh-
pháp tam-giới thật là vô cùng mau lẹ phi thường.
Đức-Phật dạy rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Như-lai không thấy pháp
nào có sự sinh, sự diệt vô cùng mau lẹ như tâm.(1)
Trong Chú-giải giảng giải rằng:
“Ekaccharakkhaṇe        koṭisatasahassasaṅkhā
(2)
uppajitvā nirujjhati.”
“Chỉ một lần búng đầu ngón tay, tâm với tâm-
sở (danh-pháp) sinh rồi diệt liên tục 1.000 tỷ lần.”
Như vậy, chỉ có trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 gọi là
udayabbayānupassanāñāṇa sắc bén nhanh nhạy
có khả năng thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của

1
Aṅguttaranikāya, phần Ekakanipāta.
2
Sam. Khandhavaggaṭṭhakathā, Pheṇapiṇḍūpamāsuttavaṇṇanā.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   209
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới hiện-tại mà thôi,
nên thấy rõ, biết rõ, hiện rõ trạng-thái vô-thường
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
Nếu hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ
chưa có khả năng phát sinh đến trí-tuệ-thiền-tuệ
thứ 4 udayabbayānupassanāñāṇa, thì không thể
thấy rõ, biết rõ được sự sinh, sự diệt của sắc-
pháp, của danh-pháp tam-giới hiện-tại, nên chưa
có khả năng cắt đứt santati: dòng sinh diệt liên
tục của sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới hiện-
tại. Vì vậy, hành-giả không thể thấy rõ, không
biết rõ trạng-thái vô-thường của sắc-pháp, của
danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Sở dĩ, hành-giả không thấy rõ, không biết rõ
trạng-thái vô-thường của sắc-pháp, của danh-pháp
tam-giới hiện-tại là vì dòng sinh diệt liên tục vô
cùng mau lẹ của sắc-pháp, của danh-pháp tam-
giới hiện-tại, làm che phủ trạng-thái vô-thường
của sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới hiện-tại.
Phương pháp làm trạng-thái vô-thường hiện rõ
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ dẫn
đến phát sinh trí-tuệ thứ nhất nāmarūpaparic-
chedañāṇa: trí-tuệ thấy rõ, biết rõ, phân biệt rõ
thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới là pháp-vô-ngã (anattā), không phải là
ta; tiếp theo trí-tuệ thứ nhì nāmarūpapaccaya-

210                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

pariggahañāṇa: trí-tuệ thấy rõ, biết rõ nhân-
duyên-sinh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới; tiếp theo trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 3 sam-
masanañāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự
diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới
do nhân-duyên-diệt, nên hiện rõ trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã, của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
Dù hành-giả có 3 loại trí-tuệ này vẫn chưa có
khả năng cắt đứt santati: dòng sinh diệt liên tục.
Hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-
tuệ đến khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayā-
nupassanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
sự sinh, sự diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới hiện-tại do nhân-duyên-sinh, do
nhân-duyên-diệt; mới có khả năng cắt đứt
santati: dòng sinh diệt liên tục vô cùng mau lẹ
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-
tại, thì sự thật hiển nhiên trạng-thái vô-thường
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới mới hiện rõ.
Như bộ Visuddhimagga giải rằng:
“Udayabbayampana pariggahetvā santatiyā
vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yathāvasarasato
upaṭṭhāti.” (1)

1 Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   211
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ phát sinh thấy rõ, biết rõ sự
sinh, sự diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới hiện-tại, nên có khả năng cắt đứt
santati: dòng sinh diệt liên tục của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại. Khi ấy,
trạng-thái vô-thường của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp hiện-tại hiển nhiên mới hiện rõ sự-
thật của nó.
Trí-tuệ-thiền-tuệ nào có khả năng thấy rõ,
biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới hiện-tại?
Trong 16 loại trí-tuệ-thiền-tuệ theo tuần tự
của pháp-hành thiền-tuệ, thì bắt đầu từ trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupassanāñāṇa có
khả năng thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại
do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt.
Thật vậy, trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayā-
nupassanāñāṇa này là trí-tuệ-thiền-tuệ bắt đầu
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của sắc-pháp,
của danh-pháp tam-giới hiện-tại là:
- Danh-pháp nào sinh, do nhân-duyên nào sinh.
- Danh-pháp ấy diệt, do nhân-duyên ấy diệt.
- Sắc-pháp nào sinh, do nhân-duyên nào sinh.
- Sắc-pháp ấy diệt, do nhân-duyên ấy diệt.

212               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Cho nên trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư udayabbayā-
nupassanāñāṇa này chính thức được gọi là trí-
tuệ-thiền-tuệ, bởi vì trí-tuệ-thiền-tuệ thứ tư
udayabbayānupassanāñāṇa có khả năng cắt đứt
santati: dòng sinh diệt liên tục mau lẹ không
ngừng của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-
giới hiện-tại, nên hiện rõ trạng-thái vô-thường
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp hiện-tại.
Như vậy, sự-thật trạng-thái vô-thường của
sắc-pháp, của danh-pháp tam-giới hiện-tại được
hiển nhiên hiện rõ.
Thật ra, không chỉ trạng-thái vô-thường của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại
được hiển nhiên hiện rõ, mà còn trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới hiện-tại cũng được hiển nhiên
hiện rõ, bởi vì 3 trạng-thái-chung này có sự liên
quan với nhau.
Bắt đầu từ trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayab-
bayānupassanāñāṇa này cho đến trí-tuệ-thiền-
tuệ thứ 12 gọi là saccānulomañāṇa đều có khả
năng thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại do
nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt; nên hiện
rõ trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-
thái-vô-ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   213
tam-giới hiện-tại, dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế.
Nếu hành-giả nào là hạng người tam-nhân
(tihetukapuggala) thực hành pháp-hành thiền-
tuệ, có khả năng phát sinh đến trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện-tại do nhân-
duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt, thì hành-giả
ấy thật là cao quý.
Trong Dhammapadagāthā (113) Đức-Phật dạy:
“Yo ca vassasataṃ jīve,
apassaṃ udaybbayaṃ.
Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo,
passato udaybbayaṃ.”
Người nào dù sống đến trăm năm,
Mà không có trí-tuệ-thiền-tuệ,
Không thấy sự sinh và sự diệt.
Không bằng hành-giả sống một ngày,
Có trí-tuệ-thiền-tuệ phát sinh,
Thấy rõ sự sinh và sự diệt,
Của sắc-pháp danh-pháp hiện-tại,
Cuộc đời cao quý biết dường nào!
2- Iriyāpatha là các oai-nghi thay đổi làm che
phủ trạng-thái khổ của các oai-nghi không hiện
rõ như thế nào?

214                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Đức-Phật dạy rằng:
“Sabbe saṅkhārā dukkhā.”
Tất cả các pháp-hữu-vi đều có trạng-thái khổ.
Pháp-hữu-vi là pháp bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên là kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-
tiết, āhāra: vật thực, đó là ngũ-uẩn (khandha),
12 xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới, v.v… đều sinh
rồi diệt liên tục không ngừng, nên có trạng-thái
khổ của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới,
đó là sự-thật hiển nhiên của pháp-hữu-vi.
Như vậy, trạng-thái khổ của mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới là sự-thật hiển nhiên.
Vậy do nguyên nhân nào làm cho trạng-thái khổ
không hiện rõ?
Trong bộ Visuddhimagga: Thanh-Tịnh-đạo
giải rằng:
“Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa
amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na
upaṭṭhāti.” (1)
Trạng-thái khổ không hiện rõ, vì các oai-
nghi thay đổi che phủ, do không có trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt, trạng-thái
vô-thường của mỗi sắc-pháp luôn luôn hành hạ.
1
Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   215
Các oai-nghi làm che phủ trạng-thái khổ
không hiện rõ như thế nào?
Tứ-oai-nghi: Oai-nghi đi, oai-nghi đứng,
oai-nghi ngồi, oai-nghi nằm và các oai-nghi
phụ là bước tới trước, bước lui sau, quay bên
phải, quay bên trái, co tay vào, co chân vào,
duỗi tay ra, duỗi chân ra, v.v…
Tứ-oai-nghi và các oai-nghi phụ thuộc về
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa), có sự
sinh, sự diệt liên tục không ngừng, có trạng-thái
vô-thường luôn luôn hành hạ các oai-nghi, nên
oai-nghi có trạng-thái khổ.
Thế mà mỗi khi có oai-nghi nào phát sinh
khổ, theo thói quen liền thay đổi từ oai-nghi cũ
ấy sang oai-nghi mới ngay, mà không có trí-tuệ-
thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt của oai-
nghi cũ ấy, nên không có trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ trạng-thái khổ của oai-nghi cũ ấy.
Vì vậy, oai-nghi mới làm che phủ trạng-thái
khổ của oai-nghi cũ.
Phương pháp làm cho trạng-thái khổ hiện rõ
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ,
trước khi thay đổi mỗi oai-nghi, cần phải có trí-
tuệ-thiền-tuệ biết rõ nguyên nhân chính đáng, đó
là sự khổ bắt buộc phải thay đổi từ oai-nghi cũ
sang oai-nghi mới.

216                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Khi thay đổi oai-nghi, hành-giả có trí-tuệ-
thiền-tuệ theo dõi nhất cử nhất động từ oai-nghi
cũ sang oai-nghi mới, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết
rõ sự sinh, sự diệt của các sắc-pháp oai-nghi cũ
ấy do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt,
nên hiện rõ trạng-thái vô-thường luôn luôn hành
hạ các oai-nghi cũ ấy. Vì vậy, trạng-thái khổ
của sắc-pháp các oai-nghi ấy hiện rõ.
Như bộ Visuddhimagga giải rằng:
“Abhiṇhapaṭisampaṭipīḷanaṃ manasikatvā
iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yathā-
vasarasato upaṭṭhāti.” (1)
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của sắc-pháp oai-nghi ấy, hiện rõ trạng-thái vô-
thường luôn luôn hành hạ oai-nghi ấy, nên diệt
được các oai-nghi che phủ trạng-thái khổ.
Khi ấy, trạng-thái khổ của sắc-pháp oai-nghi
ấy hiển nhiên hiện rõ sự thật của nó.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, đến
khi trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 udayabbayānupas-
sanāñāṇa phát sinh thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự
diệt của mỗi sắc-pháp oai-nghi, mỗi danh-pháp
tam-giới hiện-tại do nhân-duyên-sinh, do nhân-
duyên-diệt, nên hiện rõ trạng-thái vô-thường
1
Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   217
luôn luôn hành hạ. Nên trạng-thái khổ của sắc-
pháp oai-nghi, của danh-pháp tam-giới biết oai-
nghi ấy hiển nhiên hiện rõ sự thật của nó.
3- Ghana là ngã-tưởng đồng-nhất của mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới làm che phủ
trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới không hiện rõ, như thế nào?
Đức-Phật dạy rằng:
“Sabbe dhammā anattā.”
Tất cả các pháp đều có trạng-thái vô-ngã.
Dhammā đó là các pháp-hữu-vi bị cấu tạo do
4 nhân-duyên (kamma: nghiệp, citta: tâm, utu:
thời-tiết, āhāra: vật thực), đó là ngũ-uẩn
(khandha), 12 xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu),
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, v.v…
đều sinh rồi diệt liên tục không ngừng, nên có
trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới, đó là sự-thật hiển nhiên của tất
cả các pháp-hữu-vi.
Như vậy, trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới là sự thật hiển
nhiên. Vậy do nguyên nhân nào làm cho trạng-
thái vô-ngã không hiện rõ?
Trong bộ Visuddhimagga: Thanh-Tịnh-Đạo
trong phần paṭipadāṇadassanavisuddhinidesa
giảng giải rằng:

218                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

“Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibhogassa
amanasikārā ghanena paṭicchannattā na
upaṭṭhāti.” (1)
Trạng-thái vô-ngã không hiện rõ, vì ngã-
tưởng đồng-nhất che phủ, do không có trí-tuệ-
thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ, phân tích rõ thật-tánh
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới
riêng biệt với nhau.
Ngã-tưởng đồng-nhất che phủ trạng-thái vô-
ngã của sắc-pháp, của danh-pháp như thế nào?
Ghana: Ngã-tưởng đồng-nhất có 3 loại:
- Samūhaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất
tổng-hợp là gom mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới lại cho là ta.
- Kiccaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất phận-
sự là gom mọi phận-sự của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới lại cho là ta.
- Ārammaṇaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất
đối-tượng là gom mọi đối-tượng lại cho là ta.
Sự-thật theo chân-nghĩa-pháp (paramattha-
dhamma) thì mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp được
phân biệt như sau:
- Sắc-pháp (rūpadhamma) gồm có 28 loại sắc-
pháp. Mỗi sắc-pháp có trạng thái riêng khác nhau.
1
Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   219
- Danh-pháp (nāmadhamma) đó là tâm với
tâm-sở:
Tâm (citta) gồm có 89 hoặc 121 tâm.
Tâm-sở (cetasika) gồm có 52 tâm-sở.
Mỗi tâm, tâm-sở đều có trạng thái riêng, có
phận sự riêng, có đối-tượng riêng khác nhau.
Thế mà, ngã-tưởng đồng-nhất do tà-kiến thấy
sai chấp thủ trong mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới gom lại cho là ta theo 3 loại ngã-tưởng
đồng-nhất là:
- Ngã-tưởng đồng-nhất tổng-hợp.
- Ngã-tưởng đồng-nhất phận sự.
- Ngã-tưởng đồng-nhất đối-tượng.
Do 3 loại ngã-tưởng đồng-nhất này che phủ
trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới như sau:
3.1- Samūhaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất
tổng-hợp là gom mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới lại cho là ta như thế nào?
Ví dụ: Sở dĩ gọi là “chiếc xe” là vì có các bộ
phận được lắp ráp lại với nhau. Nếu tháo rời
mỗi bộ phận ra riêng rẽ thì không còn thấy
chiếc xe nữa.
Gọi là “ngôi nhà” là vì được xây dựng các thứ
vật liệu lại với nhau. Nếu phá vỡ ra thành mảnh
vụn thì không còn thấy ngôi nhà nữa, như thế nào.

220              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Cũng như vậy, sở dĩ gọi là ta, người, chúng-
sinh, … là vì có ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn,
tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn nương nhờ lẫn
nhau, liên kết lại với nhau.
Nếu có trí-tuệ-thiền-tuệ biết phân tích ngũ
uẩn ra năm uẩn riêng biệt như sau:
- Sắc-uẩn gồm có 28 loại sắc-pháp không
phải ta, không phải người, không phải chúng-
sinh nào, …
- Thọ-uẩn đó là thọ tâm-sở đồng sinh với tâm.
- Tưởng-uẩn đó là tưởng tâm-sở đồng sinh
với mỗi tâm.
- Hành-uẩn đó là 50 tâm-sở còn lại (trừ thọ
tâm-sở và tưởng tâm-sở) đồng sinh với mỗi tâm.
- Thức-uẩn đó là tâm gồm có 89 tâm hoặc
121 tâm.
Bốn uẩn là thọ-uẩn, tưởng-uẩn, hành-uẩn,
thức-uẩn thuộc về danh-pháp không phải ta,
không phải người, không phải chúng-sinh nào.
Thế mà ngã-tưởng đồng-nhất tổng-hợp cho
là ta, người, chúng-sinh, … nên che phủ trạng-
thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp
tam-giới.
3.2- Kiccaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất phận-
sự là gom mọi phận sự của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới lại cho là ta như thế nào?

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả           221
Theo chân-nghĩa-pháp (paramatthadhamma),
tâm được phân ra 6 loại tâm. Mỗi tâm nào phát
sinh có số tâm-sở đồng sinh với tâm ấy làm phận
sự như sau:
- Cakkhuviññāṇacitta: Nhãn-thức-tâm, có 7
tâm-sở đồng sinh với 2 nhãn-thức-tâm làm phận
sự thấy đối-tượng sắc.
- Sotaviññānacitta: Nhĩ-thức-tâm, có 7 tâm-sở
đồng sinh với 2 nhĩ-thức-tâm làm phận sự nghe
đối-tượng thanh.
- Ghānaviññānacitta: Tỷ-thức-tâm, có 7 tâm-
sở đồng sinh với 2 tỷ-thức-tâm làm phận sự ngửi
đối-tượng hương.
- Jivhāviññānacitta: Thiệt-thức-tâm, có 7
tâm-sở đồng sinh với 2 thiệt-thức-tâm làm phận
sự nếm đối-tượng vị.
- Kāyaviññānacitta: Thân-thức-tâm, có 7
tâm-sở đồng sinh với 2 thân-thức-tâm làm phận
sự xúc-giác đối-tượng xúc.
- Manoviññānacitta: Ý-thức-tâm, có 79 hoặc
111 tâm (trừ 10 thức-tâm trên) có số tâm-sở
tương xứng với ý-thức-tâm ấy làm phận-sự biết
đối-tượng pháp. (1)
Thế mà, ngã-tưởng đồng-nhất phận sự cho là

1 Đối-tượng pháp có 6 loại: 79 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16 sắc vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp (paññattidhamma).

222               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

ta thấy người, ta nghe tiếng, ta ngửi hương thơm,
ta nếm vị, ta xúc-giác mềm mại, ấm áp, ta biết
điều này điều kia, nên che phủ trạng-thái vô-ngã
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
3.3- Ārammaṇaghana: Ngã-tưởng đồng-nhất
đối-tượng là gom mọi đối-tượng lại cho là ta
như thế nào?
Theo Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa (Abhidhammat-
thasaṅgaha), đối-tượng có 6 loại, mỗi đối-tượng
được biết bằng mỗi loại tâm riêng biệt như sau:
- Đối-tượng sắc được thấy bằng 2 nhãn-thức-
tâm.
- Đối-tượng thanh được nghe bằng 2 nhĩ-
thức-tâm.
- Đối-tượng hương được ngửi bằng 2 tỷ-thức-
tâm.
- Đối-tượng vị được nếm bằng 2 thiệt-thức-
tâm.
- Đối-tượng xúc được xúc-giác bằng 2 thân-
thức-tâm.
- Đối-tượng pháp được biết bằng 79 hoặc
111 ý-thức-tâm (trừ 10 thức-tâm).
- 10 thức-tâm chỉ tiếp xúc biết 5 đối-tượng
sắc, thanh, hương, vị xúc hiện-tại thuộc về chân-
nghĩa-pháp (paramatthadhamma) mà thôi, không
biết đối-tượng chế-định-pháp (paññattidhamma).

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   223
Còn trong 79 hoặc 111 ý-thức-tâm có số dục-
giới-tâm tiếp xúc biết đối-tượng pháp thuộc về
chân-nghĩa-pháp trong 3 thời (quá-khứ, hiện-tại,
vị-lai) và chế-định-pháp, tùy theo mỗi dục-giới-
tâm; có số sắc-giới-tâm và vô-sắc-giới-tâm chỉ
có biết đối-tượng thuộc về chế-định-pháp mà
thôi. Riêng siêu-tam-giới-tâm đó là 4 hoặc 20
Thánh-đạo-tâm, 4 hoặc 20 Thánh-quả-tâm chỉ
biết đối-tượng Niết-bàn siêu-tam-giới mà thôi.
Thế mà, ngã-tưởng đồng-nhất đối-tượng cho
là ta thấy người, ta nghe tiếng, ta ngửi hương
thơm, ta nếm vị ngon, ta xúc-giác mềm mại, ấm
áp, ta biết môn học này, ta biết công việc kia, …
nên che phủ trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới.
Phương pháp làm trạng-thái vô-ngã hiện rõ
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, đến
khi phát sinh trí-tuệ-thiền-tuệ thứ 4 uddayab-
bayānupassanāñāṇa: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới, thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới do
nhân-duyên-sinh do nhân-duyên-diệt; nên thấy
rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.

224                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Như bộ Visuddhimagga giải rằng:
“Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge
kate       anattalakkhaṇaṃ       yathāvasarasato
(1)
upaṭṭhāti.”
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ, phân biệt rõ
thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp
tam-giới khác nhau; nên ngã-tưởng đồng-nhất
bị tách rời ra từng mỗi tâm khác nhau, phận sự
của mỗi tâm khác nhau, mỗi tâm biết mỗi đối-
tượng khác nhau; nên trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ sự sinh, sự diệt của mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên
diệt; nên trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới hiển nhiên hiện rõ sự-
thật của chúng.

Sự sinh, sự diệt của danh-pháp, sắc-pháp
Danh-pháp, sắc-pháp là pháp-hữu-vi (saṅ-
khatadhamma) bị cấu tạo do 4 nhân-duyên
(nghiệp: kamma, tâm: citta, thời-tiết: utu, vật-
thực: āhāra) thuộc về chân-nghĩa-pháp (para-
matthadhamma), có thật-tánh của mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới; có sự sinh, sự diệt của
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới do nhân-

1 Visuddhimagga, phần Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesa.

Phần II: Những Pháp Cần Biết Đối Với Hành-Giả   225
duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt; nên hiện rõ 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới.
Nibbāna: Niết-bàn thuộc về pháp-vô-vi
(asaṅkhatadhamma) không bị cấu tạo do 4
nhân-duyên (nghiệp: kamma, tâm: citta, thời-
tiết: utu, vật-thực: āhāra), thuộc về danh-pháp
siêu-tam-giới đặc biệt hoàn toàn khác với danh-
pháp tam-giới (tâm với tâm-sở), có thật-tánh-
pháp; nhưng không có sự sinh, sự diệt, không
có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã, bởi vì Niết-
bàn hiện hữu không do nhân-duyên nào.
Niết-bàn thuộc về chân-nghĩa-pháp (para-
matthadhamma) là pháp-vô-ngã (anattā) cũng là
đối-tượng siêu-tam-giới của siêu-tam-giới-tâm
đó là 4 hoặc 20 Thánh-đạo-tâm, 4 hoặc 20
Thánh-quả-tâm mà thôi.

226               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Pháp-hành trong Phật-giáo
Trong Phật-giáo có 2 loại pháp-hành:
- Pháp-hành thiền-định (Samāthakammaṭṭhāna).
- Pháp-hành thiền-tuệ (Vipassanākammaṭṭhāna).
1- Pháp-hành thiền-định có trong Phật-giáo
và ngoài Phật-giáo. Đối-tượng của pháp-hành
thiền-định thuộc về chế-định-pháp (paññatti-
dhamma) không có thật-tánh, không có sự sinh,
sự diệt; không có 3 trạng-thái-chung: trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã.
Hành-giả nào thuộc về hạng người tam-nhân
(tihetukapuggala), có giới-hạnh trong sạch làm
nơi nương nhờ, thực hành pháp-hành thiền-
định, có khả năng dẫn đến chứng đắc 5 bậc thiền
sắc-giới thiện-tâm, 4 bậc thiền vô-sắc-giới
thiện-tâm, chứng đắc 5 phép-thần-thông.
Sau khi hành-giả ấy chết, chắc chắn chỉ có
vô-sắc-giới thiện-nghiệp trong đệ-tứ-thiền vô-
sắc-giới thiện-tâm cao nhất gọi là phi-tưởng-
phi-phi-tưởng-xứ-thiền thiện-tâm có quyền ưu
tiên cho quả trong thời-kỳ tái-sinh kiếp sau
(paṭisandhikāla) có phi-tưởng-phi-phi-tưởng-
xứ-thiền quả-tâm gọi là vô-sắc-giới tái-sinh-
tâm (paṭisandhicitta) làm phận-sự tái-sinh kiếp
sau hóa-sinh làm vị phạm-thiên trên tầng trời

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                           227
vô-sắc-giới phạm-thiên phi-tưởng-phi-phi-tưởng-
xứ-thiên. Vị phạm-thiên có tuổi thọ 84.000 đại-
kiếp lâu dài nhất, khi hết tuổi thọ (chết) tại tầng
trời vô-sắc-giới phạm-thiên này, thiện-nghiệp
khác cho quả tái-sinh kiếp sau trong cõi-giới
khác tùy theo nghiệp và quả của nghiệp của vị
phạm-thiên ấy. (1)
Còn 5 bậc thiền sắc-giới thiện-tâm và 3 bậc
thiền vô-sắc-giới thiện-tâm bậc thấp trở thành
vô-hiệu-quả-nghiệp (ahosikamma) không có cơ
hội cho quả được nữa.

2- Pháp-hành thiền-tuệ chỉ có trong Phật-
giáo mà thôi, hoàn toàn không có ngoài Phật-
giáo. Đối-tượng của pháp-hành thiền-tuệ đó là
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới chỉ thuộc
về chân-nghĩa-pháp (paramatthadhamma) mà
thôi, không phải chế-định-pháp (paññatti-
dhamma), có thật-tánh của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới; có sự sinh, sự diệt của mọi
sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới; có 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.
Hành-giả nào thuộc về tihetukapuggala: người
1
Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển IX: Pháp-
Hành Thiền-Định, cùng soạn-giả.

