Phật Quang Đại Từ Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch) - A
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

I. A. Chữ (a, âm ngắn) của mẫu tự Tất đàm (chữ cái của tiếng Phạm). Là một trong mười hai nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong bốn mươi hai hoặc năm mươi chữ cái. Âm Hán: a, an, át, am, hạt, á, ác. Là chữ A chuyển hóa lần thứ nhất trong năm lần chuyển hóa, bởi thế cũng gọi là chữ A chuyển lần đầu, hoặc chữ A không chuyển (còn nguyên gốc). Từ xưa, việc học tập, nghiên cứu về nghĩa mẫu tự Tất đàm, đã rất phổ biến tại Ấn độ. Trong Phật giáo, các kinh, luận, sớ thuộc Hiển giáo, Mật giáo cũng đều vận dụng một cách rộng rãi, nhất là Mật giáo, khi nói đến Chân ngôn đà la ni (thần chú) thì đặc biệt coi trọng sự giải thích về tự nghĩa Tất đàm. A là chữ đầu tiên trong năm mươi chữ cái Tất đàm, đó là vì người ta khi mở miệng nói thành tiếng thì trong đó đã có tiếng chữ A rồi, nếu bỏ tiếng A thì không có tất cả lời có thể nói. Vì vậy, Mật giáo cho chữ A là mẹ của hết thẩy tiếng nói. Các chữ Tất đàm, khi mới chuyển bút viết, phải chấm một dấu “.”, chấm này gọi là “chấm chữ A”, dùng để biểu thị “A” là mẹ của tất cả các chữ. Theo đó, suy rộng nghĩa chữ A, mà bảo hết thẩy giáo pháp trong hoặc ngoài Mật giáo đều do chữ A sinh ra. Đại nhật kinh sớ còn đi xa hơn, cho chữ A là “gốc của hết thảy các pháp”. Kinh Đại nhật quyển 2, quyển 6 cũng lần lượt khen là “Vua chân ngôn” và “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Nếu nói theo nghĩa gốc, thì chữ A hàm ý phủ định “không”, “chẳng”, “chẳng phải” v.v... như kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 10 phẩm Hải hội bồ tát, kinh Văn thù sư lợi vấn quyển thượng v.v... bảo chữ A nghĩa là: không thường; kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nêu ra các nghĩa: không phá hoại, không chuyển động. Kinh Đại bảo tích quyển 65 phẩm Khẩn na la thụ kí nêu các nghĩa: không làm, không biên giới, không phân biệt, không tự tính, chẳng thể nghĩ bàn, v.v... Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 9 thì nêu ra bảy nghĩa: tâm bồ đề, pháp môn, không hai, pháp giới, pháp tính, tự tại, pháp thân gọi là bảy nghĩa chữ A. Cũng kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 2 còn nêu rất nhiều nghĩa nữa, như: không lại, không qua, không đi, không đứng, không bản tính, không gốc rễ, không cùng, không hết, v.v...… Lại khi giải thích chữ A trong bốn mươi hai chữ cái, kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 phẩm Quảng thừa, giải là “hết thảy pháp lúc đầu chẳng sinh”. Cách giải thích này rất thường thấy trong các kinh luận Đại thừa, Tiểu Thừa, Hiển giáo, Mật giáo, nhất là Mật giáo lại cho nghĩa này là nghĩa căn bản chủ yếu của giáo tướng, sự tướng. Vì thế “chữ A vốn không sinh” (Phạm: akàraàdyanutpàdah) đã thành là thuật ngữ quen dùng và thấy rải rác trong các kinh điển của Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển 7, dựa vào nghĩa “cũng không cũng giả cũng trung” nói trong luận Trung quán và nghĩa “một tâm ba trí” trong luận