228                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tam-nhân đã từng tích lũy đầy đủ 10 pháp-hạnh
ba-la-mật và 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn
pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ từ vô số kiếp quá-khứ, được tích lũy
đầy đủ trọn vẹn trong tâm sinh rồi diệt từ kiếp
này sang kiếp kia trong vòng tử sinh luân-hồi
trong tam giới.
Kiếp hiện-tại hành-giả ấy có giới-hạnh trong
sạch trọn vẹn làm nơi nương nhờ, thực hành
pháp-hành thiền-tuệ, có khả năng dẫn đến
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc 4
Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận
được mọi tham-ái, mọi phiền-não không còn dư
sót, trở thành bậc Thánh A-ra-hán sẽ tịch diệt
Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-hồi trong
tam-giới. (1)
Sự Sinh, Sự Diệt
Đối-tượng thiền-tuệ đó là tất cả mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới thuộc về chân-nghĩa-
pháp (paramatthadhamma) có sự sinh, sự diệt
của mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới; có 3
trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-
thái khổ, trạng-thái vô-ngã của mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới.

1 Tìm hiểu rõ trong bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo, quyển X: Pháp- Hành Thiền-Tuệ, cùng soạn-giả.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                              229
Như vậy, sự sinh, sự diệt có 2 loại:
1- Sự sinh, sự diệt của danh-pháp tam-giới
Danh-pháp đó là tâm với tâm-sở, mỗi tâm
nào phát sinh ắt có số tâm-sở ít hoặc nhiều đồng
sinh với tâm ấy làm phận-sự biết đối-tượng của
tâm ấy trong mỗi lộ-trình-tâm. Mỗi tâm có sự
sinh, sự diệt vô cùng mau lẹ. Đức-Phật dạy:
- Này chư tỳ-khưu! Như-lai không thấy pháp
nào có sự sinh, sự diệt vô cùng mau lẹ như tâm.(1)
Trong Chú-giải Pāḷi dạy rằng:
Chỉ một lần búng đầu ngón tay, tâm với tâm-
sở (danh-pháp) sinh rồi diệt 1.000 tỷ lần.” (2)
Mỗi tâm có 3 sát-na nhỏ:
1- Uppādakkhaṇa: Sát-na-sinh.
2- Ṭhitikhaṇa: Sát-na-trụ.
3- Bhaṅgakhaṇa: Sát-na-diệt.
Trong lộ-trình-tâm (vīthicitta) mỗi tâm có 3
sát-na: sát-na sinh, sát-na trụ, sát-na diệt theo
tuần tự trải qua lộ-trình-tâm, biết đối-tượng
chân-nghĩa-pháp trong 3 thời (hiện-tại hoặc
quá-khứ hoặc vị-lai), hoặc biết đối-tượng chế-
định-pháp phi thời tùy theo mỗi đối-tượng trong
mỗi lộ-trình-tâm, từ lộ-trình-tâm này sang lộ-
1
Bộ Aṅguttaranikāya, phần ekakanipāta.
2
Saṃ Aṭṭhakathā, Khandhavagga, Pheṇapindupamāsuttavaṇṇanā.

230               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trình-tâm kia liên tục không ngừng trong đời
sống sinh hoạt bình thường của mỗi chúng-sinh.
Khi nằm ngủ say, lộ-trình-tâm không phát
sinh, chỉ có dòng bhavaṅgacitta: hộ-kiếp-tâm
sinh rồi diệt liên tục không ngừng chỉ có đối-
tượng cũ kiếp trước đó là kamma (đối-tượng
nghiệp) hoặc kammanimitta (đối-tượng hiện-
tượng tạo nghiệp) hoặc gatinimitta (đối-tượng
hiện-tượng dắt dẫn tái-sinh kiếp sau) mà thôi,
cho đến khi tỉnh giấc.
Mỗi danh-pháp (tâm với tâm-sở) phát sinh có
3 sát-na: sát-na-sinh, sát-na-trụ, sát-na-diệt.
2- Sự sinh, sự diệt của sắc-pháp
Sự sinh, sự diệt của sắc-pháp chậm hơn sự
sinh, sự diệt của danh-pháp theo sự so sánh với
3 sát-na: sát-na-sinh, sát-na-trụ, sát-na-diệt của
danh-pháp như sau:
* Sát-na-sinh và sát-na-diệt của sắc-pháp giống
như sát-na-sinh và sát-na-diệt của danh-pháp.
* Thời-gian-trụ của sắc-pháp có 49 sát-na-
nhỏ, lâu hơn 1 sát-na-trụ của danh-pháp. Ví dụ:
Nhãn-môn lộ-trình-tâm (cakkhudvāravīthicitta)
có đối-tượng sắc rõ ràng, gồm có 17 tâm liên
tục sinh rồi diệt, mỗi tâm có 3 sát-na: sát-na-
sinh, sát-na-trụ, sát-na-diệt.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                                                                                     231
Như vậy, suốt nhãn-môn lộ-trình-tâm gồm có
51 sát-na-nhỏ.
Đối-tượng sắc rõ ràng làm đối-tượng của
nhãn-môn lộ-trình-tâm, có thời gian tồn tại trải
qua suốt nhãn-môn lộ-trình-tâm gồm có 17 tâm
mà mỗi tâm có 3 sát-na: sát-na-sinh, sát-na-trụ,
sát-na-diệt liên tục, gồm có 51 sát-na-nhỏ.
Trong 51 sát-na-nhỏ của đối-tượng sắc-pháp
ấy, có 1 sát-na-sinh và 1 sát-na-diệt, còn lại 49
sát-na-trụ (thời-gian-trụ) của đối-tượng sắc-pháp.
Như vậy, 1 sát-na-sinh và 1 sát-na-diệt của
sắc-pháp giống với 1 sát-na-sinh và 1 sát-na-
diệt của danh-pháp, nhưng sát-na-trụ (thời-
gian-trụ) của sắc-pháp gồm có 49 sát-na-nhỏ,
lâu hơn so với 1 sát-na-trụ của tâm.
Xem đồ biểu nhãn-môn lộ-trình-tâm có đối-
tượng sắc rõ ràng, để có sự so sánh giữa 3 sát-
na: sát-na-sinh, sát-na-trụ, sát-na-diệt của danh-
pháp với sắc-pháp.
Cakkhudvāravīthicitta (Nhãn-môn lộ-trình-tâm)

Đối-tượng cũ kiếp                      Đối-tượng sắc-pháp hiện tại                     Đối-tượng cũ kiếp trước

1      2        3         4    5   6     7     8         9        10 11 12 13 14 bha bha   atī   na   da       pañ   cak sam san   vot   ja    ja       ja    ja   ja   ja   ja   ta   ta   bha bha

Thời gian trụ của sắc-pháp lâu đến 49 sát-na nhỏ

Sát-na-sinh của danh-pháp và sắc-pháp              Sát-na-diệt của danh-pháp và sắc-pháp

232                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Giải thích: Nhãn-môn lộ-trình-tâm Nhãn-môn lộ-trình-tâm gồm có những sát-na- tâm sinh rồi diệt theo tuần tự liên tục, có đối- tượng sắc rõ ràng. Bắt đầu từ hộ-kiếp-tâm quá- khứ thứ nhất cho đến tiếp đối-tượng-tâm thứ 17 là chấm dứt nhãn-môn lộ-trình-tâm. Nhãn-thức-tâm phát sinh có đối-tượng sắc rõ ràng tiếp xúc với nhãn-tịnh-sắc, theo nhãn-môn lộ-trình-tâm sinh rồi diệt tuần tự như sau: - Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm           viết tắt (bha) 1-Atītabhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm quá-khứ      vt (atī) 2- Bhavaṅgacalana: Hộ-kiếp-tâm rung động        vt (na) 3-Bhavaṅgupaccheda: Hộ-kiếp-tâm bị cắt đứt vt (da) 4-Pañcadvāravajjanacitta: Ngũ-môn-hướng-tâm vt (pañ) 5- Cakkhuviññāṇacitta: Nhãn-thức-tâm           vt (cak) 6- Sampaṭicchanacitta: Tiếp-nhận-tâm           vt (sam) 7- Santīraṇacitta: Suy-xét-tâm                vt (san) 8- Voṭṭhabbanacitta: Xác-định-tâm             vt (vot) 9- 15- Javanacitta: Tác-hành-tâm              vt (ja) 16- 17- Tadālambana: Tiếp đối-tượng-tâm       vt (ta) Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm                   vt (bha)

Nhãn-môn lộ-trình-tâm (Cakkhudvāravīthicitta)
Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm là quả-tâm có
đối-tượng cũ từ kiếp trước, làm phận sự giữ gìn
hộ trì kiếp sống của mỗi kiếp chúng-sinh cho
đến cuối cùng. (viết tắt bha)

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                      233
1- Atītabhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm quá-khứ
phát sinh 1 sát-na-tâm vẫn còn giữ đối-tượng cũ
kiếp trước, dù có đối-tượng sắc mới hiện-tại
xuất hiện. (viết tắt atī)
2- Bhavaṅgacalanacitta: Hộ-kiếp-tâm rung
động phát sinh 1 sát-na-tâm bị rung động, khi có
đối-tượng sắc mới hiện-tại xuất hiện. (viết tắt na)
3- Bhavaṅgupacchedacitta: Hộ-kiếp-tâm bị
cắt đứt phát sinh 1 sát-na-tâm rồi diệt cùng với
đối-tượng cũ kiếp trước, do đối-tượng sắc mới
hiện-tại xuất hiện. (viết tắt da)
4- Pañcadvāravajjanacitta: Ngũ-môn hướng-
tâm phát sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự tiếp
nhận 5 đối-tượng mới hiện-tại (sắc, thanh,
hương, vị, xúc). (viết tắt pañ)
(Trong nhãn-môn lộ-trình-tâm này chỉ tiếp
nhận đối-tượng sắc mới hiện-tại mà thôi).
5- Cakkhuviññāṇacitta: Nhãn-thức-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự thấy đối-tượng sắc
hiện-tại. (viết tắt cak)
6- Sampaṭicchanacitta: Tiếp-nhận-tâm phát
sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự tiếp nhận đối-
tượng sắc hiện-tại từ nhãn-thức-tâm. (viết tắt sam)
7- Santīraṇacitta: Suy-xét-tâm phát sinh 1 sát-
na-tâm làm phận sự suy xét đối-tượng sắc tốt
hoặc xấu. (viết tắt san)

234               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

8- Voṭṭhabbanacitta: Xác-định-tâm, đó là ý-
môn hướng-tâm (manodvāravajjanacitta) phát
sinh 1 sát-na-tâm làm phận sự xác định đối-
tượng của bất-thiện-tâm hoặc của đại-thiện-tâm
hoặc của đại-duy-tác-tâm, tùy theo trình độ hiểu
biết của chúng-sinh ấy. (viết tắt vot)
9-15- Javanacitta: Tác-hành-tâm đó là bất-
thiện-tâm, hoặc đại-thiện-tâm, hoặc đại-duy-tác-
tâm phát sinh liên tục 7 sát-na-tâm cùng loại tâm
làm phận sự tạo bất-thiện-nghiệp hoặc đại-thiện-
nghiệp tùy theo trình độ hiểu biết của chúng-
sinh, hoặc đại-duy-tác-tâm đối với bậc Thánh A-
ra-hán không thành đại-thiện-nghiệp, bất-thiện-
nghiệp nào cả. (viết tắt ja)
16-17- Tadārammaṇacitta: Tiếp-đối-tượng-
tâm thuộc về quả-tâm đặc biệt phát sinh 2 sát-
na-tâm làm phận sự tiếp đối-tượng sắc hiện-tại
từ tác-hành-tâm còn thừa 2 sát-na-tâm, hết tuổi
thọ 17 sát-na-tâm của đối-tượng sắc hiện-tại, để
chấm dứt nhãn-môn lộ-trình-tâm. (viết tắt ta)
- Bhavaṅgacitta: Hộ-kiếp-tâm phát sinh có
đối-tượng cũ từ kiếp trước trở lại, đồng thời
chấm dứt nhãn-môn lộ-trình-tâm.
Xem đồ biểu nhãn-môn lộ-trình-tâm có đối-
tượng sắc rõ ràng, có đủ 17 sát-na-tâm sinh rồi
diệt theo tuần tự thấy rằng:
- Sát-na-sinh của atītabhavaṅgacitta thứ nhất

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                   235
là 1 sát-na-sinh chung của danh-pháp và sắc-
pháp (đối-tượng sắc).
- Sát-na-diệt của tadārammaṇacitta thứ 17
cuối cùng là 1 sát-na-diệt chung của danh-pháp
và sắc-pháp (đối-tượng sắc).
- Thời gian sát-na-trụ của danh-pháp trong
mỗi sát-na-tâm.
- Thời gian sát-na-trụ của sắc-pháp bắt đầu
sát-na trụ của atītabhavaṅgacitta thứ nhất cho
đến sát-na trụ của tadārammṇacitta thứ 17 cuối
cùng, gồm có 49 sát-na nhỏ của tâm.

Trạng-thái-riêng (Visesalakkhaṇa)

Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp đều có
trạng-thái-riêng của mỗi pháp.
- Citta: Tâm gồm có 89 hoặc 121 tâm cùng có
một trạng-thái-riêng là: ārammaṇavijānanalak-
khaṇa: trạng-thái biết các đối-tượng.
- Cetasika: Tâm-sở gồm có 52 tâm-sở, mỗi
tâm-sở có mỗi trạng-thái-riêng, nên có 52 trạng-
thái-riêng.
Tâm-sở có 4 trạng-thái với tâm:
*Tâm-sở đồng sinh với tâm (ekuppāda).
*Tâm-sở đồng diệt với tâm (ekanirodha).
*Tâm-sở đồng đối-tượng với tâm(ekārammaṇa).

236                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

* Tâm-sở đồng nơi sinh với tâm (ekavatthuka).
- Rūpadhamma: Sắc-pháp gồm có 28 sắc-pháp,
mỗi sắc pháp có mỗi trạng-thái-riêng, nên có 28
trạng-thái-riêng.
- Nibbāna: Niết-bàn có trạng-thái-riêng là
santilakkhaṇa: trạng-thái tịch tịnh mọi tham-ái,
mọi phiền-não, mọi nỗi khổ của sắc-pháp, của
danh-pháp.
Mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới có
trạng-thái-riêng để phân biệt sự khác nhau của
mỗi pháp. (1)

Trạng-thái-chung (Sāmaññalakkhaṇa)

Tất cả các pháp-hữu-vi bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên là kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-tiết,
āhāra: vật-thực, đó là ngũ-uẩn (khandha), 12 xứ
(āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới, thuộc về chân-nghĩa-pháp
(paramatthadhamma) có thật-tánh, có sự sinh, sự
diệt, có 3 trạng-thái-chung (sāmaññalakkhaṇa) là:
- Aniccalakkhaṇa: Trạng-thái vô-thường.
- Dukkhalakkhaṇa: Trạng-thái khổ.
- Anattalakkhaṇa: Trạng-thái vô-ngã.

1 Tìm hiểu rõ trong quyển Vi-Diệu-Pháp Hiện Thực Trong Cuộc Sống, cùng soạn giả.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                        237
1- Trạng-thái vô-thường (Aniccalakkhaṇa)
Ý nghĩa anicca:
Aniccaṃ khayaṭṭhena (1): Vô-thường có ý
nghĩa diệt, bởi vì tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp sinh rồi diệt cả thảy.
Hoặc Hutvā abhāvaṭṭhena aniccā: Có rồi lại
không, có ý nghĩa là vô-thường.
Anicca: Vô-thường có 3 loại:
1.1- Anicca: Vô-thường
Sabbe saṅkhārā aniccā: Tất cả các pháp-
hữu-vi đều là vô-thường.
Saṅkhārā: Pháp-hữu-vi bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên (kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-tiết,
āhāra: vật-thực), đó là ngũ-uẩn (khandha), 12
xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), … mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều là vô-thường.
Bởi vì các pháp-hữu-vi sinh rồi diệt theo tự nhiên
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới.
1.2- Aniccalakkhaṇa: Trạng-thái vô-thường
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới do
nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt nào, nên
1
Bộ Visuddhimagga, phần Sammasanañāṇakathā.

238               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

hiện rõ trạng-thái vô-thường của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới ấy.
1.3- Aniccānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo trạng-thái vô-thường
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới có trạng-thái vô-thường,
rồi dõi theo trạng-thái vô-thường, nên diệt được
thường-tưởng (niccasaññā: sự tưởng sai, chấp
lầm) cho rằng: sắc-pháp, danh-pháp tam-giới là
thường.
Nếu hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành
thiền-tuệ, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới có trạng-thái
vô-thường, rồi dõi theo trạng-thái vô-thường
của mỗi sắc-pháp hoặc mỗi danh-pháp tam-giới
ấy, dẫn đến chứng ngộ Niết-bàn gọi là
animittanibbāna: vô-hiện-tượng Niết-bàn, Niết-
bàn không có hiện tượng các pháp-hữu-vi.
Hành-giả chứng ngộ animittanibbāna: vô-
hiện-tượng Niết-bàn do tín pháp-chủ
(saddhindriya) có nhiều năng lực hơn 4 pháp-
chủ còn lại (tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định
pháp-chủ, tuệ pháp-chủ) hoặc do năng lực của
giới (sīla).

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                        239
2- Trạng-thái khổ (Dukkhalakkhaṇa)
Ý nghĩa Dukkha
Dukkhaṃ bhayaṭṭhena (1): Khổ có ý nghĩa
5

đáng kinh sợ, bởi vì tất cả mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp tam-giới sinh rồi diệt liên tục không
ngừng, vô-thường, diệt mất, nên đáng kinh sợ.
Uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā: Sự sinh,
sự diệt luôn luôn hành hạ có ý nghĩa là khổ.
Tính chất khổ có 3 loại:
- Dukkhadukkha: Khổ-thật-khổ đó là thọ-khổ
(dukkhavedanā) khó chịu đựng nổi, như khổ
thân, khổ tâm.
- Vipariṇāmadukkha: Biến-chất-khổ đó là
thọ-lạc (sukhavedanā) bị vô-thường sinh rồi diệt
làm biến chất, nên thọ-lạc cũng vẫn là khổ-đế,
dù khổ vẫn còn dễ chịu đựng được.
- Saṅkhāradukkha: Pháp-hành-khổ đó là tất
cả mọi pháp-hữu-vi là mọi sắc-pháp, mọi danh-
pháp tam-giới sinh rồi diệt liên tục không ngừng
hành hạ, nên chỉ có khổ mà thôi.
Dukkha: Khổ có 3 loại:
2.1- Dukkha: Khổ thân, khổ tâm
Sabbe saṅkhārā dukkhā: Tất cả mọi pháp-
hữu-vi đều là khổ.
1
Bộ Visuddhimagga, phần Sammasanañāṇakathā.

240               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Saṅkhārā: Pháp-hữu-vi bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên (kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-tiết,
āhāra: vật-thực), đó là ngũ-uẩn (khandha), 12
xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), … mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới đều là khổ. Bởi vì
sinh rồi diệt liên tục không ngừng, vô-thường
luôn luôn hành hạ (abhiṇhapaṭipīḷana), nên chỉ
có khổ mà thôi.
2.2- Dukkhalakkhaṇa: Trạng-thái khổ
Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
đều có trạng-thái vô-thường, nên tất cả mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới cũng có trạng-
thái khổ.
Đức-Phật dạy trong kinh Anattalakkhaṇasutta:
“Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ.”
Ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới nào
có trạng-thái vô-thường, thì ngũ-uẩn, sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới ấy có trạng-thái khổ.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới nào
do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt, sinh
rồi diệt liên tục không ngừng luôn luôn hành hạ,
nên hiện rõ trạng-thái khổ của mỗi sắc-pháp,
mỗi danh-pháp tam-giới ấy.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                        241
2.3- Dukkhānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo trạng-thái khổ.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ mỗi sắc-pháp, mỗi
danh-pháp tam-giới có trạng-thái khổ, rồi dõi
theo trạng-thái khổ; nên diệt được lạc-tưởng
(sukhasaññā: sự tưởng lầm, chấp lầm) cho rằng:
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới là lạc.
Nếu hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành
thiền-tuệ, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp hoặc danh-pháp tam-giới có trạng-thái
khổ, rồi dõi theo trạng-thái khổ của sắc-pháp
hoặc danh-pháp tam-giới ấy, dẫn đến chứng ngộ
Niết-bàn gọi là appaṇihitanibbāna: vô-ái Niết-
bàn, Niết-bàn không có tham-ái nương nhờ.
Hành-giả chứng ngộ appaṇihitanibbāna: vô-
ái Niết-bàn do định pháp-chủ (samādhindriya)
có nhiều năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tín
pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ), hoặc do năng lực của định (samādhi).

3- Trạng-thái vô-ngã (Anattalakkhaṇa) Ý nghĩa Anattā Anattā asārakaṭṭhena (1): Vô-ngã nghĩa là

1 Bộ Visuddhimagga, phần Sammasanañāṇakathā.

242                      TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

vô dụng, bởi vì không phải ta, không phải của ta,
không chiều theo ý muốn của ai.
Hoặc Anattā: Vô-ngã còn có 4 ý nghĩa theo
ṭīkā (1) giảng giải là:
- Avasavattanaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là không
chiều theo ý muốn của một ai cả.
- Asāmikaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là vô chủ, không
có ai là chủ cả.
- Suññataṭṭha: Vô-ngã nghĩa là không,
không phải ta, không phải của ta, không phải
của ai cả.
- Attapaṭikkhepaṭṭha: Vô-ngã nghĩa là phủ
nhận cái ngã, cái ta, cái đại ngã theo quan niệm
tà-kiến thấy sai chấp lầm.
Anattā: Vô-ngã có 3 loại:
3.1- Anattā: Pháp-vô-ngã, không phải ta,
không phải của ta.
“Sabbe dhammā anattā”: Tất cả các pháp-
hữu-vi và pháp-vô-vi đều là vô-ngã.
* Pháp-hữu-vi (saṅkhatadhamma) bị cấu tạo
do 4 nhân-duyên (kamma: nghiệp, citta: tâm,
utu: thời-tiết, āhāra: vật-thực), đó là ngũ-uẩn
(khandha), 12 xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), …
mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới, đều là
pháp-vô-ngã.
1
Sāratthadīpanīṭīkā, Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                      243
* Pháp-vô-vi (asaṅkhatadhamma) không bị
cấu tạo do 4 nhân-duyên (kamma: nghiệp, citta:
tâm, utu: thời-tiết, āhāra: vật-thực), đó là Niết-
bàn và gom cả chế-định-pháp (paññattidhamma)
cũng là pháp-vô-ngã.
3.2- Anattalakkhaṇa: Trạng-thái vô-ngã
Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
đều có trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, thì
cũng có trạng-thái vô-ngã.
Đức-Phật dạy trong kinh Anattalakkhaṇasutta:
- Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ.
- Yaṃ dukkhaṃ tadanattā.
Ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới nào
có trạng-thái vô-thường, thì ngũ-uẩn, sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới ấy có trạng-thái khổ.
Ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới nào có
trạng-thái khổ, thì ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp
tam-giới ấy có trạng-thái vô-ngã.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, khi
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới nào do
nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt, sinh rồi
diệt liên tục không ngừng, không chiều theo ý
muốn của một ai cả, nên hiện rõ trạng-thái vô-
ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới ấy.

244               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

3.3- Anattānupassanā: Trí-tuệ-thiền-tuệ dõi
theo trạng-thái vô-ngã.
Hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ, trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-pháp, danh-
pháp tam-giới có trạng-thái vô-ngã, rồi dõi theo
trạng-thái vô-ngã, nên diệt được ngã-tưởng
(attasaññā: sự tưởng lầm, chấp lầm) cho rằng:
sắc-pháp, danh-pháp là ngã.
Nếu hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành
thiền-tuệ, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sắc-
pháp hoặc danh-pháp tam-giới có trạng-thái vô-
ngã, rồi dõi theo trạng-thái vô-ngã của sắc-pháp
hoặc danh-pháp tam-giới ấy, dẫn đến chứng ngộ
Niết-bàn gọi là suññatanibbāna: chơn-không
Niết-bàn, Niết-bàn hoàn toàn vô-ngã, không phải
ta, không phải của ta.
Hành-giả chứng ngộ suññatanibbāna: chơn-
không Niết-bàn do tuệ pháp-chủ (paññindriya)
có nhiều năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tín
pháp-chủ, tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định
pháp-chủ), hoặc do năng lực của tuệ (paññā).
Sự liên quan giữa 3 trạng-thái-chung
Ba trạng-thái-chung: Trạng-thái vô-thường,
trạng-thái-khổ, trạng-thái vô-ngã của mỗi sắc-
pháp, mỗi danh-pháp tam-giới có sự liên quan
lẫn nhau.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                                245
Đức-Phật dạy rằng:
“Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ.
Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā.” (1)
Pháp ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
nào có trạng-thái vô-thường, thì ngũ-uẩn, sắc
pháp, danh-pháp tam-giới ấy có trạng-thái khổ.
Pháp ngũ-uẩn, sắc-pháp, danh-pháp tam-giới
nào có trạng-thái khổ, thì ngũ-uẩn, sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới ấy có trạng-thái vô-ngã.
Như vậy, mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam
giới đều có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã.
Thật ra, trí-tuệ-thiền-tuệ đó là trí-tuệ tâm-sở
đồng sinh với đại-thiện-tâm hợp với trí-tuệ chỉ
có khả năng thấy rõ, biết rõ mỗi đối-tượng sắc-
pháp hoặc danh-pháp tam-giới mà thôi (một tâm
không thể biết nhiều đối-tượng cùng một lúc).
- Khi nào trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
sự sinh, sự diệt của sắc-pháp nào hoặc danh-
pháp tam-giới nào do nhân-duyên-sinh, do
nhân-duyên-diệt; nên hiện rõ trạng-thái vô-
thường, thì khi ấy, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã của sắc-pháp ấy, của danh-pháp tam-giới
ấy không hiện rõ.

1 Saṃyuttanikāya, Khandhavagga, Anattalakkhaṇasutta.

246               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Khi nào trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
sự sinh, sự diệt của sắc-pháp nào hoặc danh-
pháp tam-giới nào do nhân-duyên-sinh, do
nhân-duyên-diệt; nên hiện rõ trạng-thái khổ,
thì khi ấy, trạng-thái vô-thường, trạng-thái vô-
ngã của sắc-pháp ấy, của danh-pháp tam-giới ấy
không hiện rõ.
- Khi nào trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự
sinh, sự diệt của sắc-pháp nào hoặc danh-pháp
tam-giới nào do nhân-duyên-sinh, do nhân-
duyên-diệt, nên hiện rõ trạng-thái vô-ngã; thì
khi ấy, trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ của
sắc-pháp ấy, của danh-pháp tam-giới ấy không
hiện rõ.
Cho nên, khi trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
trạng-thái-chung nào của sắc-pháp nào, hoặc của
danh-pháp tam-giới nào làm đối-tượng thiền-
tuệ, thì 2 trạng-thái-chung còn lại mặc dù không
hiện rõ, nhưng tiềm năng của trí-tuệ-thiền-tuệ ấy
vẫn có khả năng diệt được sự tưởng lầm, chấp
lầm cho rằng: sắc-pháp ấy, hoặc danh-pháp
tam-giới ấy là thường, lạc, ngã. Bởi vì 3 trạng-
thái-chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái
khổ, trạng-thái vô-ngã có liên quan lẫn nhau.

Quan niệm vô-thường, khổ, vô-ngã theo đời Trong thời-kỳ Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                   247
chưa xuất hiện trên thế gian, hoặc đối với những
người không hiểu biết về giáo-pháp của Đức-
Phật, có các quan niệm như sau:
* Quan niệm về vô-thường: Đối với số người
ấy, những gì có tính chất không được bền vững
lâu dài, có rồi lại bị hư hại, hoặc mất đi, v.v…
người ta cho là vô-thường.
Ví dụ: Khi nghe người chết, chiếc xe bị hư,
cái ly bị bể, xảy ra sự biến đổi, v.v… Người ta
than thở với nhau rằng: “Vô-thường!”
* Quan niệm về khổ: Đối với số người ấy,
khi gặp sự khổ thân như: bị bệnh hoạn ốm đau,
bị tai nạn, bị đánh đập, v.v… Người ta than vãn
với nhau rằng: “Khổ quá!”
Hoặc khi gặp nỗi khổ tâm như: sầu não khóc
than thương tiếc đến người thân đã chết, của cải
tài sản bị mất, v.v… Người ta than vãn với nhau
rằng: “Khổ quá!”
* Quan niệm về vô-ngã: Đối với số người ấy
không từng học hỏi giáo-pháp của Đức-Phật,
không từng nghe chánh-pháp của Đức-Phật, thì
không có quan niệm về vô-ngã, bởi vì số người
ấy vốn dĩ là người thường chấp ngã, chấp thủ
có ta, của ta.
Dù cho số người ấy có quan niệm về vô-thường

248               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

quan niệm về khổ nhưng cũng chỉ là một cách
thô thiển mà thôi.
Thật vậy, một người sống qua bấy nhiêu năm
rồi mới chết, một chiếc xe chạy qua thời gian rồi
mới bị hư, một cái ly đã sử dụng qua, rồi mới bị
bể, v.v… Như vậy, quan niệm về vô-thường đối
với họ chờ có thời gian.
Và quan niệm về khổ đối với họ phải chờ có
bệnh hoạn ốm đau, bị tai nạn thương tích, v.v…
Trong Phật-giáo, chư vị Bồ-tát Thanh-văn-đệ-
tử của Đức-Phật, thuộc về hạng người tam-
nhân (tihetukapuggala) đã từng thực hành đầy
đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật từ vô số kiếp quá-
khứ, và có đủ 5 pháp-chủ là tín pháp-chủ, tấn
pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ
pháp-chủ được tích lũy trong tâm sinh rồi diệt
liên tục từ kiếp này sang kiếp kia trong vòng tử
sinh luân-hồi trong ba giới.
Kiếp hiện-tại, chư vị Bồ-tát thanh-văn đệ-tử
nào của Đức-Phật có duyên may lắng nghe
chánh-pháp của Đức-Phật hoặc lắng nghe
chánh-pháp của bậc Thánh thanh-văn đệ-tử của
Đức-Phật, rồi chư vị Bồ-tát Thanh-văn-giác ấy
thực hành pháp-hành thiền-tuệ có khả năng phát
sinh trí-tuệ thứ nhất nāmarūpaparicchedañāṇa
thấy rõ, biết rõ, phân biệt rõ thật-tánh của mỗi
sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới là pháp-vô-

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                      249
ngã (anattā). Tiếp tục phát sinh đến trí-tuệ-
thiền-tuệ thứ 4 uddayabbayānupassanāñāṇa:
trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới hiện
tại do nhân-duyên-sinh, do nhân-duyên-diệt;
nên thấy rõ, biết rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-
ngã của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới
hiện-tại ấy.
Hành-giả tiếp tục thực hành pháp-hành thiền-
tuệ để phát sinh theo tuần tự từ các trí-tuệ-thiền-
tuệ tam-giới cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-
giới, dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế y
theo Đức-Phật, chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-
quả, Niết-bàn, trở thành bậc Thánh-nhân trong
Phật-giáo.
Thật ra, 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới là sự-thật
hiển nhiên trong thế gian, nhưng không có một
vị thầy nào có khả năng chỉ dạy để cho thấy, cho
biết sự-thật hiển nhiên này, mãi cho đến khi
Đức-Phật Gotama xuất hiện trên thế gian. Khi
ấy, Đức-Phật Gotama thuyết pháp, giảng dạy
sự-thật thật-tánh của mỗi sắc-pháp, mỗi danh-
pháp tam-giới ấy, để tế độ các chúng-sinh hữu-
duyên nên tế độ.

250               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Ba trạng-thái-chung có trạng-thái chi tiết
Tất cả mọi sắc-pháp, mọi danh-pháp tam-giới
thuộc về pháp-hữu-vi bị cấu tạo do 4 nhân-
duyên (kamma: nghiệp, citta: tâm, utu: thời-tiết,
āhāra: vật-thực), đó là ngũ-uẩn (khandha), 12
xứ (āyatana), 18 tự-tánh (dhātu), mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới có sự sinh, sự diệt; nên
có 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã.
Trong mỗi trạng-thái-chung của mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới ấy có nhiều trạng-thái
chi-tiết được trình bày trong bộ Visuddhimagga
phần Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi như sau:

1- Aniccalakkhaṇa: Trạng-thái vô-thường

Trạng-thái vô-thường có 10 trạng-thái chi-tiết:
1- Aniccato: Trạng-thái vô-thường.
2- Palokato: Trạng-thái tiêu diệt.
3- Calato: Trạng-thái biến đổi.
4- Pabhaṅguto: Trạng-thái tan rã.
5- Addhuvato: Trạng-thái không bền vững.
6- Vipariṇāmadhammato: Trạng-thái biến
đổi là thường.
7- Asārakato: Trạng-thái vô dụng, không cốt lõi.
8- Vibhavato: Trạng-thái bị suy tàn.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                      251
9- Saṅkhatato: Trạng-thái bị cấu tạo.
10- Maraṇadhammato: Trạng-thái diệt, chết
là thường.
Trạng-thái vô-thường có 10 trạng-thái chi-tiết
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới, cũng là đối-
tượng của trí-tuệ-thiền-tuệ aniccānupassanā.
Mỗi trạng-thái chi tiết của trạng-thái vô-thường
hiện rõ tùy theo khả năng trí-tuệ-thiền-tuệ của
mỗi hành-giả.

2- Dukkhalakkhaṇa: Trạng-thái khổ
Trạng-thái khổ có 25 trạng-thái chi-tiết:
1- Dukkhato: Trạng-thái khổ khó chịu.
2- Rogato: Trạng-thái khổ như bệnh tật.
3- Gaṇḍato: Trạng-thái khổ như ung nhọt.
4- Sallato: Trạng-thái khổ như mũi tên độc.
5- Aghato: Trạng-thái khổ bất hạnh.
6- Ābādhato: Trạng-thái khổ như ốm đau.
7- Ītito: Trạng-thái khổ suy đồi.
8- Upaddavato: Trạng-thái khổ tai nạn.
9- Bhayato: Trạng-thái khổ đáng kinh sợ.
10- Upasaggato: Trạng-thái khổ cản trở.
11- Atāṇato: Trạng-thái khổ không có nơi bảo hộ
12- Aleṇato: Trạng-thái khổ không có nơi ẩn náu.
13- Asaraṇato: Trạng-thái khổ vì không có
nơi nương nhờ.

252               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

14- Ādīnavato: Trạng-thái khổ vì tội chướng.
15- Aghamūlato: Trạng-thái nguồn gốc của khổ.
16- Vadhakato: Trạng-thái khổ như kẻ sát hại.
17- Sāsavato: Trạng-thái khổ do phiền-não
trầm-luân.
18- Mārāmisato: Trạng-thái khổ như mồi của
Ma.
19- Jātidhammato: Trạng-thái khổ sinh là
thường.
20- Jarādhammato: Trạng-thái khổ già là
thường.
21- Byādhidhammato: Trạng-thái khổ bệnh là
thường.
22- Sokadhammato: Trạng-thái khổ sầu não
là thường.
23- Paridevadhammato: Trạng-thái khổ than
khóc là thường.
24- Upāyāsadhammato: Trạng-thái nỗi thống
khổ cùng cực.
25- Saṃkilesikadhammato: Trạng-thái khổ bị
ô nhiễm bởi phiền-não.
Trạng-thái khổ có 25 trạng-thái chi-tiết của
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới, cũng là đối-tượng
của trí-tuệ-thiền-tuệ dukkhānupassanā. Mỗi trạng-
thái chi tiết của trạng-thái khổ hiện rõ tùy theo
khả năng trí-tuệ-thiền-tuệ của mỗi hành-giả.

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                        253 3- Anattalakkhaṇa: Trạng-thái vô-ngã

Trạng-thái vô-ngã có 5 trạng-thái chi-tiết:
1- Anattato: Trạng-thái vô-ngã, không phải ta.
2- Parato: Trạng-thái khác lạ, không phải ta.
3- Rittato: Trạng-thái rỗng không, không có
thường, lạc, ngã.
4- Tucchato: Trạng-thái không có thật là ta.
5- Suññato: Trạng-thái hoàn toàn không phải
ta, không phải của ta.
Trạng-thái vô-ngã có 5 trạng-thái chi-tiết
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới, cũng là đối-
tượng của trí-tuệ-thiền-tuệ anattānupassanā.
Mỗi trạng-thái chi-tiết của trạng-thái vô-ngã
hiện rõ tùy theo khả năng trí-tuệ-thiền-tuệ của
mỗi hành-giả.
Như vậy, 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-
thường có 10 trạng-thái chi-tiết, trạng-thái khổ
có 25 trạng-thái chi-tiết, trạng-thái vô-ngã có 5
trạng-thái chi-tiết, gồm có 40 trạng-thái chi-
tiết. Mỗi loại trạng-thái chi-tiết của mọi sắc-
pháp, mọi danh-pháp tam-giới này được hiện rõ
đối với hành-giả thực hành pháp-hành thiền-tuệ,
tùy theo năng lực của 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ,
tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ,

254             TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tuệ pháp-chủ và tùy theo năng lực của giới,
định, tuệ của mỗi hành-giả.
Mỗi loại trạng-thái chi-tiết ấy đều có khả
năng dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế,
chứng đắc Thánh-đạo, Thánh-quả, Niết-bàn, trở
thành bậc Thánh-nhân trong Phật-giáo như sau:
- Nếu hành-giả có tín pháp-chủ có nhiều
năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tấn pháp-chủ,
niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ pháp-chủ),
và giới có nhiều năng lực thì trạng-thái vô-
thường hiện rõ; dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế, chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-
quả, Niết-bàn, diệt tận được mọi tham-ái, mọi
phiền-não không còn dư sót, trở thành bậc
Thánh A-ra-hán cao thượng trong Phật-giáo.
Hành-giả trở thành Thánh-nhân bậc nào tùy
theo năng lực của 10 pháp-hạnh ba-la-mật, và
năng lực của 5 pháp-chủ của hành-giả.
- Nếu hành-giả có định pháp-chủ có nhiều
năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tín pháp-chủ,
tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, tuệ pháp-chủ) và
định có nhiều năng lực thì trạng-thái khổ hiện
rõ; dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế,
chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-
bàn, diệt tận được mọi tham-ái, mọi phiền-não

Pháp-Hành Trong Phật-Giáo                   255
không còn dư sót, trở thành bậc Thánh A-ra-hán
cao thượng trong Phật-giáo.
Hành-giả trở thành Thánh-nhân bậc nào tùy
theo năng lực của 10 pháp-hạnh ba-la-mật, và
năng lực của 5 pháp-chủ của hành-giả.
- Nếu hành-giả có tuệ pháp-chủ có nhiều
năng lực hơn 4 pháp-chủ còn lại (tín pháp-chủ,
tấn pháp-chủ, niệm pháp-chủ, định pháp-chủ) và
tuệ có nhiều năng lực thì trạng-thái vô-ngã hiện
rõ; dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế,
chứng đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-
bàn, diệt tận được mọi tham-ái, mọi phiền-não
không còn dư sót, trở thành bậc Thánh A-ra-hán
cao thượng trong Phật-giáo.
Hành-giả trở thành Thánh-nhân bậc nào tùy
theo năng lực của 10 pháp-hạnh ba-la-mật và
năng lực của 5 pháp-chủ của hành-giả.

256              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Bốn Thánh-đạo-tuệ (Maggañāṇa)
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ (Sotāpattimagga-
ñāṇa).
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ (Sakadāgāmimagga-
ñāṇa).
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ (Anāgāmimagga-
ñāṇa).
- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ (Arahattamagga-
ñāṇa).
1- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ (Sotāpattimagga-
ñāṇa) đó là trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ
14 Sotāpattimaggañāṇa trong Nhập-lưu Thánh-
đạo-tâm của Nhập-lưu Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Sotāpattimaggavīthicitta) có phận-sự đặc biệt
diệt tận được tham-ái, phiền-não, ác-pháp theo
khả năng của Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ.
2- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ (Sakadāgāmi-
maggañāṇa) đó là trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới
thứ 14 Sakadāgāmimaggañāṇa trong Nhất-lai
Thánh đạo-tâm của Nhất-lai Thánh-đạo lộ-trình-
tâm (Sakadāgāmimaggavīthicitta) có phận-sự
đặc biệt diệt tận được tham-ái, phiền-não, ác-
pháp theo khả năng của Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ.
3- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ Anāgāmimagga-
ñāṇa) đó là trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ
14 Anāgāmimaggañāṇa trong Nhất-lai Thánh-

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                             257
đạo-tâm của Bất-lai Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Anāgāmimaggavīthicitta) có phận-sự đặc biệt
diệt tận được tham-ái, phiền-não, ác-pháp theo
khả năng của Bất-lai Thánh-đạo-tuệ.
4- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ (Arahattamagga-
ñāṇa) đó là trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thứ 14
Arahattamaggañāṇa trong A-ra-hán Thánh-đạo-
tâm của A-ra-hán Thánh-đạo lộ-trình-tâm
(Arahattamaggavīthicitta) có phận-sự đặc biệt
diệt tận được tham-ái, phiền-não, ác-pháp theo
khả năng của A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ.
Mỗi Thánh-đạo-tuệ có khả năng đặc biệt diệt
tận được (samucchedappahāna) tham-ái, phiền-
não, ác-pháp theo khả năng của mỗi Thánh-đạo-
tuệ như sau:
1- Tham-ái (Taṇhā)
Tham-ái (taṇhā) đó là tham tâm-sở (lobha-
cetasika) đồng sinh với 8 tham-tâm (lobhacitta)
là nhân sinh khổ-Thánh-đế dẫn dắt tái-sinh kiếp
sau trong ba giới bốn loài.
Tham-ái có 3 loại:
1- Kāmataṇhā: Dục-ái là tham-ái trong 6 đối-
tượng: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp trong
cõi dục-giới.
2- Bhavataṇhā: Hữu-ái là tham-ái trong 6
đối-tượng hợp với thường-kiến, hoặc tham-ái

258               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trong 5 bậc thiền sắc-giới thiện-tâm, 4 bậc thiền
vô-sắc-giới thiện-tâm, trong 16 tầng trời sắc-giới
phạm-thiên, 4 tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên.
3- Vibhavataṇhā: Phi-hữu-ái là tham-ái
trong 6 đối-tượng hợp với đoạn-kiến.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 3 loại tham-ái
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
loại tham-ái đó là:
- Vibhavataṇhā: Tham-ái trong 6 đối-tượng
hợp với đoạn-kiến.
- Bhavataṇhā: Tham-ái trong 6 đối-tượng hợp
với thường-kiến, có chi-pháp là tham tâm-sở
(lobhacetasika) đồng sinh với 4 tham-tâm hợp
với tà-kiến không còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
loại tham-ái đó là:
- Kāmataṇhā: Tham-ái trong 6 đối-tượng loại
thô trong cõi dục-giới, có chi-pháp là tham tâm-sở
(lobhacetasika) đồng sinh với 4 tham-tâm không
hợp với tà-kiến không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1 loại
tham-ái đó là:
- Kāmataṇhā: Tham-ái trong 6 đối-tượng loại
vi-tế trong cõi dục-giới, có chi-pháp là tham
tâm-sở (lobhacetasika) đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            259
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
loại tham-ái còn lại đó là:
- Bhavataṇhā: Tham-ái trong thiền sắc-giới,
thiền vô-sắc-giới; trên tầng trời sắc-giới phạm-
thiên, tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên có chi-
pháp là tham tâm-sở (lobhacetasika) đồng sinh
với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến cõi sắc-
giới, cõi vô-sắc-giới không còn dư sót.
- Kāmataṇhā: Tham-ái trong 6 đối-tượng loại
vi-tế trong 5 bậc thiền sắc-giới, trong 4 bậc
thiền vô-sắc-giới; trên tầng trời sắc-giới phạm-
thiên, trên tầng trời vô-sắc-giới phạm-thiên có
chi-pháp là tham tâm-sở (lobhacetasika) đồng
sinh với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến cõi
sắc-giới, cõi vô-sắc-giới không còn dư sót.
Bậc Thánh A-ra-hán đã diệt tận được tất cả mọi
tham-ái là nhân sinh khổ Thánh-đế, cho nên bậc
Thánh A-ra-hán không còn tái-sinh kiếp sau nữa.
2- Pháp-trầm-luân (Āsava)
Pháp-trầm-luân (āsava) là pháp làm cho tất
cả mọi chúng-sinh bị chìm đắm trong ba giới
bốn loài, không thể vươn lên trở thành bậc
Thánh-nhân được.
Pháp-trầm-luân có 4 pháp:
1- Kāmāsava: Cõi-dục trầm-luân là chìm đắm

260               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

trong 6 đối-tượng cõi dục-giới, có chi-pháp là
tham tâm-sở đồng sinh với 8 tham-tâm.
2- Bhavāsava: Kiếp trầm-luân là chìm đắm
trong cõi trời sắc-giới, cõi trời vô-sắc-giới, có
chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến.
3-Diṭṭhāsava: Tà-kiến trầm-luân là chìm đắm
trong mọi tà-kiến, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
4- Avijjāsava: Vô-minh trầm-luân là chìm đắm
trong vô-minh không biết chân-lý tứ Thánh-đế, ...
có chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh với 12 bất
thiện-tâm.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-trầm-luân
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp-trầm-luân, đó là:
- Diṭṭhāsava: Tà-kiến trầm-luân là chìm đắm
trong mọi tà-kiến, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến không
còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp-trầm-luân, đó là:
- Kāmāsava: Cõi-dục trầm-luân là chìm đắm
trong 6 đối-tượng loại thô trong cõi dục-giới, có
chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                             261
tâm không hợp với tà-kiến trong cõi dục-giới
không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp-trầm-luân, đó là:
- Kāmāsava: Cõi-dục trầm-luân là chìm đắm
trong 6 đối-tượng loại vi-tế cõi dục-giới, có chi-
pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-tâm
không hợp với tà-kiến trong cõi dục-giới không
còn dư sót.
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
pháp trầm-luân, đó là:
- Bhavāsava: Kiếp trầm-luân là chìm đắm trong
cõi trời sắc-giới, trong cõi trời vô-sắc-giới, có
chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- Avijjāsava: Vô-minh trầm-luân là chìm đắm
trong vô-minh không biết chân-lý tứ Thánh-đế,
… có chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh với 12
bất-thiện-tâm không còn dư sót.
3- Pháp-chấp-thủ (Upādāna)
Pháp-chấp-thủ (Upādāna) là pháp cố chấp
vững chắc trong đối-tượng khó mà buông bỏ.
Pháp-chấp-thủ có 4 pháp là:
1- Kāmupādāna: Tham-dục chấp-thủ là chấp
thủ đối-tượng trong cõi dục-giới, trong cõi sắc-

262              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

giới, trong cõi vô-sắc-giới, có chi-pháp là tham
tâm-sở đồng sinh với 8 tham-tâm.
2- Diṭṭhupādāna: Tà-kiến chấp-thủ là chấp
thủ trong tà-kiến thấy sai chấp lầm (ngoài
sīlabbattupādāna và attavādupādāna), có chi-
pháp là tà-kiến tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm hợp với tà-kiến.
3- Sīlabbatupādāna: Chấp-thủ pháp thường-
hành sai lầm, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở đồng
sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
4- Attavādupādāna: Ngã-kiến chấp-thủ là
chấp thủ trong ngũ-uẩn cho là ta, có chi-pháp là
tà-kiến tâm-sở đồng sinh với 4 tham-tâm hợp
với tà-kiến.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-chấp-thủ
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3
pháp-chấp-thủ, đó là:
- Diṭṭhupādāna: Tà-kiến chấp thủ là chấp
thủ vững chắc trong tà-kiến thấy sai chấp lầm.
- Sīlabbatupādāna: Pháp thường-hành chấp-
thủ là chấp thủ vững chắc trong pháp thường-
hành sai lầm.
- Attavādupādāna: Ngã-kiến chấp-thủ là chấp
thủ vững chắc trong ngũ-uẩn cho là ta.
Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3 pháp

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                             263
chấp-thủ này, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến
không còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp-chấp-thủ, đó là:
- Kāmupādāna: Tham-dục chấp-thủ là chấp
thủ đối-tượng loại thô trong cõi dục-giới, có chi-
pháp là tham-tâm-sở đồng sinh với 4 tham-tâm
không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1 pháp
chấp-thủ, đó là:
- Kāmupādāna: Tham-dục chấp-thủ là chấp
thủ đối-tượng loại vi-tế trong cõi dục-giới, có
chi-pháp là tham-tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp chấp-thủ, đó là:
- Kāmupādāna: Tham-dục chấp-thủ là chấp
thủ đối-tượng loại vi-tế trong cõi sắc-giới, cõi
vô-sắc-giới, có chi-pháp là tham-tâm-sở đồng
sinh với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến
không còn dư sót.
4- Pháp-ngấm-ngầm (Anusaya)
Pháp-ngấm-ngầm trong tâm (anusaya) là
phiền-não anusayakilesa vô cùng vi-tế ngấm-