Đại trí độ, rồi theo ba nghĩa “có, không, chẳng sinh” mà giải thích lý “chữ A vốn không sinh”. Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và Đại nhật kinh sớ quyển 14 thì cho chữ A là tâm Bồ đề thanh tịnh lúc đầu vốn chẳng sinh, rồi bảo nếu biết rõ nghĩa chân chính của chữ A, thì cũng có thể biết rõ tâm mình một cách như thực. Bởi vì ý chỉ sâu xa của bộ kinh Đại nhật là ở chỗ nghiên cứu đến cùng tận cái tướng của tâm bồ đề. Cho nên, nếu nói một cách đại cương, thì cũng có thể bảo toàn bộ bộ kinh Đại nhật chỉ nhằm giải thích rõ nghĩa tướng của chữ A. Ngoài ra, mục đích của pháp môn “Tự nội chứng” (bộ kinh Đại nhật) do đức Đại nhật Như lai tuyên giảng trong Thai tạng giới là nhằm nêu rõ li “chữ A vốn chẳng sinh”. Cho nên, có thể nói Lý pháp thân của Đại nhật Như lai ở Thai tạng giới lấy chữ A này làm chủng tử. Đây chính là cái ý được nói rõ trong Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 651 hạ): “Bởi thế, đức Tì lô giá na chỉ dùng một chữ A này làm chân ngôn”. Nhưng, cũng Đại nhật kinh sớ quyển 7 lại cho chữ A là chủng tử của tâm bồ đề, bảo những người trì tụng chữ A đều có tâm bồ đề, và nhờ đó mong đạt đến bồ đề cao tột. Đứng về phương diện chủng tử của chư tôn trong Mật giáo mà nói, thông thường các tôn vị đều có chủng tử và chân ngôn tượng trưng sự dẫn sinh và nhiếp trì trí Phật. Nhưng một bộ phận trong các tôn vị không có chủng tử riêng của mỗi vị mà lấy chữ A thay vào, đây gọi là chủng tử chân ngôn chung. Trong Mạn đồ la của Kim cương giới và Thai tạng giới, chữ A là chủng tử của Thai tạng giới. Trong ba thân: Pháp thân, Báo thân và Ứng thân, chữ A là chủng tử của Pháp thân. Trong ba bộ: Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bộ, chữ A là chủng tử của Phật bộ. Trong thứ tự năm chuyển: Nhân, Hành, Chứng, Nhập, Phương tiện, chữ A là chủng tử của Nhân. Trong sáu nguyên tố Đất, Nước, Lửa, Gió, Không, Thức, chữ A là chủng tử của nguyên tố Đất. Trong các phép quán của Mật giáo, phép quán lấy hình viết, âm đọc và ý nghĩa của chữ A làm đối tượng quán tưởng, thì gọi là pháp quán chữ A, là phép quán trọng yếu nhất của người tu hành chân ngôn. [X. kinh Đại nhật Q.3, phẩm Tất địa xuất hiện; kinh Thủ hộ Q.9 phẩm Đà la ni công đức; kinh Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; luận Đại trí độ Q.48, Q.89; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.12]. (xt. A Tự Ngũ Chuyển, A Tự Bản Bất Sinh, A Tự Quán). II. A. Chữ (à, âm dài) của mẫu tự Tất đàm, một trong mười hai nguyên âm, một trong năm mươi chữ cái tiếng Phạm. Cũng đọc là á. Đây là chữÀ chuyển hóa lần thứ hai trong năm lần chuyển hóa, tức là chữÀ không có chấm thêm một chấm (gọi là chấm tu hành). Đem năm lần chuyển hóa phối với năm vị Phật, thì chữÀ biểu thị Tam ma địa của đức Bảo sinh Như lai ở phương nam, tượng trưng đức tu hành. Cho nên, trong năm lần chuyển hóa, chữÀ này thuộc về ngôi tu hành, đây là thuyết Đông

nhân phát tâm. Nếu đem phối với bốn phương, thì chữÀ biểu thị cửa tu hành ở phương nam, là nghĩa hết thảy pháp vắng lặng (Phạm:àraịya), bởi thế, nhà Tất đàm phần nhiều gọi chữÀ là “chữÀ vắng lặng”. Ngoài ra, chữÀ này còn có các nghĩa như: xa lìa ta, lợi mình lợi người, Không tam muội, Thánh giả, ít muốn, biết đủ, trong sạch, răn dạy v.v... [X. kinh Kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.14]. A ÂU Phạm:Au. Cũng gọi a ưu, a ủ. A nghĩa là không; U (âu) nghĩa là có. Ở đầu các kinh điển của ngoại đạo, đều có viết hai chữ này. Trái lại, Phật giáo thì dùng hai chữ “Như thị” để mở đầu. Pháp hoa văn cú quyển 1 thượng (Đại 34,3 thượng): “Đối trị phá trừ hai chữ a âu bất như bất thị của ngoại đạo”. [X. Bách luận sớ Q.thượng phần dưới; Hoa nghiêm sớ sao Q.1 phần trên; Viên giác đại sao Q.4 phần trên]. A BA ĐÀ NA Phạm:Avadàna,Pàli: Apadàna. Gọi tắt là bà đà. Dịch ý là thí dụ, xuất diệu, giải ngữ. Những kinh điển do đức Phật nói, theo nội dung và hình thức khác nhau, chia làm mười hai thể tài, gọi là mười hai bộ kinh. A ba đà na là một trong mười hai thể tài kinh đó. Trong các kinh điển, các kinh dùng hình thức thí dụ hoặc ngụ ngôn để giải thích rõ phần nghĩa sâu xa mầu nhiệm, thì gọi là A ba đà na. (xt. Thập Nhị Bộ Kinh, Thí Dụ). A BA LA LA LONG TUY   TUYỀ  ỀN A ba la la, Phạm:Apalàla. Dòng suối nơi rồng chúa A ba la la ở. Cũng gọi A ba la lợi long tuyền. Dịch ý: suối rồng không có lúa, suối rồng không lưu lại, suối rồng không chảy. Về vị trí của con suối này, các kinh luận ghi chép không giống nhau, có những thuyết cho ở nước Ma yết đà, nước Kế tân, nước Kiện đà la, nước Na kiệt la hạt ở bắc Ấn độ v.v... Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3, mục nước Ô trượng na chép, thì con suối này là nguồn của sông Tô bà phạt tốt đổ (Phạm:Subhavastu). Truyền thuyết nói: suối này có rồng, ở thời đức Phật Ca diếp ba, rồng này sinh trong cõi người, tên là Căng kì, thông thạo chú thuật, ngăn cấm các rồng dữ, không cho làm mưa bão. Người trong nước nhờ đó được mùa, có thừa lương thực, nên đem thóc đến biếu để tạ ơn rồng. Nhưng lâu ngày chày tháng, có người trễ nải, Căng kì tức giận, hóa sinh làm rồng dữ, phá hại lúa mạ mùa màng. Vì thương xót nhân dân nước ấy gặp tai nạn, đức Phật Thích ca bèn giáng thần đến đó để hóa độ rồng dữ. Vua rồng sợ hãi, xin qui y Phật, nghe Ngài nói pháp, lắng tâm, tin hiểu. Sông Tô bà phạt tốt đổ nói ở trên tức là con sông Swat, một chi nhánh ở thượng du sông Ấn độ (Indus) hiện nay. [X. kinh Phật bản hạnh Q.1; luận Đại trí độ Q.3; Giải thuyết tây vực kí]. A BA LA NHNHĨĨ ĐA Phạm : Aparàjità.