264               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

ngầm tàng ẩn sâu kín trong tâm, chưa hiện rõ ra
môn nào trong 6 môn (nhãn-môn, nhĩ-môn, tỷ-
môn, thiệt-môn, thân-môn, ý-môn).
- Anusayakilesa là phiền-não loại vi-tế
ngấm-ngầm tàng ẩn sâu kín trong tâm không có
một vị nào có khả năng phát hiện ra được, duy
nhất chỉ có Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác thấy rõ,
biết rõ được mà thôi.
Nếu khi có đối-tượng nào tiếp xúc với môn
nào thì anusayakilesa loại vi-tế ấy biến đổi sang
pariyuṭṭhānakilesa là phiền-não loại trung, tùy
theo phiền-não ấy.
- Pariyuṭṭhānakilesa là phiền-não loại trung
đó là 5 pháp-chướng-ngại (nīvaraṇa) phát sinh
tâm hài lòng hoặc bực tức trong tâm, (thuộc về ý
ác-nghiệp) chưa biểu lộ ra bên ngoài thân, khẩu.
Nếu phiền-não loại trung nào phát sinh trong
tâm có nhiều năng lực, thì phiền-não loại trung
ấy biến đổi trở thành vītikkamakilesa là phiền-
não loại thô, được biểu hiện ra bên ngoài thân
hoặc khẩu.
- Vītikkamakilesa là phiền-não loại thô được
biểu hiện ra thân hành 3 ác-nghiệp, khẩu nói 4
ác-nghiệp.
Như vậy, vītikkamakilesa phát sinh từ pari-
yuṭṭhānakilesa, còn pariyuṭṭhānakilesa phát
sinh từ anusayakilesa.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            265
Ba loại phiền-não
- Anusayakilesa loại vi-tế ngấm-ngầm trong tâm.
- Pariyuṭṭhānakilesa loại trung trong tâm.
- Vītikkamakilesa loại thô ngoài thân, khẩu.
4.1- Anusayakilesa: Phiền-não ngấm-ngầm trong
thâm tâm có 7 loại:
1- Kāmarāgānusaya: Tham-dục ngấm-ngầm
trong thâm tâm là phiền-não tham loại vi-tế
trong đối-tượng dục-giới ngấm-ngầm trong tâm,
có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 8
tham-tâm.
2- Bhavarāgānusaya: Kiếp-dục ngấm-ngầm
trong thâm tâm là phiền-não tham loại vi-tế
trong thiền sắc-giới thiện-tâm, thiền vô-sắc-giới
thiện-tâm, trong kiếp phạm-thiên ngấm-ngầm
trong tâm, có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh
với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến.
3- Paṭighānusaya: Sân-hận ngấm-ngầm trong
thâm tâm là phiền-não sân loại vi-tế ngấm-ngầm
trong tâm, có chi-pháp sân tâm-sở đồng sinh với
2 sân-tâm.
4- Mānānusaya: Ngã-mạn ngấm-ngầm trong
thâm tâm là phiền-não ngã-mạn loại vi-tế ngấm-
ngầm trong tâm, có chi-pháp là ngã-mạn tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến.
5- Diṭṭhānusaya: Tà-kiến ngấm-ngầm trong

266              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thâm tâm là phiền-não tà-kiến loại vi-tế ngấm-
ngầm trong tâm, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
6- Vicikicchānusaya: Hoài-nghi ngấm-ngầm
trong thâm tâm là phiền-não hoài-nghi loại vi-tế
ngấm-ngầm trong tâm, có chi-pháp là hoài-nghi
tâm-sở đồng sinh với si-tâm hợp với hoài-nghi.
7- Avijjānusaya: Vô-minh ngấm-ngầm trong
thâm tâm là phiền-não si loại vi-tế ngấm-ngầm
trong tâm, có chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh
với 12 bất-thiện-tâm.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 7 phiền-não vi-tế
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
loại phiền-não ngấm-ngầm trong thâm tâm, đó là:
- Tà-kiến ngấm-ngầm trong thâm tâm, có chi-
pháp là tà-kiến tâm-sở đồng sinh với 4 tham-tâm
hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- Hoài-nghi ngấm-ngầm trong thâm tâm, có
chi-pháp là hoài-nghi tâm-sở đồng sinh với 1 si-
tâm hợp với hoài-nghi không còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 loại
phiền-não ngấm-ngầm trong thâm tâm, đó là:
- Tham-dục ngấm-ngầm trong thâm tâm loại
thô trong cõi dục-giới, có chi-pháp là tham tâm-
sở đồng sinh với 4 tham-tâm không hợp với tà-
kiến không còn dư sót.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            267
- Sân-hận ngấm-ngầm trong thâm tâm loại thô
trong cõi dục-giới, có chi-pháp là sân tâm-sở
đồng sinh với 2 sân-tâm không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 loại
phiền-não ngấm-ngầm trong thâm tâm, đó là:
- Tham-dục ngấm-ngầm trong thâm tâm loại
vi-tế trong cõi dục-giới, có chi-pháp là tham
tâm-sở đồng sinh với 4 tham-tâm không hợp với
tà-kiến không còn dư sót.
- Sân-hận ngấm-ngầm trong thâm tâm loại vi-
tế trong cõi dục-giới, có chi-pháp là sân tâm-sở
đồng sinh với 2 sân-tâm không còn dư sót.
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3 loại
phiền-não ngấm-ngầm trong thâm tâm, đó là:
- Kiếp-dục ngấm-ngầm trong thâm tâm trong
cõi sắc-giới phạm-thiên, cõi vô-sắc-giới phạm-
thiên, có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh
với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến không
còn dư sót.
- Ngã-mạn ngấm-ngầm trong thâm tâm, có
chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- Vô-minh ngấm-ngầm trong thâm tâm, có
chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh với 12 bất-thiện-
tâm không còn dư sót.

268               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

4.2- Pariyuṭṭhānakilesa: Phiền-não loại trung
Pariyuṭṭhānakilesa: Phiền-não loại trung đó
là 5 pháp-chướng-ngại (nīvaraṇa) phát sinh
trong tâm làm chướng ngại các thiện-pháp như
phước-thiện bố-thí, phước-thiện giữ-giới, phước-
thiện hành-thiền, nhất là pháp-hành thiền-định,
không thể dẫn đến chứng đắc bậc thiền sắc-giới
thiện-tâm. Khi hành-giả đã chứng đắc bậc thiền
sắc-giới thiện-tâm nào rồi, nếu pháp-chướng-ngại
này phát sinh thì cũng có thể làm mất bậc thiền
sắc-giới thiện-tâm ấy của hành-giả.
Pháp-chướng-ngại (Nīvaraṇa) có 5 pháp
1- Kāmacchandanīvaraṇa: Tham-dục chướng-
ngại là tâm tham muốn trong ngũ-dục (sắc-dục,
thanh-dục, hương-dục, vị-dục, xúc-dục) làm
chướng ngại ngăn cản các thiện-pháp, có chi-
pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 8 tham-tâm.
2- Byāpādanīvaraṇa: Sân-hận chướng-ngại
là tâm sân hận không hài lòng đối-tượng làm
chướng-ngại ngăn cản các thiện-pháp, có chi-
pháp là sân tâm-sở đồng sinh với 2 sân-tâm.
3- Thinamiddhanīvaraṇa: Buồn-chán - buồn-
ngủ chướng-ngại là tâm buông bỏ đối-tượng làm
chướng-ngại ngăn cản các thiện-pháp, có chi-
pháp là buồn-chán tâm-sở và buồn-ngủ tâm-sở
đồng sinh với 5 bất-thiện-tâm cần tác-động.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                              269
4- Uddhaccakukkucaṇīvaraṇa: Phóng-tâm -
hối-hận chướng-ngại là tâm bất an làm chướng-
ngại ngăn cản các thiện-pháp, có chi-pháp là
phóng-tâm tâm-sở đồng sinh với 12 bất-thiện-
tâm và hối-hận tâm-sở đồng sinh với 2 sân-tâm.
5- Vicikicchānīvaraṇa: Hoài-nghi chướng-
ngại là tâm hoài-nghi trong đối-tượng làm
chướng-ngại ngăn cản các thiện-pháp, có chi-
pháp là hoài-nghi tâm-sở đồng sinh với si-tâm
hợp với hoài-nghi.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 5 pháp-chướng-ngại
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
pháp-chướng-ngại đó là:
- Hoài-nghi chướng-ngại đó là hoài-nghi tâm-
sở đồng sinh với si-tâm hợp với hoài-nghi không
còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3
pháp-chướng-ngại loại thô cõi dục-giới, đó là:
- Tham-dục chướng-ngại loại thô cõi dục-giới,
có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4 tham-
tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- Sân-hận chướng-ngại và hối-hận chướng-
ngại loại thô cõi dục-giới, có chi-pháp là sân tâm-
sở đồng sinh với 2 sân-tâm không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3 pháp
chướng-ngại loại vi-tế cõi dục-giới, đó là:

270               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Tham-dục chướng-ngại loại vi-tế cõi dục-
giới, có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- Sân-hận chướng-ngại và hối-hận chướng-
ngại loại vi-tế cõi dục-giới, có chi-pháp là sân
tâm-sở đồng sinh với 2 sân-tâm không còn dư sót.
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
pháp-chướng-ngại còn lại, đó là:
- Buồn-chán - buồn-ngủ chướng-ngại, có chi-
pháp là buồn-chán tâm-sở và buồn-ngủ tâm-sở
đồng sinh với 2 tham-tâm không hợp với tà-kiến
cần tác-động.
- Phóng-tâm chướng-ngại, có chi-pháp là
phóng-tâm tâm-sở đồng sinh với 5 bất-thiện-tâm
còn lại không còn dư sót.
4.3- Vītikkamakilesa: Phiền-não loại thô bên
ngoài thân và khẩu
Vītikkamakilesa: Phiền-não loại thô biểu
hiện ra bên ngoài thân và khẩu.
- Phiền-não loại thô biểu hiện ra bên ngoài
thân tạo 3 ác-nghiệp: ác-nghiệp sát-sinh, ác-
nghiệp trộm-cắp, ác-nghiệp tà-dâm.
- Phiền-não loại thô biểu hiện ra bên ngoài
khẩu tạo 4 ác-nghiệp: ác-nghiệp nói-dối, ác-
nghiệp nói lời chia-rẽ, ác-nghiệp nói lời thô-tục,
ác-nghiệp nói lời vô-ích.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                              271
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 7 ác-nghiệp
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 4
loại ác-nghiệp, đó là ác-nghiệp sát-sinh, ác-
nghiệp trộm-cắp, ác-nghiệp tà-dâm, ác-nghiệp
nói-dối không còn dư sót.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 ác-
nghiệp loại thô, đó là ác-nghiệp nói lời chia rẽ,
ác-nghiệp nói lời thô-tục không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 ác-
nghiệp loại vi-tế, đó là ác-nghiệp nói lời chia rẽ,
ác-nghiệp nói lời thô-tục không còn dư sót.
- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1
loại ác-nghiệp còn lại, đó là ác-nghiệp nói lời
vô-ích không còn dư sót.

5- Phiền-não (Kikesa)

Phiền-não (kilesa) là pháp làm tâm ô nhiễm,
nóng nảy khổ tâm, phiền-não có 10 loại là:
1- Lobha: Tham là phiền-não tham muốn nơi
đối-tượng tam-giới, có chi-pháp là tham tâm-sở
đồng sinh với 8 tham-tâm.
2- Dosa: Sân là phiền-não không hài lòng nơi
đối-tượng, có chi-pháp là sân tâm-sở đồng sinh
với 2 sân-tâm.

272                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

3- Moha: Si là phiền-não si mê không biết
thật-tánh các pháp, không biết chân-lý tứ Thánh-
đế, có chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh với 12
bất-thiện-tâm.
4- Diṭṭhi: Tà-kiến là phiền-não thấy sai chấp
lầm nơi đối-tượng, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.
5- Māna: Ngã-mạn là phiền-não chấp ngã tự
cho mình hơn người, bằng người, thua người, có
chi-pháp là ngã-mạn tâm-sở đồng sinh với 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến.
6- Vicikicchā: Hoài-nghi là phiền-não không
tin, nghi ngờ nơi đáng tin, có chi-pháp là hoài-nghi
tâm-sở đồng sinh với si-tâm hợp với hoài-nghi.
7- Uddhacca: Phóng-tâm là phiền-não tâm
bất an, có chi-pháp là phóng-tâm tâm-sở đồng
sinh với 12 bất-thiện-tâm.
8- Thina: Buồn-chán là phiền-não chán nản,
lười biếng, buông bỏ đối-tượng, có chi-pháp là
buồn-chán tâm-sở đồng sinh với 5 bất-thiện-tâm
cần tác-động.
9- Ahirika: Không biết hổ-thẹn tội-lỗi là
phiền-não tự mình không biết hổ-thẹn tội-lỗi khi
tạo ác-nghiệp, có chi-pháp là không biết hổ-thẹn
tội-lỗi tâm-sở đồng sinh với 12 bất-thiện tâm.
10- Anottappa: Không biết ghê-sợ tội-lỗi là

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                           273
phiền-não không biết sợ bậc thiện-trí chê trách,
hoặc không biết sợ 4 cõi ác-giới khi tạo ác-
nghiệp tội-lỗi, có chi-pháp là không biết ghê-sợ
tội-lỗi tâm-sở đồng sinh với 12 bất-thiện tâm.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 loại phiền-não
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
loại phiền-não, đó là tà-kiến (diṭṭhi) trong 4
tham-tâm hợp với tà-kiến và hoài-nghi (vici-
kicchā) trong si-tâm hợp với hoài-nghi không
còn dư sót.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1 loại
phiền-não đó là sân (dosa) loại thô trong 2 sân-
tâm không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 1 loại
phiền-não, đó là sân (dosa) loại vi-tế trong 2
sân-tâm không còn dư sót.
- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 7
loại phiền-não còn lại, đó là tham (lobha) trong
4 tham-tâm không hợp với tà-kiến, si (moha)
trong 5 bất-thiện-tâm còn lại, ngã-mạn (māna)
trong 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến, buồn-
chán (thina) trong 2 bất-thiện-tâm cần tác-động
còn lại, phóng-tâm (uddhacca) trong 5 bất-
thiện-tâm còn lại, không biết hổ-thẹn tội-lỗi
(ahirika), không biết ghê-sợ tội-lỗi (anottappa)
trong 5 bất-thiện-tâm còn lại không còn dư sót.

274              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

6- Bất-thiện-tâm (Akusalacitta)
Bất-thiện-tâm gọi là ác-tâm có 12 tâm đó là 8
tham-tâm, 2 sân-tâm, 2 si-tâm. Sở dĩ gọi là bất-
thiện-tâm hoặc ác-tâm là vì 14 bất-thiện tâm-sở
đồng sinh với 12 bất-thiện-tâm này.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 12 bất-thiện-tâm
* Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 5
bất-thiện-tâm đó là:
- 4 tham-tâm hợp với tà-kiến không còn dư sót.
- 1 si-tâm hợp với hoài-nghi không còn dư sót.
* Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
bất-thiện-tâm đó là:
- 2 sân-tâm loại thô không còn dư sót.
* Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 bất-
thiện-tâm đó là:
- 2 sân-tâm loại vi-tế không còn dư sót.
* A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 5
bất-thiện-tâm còn lại, đó là:
- 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến không
còn dư sót.
- Si-tâm hợp với phóng-tâm không còn dư sót.
7- Bất-thiện-tâm-sở (Akusalacetasika)
Bất-thiện tâm-sở có 14 tâm-sở như sau:

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            275
- Nhóm tham tâm-sở có 3 tâm-sở đó là tham
tâm-sở, tà-kiến tâm-sở, ngã-mạn tâm-sở.
- Nhóm sân tâm-sở có 4 tâm-sở đó là sân tâm-
sở, ganh-tỵ tâm-sở, keo-kiệt tâm-sở, hối-hận
tâm-sở.
- Nhóm si tâm-sở có 4 tâm-sở đó là si tâm-sở,
không biết hổ-thẹn tội-lỗi tâm-sở, không biết
ghê-sợ tội-lỗi tâm-sở, phóng-tâm tâm-sở.
- Nhóm buồn-chán có 2 tâm-sở đó là buồn-
chán tâm-sở, buồn-ngủ tâm-sở.
- Hoài-nghi tâm-sở.
14 loại bất-thiện-tâm-sở này đồng sinh với 12
bất-thiện-tâm.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 14 bất-thiện tâm-sở
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 4
bất-thiện tâm-sở, đó là tà-kiến tâm-sở, hoài-nghi
tâm-sở, ganh-tỵ tâm-sở, keo-kiệt tâm-sở không
còn dư sót.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
bất-thiện tâm-sở loại thô, đó là sân tâm-sở và
hối-hận tâm-sở không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2 bất-
thiện-tâm-sở loại vi-tế, đó là sân tâm-sở và hối-
hận tâm-sở không còn dư sót.

276               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 8
bất-thiện tâm-sở còn lại, đó là tham tâm-sở, ngã-
mạn tâm-sở, si tâm-sở, buồn-chán tâm-sở, buồn-
ngủ tâm-sở, không biết hổ-thẹn tội-lỗi tâm-sở,
không biết ghê-sợ tội-lỗi tâm-sở, phóng-tâm tâm-
sở không còn dư sót.

8- Bất-thiện-nghiệp (Akusalakamma)

Bất-thiện-nghiệp (akusalakamma) gọi là ác-
nghiệp, đó là tác-ý tâm-sở (cetanācetasika) đồng
sinh với 12 bất-thiện-tâm tạo 10 bất-thiện-
nghiệp gọi là 10 ác-nghiệp bằng thân, khẩu, ý
như sau:
* Thân ác-nghiệp có 3 loại:
- Ác-nghiệp sát-sinh.
- Ác-nghiệp trộm-cắp.
- Ác-nghiệp tà-dâm.
* Khẩu ác-nghiệp có 4 loại:
- Ác-nghiệp nói-dối.
- Ác-nghiệp nói lời chia rẽ.
- Ác-nghiệp nói lời thô-tục.
- Ác-nghiệp nói vô-ích.
* Ý ác-nghiệp có 3 loại:
- Ác-nghiệp tham-lam.
- Ác-nghiệp thù-hận.
- Ác-nghiệp tà-kiến.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                              277
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 ác-nghiệp
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 5
loại ác-nghiệp, đó là ác-nghiệp sát-sinh, ác-
nghiệp trộm-cắp, ác-nghiệp tà-dâm, ác-nghiệp
nói-dối, ác-nghiệp tà-kiến không còn dư sót.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3 ác-
nghiệp loại thô, đó là ác-nghiệp nói lời chia rẽ,
ác-nghiệp nói lời thô-tục, ác-nghiệp thù-hận
không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3 ác-
nghiệp loại vi-tế, đó là ác-nghiệp nói lời chia rẽ,
ác-nghiệp nói lời thô-tục, ác-nghiệp thù-hận
không còn dư sót.
- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
loại ác-nghiệp còn lại, đó là ác-nghiệp nói lời
vô-ích, ác-nghiệp tham-lam không còn dư sót.
9- Pháp-ràng-buộc (Saṃyojana)
Pháp-ràng-buộc (saṃyojana) là pháp như sợi
dây vô hình buộc chặt chúng-sinh trong vòng tử
sinh luân-hồi trong ba giới bốn loài.
Saṃyojana: Pháp-ràng-buộc có 10 pháp
1- Kāmarāgasaṃyojana: Dục-ái ràng-buộc
có trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong đối-
tượng cõi dục-giới, có chi-pháp là tham tâm-sở
đồng sinh với 8 tham-tâm.

278               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

2- Rūparāgasaṃyojana: Sắc-ái ràng-buộc có
trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong 5 bậc
thiền sắc-giới thiện-tâm trong cõi sắc-giới phạm-
thiên, có chi-pháp là tham tâm-sở đồng sinh với
4 tham-tâm không hợp với tà-kiến.
3- Ārūparāgasaṃyojana: Vô-sắc-ái ràng-
buộc có trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong 4
bậc thiền vô-sắc-giới thiện-tâm trong cõi vô-sắc-
giới phạm-thiên, có chi-pháp là tham tâm-sở
đồng sinh với 4 tham-tâm không hợp với tà-kiến.
4- Paṭighasaṃyojana: Sân-hận ràng-buộc có
trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong sân-hận, có
chi-pháp là sân tâm-sở đồng sinh với 2 sân-tâm.
5- Mānasaṃyojana: Ngã-mạn ràng-buộc có
trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong ngã-mạn,
có chi-pháp là ngã-mạn tâm-sở đồng sinh với 4
tham-tâm không hợp với tà-kiến.
6- Diṭṭhisaṃyojana: Tà-kiến ràng-buộc có
trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong tà-kiến,
có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở đồng sinh với 4
tham-tâm hợp với tà-kiến.
7- Sīlabbataparāmāsasaṃyojana: Pháp thường-
hành chấp-thủ ràng-buộc có trạng-thái ràng-
buộc chúng-sinh chấp thủ trong pháp thường-
hành sai lầm, có chi-pháp là tà-kiến tâm-sở đồng
sinh với 4 tham-tâm hợp với tà-kiến.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            279
8- Vicikicchāsaṃyojana: Hoài-nghi ràng-
buộc có trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong
hoài-nghi, có chi-pháp là hoài-nghi tâm-sở đồng
sinh với si-tâm đồng sinh với hoài-nghi.
9- Uddhaccasaṃyojana: Phóng-tâm ràng-
buộc có trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong
phóng-tâm, có chi-pháp là phóng-tâm tâm-sở
đồng sinh với 12 bất-thiện-tâm.
10- Avijjāsaṃyojana: Vô-minh ràng-buộc có
trạng-thái ràng-buộc chúng-sinh trong vô-minh,
có chi-pháp là si tâm-sở đồng sinh với 12 bất-
thiện-tâm.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 10 pháp-ràng-buộc
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 3
pháp-ràng-buộc, đó là tà-kiến ràng-buộc, pháp
thường-hành chấp-thủ ràng-buộc, hoài-nghi
ràng-buộc không còn dư sót.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
pháp-ràng-buộc, đó là dục-ái ràng-buộc loại thô
cõi dục-giới, sân-hận ràng-buộc loại thô cõi dục-
giới không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 2
pháp-ràng-buộc, đó là dục-ái ràng-buộc loại vi-
tế cõi dục-giới, sân-hận ràng-buộc loại vi-tế cõi
dục-giới không còn dư sót.

280               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 5
pháp-ràng-buộc còn lại, đó là sắc-ái ràng-buộc,
vô-sắc-ái ràng-buộc, ngã-mạn ràng-buộc, phóng-
tâm ràng-buộc, vô-minh ràng-buộc không còn
dư sót.
10- Pháp-thế-gian (Lokadhamma)
Pháp-thế-gian (lokadhamma) là pháp thường
hiện hữu đối với tất cả mọi người trong đời này.
Pháp-thế-gian (lokadhamma) có 8 pháp chia
ra thành 4 cặp trái nghĩa với nhau như sau:
1- Lābha: được lợi.      2- Alābha: mất lợi.
3- Yasa: được danh.      4- Ayasa: mất danh.
5- Pasaṃsā: được khen. 6- Nindā: bị chê.
7- Sukha: được an-lạc. 8- Dukkha: bị khổ.
Lokadhamma là 8 pháp-thế-gian thường hiện
hữu trong cõi đời này, từ khi mỗi người mới sinh
ra, không phải của riêng một người nào.
Nếu người nào tự nhận là của ta, thì thế nào?
- Khi ta được lợi thì ta vui, khi ta mất lợi thì
ta buồn.
- Khi ta được danh thì ta vui, khi ta mất danh
thì ta buồn.
- Khi ta được khen thì ta vui, khi ta bị chê thì
ta buồn.

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                            281
- Khi ta được an-lạc thì ta vui, khi ta bị khổ
thì ta buồn.
Trong cuộc sống hằng ngày, nếu người nào
bị lệ thuộc vào pháp thế-gian nào, thì người ấy
phải chịu ảnh hưởng vui hoặc buồn vì pháp-thế-
gian ấy.
Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 8 pháp-thế-gian
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ chưa có khả năng
diệt tận được pháp thế-gian nào cả.
- Nhất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 4
pháp-thế-gian loại thô, đó là mất lợi (alābha),
mất danh (ayasa), bị chê (nindā), bị khổ
(dukkha) không còn dư sót.
- Bất-lai Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 4
pháp-thế gian loại vi-tế, đó là mất lợi (alābha),
mất danh (ayasa), bị chê (nindā), bị khổ
(dukkha) không còn dư sót.
- A-ra-hán Thánh-đạo-tuệ diệt tận được 4
pháp-thế-gian còn lại, đó là được lợi (lābha),
được danh (yasa), được khen (pasaṃsā), được
an-lạc (sukha) không còn dư sót, nên bậc
Thánh A-ra-hán hoàn toàn được tự do, an nhiên
tự tại, không hề bị ảnh hưởng trong pháp-thế-
gian nào.

282               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

11- Pháp-thiên-vị (Agati)
Pháp-thiên-vị (agati) là pháp đối xử thiên về
một bên nào, không công bằng. Người có pháp
thiên-vị đối xử với người khác không công bằng,
không hợp với lẽ phải tự nhiên.
Pháp-thiên-vị (Agati) có 4 pháp

1- Chandāgati: Thiên-vị vì thương, nghĩa là
người nào đối xử với phạm-nhân đã phạm tội
nặng, nhưng phạm-nhân ấy vốn là người thương
yêu của mình, nên người ấy tha tội chết cho
phạm-nhân ấy. Như vậy, gọi là thiên-vị vì thương.
2- Dosāgati: Thiên-vị vì ghét, nghĩa là người
nào đối xử với phạm-nhân đã phạm tội nhẹ,
nhưng phạm-nhân ấy vốn là người thù ghét của
mình, nên kết tội chết cho phạm-nhân ấy. Như
vậy, gọi là thiên-vị vì ghét.
3- Mohāgati: Thiên-vị vì si-mê, nghĩa là
người nào đối xử với người bị hoài-nghi phạm
pháp mà không có chứng cứ, không hiểu biết rõ
về điều luật nào cả, rồi đem giam giữ người bị
hoài-nghi ấy trong tù mà không xét xử. Người bị
hoài-nghi ấy phải bị oan trong tù. Như vậy, gọi
là thiên-vị vì si-mê.
4- Bhayāgati: Thiên-vị vì sợ, nghĩa là người
nào đối xử với người có chức có quyền hoặc

Bốn Thánh-Đạo-Tuệ                              283
người quen biết với người có chức có quyền, tuy
họ đã phạm pháp có chứng cứ rõ ràng, nhưng
người ấy không dám làm gì họ. Như vậy, gọi là
thiên-vị vì sợ.

Bốn Thánh-đạo-tuệ diệt tận 4 pháp-thiên-vị
- Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ hoàn toàn diệt tận
được 4 pháp-thiên-vị không còn dư sót.
- Bậc Thánh Nhất-lai, bậc Thánh Bất-lai,
bậc Thánh A-ra-hán hoàn toàn không có pháp-
thiên-vị nào cả.
Trên đây trình bày một phần bất-thiện-pháp
mà mỗi Thánh-đạo-tuệ (Maggañāṇa) có khả
năng đặc biệt diệt tận được (samucchedap-
pahāna). Thật ra, Thánh-đạo-tuệ nào đã diệt tận
được bất-thiện-pháp (ác-pháp) nào rồi nếu bất-
thiện-pháp (ác-pháp) ấy có trong phần bất-
thiện-pháp (ác-pháp) khác cũng đều bị diệt tận
được (samucchedappahāna) không còn dư sót,
trong kiếp hiện-tại và các kiếp vị-lai nếu còn tái-
sinh kiếp sau trong các cõi-thiện-giới khác, cho
đến kiếp chót trở thành bậc Thánh A-ra-hán, rồi
sẽ tịch diệt Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-
hồi trong tam-giới.

284                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Tìm hiểu các bài kinh để hiểu biết về trạng-
thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã
của ngũ-uẩn, của 12 xứ (āyatana) của mỗi người.
Yadaniccasutta (1)
“Sāvatthinidānaṃ. Rūpaṃ bhikkhave aniccaṃ,
yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ
tadanattā, yadanattā taṃ “netaṃ mama,
nesohamasmi, na meso attā”ti. Evametaṃ
yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
Vedanā aniccā, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ
dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ “netaṃ mama,
nesohamasmi, na meso attā”ti. Evametaṃ yathā-
bhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
Saññā aniccā, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ
dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ “netaṃ mama,
nesohamasmi, na meso attā”ti. Evametaṃ yathā-
bhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
Saṅkhārā aniccā, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ,
yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ “netaṃ
mama, nesohamasmi, na meso attā”ti. Evametaṃ
yathā-bhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
Viññāṇaṃ aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ,
yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ “netaṃ
mama, nesohamasmi, na meso attā”ti. Evametaṃ
yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.
1
Saṃyuttanikāya, Khandhasaṃyutta, Yadaniccasutta.

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                 285
Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako
rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati,
saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati,
viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati,
virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ “vimuttam”iti
ñāṇaṃ hoti, “khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ,
kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā”ti
pajānātīti.”
Ý nghĩa bài Kinh Yadaniccasutta
Một thuở nọ, Đức-Phật ngự tại ngôi chùa
Jetavana gần kinh-thành Sāvatthī. Khi ấy, Đức-
Phật truyền dạy chư tỳ-khưu rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn là vô-thường,
sắc-uẩn nào là vô-thường thì sắc-uẩn ấy là khổ,
sắc-uẩn nào là khổ thì sắc-uẩn ấy là vô-ngã,
sắc-uẩn nào là vô-ngã thì sắc-uẩn ấy không phải
là của ta, không phải là ta, không phải là tự ngã
của ta. Bậc Thánh thanh-văn có trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ sắc-uẩn này đúng theo sự-thật
như vậy.
Thọ-uẩn là vô-thường, thọ-uẩn nào là vô-
thường thì thọ-uẩn ấy là khổ, thọ-uẩn nào là khổ
thì thọ-uẩn ấy là vô-ngã, thọ-uẩn nào là vô-ngã
thì thọ-uẩn ấy không phải là của ta, không phải
là ta, không phải là tự ngã của ta. Bậc Thánh
thanh-văn có trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ
thọ-uẩn này đúng theo sự-thật như vậy.

286               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Tưởng-uẩn là vô-thường, tưởng-uẩn nào là
vô-thường thì tưởng-uẩn ấy là khổ, tưởng-uẩn
nào là khổ thì tưởng-uẩn ấy là vô-ngã, tưởng-
uẩn nào là vô-ngã thì tưởng-uẩn ấy không phải
là của ta, không phải là ta, không phải là tự ngã
của ta. Bậc Thánh thanh-văn có trí-tuệ-thiền-tuệ
thấy rõ, biết rõ tưởng-uẩn này đúng theo sự-thật
như vậy.
Hành-uẩn là vô-thường, hành-uẩn nào là vô-
thường thì hành-uẩn ấy là khổ, hành-uẩn nào là
khổ thì hành-uẩn ấy là vô-ngã, hành-uẩn nào là vô-
ngã thì hành-uẩn ấy không phải là của ta, không
phải là ta, không phải là tự ngã của ta. Bậc
Thánh thanh-văn có trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ hành-uẩn này đúng theo sự-thật như vậy.
Thức-uẩn là vô-thường, thức-uẩn nào là vô-
thường thì thức-uẩn ấy là khổ, thức-uẩn nào là
khổ thì thức-uẩn ấy là vô-ngã, thức-uẩn nào là vô-
ngã thì thức-uẩn ấy không phải là của ta, không
phải là ta, không phải là tự ngã của ta. Bậc
Thánh thanh-văn có trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ thức-uẩn này đúng theo sự-thật như vậy.
- Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn đã lắng nghe
chánh-pháp của Đức-Phật, nên phát sinh trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn đúng theo
thật-tánh, nên trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                                287
sắc-uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm chán
trong tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-uẩn,
nhàm chán trong thức-uẩn.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-
uẩn nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả ly tham-ái
nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm giải
thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não. Trí-tuệ
quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải-thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân, không còn phải
thực hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi
phận sự trong tứ Thánh-đế đã hoàn thành,
phạm hạnh cao thượng đã hoàn thiện. Kiếp này
là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp nào nữa.
Như vậy, mỗi uẩn có sự sinh, sự diệt nên có
trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ, trạng-thái
vô-ngã, đó là sự-thật hiển nhiên của chân-nghĩa-
pháp (paramatthadhamma) trong tam-giới.
Pháp-vô-ngã trong 6 môn, 6 đối-tượng, 6 thức-tâm
Trong kinh Anattasutta (1)
Đức-Phật truyền dạy rằng:
“Sāvatthinidānaṃ, tatra kho.                      Sabbaṃ
bhikkhave anattā.
Kiñca bhikkhave sabbaṃ anattā?
1
Saṃyuttanikāya, Saḷāyatanavaggasaṃyutta, Anattāsutta.

288             TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Cakkhu bhikkhave anattā, rūpā anattā,
cakkhuviññāṇaṃ anattā, cakkhusamphasso
anattā, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā
adukkhamasukhaṃ vā, tampi anattā.
- Sotaṃ anattā, saddā anattā, sotaviññāṇaṃ
anattā, sotasamphasso anattā, yampidaṃ sota-
samphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ
vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi
anattā.
- Ghānaṃ anattā, gandhā anattā, ghāna-
viññāṇaṃ anattā, ghānasamphasso anattā,
yampidaṃ ghānasamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi anattā.
- Jivhā anattā, rasā anattā, jivhāviññāṇaṃ
anattā, jivhāsamphasso anattā, yampidaṃ
jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ
sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā,
tampi anattā.
- Kāyo anattā, phoṭṭhabbā anattā, kāya-
viññāṇaṃ anattā, kāyasamphasso anattā,
yampidaṃ kāyasamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi anattā.
- Mano anattā, dhammā anattā, mano-
viññāṇaṃ anattā, manosamphasso anattā,

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                 289
yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi anattā.
Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako
cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati,
cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi
nibbindati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā
adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi nibbindati.
- Sotasmimpi nibbindati, saddesupi nibbindati,
sotaviññāṇepi nibbindati, sotasamphassepi
nibbindati, yampidaṃ sotasamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā
adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi nibbindati.
- Ghānasmimpi nibbindati, gandhesupi
nibbindati, ghānaviññāṇepi nibbindati, ghāna-
samphassepi nibbindati, yampidaṃ ghāna-
samphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ
vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi
nibbindati.
- Jivhāyapi nibbindati, rasesupi nibbindati,
jivhāviññāṇepi nibbindati, jivhāsamphassepi
nibbindati, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā
adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi nibbindati.
- Kāyasmimpi nibbindati, phoṭṭhabbesupi
nibbindati, kāyaviññāṇepi nibbindati, kāya-

290               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

samphassepi nibbindati, yampidaṃ kāyasam-
phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā
dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi
nibbindati.
- Manasmimpi nibbindati, dhammesupi
nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, mano-
samphassepi nibbindati, yampidaṃ manosam-
phassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā
dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tasmimpi
nibbindati. Nibbidaṃ virajjati, virāgā vimuccati,
vimuttasmiṃ “vimuttamī”ti ñāṇaṃ hoti, “khīṇā
jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ,
nāparaṃ itthattāyā”ti pajānāti.”
Ý nghĩa bài Kinh Vô-ngã
Một thuở nọ, Đức-Thế-Tôn ngự tại ngôi chùa
Jetavana gần kinh-thành Sāvatthī. Khi ấy, Đức-
Thế-Tôn truyền dạy chư tỳ-khưu rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Tất cả các pháp-hữu-vi đều
là pháp-vô-ngã (anattā: không phải ta, không phải
của ta, không chiều theo ý của ta).
- Này chư tỳ-khưu! Tất cả các pháp-hữu-vi đều
là pháp-vô-ngã, đó là pháp nào?
1- Mắt là vô-ngã, đối-tượng sắc là vô-ngã,
nhãn-thức-tâm là vô-ngã, nhãn-xúc là vô-ngã, dù
thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát
sinh do nhân-duyên nhãn-xúc cũng là vô-ngã.

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                    291
2- Tai là vô-ngã, đối-tượng thanh là vô-ngã,
nhĩ-thức-tâm là vô-ngã, nhĩ-xúc là vô-ngã, dù thọ
lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát sinh do
nhân-duyên nhĩ-xúc cũng là vô-ngã.
3- Mũi là vô-ngã, đối-tượng hương là vô-ngã,
tỷ-thức-tâm là vô-ngã, tỷ-xúc là vô-ngã, dù thọ
lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát sinh do
nhân-duyên tỷ-xúc cũng là vô-ngã.
4- Lưỡi là vô-ngã, đối-tượng vị là vô-ngã, thiệt-
thức-tâm là vô-ngã, thiệt-xúc là vô-ngã, dù thọ
lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát sinh do
nhân-duyên thiệt-xúc cũng là vô-ngã.
5- Thân là vô-ngã, đối-tượng xúc là vô-ngã,
thân-thức-tâm là vô-ngã, thân-xúc là vô-ngã, dù
thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát
sinh do nhân-duyên thân-xúc cũng là vô-ngã.
6- Ý là vô-ngã, đối-tượng pháp là vô-ngã, ý-
thức-tâm là vô-ngã, ý-xúc là vô-ngã, dù thọ lạc,
thọ khổ, thọ không khổ không lạc phát sinh do
nhân-duyên ý-xúc cũng là vô-ngã.
- Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của các pháp-
hữu-vi như vậy, bậc Thánh Thanh-văn có trí-
tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ tất cả các pháp ấy
đúng theo thật-tánh, nên phát sinh trí-tuệ-thiền-
tuệ nhàm chán cả trong mắt, cả trong đối-tượng
sắc, cả trong nhãn-thức-tâm, cả trong nhãn-xúc,

292               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ không
lạc phát sinh do nhân-duyên nhãn-xúc.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán cả trong tai, cả
trong đối-tượng thanh, cả trong nhĩ-thức-tâm, cả
trong nhĩ-xúc, cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ không
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên nhĩ-xúc.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán cả trong mũi,
cả trong đối-tượng hương, cả trong tỷ-thức-tâm,
cả trong tỷ-xúc, cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ
không khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên
tỷ-xúc.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán cả trong lưỡi,
cả trong đối-tượng vị, cả trong thiệt-thức-tâm,
cả trong thiệt-xúc, cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ
không khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên
thiệt-xúc.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán cả trong thân,
cả trong đối-tượng xúc, cả trong thân-thức-tâm,
cả trong thân-xúc, cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ
không khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên
thân-xúc.
- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán cả trong ý, cả
trong đối-tượng pháp, cả trong ý-thức-tâm, cả
trong ý-xúc, cả trong thọ lạc, thọ khổ, thọ không
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên ý-xúc.
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong các
pháp-hữu-vi ấy nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                              293
ly tham-ái nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-
tâm giải thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não.
Trí-tuệ quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải-thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân, không còn phải
thực hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi
phận sự trong tứ Thánh-đế đã hoàn thành xong,
phạm hạnh cao thượng đã hoàn thiện xong.
Kiếp này là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp
nào nữa.
Như vậy, 6 môn, 6 đối-tượng, 6 thức tâm đều là
pháp-vô-ngã (anattā).

* Loka: Đời là khoảng thời gian từ khi sinh
đến khi chết của mỗi chúng-sinh.
Suññataloka: Đời người là không.
Suññatalokasutta (1)
Sāvatthinidānaṃ. Atha kho Āyasmā Ānando
yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā
Bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi,
ekamantaṃ nisinno kho Āyasmā Ānando
Bhagavantaṃ etadavoca --
“Suñño loko suñño loko”ti Bhante vuccati,
kittāvatā nu kho Bhante“ suñño loko”ti vuccatīti.
1
Saṃyuttanikāya, Saḷāyatanavaggasaṃyutta, Suññatalokasutta.

294              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Yasmā ca kho Ānanda suññaṃ attena vā
attaniyena vā, tasmā “suñño loko”ti vuccati.
Kiñca Ānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā?
- Cakkhu kho Ānanda suññaṃ attena vā
attaniyena vā, rūpā suññā attena vā attaniyena
vā, cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ attena vā atta-
niyena vā, cakkhusamphasso suñño attena vā
attaniyena vā, yampidaṃ cakkhusamphassa-
paccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā
dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi
suññaṃ attena vā attaniyena vā.
- Sotaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā,
saddā suññā attena vā attaniyena vā,
sotaviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā,
sotasamphasso suñño attena vā attaniyena vā,
yampidaṃ sotasamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.
- Ghānaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā,
gandhā suññā attena vā attaniyena vā, ghāna-
viññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā,
ghānasamphasso suñño attena vā attaniyena vā,
yampidaṃ ghānasamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.
- Jivhā suññā attena vā attaniyena vā, rasā
suññā attena vā attaniyena vā, jivhāviññāṇaṃ

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                295
suññaṃ attena vā attaniyena vā, jivhāsamphasso
suñño attena vā attaniyena vā, yampidaṃ
jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ
sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā,
tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.
- Kāyo suñño attena vā attaniyena vā,
phoṭṭhabbā suññā attena vā attaniyena vā,
kāyaviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā,
kāyasamphasso suñño attena vā attaniyena vā,
yampidaṃ kāyasamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.
- Mano suñño attena vā attaniyena vā, dham-
mā suññā attena vā attaniyena vā, mano-
viññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā, mano-
samphasso suñño attena vā attaniyena vā,
yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhama-
sukhaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.
Yasmā ca kho Ānanda suññaṃ attena vā
attaniyena vā, tasmā “suñño loko”ti vuccati.”
Ý nghĩa bài Kinh Đời Người Là Không
Một thuở nọ, Đức-Phật ngự tại ngôi chùa
Jetavana gần kinh-thành Sāvatthī. Khi ấy, Ngài
Trưởng-lão Ānanda đến hầu đảnh lễ Đức-Thế-
Tôn, rồi ngồi một nơi hợp lẽ, bạch hỏi Đức-Thế-
Tôn rằng:

296              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, do nguyên nhân
thế nào gọi là “đời người là không?” Bạch Ngài.
Đức-Thế-Tôn truyền dạy rằng:
- Này Ānanda! Do nguyên nhân không phải
ta hoặc không phải của ta. Vì vậy, gọi là “đời
người là không”.
- Này Ānanda! Những pháp nào là pháp
không phải ta hoặc không phải của ta?
1- Mắt không phải ta hoặc không phải của ta;
đối-tượng sắc không phải ta hoặc không phải
của ta; nhãn-thức-tâm không phải ta hoặc
không phải của ta; nhãn-xúc không phải ta hoặc
không phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên nhãn-
xúc cũng không phải ta hoặc không phải của ta.
2- Tai không phải ta hoặc không phải của ta;
đối-tượng thanh không phải ta hoặc không phải
của ta; nhĩ-thức-tâm không phải ta hoặc không
phải của ta; nhĩ-xúc không phải ta hoặc không
phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ
không lạc phát sinh do nhân-duyên nhĩ-xúc cũng
không phải ta hoặc không phải của ta.
3- Mũi không phải ta hoặc không phải của ta;
đối-tượng hương không phải ta hoặc không
phải của ta; tỷ-thức-tâm không phải ta hoặc
không phải của ta; tỷ-xúc không phải ta hoặc
không phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                297
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên tỷ-xúc
cũng không phải ta hoặc không phải của ta.
4- Lưỡi không phải ta hoặc không phải của
ta; đối-tượng vị không phải ta hoặc không phải
của ta; thiệt-thức-tâm không phải ta hoặc
không phải của ta; thiệt-xúc không phải ta hoặc
không phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên thiệt-xúc
cũng không phải ta hoặc không phải của ta.
5- Thân không phải ta hoặc không phải của
ta; đối-tượng xúc không phải ta hoặc không
phải của ta; thân-thức-tâm không phải ta hoặc
không phải của ta; thân-xúc không phải ta hoặc
không phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không
khổ không lạc phát sinh do nhân-duyên thân-xúc
cũng không phải ta hoặc không phải của ta.
6- Ý không phải ta hoặc không phải của ta;
đối-tượng pháp không phải ta hoặc không phải
của ta; ý-thức-tâm không phải ta hoặc không
phải của ta; ý-xúc không phải ta hoặc không
phải của ta; thọ lạc, thọ khổ, thọ không khổ
không lạc phát sinh do nhân-duyên ý-xúc cũng
không phải ta hoặc không phải của ta.
- Này Ānanda! Do nguyên nhân các pháp ấy
không phải ta hoặc không phải của ta, nên gọi là
đời người là không (suññaloka).
(Xong bài kinh Suññatalokasutta.)

298                     TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Như vậy, mỗi người có 6 môn (nhãn-môn,
nhĩ-môn, tỷ-môn, thiệt-môn, thân-môn, ý-môn);
6 đối-tượng (đối-tượng sắc, thanh, hương, vị,
xúc, pháp); 6 thức-tâm (nhãn-thức-tâm, nhĩ-
thức-tâm, tỷ-thức-tâm, thiệt-thức-tâm, thân-thức-
tâm, ý-thức-tâm) đều không phải ta, hoặc không
phải của ta, đối với tất cả mọi chúng-sinh khác
cũng là như vậy.
Đối-tượng có 6 loại, trong 6 đối-tượng ấy, mỗi
đối-tượng nào, nếu người nào không từng tiếp xúc
thì người ấy không phát sinh tham-tâm say mê
trong đối-tượng ấy được.

Tìm hiểu bài kinh Mālukyaputtasutta (1)
Ý nghĩa tóm lược bài kinh Mālukyaputtasutta
Khi ấy, Ngài Trưởng-lão Mālukyaputta đến
hầu đảnh lễ Đức-Thế-Tôn, rồi ngồi một nơi hợp
lẽ, bạch xin Đức-Thế-Tôn rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, con kính xin Đức-
Thế-Tôn thuyết pháp tóm tắt tế độ con. Con
nghe chánh-pháp ấy của Đức-Thế-Tôn xong,
con sẽ tránh xa ở chung trong nhóm, một mình ở
nơi thanh vắng, không dể duôi, tinh-tấn thực
hành pháp-hành ấy.

1 Saṃyuttanikāya, Saḷāyatanasaṃyutta, Mālukyaputtasutta.

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                299
Đức-Thế-Tôn truyền dạy rằng:
- Này Mālukyaputta! Tuy con đã già, tuổi cao
tác lớn nhưng con đến xin nghe pháp tóm tắt.
Nay, Như-lai thuyết pháp tế độ con.
- Này Mālukyaputta! Con hiểu biết về điều
này như thế nào?
* Con không thấy, cũng chưa từng thấy, ngay
hiện-tại cũng không thấy các đối-tượng sắc nào
bằng nhãn-thức-tâm; con có hài lòng hoặc tham
muốn hoặc say mê trong các đối-tượng sắc ấy
hay không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
* Con không nghe, cũng chưa từng nghe,
ngay hiện-tại cũng không nghe các đối-tượng
thanh nào bằng nhĩ-thức-tâm; con có hài lòng
hoặc tham muốn hoặc say mê trong các đối-
tượng thanh ấy hay không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
* Con không ngửi, cũng chưa từng ngửi, ngay
hiện-tại cũng không ngửi các đối-tượng hương
nào bằng tỷ-thức-tâm; con có hài lòng hoặc
tham muốn hoặc say mê trong các đối-tượng
hương ấy hay không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
* Con không nếm, cũng chưa từng nếm, ngay

300               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

hiện-tại cũng không nếm các đối-tượng vị nào
bằng thiệt-thức-tâm; con có hài lòng hoặc tham
muốn hoặc say mê trong các đối-tượng vị ấy hay
không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
* Con không xúc-giác, cũng chưa từng xúc-
giác, ngay hiện-tại cũng không xúc-giác các đối-
tượng xúc nào bằng thân-thức-tâm; con có hài
lòng hoặc tham muốn hoặc say mê trong các
đối-tượng xúc ấy hay không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
* Con không biết, cũng chưa từng biết, ngay
hiện-tại cũng không biết các đối-tượng pháp
nào bằng ý-thức-tâm; con có hài lòng hoặc tham
muốn hoặc say mê trong các đối-tượng pháp ấy
hay không?
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
- Này Mālukyaputta! Trong 6 loại đối-tượng:
khi đối-tượng sắc được thấy; khi đối-tượng thanh
được nghe; khi đối-tượng hương, vị, xúc được
tiếp xúc; khi đối-tượng pháp được biết.
Đối với con, khi thấy đối-tượng sắc thì chỉ là
thấy đối-tượng sắc mà thôi. Khi nghe đối-tượng
thanh thì chỉ là nghe đối-tượng thanh mà thôi.
Khi tiếp xúc đối-tượng hương, vị, xúc thì chỉ là
tiếp xúc đối-tượng hương, vị, xúc mà thôi. Khi

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                          301
biết đối-tượng pháp thì chỉ là biết đối-tượng
pháp mà thôi.
- Này Mālukyaputta! Khi nào đối-tượng sắc
được thấy; đối-tượng thanh được nghe; đối-
tượng hương, vị, xúc được tiếp xúc; đối-tượng
pháp được biết.
Đối với con, trong 6 đối-tượng, nếu khi thấy
đối-tượng sắc thì chỉ là thấy đối-tượng sắc mà
thôi; nếu khi nghe đối-tượng thanh thì chỉ là nghe
đối-tượng thanh mà thôi; nếu khi tiếp xúc đối-
tượng hương, vị, xúc thì chỉ là tiếp xúc đối-tượng
hương, vị, xúc mà thôi; nếu khi biết đối-tượng
pháp thì chỉ là biết đối-tượng pháp mà thôi.
- Mālukyaputta! Khi ấy, con sẽ không phát
sinh tham-tâm chấp thủ, sân-tâm nóng nảy, si-
tâm mê muội.
- Này Mālukyaputta! Khi nào tham-tâm chấp
thủ, sân-tâm nóng nảy, si-tâm mê muội không
phát sinh, khi ấy, con sẽ không có tham-tâm
chấp thủ, sân-tâm nóng nảy, si-tâm mê muội
trong 6 đối-tượng ấy.
- Này Mālukyaputta! Khi ấy, kiếp hiện-tại
này con không có (1), kiếp sau con cũng không
có, cả kiếp này lẫn kiếp sau con cũng không có
1
Không có: có nghĩa là không có tâm tham, không có tâm sân,
không có tâm si.