Dịch ý là không thể hơn. Một trong bốn chị em Thiên nữ, quyến thuộc của bồ tát Văn thù, ngồi ở phía dưới A nhĩ đa, bên trái Đồng mẫu lô thuộc viện Văn thù trong Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Hình tượng Thiên nữ này là thân trẻ con, màu da trắng, tay trái nắm lại, chống vào cạnh sườn, tay phải cầm gậy một chẽ, xoay mặt về phía trái, ngồi tréo chân. Nhưng trong mạn đồ la kinh Lí thú, thì Tôn vị này được bày ở phía tây của Đồng mẫu lô, hình tượng cũng khác. Chủng tử là (a), hình Tam muội da là cây gậy, mật hiệu là Kim Cương, hiển bày ba la mật thanh tịnh [X. Lí thú thích Q.hạ; Lưỡng bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.3; Thai tạng giới thất tập Q.trung]. A BA LAN ĐA CA QU   QUỐ ỐC A ba lan đa ca, Phạm: Aparàntaka. Cũng gọi là A ba lan đa, A ban la đắc ca. Tên một nước xưa ở phía tây Ấn độ. Một trong chín vị tăng do vua A dục phái đi các nơi để truyền đạo, thì tôn giả Đàm vô đức đã đến nước này giáo hóa. Đất này hiện nay nằm trong lãnh thổ của nước A phú hãn (Afghanistan). Cứ theo Thiện kiến luật tì ba sa quyển 2 chép, thì ngài Đàm vô đức đã giảng kinh Hỏa tụ dụ ở nước này, có ba vạn người được mắt trời, một nghìn người xuất gia làm tăng và một nghìn người xuất gia làm ni. [X. Giải thuyết tây vực kí]. A BA MẠT LỢI CA Phạm:Apà-màrga. Còn gọi là A bà ma la nga, A bà mạt lị. Dịch ý làngưu tất. Một loại cỏ thuốc mọc ngoài đồng. Tên khoa học là Achyzanthes bidentata. Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát trị bệnh hợp dược chép, nếu đàn bà có thai, mà thai nhi bị chết trong bụng, hãy lấy một lượng lớn cỏ này, hòa với hai lít nước nấu lên, vắt bỏ bã đi, lấy nước mà uống sẽ hết đau đớn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la ni; kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni; Chỉ quất dịch thổ tập Q.3]. A BAN ĐỀ QU  QUỐỐC A ban đề, Phạm: Avanti. Một trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ cổ đại, nằm về mạn bắc dẫy núi Tần xà da (Phạm:Vindhya) miền tây Ấn độ, phía tây nước Kiều thưởng di, phía nam nước Mạt thố la, thủ đô là Ô xà diễn na (Phạm:Ujjayanì). Cũng gọi A bàn đà quốc, A bà đề quốc, A hòa đề quốc. Khi đức Phật còn tại thế, vua nước này là Phạ gia âu đạt (Pàli:Pajjota) từng đã đánh nhau với vua Ưu điền nước Kiều thưởng di. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; luật Ngũ phần Q.21; luận Đại tì bà sa Q.124] (xt. Thập Lục Đại Quốc). A BÀNG LA SÁT Tên của ngục tốt ở địa ngục. Cũng gọi A phòng la sát. Gọi tắt: Bàng, A bàng. Theo kinh Ngũ khổ chương cú, thì hình tượng của A bàng là đầu trâu tay người, hai chân có móng trâu, sức mạnh có thể dời núi, tay cầm