302             TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

nữa, vì không còn tái-sinh nên tận cùng của sự
khổ gọi là Niết-bàn.
Sau khi lắng nghe Đức-Phật thuyết giảng bài
pháp tóm tắt như vậy, Ngài Trưởng-lão Mālukya-
putta kính bạch Đức-Phật rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, con lắng nghe
Đức-Thế-Tôn thuyết giảng bài pháp tóm tắt, con
hiểu ý nghĩa rộng rằng:
- Người nào hướng tâm thấy đối-tượng sắc
đáng yêu, không có trí nhớ, quên mình, với
tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng sắc ấy,
người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say đắm
trong đối-tượng sắc ấy, có tham-tâm chấp thủ,
người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào hướng tâm nghe đối-tượng
thanh đáng yêu, không có trí nhớ, quên mình,
với tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng thanh
ấy, người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say
đắm trong đối-tượng thanh ấy, có tham-tâm
chấp thủ, người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào hướng tâm ngửi đối-tượng
hương đáng thích, không có trí nhớ, quên mình,
với tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng hương
ấy, người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                303
đắm trong đối-tượng hương ấy, có tham-tâm
chấp thủ, người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào hướng tâm nếm đối-tượng vị
đáng say mê, không có trí nhớ, quên mình, với
tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng vị ấy, người
ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say đắm trong
đối-tượng vị ấy, có tham-tâm chấp thủ, người ấy
đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào hướng tâm xúc giác đối-tượng
xúc đáng hài lòng, không có trí nhớ, quên mình,
với tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng xúc ấy,
người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say đắm
trong đối-tượng xúc ấy, có tham-tâm chấp thủ,
người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào hướng tâm biết đối-tượng pháp
đáng thỏa thích, không có trí nhớ, quên mình,
với tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng pháp ấy,
người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say đắm
trong đối-tượng pháp ấy, có tham-tâm chấp thủ,
người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn.
- Người nào thấy đối-tượng sắc có chánh-niệm

304              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

không say mê trong đối-tượng sắc ấy, với đại-
thiện-tâm không dính mắc trong đối-tượng sắc
ấy. Người ấy thấy đối-tượng sắc, cảm thọ đối-
tượng sắc như vậy làm cho sự khổ giảm xuống,
không tăng trưởng. Cho nên, người ấy có chánh-
niệm thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Người nào nghe đối-tượng thanh có chánh-
niệm không say mê trong đối-tượng thanh ấy, với
đại-thiện-tâm không dính mắc trong đối-tượng
thanh ấy. Người ấy nghe đối-tượng thanh, cảm thọ
đối-tượng thanh như vậy làm cho sự khổ giảm
xuống, không tăng trưởng. Cho nên, người ấy có
chánh-niệm thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Người nào ngửi đối-tượng hương có chánh-
niệm không say mê trong đối-tượng hương ấy,
với đại-thiện-tâm không dính mắc trong đối-
tượng hương ấy. Người ấy ngửi đối-tượng
hương, cảm thọ đối-tượng hương như vậy làm
cho sự khổ giảm xuống, không tăng trưởng. Cho
nên, người ấy có chánh-niệm thực hành dẫn đến
diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Người nào nếm đối-tượng vị có chánh-niệm
không say mê trong đối-tượng vị ấy, với đại-

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa               305
thiện-tâm không dính mắc trong đối-tượng vị ấy.
Người ấy nếm đối-tượng vị, cảm thọ đối-tượng
vị như vậy làm cho sự khổ giảm xuống, không
tăng trưởng. Cho nên, người ấy có chánh-niệm
thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Người nào xúc giác đối-tượng xúc có
chánh-niệm không say mê trong đối-tượng xúc
ấy, với đại-thiện-tâm không dính mắc trong đối-
tượng xúc ấy. Người ấy xúc giác đối-tượng xúc,
cảm thọ đối-tượng xúc như vậy làm cho sự khổ
giảm xuống, không tăng trưởng. Cho nên, người
ấy có chánh-niệm thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Người nào biết đối-tượng pháp có chánh-
niệm không say mê trong đối-tượng pháp ấy, với
đại-thiện-tâm không dính mắc trong đối-tượng
pháp ấy. Người ấy biết đối-tượng pháp, cảm thọ
đối-tượng pháp như vậy làm cho sự khổ giảm
xuống, không tăng trưởng. Cho nên, người ấy có
chánh-niệm thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, con hiểu biết ý
nghĩa của bài pháp mà Đức-Thế-Tôn thuyết
giảng tóm tắt ấy, con đã khai triển như vậy.
Bạch Ngài.

306              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Này Mālukyaputta! Sādhu! Khá lắm! Con
hiểu biết ý nghĩa bài pháp mà Như-lai đã thuyết
giảng tóm tắt ấy, con đã khai triển đúng rằng:
- Người nào hướng tâm thấy đối-tượng sắc
đáng yêu, không có trí nhớ, quên mình, với
tham-tâm chấp thủ trong đối-tượng sắc ấy,
người ấy có tham-tâm hoan-hỷ, thọ lạc say đắm
trong đối-tượng sắc ấy, có tham-tâm chấp thủ,
người ấy đã tích lũy sự khổ ấy.
Như vậy, gọi là xa Niết-bàn …
- Người nào biết đối-tượng pháp có chánh-
niệm không say mê trong đối-tượng pháp ấy, với
đại-thiện-tâm không dính mắc trong đối-tượng
pháp ấy. Người ấy biết đối-tượng pháp, cảm thọ
đối-tượng pháp như vậy làm cho sự khổ giảm
xuống, không tăng trưởng. Cho nên, người ấy có
chánh-niệm thực hành dẫn đến diệt sự khổ.
Như vậy, gọi là gần Niết-bàn.
Khi ấy, Ngài Trưởng-lão Mālukyaputta phát
sinh đại-thiện-tâm hoan-hỷ lời giáo huấn của
Đức-Phật, cung-kính đảnh lễ Đức-Phật, rồi xin
phép từ giã. Ngay khi ấy, Ngài Trưởng-lão
Mālukyaputta lánh xa nhóm, một mình ở nơi
thanh vắng, không dể duôi, tinh-tấn thực hành
pháp-hành thiền-tuệ. Sau thời gian không lâu,
dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng
đắc 4 Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-bàn, trở

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                  307
thành bậc Thánh A-ra-hán cao thượng, đó là
cứu cánh của các bậc xuất-gia, có trí-tuệ quán
triệt thấy rõ, biết rõ đã hoàn thành mọi phận-sự
tứ Thánh-đế, phạm hạnh đã hoàn thành, kiếp này
là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp nào nữa.
(Xong bài Kinh Mālukyaputtasutta.)
Suy xét đoạn Kinh Mālukyaputtasutta
Đức-Phật truyền           hỏi   Ngài   Trưởng-lão
Mālukyaputta rằng:
- “Này Mālukyaputta! Con không thấy, cũng
chưa từng thấy, ngay hiện-tại cũng không thấy
các đối-tượng sắc nào bằng nhãn-thức-tâm; con
có hài lòng hoặc tham muốn hoặc say mê trong
các đối-tượng sắc ấy hay không?”
Ngài Trưởng-lão Mālukyaputta kính bạch rằng:
- Kính bạch Đức-Thế-Tôn, không có. Bạch Ngài.
Như vậy, các đối-tượng sắc nào không từng
thấy trong thời quá-khứ, ngay hiện-tại cũng
không thấy, thì các đối-tượng sắc ấy không thể
làm đối-tượng để phát sinh tham-tâm hài lòng
hoặc tham muốn hoặc say mê trong các đối-
tượng sắc ấy.
Tương tự như vậy, các đối-tượng thanh, …
các đối-tượng hương, … các đối-tượng vị, …
các đối-tượng xúc, …

308              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Các đối-tượng pháp nào không biết, không
từng biết trong thời quá-khứ, ngay hiện-tại cũng
không biết, thì các đối-tượng pháp ấy không thể
làm đối-tượng để phát sinh tham-tâm hài lòng
hoặc tham muốn hoặc say mê trong các đối-
tượng pháp ấy.
Thật ra, mỗi phiền-não nào phát sinh đều do
đối-tượng làm nhân-duyên phát sinh thức-tâm
nào trong 6 thức-tâm trong lộ-trình-tâm, phiền-
não ấy nương nhờ nơi bất-thiện-tâm (ác-tâm)
làm phận-sự tác-hành-tâm (javanacitta).
Như vậy, để tránh khỏi phiền-não có 2 cách:
1- Biết tránh xa các đối-tượng nào làm nhân-
duyên phát sinh phiền-não.
2- Hành-giả có chánh-niệm giữ gìn cẩn trọng
6 môn khi tiếp xúc với 6 đối-tượng như sau:
- Nếu khi nhãn-thức-tâm thấy đối-tượng sắc
thì chỉ là thấy đối-tượng sắc mà thôi.
- Nếu khi nhĩ-thức-tâm nghe đối-tượng thanh
thì chỉ là nghe đối-tượng thanh mà thôi.
- Nếu khi tỷ-thức-tâm ngửi đối-tượng hương
thì chỉ là ngửi đối-tượng hương mà thôi.
- Nếu khi thiệt-thức-tâm nếm đối-tượng vị thì
chỉ là nếm đối-tượng vị mà thôi.
- Nếu khi thân-thức-tâm xúc-giác đối-tượng
xúc thì chỉ là xúc-giác đối-tượng xúc mà thôi.

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                 309
- Nếu khi ý-thức-tâm biết đối-tượng pháp thì
chỉ là biết đối-tượng pháp mà thôi.
Như vậy, nếu hành-giả có chánh-niệm cẩn
trọng 6 môn tiếp xúc với 6 đối-tượng làm nhân-
duyên phát sinh 6 thức-tâm, trong 6 lộ-trình-
tâm như sau:
- Nhãn-môn tiếp xúc với đối-tượng sắc làm
nhân-duyên phát sinh nhãn-thức-tâm trong nhãn-
môn lộ-trình-tâm, chỉ thấy đối-tượng sắc hiện-
tại mà thôi, có tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm,
nên phiền-não không nương nhờ phát sinh được.
- Nhĩ-môn tiếp xúc với đối-tượng thanh làm
nhân-duyên phát sinh nhĩ-thức-tâm trong nhĩ-
môn lộ-trình-tâm, chỉ nghe đối-tượng thanh hiện-
tại mà thôi, có tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm,
nên phiền-não không nương nhờ phát sinh được.
- Tỷ-môn tiếp xúc với đối-tượng hương làm
nhân-duyên phát sinh tỷ-thức-tâm trong tỷ-môn
lộ-trình-tâm, chỉ ngửi đối-tượng hương hiện-tại
mà thôi, có tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm,
nên phiền-não không nương nhờ phát sinh được.
- Thiệt-môn tiếp xúc với đối-tượng vị làm
nhân-duyên phát sinh thiệt-thức-tâm trong thiệt-
môn lộ-trình-tâm, chỉ nếm đối-tượng vị hiện-tại
mà thôi, có tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm,
nên phiền-não không nương nhờ phát sinh được.

310               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Thân-môn tiếp xúc với đối-tượng xúc làm
nhân-duyên phát sinh thân-thức-tâm trong thân-
môn lộ-trình-tâm, chỉ xúc-giác đối-tượng xúc hiện-
tại mà thôi, có tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm,
nên phiền-não không nương nhờ phát sinh được.
- Ý-môn tiếp xúc với đối-tượng pháp làm
nhân-duyên phát sinh ý-thức-tâm trong ý-môn
lộ-trình-tâm, chỉ biết đối-tượng pháp mà thôi, có
tác-hành-tâm đó là đại-thiện-tâm, nên phiền-não
không nương nhờ phát sinh được.
Một cách khác về ngăn ngừa phiền-não:
Đức-Phật truyền dạy rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Tỳ-khưu hành-giả giữ gìn
cẩn trọng 6 môn trong 6 pháp-chủ (indriya) như
thế nào?
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
thấy đối-tượng sắc bằng nhãn-thức-tâm không
chấp thủ nimitta: đó là người nam, người nữ,
thân hình xinh đẹp; và không chấp thủ anu-
byañjana: đó là mặt mũi, tay chân, thân hình,
v.v… hành-giả thực hành giữ gìn cẩn trọng
nhãn-môn (cakkhudvāra). Nếu không giữ gìn
cẩn trọng thì làm nhân cho ác-pháp đó là tham-
lam hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng
nhãn-môn (cakkhudvāra).

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa               311
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
nghe đối-tượng thanh bằng nhĩ-thức-tâm không
chấp thủ nimitta: là âm thanh người nam, âm
thanh người nữ; và không chấp thủ anu-
byañjana: là lời nói thanh tao, lời nói chua
chát, thô tục, v.v… hành-giả thực hành giữ gìn
cẩn trọng nhĩ-môn (sotadvāra). Nếu không giữ
gìn cẩn trọng thì làm nhân cho ác-pháp đó là
tham-lam hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng nhĩ-
môn (sotadvāra).
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
ngửi đối-tượng hương bằng tỷ-thức-tâm không
chấp thủ nimitta: là hương người nam, hương
người nữ; và không chấp thủ anubyañjana: là
mùi thơm, mùi hôi, v.v… hành-giả thực hành giữ
gìn cẩn trọng tỷ-môn (ghānadvāra). Nếu không
giữ gìn cẩn trọng thì làm nhân cho ác-pháp đó
là tham-lam hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng tỷ-
môn (ghānadvāra).
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
nếm đối-tượng vị bằng thiệt-thức-tâm không
chấp thủ nimitta: là vị ngọt ngào, vị chua chát
của người nam, người nữ; và không chấp thủ
anubyañjana: là lời nói ngọt ngào, chua chát,
v.v… hành-giả thực hành giữ gìn cẩn trọng

312              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

thiệt-môn (jivhādvāra). Nếu không giữ gìn cẩn
trọng thì làm nhân cho ác-pháp đó là tham-lam
hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng
thiệt-môn (jivhādvāra).
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
xúc-giác đối-tượng xúc bằng thân-thức-tâm
không chấp thủ nimitta: là thân người nam, thân
người nữ; và không chấp thủ anubyañjana: là
mềm mại, thô cứng, v.v… hành-giả thực hành
giữ gìn cẩn trọng thân-môn (kāyadvāra). Nếu
không giữ gìn cẩn trọng thì làm nhân cho ác-
pháp đó là tham-lam hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng
thân-môn (kāyadvāra).
- Tỳ-khưu hành-giả trong Phật-giáo này khi
biết đối-tượng pháp bằng ý-thức-tâm không
chấp thủ nimitta: là người nam, người nữ; và
không chấp thủ anubyañjana: là thân hình xinh
đẹp, xấu xí, v.v… hành-giả thực hành giữ gìn
cẩn trọng ý-môn (manodvāra). Nếu không giữ
gìn cẩn trọng thì làm nhân cho ác-pháp đó là
tham-lam hoặc sân-hận phát sinh.
Cho nên, hành-giả nên giữ gìn cẩn trọng
thân-môn (manodvāra).

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                                313
Sự sinh và sự diệt của sự khổ
Trong kinh Dukkhasutta (1)
Đức-Phật truyền dạy chư tỳ-khưu rằng:
- Này chư tỳ-khưu! Như-lai thuyết giảng sự
sinh và sự diệt của sự khổ, các con hãy lắng nghe.
- Này chư tỳ-khưu! Sự sinh của sự khổ là thế
nào?
Sự sinh của sự khổ như sau:
- Do nương nhờ mắt làm nhân-duyên tiếp xúc
với đối-tượng sắc, nên phát sinh nhãn-thức-
tâm; mắt, đối-tượng sắc với nhãn-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là nhãn-xúc; do nhãn-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do tham-ái làm nhân-
duyên phát sinh pháp chấp-thủ; do pháp chấp-
thủ làm nhân-duyên phát sinh hữu; do hữu làm
nhân-duyên phát sinh tái-sinh; do tái-sinh làm
nhân-duyên phát sinh lão, tử, sầu-não, khóc-
than, khổ-thân, khổ-tâm, khổ cùng cực. Đó là sự
sinh của mọi sự khổ.
- Do nương nhờ tai làm nhân-duyên tiếp xúc
với đối-tượng thanh, nên phát sinh nhĩ-thức-
tâm; tai, đối-tượng thanh với nhĩ-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là nhĩ-xúc; do nhĩ-xúc làm
1
Saṃyuttanikāya, Sāḷāyatanavaggasaṃyutta, Dukkhasutta.

314              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; …
- Do nương nhờ mũi làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng hương, nên phát sinh tỷ-
thức-tâm; mũi, đối-tượng hương với tỷ-thức-
tâm, gom 3 pháp này gọi là tỷ-xúc; do tỷ-xúc
làm nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; …
- Do nương nhờ lưỡi làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng vị, nên phát sinh thiệt-thức-
tâm; lưỡi, đối-tượng vị với thiệt-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là thiệt-xúc; do thiệt-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; …
- Do nương nhờ thân làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng xúc, nên phát sinh thân-thức-
tâm; thân, đối-tượng xúc với thân-thức-tâm,
gom 3 pháp này gọi là thân-xúc; do thân-xúc
làm nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; …
- Do nương nhờ ý làm nhân-duyên tiếp xúc với
đối-tượng pháp, nên phát sinh ý-thức-tâm; ý,
đối-tượng pháp với ý-thức-tâm, gom 3 pháp này
gọi là ý-xúc; do ý-xúc làm nhân-duyên phát sinh
thọ; do thọ làm nhân-duyên phát sinh tham-ái;
do tham-ái làm nhân-duyên phát sinh chấp-thủ;
do pháp chấp-thủ làm nhân-duyên phát sinh

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                 315
hữu; do hữu làm nhân-duyên phát sinh tái-sinh;
do tái-sinh làm nhân-duyên phát sinh, lão, tử,
sầu-não, khóc-than, khổ-thân, khổ-tâm, khổ
cùng cực. Đó là sự sinh của mọi sự khổ.
- Này chư tỳ-khưu! Sự diệt của sự khổ là thế
nào?
Sự diệt của sự khổ như sau:
- Do nương nhờ mắt làm nhân-duyên tiếp xúc
với đối-tượng sắc, nên phát sinh nhãn-thức-tâm;
mắt, đối-tượng sắc với nhãn-thức-tâm, gom 3
pháp này gọi là nhãn-xúc; do nhãn-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do diệt tận được tham-
ái không còn dư sót, nên diệt tận được pháp
chấp-thủ; do diệt tận được pháp chấp-thủ, nên
diệt tận được hữu; do diệt tận được hữu, nên diệt
tận được tái-sinh; do diệt tận được tái-sinh, nên
diệt tận được lão, tử, sầu-não, khóc-than, khổ-
thân, khổ-tâm, khổ cùng cực, sự diệt tận của mọi
sự khổ này như vậy. Đó là sự diệt của sự khổ.
- Do nương nhờ tai làm nhân-duyên tiếp xúc
với đối-tượng thanh, nên phát sinh nhĩ-thức-
tâm; tai, đối-tượng thanh với nhĩ-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là nhĩ-xúc; do nhĩ-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do diệt tận được tham-

316              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

ái không còn dư sót, nên diệt tận được pháp
chấp-thủ; do diệt tận được pháp chấp-thủ, …
- Do nương nhờ mũi làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng hương, nên phát sinh tỷ-
thức-tâm; mũi, đối-tượng hương với tỷ-thức-
tâm, gom 3 pháp này gọi là tỷ-xúc; do tỷ-xúc
làm nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do diệt tận được tham-
ái không còn dư sót, nên diệt tận được pháp
chấp-thủ; do diệt tận được pháp chấp-thủ, …
- Do nương nhờ lưỡi làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng vị, nên phát sinh thiệt-thức-
tâm; lưỡi, đối-tượng vị với thiệt-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là thiệt-xúc; do thiệt-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do diệt tận được tham-
ái không còn dư sót, nên diệt tận được pháp
chấp-thủ; do diệt tận được pháp chấp-thủ, …
- Do nương nhờ thân làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng xúc, nên phát sinh thân-thức-
tâm; thân, đối-tượng xúc với thân-thức-tâm,
gom 3 pháp này gọi là thân-xúc; do thân-xúc
làm nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái; do diệt tận được tham-
ái không còn dư sót, nên diệt tận được pháp
chấp-thủ; do diệt tận được pháp chấp-thủ, …

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                  317
- Do nương nhờ ý làm nhân-duyên tiếp xúc với
đối-tượng pháp, nên phát sinh ý-thức-tâm; ý,
đối-tượng pháp với ý-thức-tâm, gom 3 pháp này
gọi là ý-xúc; do ý-xúc làm nhân-duyên phát sinh
thọ; do thọ làm nhân-duyên phát sinh tham-ái;
do diệt tận được tham-ái không còn dư sót, nên
diệt tận được pháp chấp-thủ; do diệt tận được
pháp chấp-thủ, nên diệt tận được hữu; do diệt
tận được hữu, nên diệt tận được tái-sinh; do diệt
tận được tái-sinh, nên diệt tận được lão, tử, sầu-
não, khóc-than, khổ-thân, khổ-tâm, khổ cùng cực,
sự diệt tận của mọi sự khổ này như vậy. Đó là sự
diệt của sự khổ.
(Xong bài kinh Dukkhasutta.)

Tìm hiểu về bài Kinh Dukkhasutta
Đức-Phật thuyết giảng sự sinh của sự khổ và
sự diệt của sự khổ liên quan đến 6 xứ bên trong
đó là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý tiếp xúc với 6
xứ bên ngoài đó là 6 đối-tượng: sắc, thanh,
hương, vị, xúc, pháp; làm nhân-duyên phát sinh
các pháp theo nhân quả liên hoàn theo sự sinh
của sự khổ và sự diệt tận của sự khổ.
* Sự sinh của sự khổ
Những chúng-sinh thuộc về hạng phàm-nhân
trong cuộc sống hằng ngày trong đời:

318              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- “Do nương nhờ mắt làm nhân-duyên tiếp
xúc với đối-tượng sắc, nên phát sinh nhãn-
thức-tâm; mắt, đối-tượng sắc với nhãn-thức-
tâm, gom 3 pháp này gọi là nhãn-xúc; do nhãn-
xúc làm nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm
nhân-duyên phát sinh tham-ái; do tham-ái làm
nhân-duyên phát sinh pháp chấp-thủ; do pháp
chấp-thủ làm nhân-duyên phát sinh hữu; do hữu
làm nhân-duyên phát sinh tái-sinh; do tái-sinh
làm nhân-duyên phát sinh, lão, tử, sầu-não,
khóc-than, khổ-thân, khổ-tâm, khổ cùng cực, sự
sinh của mọi sự khổ này.”
Tương tự như vậy, do nương nhờ tai, mũi,
lưỡi, thân, ý, làm nhân-duyên tiếp xúc với đối-
tượng thanh, hương, vị, xúc pháp, …
* Sự diệt của sự khổ
Những hành-giả thực hành pháp-hành tứ-
niệm-xứ hoặc pháp-hành thiền-tuệ có đối-tượng
thiền-tuệ đó là 12 xứ (āyatana):
- Do nương nhờ mắt làm nhân-duyên tiếp xúc
với đối-tượng sắc, nên phát sinh nhãn-thức-
tâm; mắt, đối-tượng sắc với nhãn-thức-tâm, gom
3 pháp này gọi là nhãn-xúc; do nhãn-xúc làm
nhân-duyên phát sinh thọ; do thọ làm nhân-
duyên phát sinh tham-ái.

Các Bài Kinh Khác Và Ý Nghĩa                               319
Thật ra, tham-ái là nhân sinh khổ-Thánh-đế là
pháp nên diệt, hành-giả thực hành pháp-hành tứ-
niệm-xứ có đối-tượng niệm thọ thuộc về danh-
pháp hoặc thực hành pháp-hành thiền-tuệ có
đối-tượng danh-pháp; dẫn đến phát sinh trí-tuệ-
thiền-tuệ thấy rõ biết rõ sự sinh, sự diệt của
danh-pháp; thấy rõ, biết rõ 3 trạng-thái-
chung: trạng-thái vô-thường, trạng-thái khổ,
trạng-thái vô-ngã của danh-pháp; dẫn đến
chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế, chứng đắc 4
Thánh-đạo, 4 Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận
được mọi tham-ái không còn dư sót, trở thành
bậc Thánh A-ra-hán.
Do diệt tận được tham-ái không còn dư sót,
nên diệt tận được 4 pháp chấp-thủ; do diệt tận
được 4 pháp chấp-thủ, nên diệt tận được nhị-
hữu; do diệt tận được nhị-hữu, nên diệt tận
được tái-sinh; do diệt tận được tái-sinh, nên diệt
tận được lão, tử, sầu-não, khóc-than, khổ-thân,
khổ-tâm, khổ cùng cực, sự diệt tận của mọi sự
khổ này như vậy (1). Đó là sự diệt tận của sự khổ.
Như vậy, diệt tận được tái-sinh kiếp sau gọi
là tịch diệt Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân
hồi trong tam-giới. Đó là sự diệt tận của sự khổ.