xoa sắt, mỗi xoa có ba mũi nhọn, có thể xiên vài trăm vạn người có tội ném vào trong vạc dầu. [X. kinh Hiền ngu Q.13; kinh Thiết thành nê lê]. A BỐ SA LA TƯ Phạm: Apsaras. Tên một vị Thần nữ của Bà la môn giáo Ấn độ. Theo La ma diễn na và sách Vãng thế, thì A bố sa la tư là do thần trời và a tu la A Ba Mạt Lợi Ca khuấy động trong biển sữa mà sinh ra, là vợ của Càn thát bà, sống ở bờ sông, thường thổi sáo, nhảy múa, ca hát, chơi giỡn dưới gốc cây si hoặc cây bồ đề; hay làm mê loạn lòng người và thích đánh bạc. Theo người ta nói, vị thần này có khả năng giúp người đánh bạc gặp vận đỏ. A BỔN ĐỒ QU  QUỐ ỐC A bổn đồ, Phạm: Avanda. Một nước xưa nằm về phía tây Ấn độ. Và nay là vùng Duy ca lạp (Vichala) thuộc trung bộ tiểu bang Tín độ. Theo Đại đường tây vực kí quyển 11, thì chu vi nước này rộng hai nghìn bốn đến năm trăm dặm. Thủ đô chu vi hơn hai mươi dặm. Trong khu rừng trúc ở mạn đông bắc thủ đô là nơi đức Phật đã từng cho phép các vị tỉ khưu mang giầy. Nhân dân nước này tính tình chất phác, không chuộng học vấn, nhưng đều giữ tâm thuần tín đối với Tam bảo. Có hơn hai mươi ngôi chùa, với hai nghìn vị Tăng, phần nhiều học pháp của phái Chính lượng bộ của Tiểu thừa. [X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography of India; S. Julien: Mémoires sur les Contrées Occidentales, Vol.II]. A CA NI TRA THI  THIÊÊN Phạm: Akaniwỉha-deva, Pàli: Akaniỉỉha-deva. Là một trong mười tám từng trời cõi Sắc, một trong năm trời Tịnh cư. Cũng gọi A ca nị tra thiên, A ca ni sư tra thiên. Dịch ý là Nhất cứu kính thiên, Nhất thiện thiên. Cõi trời ở chỗ cao nhất của các từng trời Thiền thứ tư, cũng là tầng trời cao nhất trong mười tám tầng trời cõi Sắc và là cõi trời cùng tột của các cõi trời có hình thể. Vì thế cũng gọi là Chất ngại cứu kính thiên (trời cao tột còn chất ngại), Sắc cứu kính thiên (trời cao tột còn có sắc). Bên trên cõi trời này là các từng trời của cõi Vô sắc, ở đây chỉ có tâm thức chứ không có hình thể. [X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Thuận chính lí Q.21; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.20]. A CH CHẤ ẤT ĐẠ ĐẠT T TẢN Phạm: Ajitasena. Dịch ý là Vô năng thắng tướng (ông tướng không ai hơn được), người bắc Ấn độ. Theo truyền thuyết, khoảng năm Khai nguyên đời Đường, ngài ở nước An tây (Cưu tư) dịch xong các bộ kinh như: Đại uy lực ô xu sắt ma minh vương 3 quyển, Uế tích kim cương thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn 1 quyển, kinh Uế tích kim cương bách biến pháp 1 quyển. Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục quyển 14, sau khi đã liệt kê 3 bộ kinh trên đây, có ghi (Đại 55,878 trung): “Năm Khai nguyên 20, nhân dịp ngài Tam tạng Pháp nguyệt vào triều cống, ngài có mang ba bộ kinh ghi ở trên vào Kinh đô,

không kịp đưa vào Khai nguyên mục lục, nhà vua bèn cho phép biên vào
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục”. Cứ đó suy ra, thì ngài A chất
đạt tản hình như chưa hề đến Trung quốc, mà chỉ ở An tây dịch kinh thôi.
Nhưng phần ghi chú về bùa chú trong kinh Uế tích kim cương cấm bách
biến pháp rất là quái gở lạ lùng, xưa nay bị cho là kinh giả, thì lời trong
Trinh nguyên lục cũng khó khiến người ta tin được. [X. Tục khai nguyên
lục, Q.thượng; Đại minh tam tạng thánh giáo mục lục (bản dịch tiếng
Anh)].
A CH
CHÂ ÂU ĐÀ
Tức là ngài Ma ha Mục kiền liên. Cứ theo kinh Thái tử Tu đại noa
chép, thì thuở xưa ngài Mục kiền liên là đạo nhân A châu đà, gặp Thái tử
Tu đại noa (tức là tiền thân của đức Thích tôn khi còn ở địa vị tu nhân) ở
núi Đàn đặc, có phát nguyện, khi Thái tử được đạo Bồ đề cao tột, thì sẽ
làm đệ tử thần thông bậc nhất của Ngài. (xt. Mục Kiền Liên).
CHIÊ
A CHI   ÊN ĐA TH THẠ ẠCH QUQUẬẬT
A chiên đa, Phạm:Ajantà, là quần thể
chùa viện hang đá được phát hiện ở phía
tây Ấn độ và mạn đông bắc Áo lan ca (Pàli:
Aurangàbàd) và gò Nhân đức á lí (Pàli:
Inhyàdri) thuộc thôn A chiên đa, lớn nhỏ
gồm hai mươi chín hang, trong số này có
hai mươi bảy hang được nhận rõ, gồm bốn
viện tháp (Phạm:caitya, các hang 9, 10,
19, 26) và hai mươi ba viện tăng (Phạm:
vihàra).
Viện tháp là nơi chư tăng hội họp lễ bái.
Về cách cấu trúc thìthiên tỉnh (giếng trời,
tức là trần nhà) là hình vòm cung, rường
làm bằng gỗ, chỗ lối vào do hai cây cột chia
làm ba khoảng, phía trên trổ cửa sổ hình
móng ngựa, bên trong có vài chục cây cột gỗ
dọc theo mặt vách, mỗi cột cách nhau chừng
một mét. Trong viện có tháp Phật, chính
giữa có khắc tượng đức Thích tôn.
Viện tăng là nơi chư Tăng nghỉ ngơi.
Về cách cấu trúc, chỗ cửa vào có khoảng
trống hình vuông, bốn mặt đục mở rất nhiều
phòng tăng nhỏ. Trên các đầu cột, lan can,
các bức vách, ngoài việc điêu khắc tượng
Phật, còn chạm
trổ hình người
và các động vật,
trông rất đẹp.

Những hang
động này không
phải được hoàn
thành trong
cùng một thời
đại mà những
hang sớm nhất
có thể đã được xoi đục vào thế kỉ thứ II
đến thế kỷ thứ I trước Tây lịch (các hang 9,
10), còn đại đa số là sản phẩm của thế kỉ
thứ V đến thứ VII Tây lịch, tập trung ở các
hang 1, 2, 16, 17.
Nội dung lấy tranh vẽ về truyện Phật, tranh
vẽ sự tích bản sinh (sự tích tiền thân của Phật)
làm chính. Trên vách, thiên tỉnh (vòm nóc),
rường cột, thì dùng chất thuốc nước với kĩ
thuật đặc biệt vẽ thành các bức tranh.
Các bức bích họa ở Ấn độ được giữ gìn
đến nay, không chỉ riêng ở A chiên đa,
nhưng nếu bàn về qui mô rộng lớn, nét
bút tinh xảo, bảo tồn hoàn chỉnh, thì bích
họa ở các nơi khác không thể sánh kịp.
Mặt vách dưới mái hiên, thiên tỉnh, chỗ
nào cũng có vẽ tranh. Trong các hang, các
tranh vẽ ở bốn hang 1, 2, 16, 17 tương đối
tróc ít. Quần thể
hang đá này được
biết đến sớm
nhất trong Đại
đường tây vực kí
quyển 11 của
ngài Huyền
trang. Ngài
Huyền trang du
học ở Ấn độ, vào
năm Trinh quán
12 (638), ngài
đến nước Ma ha
Quần Thể Hang Đá ở Ajanta (Ấn Độ) thích sá thuộc
Tranh vẽ vòm nóc trong hang
thứ hai tại Ajanta (Ấn Độ)
Tranh Đức Phật hàng ma thành
đạo ở hang 22 tại Ajanta