(Xong phần II.) 1 Tìm hiểu trong quyển “Vòng Tử Sinh Luân-Hồi” cùng soạn giả

320              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Từ ngữ Pāḷi bài kệ khai Kinh Trạng-thái vô-ngã

Dhammacakkaṃ: Kinh Chuyển-pháp-luân
Pavattetvā: đã thuyết giảng
Āsāḷhiyaṃ: tháng Āsāḷha (tháng 6)
puṇṇame: trong ngày rằm
Nagare: kinh-thành
Bārāṇasiyaṃ: kinh-thành Bārāṇasī
Isipatanavhaye: tên Isipatana
Vane: trong khu rừng
Pāpetvā: Đức-Phật đã thuyết giảng
ādiphalaṃ: chứng đắc Nhập-lưu Thánh-quả
nesaṃ: của nhóm 5 vị tỳ-khưu ấy
anukkamena: theo tuần tự ngày đêm
adesayi: đã thuyết pháp
Yaṃ: kinh Anattalakkhaṇasutta nào
taṃ: kinh Anattalakkhaṇasutta ấy
pakkhassa: nửa tháng sau
pañcamyaṃ: vào ngày thứ 5 (đúng vào ngày
20 tháng 6)
vimuttatthaṃ: để chứng đắc bậc A-ra-hán
Thánh-quả
bhaṇāma: chúng tôi xin tụng
he! : Này chư bậc thiện-trí!

Từ Ngữ Pāḷi                                 321

Từ ngữ Pāḷi trong bài Kinh Trạng-thái vô-ngã
1- Bhante Mahākassapa: Kính bạch Ngài
Đại-Trưởng-lão Mahākassapa.
Evaṃ me sutaṃ: Con là Ānanda được nghe
bài Kinh Trạng-thái vô-ngã trực tiếp từ Đức-
Thế-Tôn đúng như vầy:
Ekaṃ samayaṃ: Một thuở nọ
Bhagavā: Đức-Thế-Tôn
Bārāṇasiyaṃ: kinh-thành Bārāṇasī
Viharati: ngự ở
Isipatane: gọi tên Isipatana (trước đây chư
Phật Độc-Giác thường bay trên hư không ngự
xuống tại nơi này)
Migadāye: trong khu rừng phóng sinh nai
Tatra kho Bhagavā pañcavaggiye bhikkhu
āmantesi: Tại nơi ấy, Đức-Thế-Tôn truyền gọi
nhóm 5 vị tỳ-khưu rằng:
“Bhikkhavo”ti. - Này chư tỳ-khưu!
“Bhaddante”ti te bhikkhu Bhagavato
paccassosuṃ: chư tỳ-khưu ấy kính bạch với
Đức-Thế-Tôn rằng: “Dạ vâng”, kính bạch Đức-
Thế-Tôn.
Bhagavā etadavoca: Đức-Thế-Tôn truyền
dạy bài Kinh Trạng-thái vô-ngã này.

322              TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Ngũ-uẩn là vô-ngã
2- Sắc-uẩn là vô-ngã
- Rūpaṃ bhikkhave anattā: - Này chư tỳ-khưu!
Sắc-uẩn là vô-ngã, không phải ta, ta không làm
chủ được, không theo ý muốn của ta.
Rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissa: -
Này chư tỳ-khưu! Thật vậy, nếu sắc-uẩn này là
ta, ta làm chủ, sắc-uẩn theo ý muốn của ta
nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya: thì
sắc-uẩn này không bị bệnh khổ
labbhetha ca rūpe: các con có thể mong
muốn sắc-uẩn này rằng:
“evaṃ me rūpaṃ hotu”: “Sắc-uẩn của tôi
được khỏe mạnh, đẹp đẽ như thế này.”
“evaṃ me rūpaṃ mā ahosī”ti: “Sắc-uẩn của
tôi xin đừng có bệnh khổ thân như thế kia.”
Yasmā ca kho bhikkhave rūpaṃ anattā: - Này
chư tỳ-khưu! Sự-thật, bởi vì sắc-uẩn này là vô-
ngã, không phải ta, không phải của ta.
tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati: Vì vậy, sắc-
uẩn này bị vô thường luôn luôn hành hạ nên bị
bệnh khổ thân.
na ca labbhati rūpe: Cho nên, các con không
thể mong muốn trong sắc-uẩn này rằng:
“evaṃ me rūpaṃ hotu”: “Sắc-uẩn của tôi
được khỏe mạnh, đẹp đẽ như thế này.”

Từ Ngữ Pāḷi                                323
“evaṃ me rūpaṃ mā ahosī”ti: “Sắc-uẩn của
tôi đừng có bệnh khổ thân, xấu xí như thế kia.”
(Sắc-uẩn như thế nào tùy thuộc vào nhân-
duyên, không tùy thuộc theo ý muốn của ai.)
Chú ý: Tương tự như trong đoạn Rūpaṃ
anattā … Các từ-ngữ Pāḷi trong đoạn Vedanā
anattā … đoạn Saññā anattā; đoạn Saṅkhārā
anattā … đoạn Viññāṇaṃ anattā ... còn lại đều
có ý nghĩa tương tự giống nhau, nhưng chỉ có
khác nhau mỗi đoạn của mỗi uẩn mà thôi.
7- Ngũ-uẩn có 3 trạng-thái-chung
* Sắc-uẩn có 3 trạng-thái-chung
- Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave: - Này chư tỳ-
khưu! Các con nhận thức thế nào về điều này?
- Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti: - Sắc-uẩn
này là thường hay vô-thường?
- Aniccaṃ Bhante: - Kính bạch Đức-Thế-Tôn,
sắc-uẩn này sinh rồi diệt là vô-thường.
- Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ
vā’ti: - Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào là vô-
thường. Vậy, sắc-uẩn ấy là khổ hay lạc?
- Dukkhaṃ Bhante: - Kính bạch Đức-Thế-
Tôn, sắc-uẩn nào sinh rồi diệt vô-thường, luôn
luôn biến đổi hành hạ, nên sắc-uẩn ấy là khổ.
- Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadham-

324               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

maṃ: - Này chư tỳ-khưu! Sắc-uẩn nào sinh rồi
diệt, có trạng-thái vô-thường, luôn luôn hành hạ,
có trạng-thái khổ, trạng-thái biến đổi, không
chiều theo ý của ai.
kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ: Vậy, các con
có nên theo chấp-thủ với tâm tham-ái, ngã-mạn,
tà-kiến nơi sắc-uẩn ấy rằng:
“etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā”ti:
“Sắc-uẩn ấy là của ta (do tâm tham-ái), sắc-
uẩn ấy là ta (do tâm ngã-mạn), sắc-uẩn ấy là tự
ngã của ta (do tâm tà-kiến) hay không?”
- No hetaṃ Bhante: - Kính bạch Đức-Thế-
Tôn, quả thật không nên theo chấp-thủ sắc-uẩn
ấy như vậy. Bạch Ngài.
Chú ý: Tương tự như trong đoạn Rūpaṃ
niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti … Các từ-ngữ Pāḷi
trong đoạn Vedanā niccā vā aniccā vā’ti, …
đoạn Saññā niccā vā aniccā vā’ti, … đoạn
Saṅkhārā niccā vā aniccā vā’ti, đoạn Viññāṇaṃ
niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti … còn lại đều có ý
nghĩa tương tự giống nhau, nhưng chỉ có khác
nhau mỗi đoạn của mỗi uẩn mà thôi.
8-Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ ngũ-uẩn
* Trí-tuệ-thiền-tuệ không chấp-thủ nơi sắc-uẩn
- Tasmā tiha bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!
Vì vậy, trong đời này.

Từ Ngữ Pāḷi                                    325
* Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgata paccuppannaṃ
ajjhattaṃ vā bahidhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ
vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā
sabbaṃ rūpaṃ: Sắc-uẩn nào đã sinh trong thời
quá-khứ, sẽ sinh trong thời vị-lai, đang sinh trong
thời hiện-tại; hoặc sắc-uẩn bên trong của mình,
hoặc sắc-uẩn bên ngoài mình (của người khác),
hoặc sắc-uẩn thô, hoặc sắc-uẩn vi-tế, hoặc sắc-
uẩn thấp hèn, hoặc sắc-uẩn cao quý, hoặc sắc-uẩn
nào sinh ở nơi xa, hoặc sắc-uẩn nào sinh ở nơi
gần, tất cả sắc-uẩn ấy (gồm có 11 loại sắc-uẩn).
“netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti:
“Sắc-uẩn ấy không phải là của ta (do tham-ái),
sắc-uẩn ấy không phải là ta (do ngã-mạn), sắc-uẩn
ấy không phải là tự ngã của ta (do tà-kiến).”
evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya
daṭṭhabbaṃ: Như vậy, trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ,
biết rõ đúng theo thật-tánh của tất cả mọi sắc-
uẩn, nên không chấp ngã.

Chú ý: Tương tự như trong đoạn Yaṃ kiñci
rūpaṃ ... Các từ-ngữ Pāḷi trong đoạn Yā kāci
vedanā, … đoạn Yā kāci saññā, … đoạn Ye keci
saṅkhārā, … đoạn Yaṃ kiñci viññāṇaṃ, … còn
lại đều có ý nghĩa tương tự giống nhau, nhưng
chỉ có khác nhau mỗi đoạn của mỗi uẩn mà thôi.

326               TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

9- Trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-uẩn
- Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako:
- Này chư tỳ-khưu! Thật-tánh của ngũ-uẩn
như vậy, bậc Thánh Thanh-văn có trí-tuệ-thiền-
tuệ thấy rõ, biết rõ ngũ-uẩn đúng theo thật-tánh.
rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati,
saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati,
viññāṇasmimpi nibbindati: Trí-tuệ-thiền-tuệ thấy
rõ, biết rõ đúng theo thật-tánh của ngũ-uẩn như
vậy, nên trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong sắc-
uẩn, nhàm chán trong thọ-uẩn, nhàm chán trong
tưởng-uẩn, nhàm chán trong hành-uẩn, nhàm
chán trong thức-uẩn.
Nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati,
vimuttasmiṃ “vimuttam”iti ñāṇaṃ hoti, “khīṇā
jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ,
nāparaṃ itthattāyā”ti pajānātīti:
Khi trí-tuệ-thiền-tuệ nhàm chán trong ngũ-
uẩn nên tâm xả ly tham-ái, do tâm xả ly tham-ái
nên chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo-tâm giải
thoát khỏi mọi tham-ái, mọi phiền-não. Trí-tuệ
quán-triệt biết rõ rằng:
“A-ra-hán Thánh-quả-tâm đã giải-thoát hoàn
toàn mọi phiền-não trầm-luân. Không còn phải
thực hành pháp-hành bát-chánh-đạo nữa, mọi
phận sự trong tứ Thánh-đế đã hoàn thành xong,

Từ Ngữ Pāḷi                                327
phạm hạnh cao thượng đã hoàn thiện xong.
Kiếp này là kiếp chót, không còn tái-sinh kiếp
nào nữa.
Nhóm 5 tỳ-khưu trở thành bậc Thánh A-ra-hán
Idamavoca Bhagavā, attamanā pañcavaggiyā
bhikkhū Bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ: Đức-
Thế-Tôn thuyết giảng bài Kinh Trạng-thái vô-
ngã này xong, nhóm 5 tỳ-khưu phát sinh đại-
duy-tác-tâm vô cùng hoan-hỷ với lời giáo huấn
của Đức-Thế-Tôn.
Imasmiṃ     ca    pana     veyyākaraṇasmiṃ
bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ
anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti:
Trong khi Đức-Thế-Tôn thuyết giảng bài kinh
này, nhóm 5 tỳ-khưu thực hành pháp-hành
thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-
đế, chứng đắc Nhất-lai Thánh-đạo, Nhất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn; Bất-lai Thánh-đạo, Bất-lai
Thánh-quả, Niết-bàn; đến A-ra-hán Thánh-đạo,
A-ra-hán Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được
mọi tham-ái, mọi phiền-não trầm-luân, không
còn chấp-thủ trong ngũ-uẩn này nữa, trở thành
bậc Thánh A-ra-hán.
(Anattalakkhaṇasuttaṃ niṭṭhitaṃ.)
(Xong bài Kinh Trạng-thái vô-ngã.)

Đoạn Kết

Anattā: Pháp-vô-ngã nghĩa là:
Na attā anattā, natthi attā etassa khandha-
pañcakassā’ti vā anattā.
Tất cả các pháp không phải ta, không phải
của ta là pháp-vô-ngã; hay ngũ-uẩn ấy không
phải ta, không phải của ta cũng là pháp-vô-ngã.
Ý nghĩa Anattā: Vô-ngã ở đây là không phải
ngã, không phải ta.
Trong bộ Ṭīkā (1) giải thích danh từ anattā:
vô-ngã có 4 ý nghĩa sau:
1- Avasavattanaṭṭha: Vô-ngã có nghĩa là
không chiều theo ý muốn của một ai.
2- Asāmikaṭṭha: Vô-ngã có nghĩa là vô chủ,
không có ai là chủ.
3- Suññataṭṭha: Vô-ngã có nghĩa là không,
không phải ta, không phải của ta.
4- Attapaṭikkhepaṭṭha: Vô-ngã có nghĩa là
phủ nhận cái ngã, cái ta, cái đại ngã theo quan
niệm tà-kiến thấy sai chấp lầm.
* Anattā: Vô-ngã không phải ta. Vậy cái ta do
đâu mà có?
1
Bộ Sāratthadīpanīṭīkā, kinh Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā.

2                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Sự-thật, attā: cái ngã, cái ta vốn dĩ không có
thật. Sở dĩ có cái ngã, cái ta là vì tà-kiến thấy
sai, chấp lầm nơi ngũ-uẩn, nơi sắc-pháp, nơi
danh-pháp tam-giới cho là ngã, là ta như là
sakkāyadiṭṭhi: tà-kiến chấp ngã trong ngũ-uẩn,
hoặc attāditthi: tà-kiến chấp ngã, hoặc attānu-
diṭṭhi: tà-kiến theo chấp ngã.
Trong bộ Paṭisambhidāmagga, phần Diṭṭhi-
kāthā trình bày sakkāyadiṭṭhi: tà-kiến chấp ngã
trong ngũ-uẩn chấp thủ có 20 loại như sau:
* Tà-kiến chấp ngã trong sắc-uẩn có 4 loại:
- Sắc-uẩn là ta.       - Ta có sắc-uẩn.
- Sắc-uẩn trong ta.    - Ta trong sắc-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong thọ-uẩn có 4 loại:
- Thọ-uẩn là ta.       - Ta có thọ-uẩn.
- Thọ-uẩn trong ta.    - Ta trong thọ-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong tưởng-uẩn có 4 loại:
- Tưởng-uẩn là ta.    - Ta có tưởng-uẩn.
- Tưởng-uẩn trong ta. - Ta trong tưởng-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong hành-uẩn có 4 loại:
- Hành-uẩn là ta.    - Ta có hành-uẩn.
- Hành-uẩn trong ta. - Ta trong hành-uẩn.
* Tà-kiến chấp ngã trong thức-uẩn có 4 loại:
- Thức-uẩn là ta.       - Ta có thức-uẩn.
- Thức-uẩn trong ta.    - Ta trong thức-uẩn.

ĐOẠN KẾT                                        3
Đó là 20 loại tà-kiến chấp ngã trong ngũ-uẩn
chấp thủ đối với tất cả mọi chúng-sinh thuộc về
hạng phàm-nhân, chưa phải bậc Thánh-nhân
trong Phật-giáo.
* Tà-kiến theo chấp ngã trong danh-pháp
- Nếu khi cakkhuviññāṇa: nhãn-thức-tâm
thấy đối-tượng sắc, thì tà-kiến thấy sai chấp lầm
nơi nhãn-thức-tâm ấy cho là ta thấy người này,
con vật kia, …
- Nếu khi sotaviññāṇa: nhĩ-thức-tâm nghe
đối-tượng thanh, thì tà-kiến thấy sai chấp lầm
nơi nhĩ-thức-tâm ấy cho là ta nghe âm thanh
này, tiếng nói kia, …
- Nếu khi ghānaviññāṇa: tỷ-thức-tâm ngửi đối-
tượng hương, thì tà-kiến thấy sai chấp lầm nơi tỷ-
thức-tâm ấy cho là ta ngửi mùi thơm, mùi hôi, …
- Nếu khi jivhāviññāṇa: thiệt-thức-tâm nếm
đối-tượng vị, thì tà-kiến thấy sai chấp lầm nơi
thiệt-thức-tâm ấy cho là ta nếm vị ngon này, vị
chua kia, …
- Nếu khi kāyaviññāṇa: thân-thức-tâm xúc-
giác đối-tượng xúc, thì tà-kiến thấy sai chấp lầm
nơi thân-thức-tâm ấy cho là ta xúc-giác nóng,
lạnh, ấm áp, …
- Nếu khi manoviññāṇa: ý-thức-tâm biết đối-

4                      TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tượng pháp (1), thì tà-kiến thấy sai chấp lầm nơi
ý-thức-tâm ấy cho là ta biết môn học này, ngành
nghề kia, …
Đó là tà-kiến theo chấp ngã. Nếu khi tà-kiến
thấy sai chấp lầm nơi tâm biết (chủ thể) cho là ta
biết thì tà-kiến cũng thấy sai chấp lầm nơi các
đối-tượng cho là người, chúng-sinh, vật này, …
đáng hài lòng, nên phát sinh tham-ái nơi đối-
tượng ấy cho là của ta, đó là tham-ái theo chấp
ngã. Nếu khi đã có của ta do tham-ái, thì phát
sinh ngã-mạn tự sánh ta với người khác cho là
ta hơn người, hoặc ta bằng người, hoặc ta thua
kém người, đó là tâm ngã-mạn theo chấp ngã.
* Tà-kiến theo chấp ngã trong sắc-pháp
- Nếu khi thân đi hoặc sắc đi, thì tà-kiến thấy
sai chấp lầm nơi sắc đi, cho là ta đi.
- Nếu khi thân đứng hoặc sắc đứng, thì tà-kiến
thấy sai chấp lầm nơi sắc đứng, cho là ta đứng.
- Nếu khi thân ngồi hoặc sắc ngồi, thì tà-kiến
thấy sai chấp lầm nơi sắc ngồi, cho là ta ngồi.
- Nếu khi thân nằm hoặc sắc nằm, thì tà-kiến
thấy sai chấp lầm nơi sắc nằm, cho là ta nằm, …
Như vậy, cái ta, cái ngã vốn dĩ không có thật,
mà chỉ có tâm tà-kiến là có thật mà thôi.
1
Đối-tượng pháp có 6 loại: 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16 sắc
vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp.

ĐOẠN KẾT                                         5
Cho nên, không có pháp-hành diệt ngã, mà
chỉ có pháp-hành thiền-tuệ dẫn đến diệt tận
được tà-kiến chấp ngã mà thôi.
* Nhân-duyên phát sinh tứ oai-nghi
Tứ-oai-nghi: oai-nghi đi, oai-nghi đứng, oai-
nghi ngồi, oai-nghi nằm.
1- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đi
Oai-nghi đi đó là sắc-pháp phát sinh do tâm
(cittajarūpa) diễn biến qua các nhân-duyên như
sau:
- Tâm nghĩ đi.
- Do tâm nghĩ đi, nên làm cho phát sinh chất gió
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân chuyển động.
- Toàn thân di chuyển bước đi theo mỗi tư thế
đi, mỗi dáng đi do năng lực của chất gió phát
sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là thân đi hoặc “sắc đi” là sắc-
pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
2- Nhân-duyên phát sinh oai-nghi đứng
Oai-nghi đứng đó là sắc-pháp phát sinh do
tâm (cittajarūpa) diễn biến qua các nhân-duyên
như sau:
- Tâm nghĩ đứng.
- Do tâm nghĩ đứng, nên làm cho phát sinh
chất gió.

6                  TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân từ đôi bàn chân đến đầu đứng
yên theo mỗi tư thế đứng, mỗi dáng đứng do
năng lực của chất gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là thân đứng hoặc “sắc đứng” là
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
3- Nhân-duyên phát sinh sắc ngồi
Oai-nghi ngồi đó là sắc-pháp phát sinh do
tâm (cittajarūpa) diễn biến qua các nhân-duyên
như sau:
- Tâm nghĩ ngồi.
- Do tâm nghĩ ngồi, nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân, thân phần trên ngồi yên, thân
phần dưới co theo mỗi tư thế ngồi, mỗi dáng ngồi
do năng lực của chất gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là thân ngồi hoặc “sắc ngồi” là
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
4- Nhân-duyên phát sinh sắc nằm
Oai-nghi nằm đó là sắc-pháp phát sinh do
tâm (cittajarūpa) diễn biến qua các nhân-duyên
như sau:
- Tâm nghĩ nằm.

ĐOẠN KẾT                                       7
- Do tâm nghĩ nằm, nên làm cho phát sinh
chất gió.
- Chất gió phát sinh do tâm ấy làm cho toàn
thân cử động.
- Toàn thân nằm yên trên mặt phẳng theo mỗi
tư thế nằm, theo mỗi dáng nằm do năng lực của
chất gió phát sinh do tâm ấy.
Vì vậy, gọi là thân nằm hoặc “sắc nằm” là
sắc-pháp phát sinh do tâm (cittajarūpa).
Đức-Phật gọi thân này ví như “chiếc xe”.
Tâm ví như “người lái xe”.
Chiếc xe gồm có các bộ phận ráp lại với
nhau, không thể chạy chậm, chạy mau, rẽ phải,
rẽ trái, ngừng lại, v.v… Sở dĩ chiếc xe chạy
chậm, chạy mau, rẽ phải, rẽ trái, ngừng lại,
v.v… là do người lái xe điều khiển.
Nếu chiếc xe bị hư bộ phận nào, dù người tài
xế tài giỏi cũng không thể điều khiển chiếc xe ấy
chạy theo ý của mình được.
Cũng như vậy, toàn thân này gồm có 27 sắc-
pháp không thể đi, đứng, ngồi, nằm, quay bên
phải, quay bên trái, co tay, co chân vào, duỗi
tay, duỗi chân ra, v.v…
Sở dĩ toàn thân này có thể đi, đứng, ngồi,
nằm, quay bên phải, quay bên trái, co tay, co

8                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chân vào, duỗi tay, duỗi chân ra được, v.v… là
do tâm điều khiển.
Tâm có khả năng điều khiển được thân này,
khi thân này hội đủ nhân-duyên, nếu thiếu nhân-
duyên nào, thì tâm không thể điều khiển thân
này được. Ví dụ:
Một người bị bệnh tê liệt, dù tâm của họ
muốn đi, đứng, ngồi, nằm, … như người thường
cũng không thể được, bởi vì chất gió (vāyodhātu)
phát sinh do tâm của họ không đủ năng lực làm
cử động toàn thân có chất đất (pathavīdhātu) và
chất nước (āpodhātu) nặng nề trong thân của họ.
Vì vậy, sắc-đi, sắc-đứng, sắc-ngồi, sắc-nằm,
… đều là sắc-pháp phát sinh do tâm (cittaja-
rūpa) qua quá trình diễn biến hội đủ nhân-
duyên, nên thuộc về pháp-vô-ngã (anattā).
Tuy nhiên, toàn thân này gồm có 27 sắc-
pháp, hoàn toàn không thể biết 6 loại đối-tượng,
nhưng mà có thể tiếp nhận 6 loại đối-tượng làm
nhân-duyên phát sinh 6 loại tâm, để biết 6 loại
đối-tượng tùy theo khả năng của mỗi tâm.
* Nhân-duyên phát sinh 6 loại tâm

1- Nhãn-tịnh-sắc (mắt) tiếp nhận đối-tượng sắc, khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy, thì nhãn-thức- tâm phát sinh làm phận sự thấy đối-tượng sắc.