A CHIÊN ĐA THẠCH QUẬT

nam Ấn độ, có trình bày một cách khái
quát về toàn bộ quần thể hang đá này.
Năm 1879, một vài sĩ quan của sư đoàn
Madras đã tìm thấy hang đá ở A chiên đa.
Năm 1828, các ông Gresley, Ralph và bác
sĩ J. Bird đi sâu vào việc nghiên cứu học
thuật một cách tỉ
mỉ. Ông Ralph có
đăng một bài phát
biểu về các bích
họa trên những
hang động này
trên tờ tạp chí của
Á tế á học hội.
Năm 1839, ông
Black cũng ấn
hành cuốn
“Rockcut Temples
in India” (Những
chùa hang ở Ấn
độ), khiến các học giả trên thế giới chú ý.
Năm 1896, sau khi ông Griaffiths xuất bản
cuốn “The Paintings in the Buddhist Cave
temples of Ajanta” (Tranh vẽ trong chùa
hang động của Phật giáo ở A chiên đa), thì
địa vị của A chiên đa về phương diện Phật
giáo sử và mĩ thuật sử lại càng được xác lập.
[X. Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật tích
thực tả giải thuyết].
A CHIẾT LA
Phạm:Àcàra. Dịch ý làSở hành. Vị A
la hán, người miền tây Ấn độ. Để đền đáp
công ơn dưỡng dục của thân mẫu, Ngài
thường xây dựng các chùa thờ Phật để hồi
hướng công đức cho mẹ Ngài.
Cứ theo điều Ma ha thích sá quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 11 thì miền
đông nước này có dẫy núi lớn, nhiều ngọn
núi trùng điệp quanh co cao chót vót, trong
đó có một ngôi già lam (chùa) do A la hán

A chiết la xây dựng, nhiều tầng gác, cao
hơn trăm thước. Trong chùa có pho tượng
Phật bằng đá cao hơn 70 thước. Thời xưa,
bồ tát Trần na đã từng ở chùa này.
Cứ đó mà suy thì có thể biết: Ngài A
chiết la phải có trước bồ tát Trần na.
[X. Đại đường tây vực kí Q.10 Án đạt la
quốc điều, Q.11 Phạt lạp tì quốc điều; Giải
thuyết tây vực kí].
A DA ĐÁT NA
Phạm:Àyatana. Cũng gọi a dã đát na.
Dịch ý là xứ (chỗ), nhập xứ (chỗ vào). Xứ,
nghĩa là chỗ sinh ra; là chỗ nương, chỗ
duyên theo của sáu căn và sáu cảnh để sinh
ra tâm, tâm sở. Cũng tức là mười hai xứ.
Câu xá luận quang kí quyển 1 phần cuối
(Đại 41,28 thượng) nói: “A da đát na, dịch
cũ là nhập, dịch mới là xứ. Dịch nhập thì
không đúng. Nếu dịch nhập thì tiếng Phạm
phải là bát la phệ xá. Các kinh dịch cũ cũng
có kinh dịch là xứ, như Không vô biên xứ và
A luyện nhã xứ, đều giống với chữ xứ ở đây”.
A DA HẠ HÀM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
xương hàm dưới của cha. Đứa con ngu dại
khi tìm hài cốt của người cha chết nơi chiến
trường, nhận lầm mảnh xương tàn của con
lừa là xương hàm dưới của cha mình, rồi
kính cẩn mang về. Mẩu truyện cổ này sau
được dùng làm lời mắng chửi người ngu
dại, không phân biệt được thật, giả. Thung
dung lục tắc 38 (Đại 48,52 trung) chép: “Lấy
giặc làm con, nhận đứa ở làm chồng. Sao
lại coi cái gáo vỡ là đầu lâu của tiên tổ? Cái
cầu yên lừa đâu phải là xương hàm dưới
của cha mình?”. “Cầu yên lừa,...... ” (lư
yên kiều), yên kiều, vốn chỉ cái yên ngựa.
Hình dáng cái yên ngựa giống như cây cầu,
vì thế gọi là yên kiều. “Cầu yên lừa”, tức chỉ
cái xương con lừa hình dáng như cái yên
Cửa vào hang 19 tại Ajanta
A DA HẠ HÀM

ngựa. Đứa con ngu si không phân biệt được
xương thú vật, cho nên mới lầm xương lừa
là di cốt của cha mình.
A DA MỤC KHƯ QUỐC
A da mục khư, Phạm: Ayomukhì. Một
nước xưa ở Trung Ấn độ. Đại đường tây
vực kí quyển 5 nói, cả nước chu vi hai nghìn
bốn trăm dặm, thủ đô ở gần sông Hằng,
rộng hơn hai mươi dặm. Nhân dân hiền
lành, phong tục chất phác. Có năm ngôi
chùa với hơn một nghìn vị tăng, tu học
giáo pháp Chính lượng bộ của Tiểu thừa.
Còn có hơn mười ngôi đền thờ trời, đạo
khác ở lẫn lộn. Về phía đông nam của thủ
đô không xa, bên bờ sông Hằng, có ngôi
tháp do vua A dục xây dựng, cao hơn hai
trăm thước, khi xưa có lần đức Phật đã nói
pháp ở đây trong ba tháng, bên cạnh tháp
còn lại dấu vết chỗ ngồi và đi dạo của bốn
đức Phật thời quá khứ. Cứ theo truyền
thuyết, ngày xưa luận sư Phật đà đà sa (Pàli:
Buddhadasa, Giác sứ) soạn luận Đại tì bà
sa của Thuyết nhất thiết hữu bộ ở nước
này. Ngài Vô trước theo bồ tát Di lặc học
các luận Du già sư địa, Đại thừa trang
nghiêm, Trung biên phân biệt v.v... trong
rừng Đại am một la về phía tây nam thủ đô
nước này. Ngài Thế thân được ngài Vô
Trước khuyến hóa qui y Đại thừa và soạn
hơn một trăm bộ luận Đại thừa cũng ở nước
này. Vị trí nước này tương đương với vùng
Baiswara ở tiểu bang Oudh về mạn nam
sông Hằng hiện nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.2; T. Watters: On Yuan
Chwang; S. N. Majumdar: Cunningham’s Ancient
Geography of India].
A DẬT ĐA
Phạm:Ajita. Một trong những vị đệ tử
của đức Phật. Cũng gọi là A thị đa, A di đá.
Dịch ý: Vô thắng, Vô năng thắng (không

ai hơn được) hoặc Vô tam độc (không có
ba độc tham sân si). Ngài lập chí trong
tương lai sẽ thành Chuyển luân thánh
vương tên là Nhương khư (Phạm: Zaôkha,
Loa). Xưa nay thường cho A dật đa tức là
Di lặc, nhưng tựa hồ còn có một người khác
nữa. Trong bài kệ Tựa phẩm Bỉ ngạn đạo
(Pàràyana-vagga) của Kinh tập (Suttanipàta)
trong Đại tạng kinhPàli nêu tên
của hai vị A thị đa và Đế tu di lặc
(Tissametteyya) tức hoàn toàn cho đó là một
người khác. Hơn nữa, phẩm ấy còn nêu cả
hai kinh: A thị đa vấn kinh (Ajitamàịavapucchà)
và Đế tu di lặc vấn kinh
(Tissametteyyamàịavapucchà). Lại kinh
Thuyết bản trong Trung a hàm quyển 13
và kinh Hiền ngu quyển 12 chép: Tôn giả
A di đá, trong vị lai lâu xa, khi con người
sống tám vạn tuổi, nguyện thành Chuyển
luân thánh vương tên là Loa. Tôn giả Di
lặc, cũng trong vị lai lâu xa, khi người sống
tám vạn tuổi,nguyện thành Phật, hiệu là Di
lặc Như lai. Luận Đại tì bà sa quyển 178
cũng chép: tỉ khưu A thị đa đối với các cái
có, khởi tâm ưa thích, khởi tâm thắng giải,
khởi tâm mến mộ, khởi tâm hy vọng, khởi
tâm tìm cầu, cho nên bị đức Phật quở trách.
Còn bồ tát Từ thị, đối với các cái có, không
khởi tâm ưa thích cho đến tìm cầu; đối với
các việc lợi lạc hữu tình, thì khởi từ tâm ưa
thích cho đến tìm cầu; thế nên được đức
Phật khen ngợi. Những kinh luận kể trên
nói A dật đa và Di lặc là hai người, cùng là
đệ tử của Phật ở thời đại Ngài và được Ngài
giáo hóa. [X. kinh Trung a hàm Q.5; kinh
A la hán cụ đức; Huyền ứng âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22].
A DI
I. A di. Phạm:Àrya,Pàli:Arya hoặc
A DA MỤC KHƯ QUỐC

Ariya. Dịch âm: a lê da, gọi tắt lầm làa di.
Dịch ý: Tôn giả, Thánh giả. Là tiếng gọi
một cách tôn kính những bậc thông hiểu
chân lí.
II. A di. Tên khác của A tư đà (Phạm:
Asita), vị tiên ở nước Ca tì la vệ trung Ấn
độ. Khi đức Thích tôn giáng sinh, tiên A tư
đà được mời đến xem tướng cho Ngài và
đoán trước là Ngài sẽ thành Phật.
Theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 7
đến quyển 10, thì vị tiên này có đủ năm
thần thông, thường ra vào nơi các trời hội
họp trên cõi trời Ba mươi ba (Đao lợi thiên),
không nơi nào là không được tự tại. [X.
kinh Phương quảng đại trang nghiêm; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Đại
trí độ Q.29; truyện Cao tăng Pháp hiển].
(xt. A Tư Đà).
A DI ĐÀ CHÚ
..
Là chân ngôn của đức Phật A di đà.
Cũng gọi A di đà đại tâm chú, Thập cam lộ
chú, Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản
đắc sinh tịnh độ thần chú, Vô lượng thọ
Như lai căn bản đà la ni. Đà la ni căn bản
biểu tỏ nội chứng, bản thệ, công đức của
Vô lượng thọ Như lai, có đủ các công đức
hiện đời này được yên ổn, tội chướng tiêu
diệt, (sau khi chết) được sinh về cõi Tịnh
độ an dưỡng cực lạc. Bài chú được đọc tụng
phổ thông hơn cả là Đà la ni căn bản của
đức Vô lượng thọ Như lai trong Vô lượng
thọ Như lai tu quán hành cúng dường nghi
quĩ do ngài Bất không đời Đường dịch.
Ngoài ra, Bạt nhất thiết nghiệp chướng
căn bản đắc sinh tịnh độ thần chú, do ngài
Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch, Phật
thuyết A di đà Phật căn bản bí mật thần
chú kinh, do ngài Bồ đề lưu chi đời Bắc
Ngụy dịch, Đà la ni tập kinh do ngài A địa