ĐOẠN KẾT                                       9
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhãn-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Nhãn-tịnh-sắc (mắt) tốt (không bị bị mù).
- Đối-tượng sắc rõ ràng tiếp xúc với nhãn-
tịnh-sắc.
- Ánh sáng đủ thấy được.
- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng sắc.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 nhãn-thức-
tâm phát sinh làm phận sự thấy đối-tượng sắc.
2- Nhĩ-tịnh-sắc (tai) tiếp nhận đối-tượng
thanh, khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy, thì nhĩ-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nghe đối-tượng thanh.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 nhĩ-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Nhĩ-tịnh-sắc (tai) tốt (không bị bệnh điếc).
- Đối-tượng thanh rõ ràng tiếp xúc với nhĩ-
tịnh-sắc.
- Không gian không bị vật cản bao kín.
- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
thanh.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy, thì 2 nhĩ-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nghe đối-tượng
thanh (âm thanh).
3- Tỷ-tịnh-sắc (lỗ mũi) tiếp nhận đối-tượng
hương (các mùi), khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy, thì

10                 TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

tỷ-thức-tâm phát sinh làm phận sự ngửi đối-
tượng hương.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 tỷ-thức-
tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Tỷ-tịnh-sắc (lỗ mũi) tốt (không bị bệnh).
- Đối-tượng hương rõ ràng tiếp xúc với tỷ-
tịnh-sắc.
- Chất gió đưa mùi hương đến lỗ mũi.
- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
hương.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy, thì 2 tỷ-thức-tâm
phát sinh làm phận sự ngửi đối-tượng hương
(các mùi).
4- Thiệt-tịnh-sắc (lưỡi) tiếp nhận đối-tượng
vị (các vị), khi hội đủ 2 nhân-duyên ấy, thì thiệt-
thức-tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-tượng vị.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thiệt-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Thiệt-tịnh-sắc (lưỡi) tốt (không bị bệnh).
- Đối-tượng vị rõ ràng tiếp xúc với thiệt-tịnh-
sắc.
- Chất nước miếng.
- Ngũ-môn-hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng vị.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 thiệt-thức-
tâm phát sinh làm phận sự nếm đối-tượng vị
(các vị).

ĐOẠN KẾT                                                 11
5- Thân-tịnh-sắc (thân) tiếp nhận đối-tượng
xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, …), khi hội đủ 2
nhân-duyên ấy, thì thân-thức-tâm phát sinh làm
phận sự xúc giác đối-tượng xúc.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 2 thân-
thức-tâm phát sinh do hội đủ 4 nhân-duyên:
- Thân-tịnh-sắc (thân) tốt (không bị bệnh liệt).
- Đối-tượng xúc rõ ràng tiếp xúc với thân-
tịnh-sắc.
- Chất đất cứng, mềm, chất lửa nóng, lạnh, ...
- Ngũ-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng
xúc ấy.
Khi hội đủ 4 nhân-duyên ấy thì 2 thân-thức-
tâm phát sinh làm phận sự xúc giác đối-tượng
xúc (cứng, mềm, nóng, lạnh, …)
6- Hadayavatthurūpa: Sắc-pháp là nơi sinh
của ý-thức-tâm tiếp nhận đối-tượng pháp (1), khi
ý-thức-tâm nào hội đủ nhân-duyên, thì ý-thức-
tâm ấy phát sinh làm phận sự biết đối-tượng
pháp ấy.
Theo bộ Vi-Diệu-Pháp Yếu-Nghĩa, 75 ý-thức-
tâm phát sinh do hội đủ 3 nhân-duyên:
- Hadayavatthurūpa: Sắc-pháp là nơi sinh
của ý-thức-tâm.
1
Đối-tượng pháp gồm có 6 loại là 89 tâm, 52 tâm-sở, 5 tịnh-
sắc, 16 sắc vi-tế, Niết-bàn, chế-định-pháp.

12                      TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

- Đối-tượng pháp ấy tiếp xúc với hadaya-
vatthurūpa.
- Ý-môn hướng-tâm tiếp nhận đối-tượng pháp
ấy.
Khi hội đủ 3 nhân-duyên của ý-thức-tâm nào
thì ý-thức tâm ấy phát sinh làm phận sự biết
đối-tượng pháp ấy (ý-thức-tâm có 75 tâm (1)).
Như vậy, mỗi danh-pháp (tâm với tâm-sở
phát sinh do hội đủ nhân-duyên của nó, nếu
thiếu nhân-duyên nào thì danh-pháp ấy không
thể phát sinh được.
Cho nên, mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp phát
sinh đều do nhân-duyên, nên mọi sắc-pháp, mọi
danh-pháp đều là pháp-vô-ngã, không do một ai
có khả năng tạo ra một sắc-pháp nào, một danh-
pháp nào được cả.
Theo sự-thật chân-nghĩa-pháp (paramattha-
dhamma) trong đời này chỉ có mọi sắc-pháp,
mọi danh-pháp tam-giới mà thôi, đều là pháp-
vô-ngã (anattā), không phải ta, cũng không phải
của ta, thì dĩ nhiên không phải người, cũng
không phải của người, không phải của một ai

1
75 tâm đó là 12 bất-thiện-tâm + 8 vô-nhân-tâm (trừ 10 thức tâm) +
8 đại-thiện-tâm + 8 đại-quả-tâm + 8 đại-duy-tác-tâm + 15 sắc-giới-
tâm + 8 vô-sắc-giới-tâm (trừ 4 vô-sắc-giới-quả-tâm) + 8 siêu-
tam-giới-tâm.

ĐOẠN KẾT                                      13
cả, đó là sự-thật hiển nhiên. Nhưng mà hạng
phàm-nhân vốn có pháp chấp-thủ trong ngũ-uẩn
cho là ta do tà-kiến, cho là của ta do tham-ái,
nên không có khả năng thấy rõ, biết rõ được
pháp-vô-ngã (anattā) là sự-thật hiển nhiên này.
Trong đời này, đối với hạng phàm-nhân
(puthujjana) còn đủ 12 loại bất-thiện-tâm
(akusalacitta), 108 loại tham-ái (taṇhā), 1500
loại phiền-não (kilesa), 4 pháp chấp-thủ, nhất là
7 loại phiền-não ngấm ngầm trong tâm (anu-
sayakilesa), 5 pháp ngũ-uẩn chấp-thủ (pañcu-
pādānakkhandha), nên không dễ dàng thấy rõ,
biết rõ ngũ-uẩn chấp-thủ là pháp-vô-ngã
(anattā), không phải là ta, không phải là của ta.
Puthujjana: Phàm-nhân có 2 hạng:
- Andhaputhujjana là hạng tối trí phàm-nhân
học hỏi hiểu biết kém, không có khả năng hiểu
biết rõ về ngũ-uẩn chấp-thủ: sắc-uẩn chấp-thủ,
thọ-uẩn chấp-thủ, tưởng-uẩn chấp-thủ, hành-
uẩn chấp-thủ, thức-uẩn chấp-thủ là pháp-vô-
ngã (anattā); nên vẫn còn chấp thủ trong ngũ-
uẩn cho là ta do tà-kiến chấp-ngã, cho là của ta
do tham-ái chấp-ngã, đó là việc bình thường đối
với hạng phàm-nhân ấy.
- Kalyāṇaputhujjana là bậc thiện-trí phàm-
nhân học nhiều hiểu biết rộng, có trí-tuệ sáng
suốt hiểu biết rõ về ngũ-uẩn chấp-thủ: sắc-uẩn

14                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

chấp-thủ, thọ-uẩn chấp-thủ, tưởng-uẩn chấp-
thủ, hành-uẩn chấp-thủ, thức-uẩn chấp-thủ là
pháp-vô-ngã (anattā), không phải ta, không
phải của ta, nhưng vẫn còn chấp thủ trong ngũ-
uẩn cho là ta do tà-kiến chấp-ngã, cho là của ta
do tham-ái chấp-ngã, bởi vì trí-tuệ hiểu biết về
pháp-học không có khả năng diệt tận được 4
pháp-chấp-thủ.
Thật ra, chỉ có vị Bồ-tát Thanh-văn-giác nào
đã từng thực hành đủ 10 pháp-hạnh ba-la-mật
và 5 pháp-chủ: tín pháp-chủ, tấn pháp-chủ,
niệm pháp-chủ, định pháp-chủ, tuệ pháp-chủ từ
vô số kiếp quá-khứ được tích lũy trong tâm sinh
rồi diệt từ kiếp này sang kiếp kia, trong vòng tử
sinh luân-hồi.
Kiếp hiện-tại vị Bồ-tát Thanh-văn-giác ấy là
hạng người tam-nhân (tihetukapuggala) có
duyên may lắng nghe chánh-pháp của Đức-
Phật, hiểu biết rõ pháp-hành thiền-tuệ, có giới-
hạnh trong sạch làm nơi nương nhờ, thực hành
pháp-hành thiền-tuệ dẫn đến phát sinh trí-tuệ
thứ nhất nāmarūpaparicchedañāṇa: trí-tuệ thấy
rõ, biết rõ, phân biệt rõ thật-tánh của ngũ-uẩn,
mỗi sắc-pháp, mỗi danh-pháp tam-giới đều là
pháp-vô-ngã (anattā), không phải ta, không phải
người, không phải chúng-sinh nào, chỉ là sắc-
pháp, danh-pháp tam-giới mà thôi.

ĐOẠN KẾT                                        15
Trí-tuệ thứ nhất nāmarūpaparicchedañāṇa
làm nền tảng, làm nơi nương nhờ, làm nhân-
duyên để phát sinh các trí-tuệ-thiền-tuệ tam-
giới theo tuần tự thấy rõ, biết rõ sự sinh, sự diệt
của sắc-pháp, danh-pháp tam-giới; thấy rõ, biết
rõ 3 trạng-thái-chung: trạng-thái vô-thường,
trạng-thái khổ, trạng-thái vô-ngã của sắc-pháp,
danh-pháp tam-giới, thật đáng kinh sợ, đầy tội
chướng, thật đáng nhàm chán tột độ, muốn thoát
khỏi sắc-pháp, danh-pháp tam-giới; nên chỉ
mong chứng ngộ Niết-bàn, giải thoát khổ khỏi
sắc-pháp, danh-pháp tam-giới mà thôi.
Hành-giả tinh-tấn tiếp tục thực hành pháp-
hành thiền-tuệ, trí-tuệ-thiền-tuệ phát sinh theo
tuần tự trải qua 16 loại trí-tuệ-thiền-tuệ, từ trí-
tuệ-thiền-tuệ tam-giới cho đến trí-tuệ-thiền-tuệ
siêu-tam-giới, dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế y theo Đức-Phật, chứng đắc Nhập-
lưu Thánh-đạo, Nhập-lưu Thánh-quả, Niết-bàn,
diệt tận được 2 phiền-não là tà-kiến (diṭṭhi) và
hoài-nghi (vicikicchā) không còn dư sót, trở
thành bậc Thánh Nhập-lưu.
Sau khi bậc Thánh Nhập-lưu chết, chắc chắn
không còn tái-sinh kiếp sau trong cõi ác-giới
(địa-ngục, a-su-ra, ngạ-quỷ, súc-sinh), mà chỉ
có đại-thiện-nghiệp trong đại-thiện-tâm cho quả
trong thời-kỳ tái-sinh kiếp sau có đại-quả-tâm

16                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

gọi là tái-sinh-tâm làm phận-sự tái-sinh kiếp sau
trong cõi thiện-dục-giới là cõi người hoặc cõi
trời dục-giới nhiều nhất 7 kiếp nữa mà thôi.
Đến kiếp thứ 7 ấy, bậc Thánh Nhập-lưu chắc
chắn sẽ trở thành bậc Thánh A-ra-hán, rồi sẽ
tịch diệt Niết-bàn, giải thoát khổ tử sinh luân-
hồi trong tam-giới.
* Bậc Thánh Nhập-lưu tiếp tục thực hành
pháp-hành thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý
tứ Thánh-đế, chứng đắc Nhất-lai Thánh-đạo,
Nhất-lai Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được 1
loại phiền-não là sân (dosa) loại thô không còn
dư sót, trở thành bậc Thánh Nhất-lai.
Sau khi bậc Thánh Nhất-lai chết, đại-thiện-
nghiệp trong đại-thiện-tâm cho quả trong thời-kỳ
tái-sinh kiếp sau có đại-quả-tâm gọi là tái-sinh-
tâm làm phận-sự tái-sinh kiếp sau trong cõi
thiện-dục-giới là cõi người hoặc cõi trời dục-giới
chỉ có 1 kiếp nữa mà thôi. Trong kiếp ấy, bậc
Thánh Nhất-lai chắc chắn sẽ trở thành bậc
Thánh A-ra-hán, rồi sẽ tịch diệt Niết-bàn, giải
thoát khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.
* Bậc Thánh Nhất-lai tiếp tục thực hành
pháp-hành thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý
tứ Thánh-đế, chứng đắc Bất-lai Thánh-đạo, Bất-
lai Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được 1 loại

ĐOẠN KẾT                                       17
phiền-não là sân (dosa) loại vi-tế không còn dư
sót, trở thành bậc Thánh Bất-lai.
Sau khi bậc Thánh Bất-lai chết, chắc chắn
không tái-sinh trở lại cõi dục-giới, mà chỉ có
sắc-giới thiện-nghiệp trong bậc thiền sắc-giới
thiện-tâm nào cho quả trong thời-kỳ tái-sinh
kiếp sau có bậc thiền sắc-giới quả-tâm ấy gọi là
sắc-giới tái-sinh-tâm làm phận-sự tái-sinh hóa-
sinh làm vị phạm-thiên trên tầng trời sắc-giới
phạm-thiên tương xứng với bậc thiền sắc-giới
quả-tâm ấy. Vị phạm-thiên Bất-lai ấy sẽ trở
thành bậc Thánh A-ra-hán, rồi sẽ tịch diệt Niết-
bàn tại tầng trời sắc-giới phạm-thiên, giải thoát
khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.
* Bậc Thánh Bất-lai tiếp tục thực hành pháp-
hành thiền-tuệ dẫn đến chứng ngộ chân-lý tứ
Thánh-đế, chứng đắc A-ra-hán Thánh-đạo, A-
ra-hán Thánh-quả, Niết-bàn, diệt tận được 7
loại phiền-não còn lại là tham (lobha), si (moha),
ngã-mạn (māna), buồn-chán (thina), phóng-tâm
(uddhacca), không biết hổ-thẹn tội-lỗi (ahirika),
không biết ghê-sợ tội-lỗi (anottappa), tất cả mọi
tham-ái, mọi ác-pháp không còn dư sót, trở
thành bậc Thánh A-ra-hán cao thượng.
Ngay kiếp hiện-tại, khi Bậc Thánh A-ra-hán
hết tuổi thọ, đồng thời tịch diệt Niết-bàn, giải
thoát khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới.

18                TÌM HIỂU KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

Bài Kinh Anattalakkhaṇasutta (Kinh Trạng-
thái vô-ngã) có tầm quan trọng thiết yếu trong
giáo-pháp của Đức-Phật, bởi vì pháp-vô-ngã
(anattā) là nền tảng căn bản của toàn giáo-pháp
của Đức-Phật. Cho nên, các hàng thanh-văn đệ-
tử của Đức-Phật cần phải học hỏi hiểu biết rõ
các pháp nhất là ngũ-uẩn: sắc-uẩn, thọ-uẩn,
tưởng-uẩn, hành-uẩn, thức-uẩn, 12 xứ: 6 xứ tiếp
xúc bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và 6
xứ đối-tượng bên ngoài: sắc, thanh, hương, vị,
xúc, pháp, để phát sinh 6 loại tâm: nhãn-thức-
tâm, nhĩ-thức-tâm, tỷ-thức-tâm, thiệt-thức-tâm,
thân-thức-tâm, ý-thức-tâm, đó là thân và tâm
của mỗi người cần phải nên biết, bởi vì đó là sự-
thật chân-lý bên trong mình.

PL 2564/ DL. 2021
Rừng núi Viên-Không
xã Tóc-Tiên, thị xã Phú-Mỹ,
tỉnh Bà-Rịa Vũng-Tàu.

Tỳ-Khưu Hộ-Pháp (Dhammarakkhita Bhikkhu) (Aggamahāpaṇḍita)

Patthanā
Iminā puññakammena,
Sukhī bhavāma sabbadā.
Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo,
Loke sattā sumaṅgalā.
Vietnam raṭṭhikā ca sabbe,
Janā pappontu sāsane.
Vuḍḍhiṃ viruḷhivepullaṃ,
Patthayāmi nirantaraṃ.
Năng lực phước-thiện thanh cao này,
Mong chúng con thường được an-lạc.
Mong cho chánh-pháp được trường tồn,
Tất cả chúng-sinh được hạnh phúc.
Dân tộc Việt Nam được phát triển,
Tiến hóa hưng thịnh trong Phật-giáo,
Bần sư nguyện cầu với tâm thành,
Hằng mong được thành tựu như nguyện.
* Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo lokasmiṃ,
* Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo Vietnam-raṭṭhe.
* Nguyện cho chánh-pháp được trường tồn
trên thế gian.
* Nguyện cho chánh-pháp được trường tồn
trên tổ quốc Việt-Nam thân yêu.
* Buddhasāsanaṃ ciraṃ tiṭṭhatu.
* Nguyện cho Phật-giáo được trường tồn.

SÁCH THAM KHẢO VÀ TRÍCH DẪN

- Suttantapiṭakapāḷi và Aṭṭhakathāpāḷi.
- Abhidhammapiṭakapāḷi và Aṭṭhakathāpāḷi.
- Bộ Abhidhammatthasaṅgaha của Ngài Đại-
Trưởng-lão Anuruddha.
- Bài Kinh Dhammacakkappavattanasutta.
- Toàn bộ sách giáo khoa “Paramatthajotika”
của Ngài Đại-Trưởng-lão Saddhammajotika.
- Toàn bộ sách của Ngài Đại-Trưởng-lão
Victtasārābhivaṃsa (Visiṭṭhatipiṭakadhara Mahā-
tipiṭakakovida Dhammabhaṇdāgārika).

Thông Báo Tin Vui

Bộ sách Nền-Tảng-Phật-Giáo của soạn-giả
Tỳ-Khưu Hộ-Pháp (Dhammarakkhita Bhikkhu)
(Aggamahāpaṇḍita) là bộ sách gồm có 9 chương,
chia ra làm 10 quyển được sắp xếp theo thứ tự từ
quyển I đến quyển X. Quyển I: Tam-Bảo làm
nền tảng cho quyển II: Quy-Y Tam-Bảo, v.v …
cho đến quyển IX: Pháp-Hành Thiền-Định làm
nền tảng cho quyển X: Pháp-Hành Thiền-Tuệ.
Bộ sách Nền-Tảng-Phật-Giáo này đã được tái
bản có sửa và bổ sung, đã chuyển sang ebook,
được đưa vào trang web “trungtamhotong.org”.
Nếu quý độc-giả nào có nhu cầu tìm hiểu thì vào
trang web “trungtamhotong.org”, vào mục “thư
viện”, tìm đến soạn giả: Tỳ-Khưu Hộ-Pháp, sẽ
thấy tên các file sách bằng pdf.
Quý độc-giả nào dùng hệ điều hành IOS thì
click vào tên sách và chọn “Mở trong iBooks”,
sách sẽ tự động tải về máy. Còn với hệ điều
hành android thì quý độc-giả có thể tải phần
mềm đọc file pdf như Adobe Acrobat Reader,
sau khi tải về sách sẽ nằm trong phần mềm đó,
chỉ cần mở phần mềm lên sẽ thấy file sách.

Trong mỗi file sách, ở trang thứ 3 (Món quà
pháp), dưới góc bên phải có ô “Mục lục”, chỉ
cần click vào đó sẽ nhảy đến trang “Mục lục”.
Còn nếu muốn đọc sách theo thứ tự thì quý độc-
giả chỉ cần lật từng trang sách như bình thường.
Mỗi quyển sách file ebook được trình bày có
số trang hoàn toàn giống hệt như số trang quyển
sách bên ngoài, cho nên, rất thuận lợi cho độc-
giả đã từng đọc quyển sách nào rồi, mà quên
tích nào hoặc pháp nào, v.v … không biết ở
trong trang sách nào, thì độc-giả chỉ cần đánh
tên tích ấy hoặc tên pháp ấy trong ô tìm kiếm,
sẽ tìm được một cách mau chóng ngay tức thì.
Cho nên, xin hân hạnh thông báo tin vui này
đến quý vị độc-giả, rất mong được quý độc-giả
quan tâm, chân thành biết ơn quý độc-giả.

CÙNG MỘT SOẠN GIẢ

Đã xuất bản:
 TÌM HIỂU PHÁP-HÀNH THIỀN-TUỆ (Tái bản lần thứ nhất)
   8 SỰ TÍCH PHẬT LỰC
   Hạnh Phúc An Lành: THIỆN ÁC
   GƯƠNG BẬC XUẤT GIA
   TÌM HIỂU PHƯỚC-BỐ-THÍ (Tái bản lần thứ nhất)
   Hạnh Phúc An Lành: HIẾU NGHĨA
   Hạnh Phúc An Lành: NHẪN NẠI
   Hạnh Phúc An Lành: GIÁO PHÁP
   Hạnh Phúc An Lành: TÂM TỪ
 PHÁP MÔN NIỆM ÂN-ĐỨC-PHẬT (Tái bản lần thứ nhì)
 Thực-Hành Pháp-Hành Thiền-Tuệ: ĐỐI-TƯỢNG TỨ OAI-NGHI
   CON ĐƯỜNG GIẢI THOÁT KHỔ
   Ý NGHĨA ĐÊM RẰM THÁNG TƯ
   BÀI KINH CHO NGƯỜI BỆNH
   LỄ DÂNG Y KATHINA
   ĐỨC-PHẬT VỚI CÂY ĐẠI-BỒ-ĐỀ
   NGÔI BẢO THÁP GOTAMACETIYA
   Nền-Tảng-Phật-Giáo: CẨM NANG QUY Y TAM-BẢO
   Nền-Tảng-Phật-Giáo: 10 PHÁP-HẠNH BA-LA-MẬT BẬC
THƯỢNG
   Nền-Tảng-Phật-Giáo: TRÍ-TUỆ SIÊU-VIỆT
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển I: TAM-BẢO (Tái bản lần thứ ba)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển II: QUY Y TAM-BẢO
(Tái bản lần thứ ba)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển III: PHÁP-HÀNH-GIỚI
(Tái bản lần thứ ba)

   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển IV: NGHIỆP VÀ QUẢ CỦA NGHIỆP
(Tái bản lần thứ nhì)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển V: PHƯỚC-THIỆN
(Tái bản lần thứ ba)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển VI: PHÁP-HẠNH BA-LA- MẬT 1
(Tái bản lần thứ nhì)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển VII: PHÁP-HẠNH BA-LA-MẬT 2
(Tái bản lần thứ nhì)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển VIII: PHÁP-HẠNH BA-LA-MẬT 3
(Tái bản lần thứ nhì)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển IX: PHÁP-HÀNH THIỀN-ĐỊNH
(Tái bản lần thứ nhất)
   Nền-Tảng-Phật-Giáo Quyển X: PHÁP-HÀNH THIỀN-TUỆ
(Tái bản lần thứ nhất)
   VI-DIỆU-PHÁP HIỆN THỰC TRONG CUỘC SỐNG
(Tái bản lần thứ nhì)
 NGŨ GIỚI LÀ THƯỜNG GIỚI CỦA MỌI NGƯỜI
(Tái bản lần thứ nhì)
 NGƯỜI BIẾT ƠN VÀ BIẾT ĐỀN ƠN
   KINH CHUYỂN-PHÁP-LUÂN (Tái bản lần thứ nhất)
 VÒNG TỬ SINH LUÂN-HỒI (Tái bản lần thứ nhất)
 PHÁP NHẪN-NẠI (Tái bản lần thứ nhất)
 TÂM TỪ
   NGÀY RẰM THÁNG TƯ TRONG PHẬT-GIÁO
 TÌM HIỂU PHƯỚC-THIỆN BỐ-THÍ
 TÌM HIỂU PHÁP-CHƯỚNG-NGẠI
 TÌM HIỂU TỨ THÁNH-ĐẾ

Địa chỉ liên lạc và phát hành

CHÙA TỔ BỬU LONG
81/1, Đường Nguyễn Xiển, Long Bình, Quận 9,
TP. Hồ Chí Minh
DĐ: +84 (0) 778 608 925

KINH TRẠNG-THÁI VÔ-NGÃ

TỲ-KHƯU HỘ-PHÁP *********************

Chịu trách nhiệm xuất bản Giám đốc ThS. NGUYỄN HỮU CÓ

Biên tập NGUYỄN THỊ THANH THỦY

Sửa bản in TỲ-KHƯU HỘ-PHÁP

Trình bày & Vi tính DHAMMANANDĀ Upāsikā

NHÀ XUẤT BẢN TÔN GIÁO
53 Tràng Thi - Quận Hoàn Kiếm - Hà Nội
ĐT: (024) 3782 2845 - FAX: (024) 3782 2841
In 1000 cuốn, khổ 12 x 18cm, tại XN in Nguyễn Minh Hoàng.
Địa chỉ: 510 Trường Chinh, P.13, Q. Tân Bình, TP HCM.
Số ĐKXB: 50-2021/CXBIPH/05-01/TG
Mã ÍSBN: 978-604-61-7398-4
QĐXB: 08/QĐ-NXBTG ngày 14 tháng 01 năm 2021
In xong và nộp lưu chiểu: Quý I năm 2021
Giá: 50.000 Đ