cù đa đời Đường dịch, A di đà Phật thuyết
chú, mất tên người dịch, Phật thuyết cam
lộ đà la ni kinh, do ngài Thực xoa nan đà
đời Đường dịch v.v... tất cả các kinh trên
đây đều có ghi chép bài chú này, duy câu
văn có hơi khác nhau. [X. A di đà kinh Bất
tư nghị thần lực truyện].
A DI ĐÀ CỔ ÂM THANH VƯƠNG
ĐÀ LA NI KINH
.. ..
Kinh, 1 quyển. Không rõ người dịch.
Gọi tắt: Cổ âm thanh vương kinh, Cổ âm
thanh kinh, thu vào Đại chính tạng tập
12. Nội dung tường thuật việc đức Phật ở
thành Chiêm ba nói về thế giới Cực lạc
bên phương Tây và công đức trang nghiêm
của đức Phật A di đà cho các vị tỉ khưu
nghe. Ngài nói, tên nước của Phật A di đà
là Thanh thái, cha là Nguyệt thượng, mẹ
là Thù thắng Diệu nhan, con là Nguyệt
minh, đệ tử thị giả là Vô cấu xưng, đệ tử
trí tuệ là Hiền quang. Sau hết, Ngài dạy:
thụ trì đọc tụng Đại đà la ni cổ âm thanh
vương, sáu giờ chuyên niệm suốt ngày đêm,
chỉ trong mười ngày, nhất định được thấy
đức Phật A di đà.
Nhờ có nói về cha mẹ của Phật A di đà
mà bộ kinh này nổi tiếng. [X. Đà la ni tạp
tập Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Nhà thờ tôn tượng A di đà Như lai.
Gọi tắt: Di đà đường. Ở Trung quốc, bắt
đầu từ ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn, tại Lư
sơn, ngài thờ tượng Di đà trong tịnh xá
đài Bát nhã, tu tam muội Niệm Phật. Về
sau, các ngài Thiện đạo, Thừa viễn, Pháp
chiếu v.v... đời Đường kiến lập đạo tràng
Ban chu, từ đời Tống về sau thịnh hành
đạo tràng kết xã niệm Phật, đều gọi A di
đà đường. Bên Nhật bản thì bắt đầu từ
thời Nại lương, chùa Pháp luân ở Kinh
A DI ĐÀ ĐƯỜNG

đô, chùa Pháp hoa ở Nại lương v.v... đều
có Di đà đường.
A DI ĐÀ HỘ MA
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép bí mật lấy Phật A di đà làm vị tôn
chính, làm phép hộ ma trước tôn tượng
Ngài để cầu diệt tội sinh trí, sinh về Tịnh
độ, hoặc tu để cầu phúc cõi âm cho người
đã khuất. (xt. Hộ Ma).
A DI ĐÀ KINH
I. A di đà kinh, Phạm:Aparimitàyussùtra,
2 quyển. Cũng gọi A di đà tam da
tam phật tát lâu phật đàn quá độ nhân đạo
kinh, Đại a di đà kinh. Do ngài Chi khiêm
đời Ngô (222-280) dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 12. Kinh này là bản dịch khác của
kinh Vô lượng thọ, và là một bộ kinh được
thành lập sớm nhất trong các bản dịch kinh
Vô lượng thọ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.2] (xt. Đại A
Di Đà Kinh).
II. A di đà kinh. Phạm:Sukhàvatyamftavyùha.
Dịch âm: Tốc ca ngõa đê a di lí đát
vĩ dụ ha, 1 quyển. Cũng gọi Nhất thiết chư
Phật sở hộ niệm kinh, Tiểu vô lượng thọ
kinh, Tiểu kinh, Tứ chỉ kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 12. Một trong ba bộ kinh
Tịnh độ. Kinh này vốn được biên soạn ở
miền bắc Ấn độ, vào lúc mà tín ngưỡng
Phật A di đà đang thịnh hành, sau khi kinh
Đại vô lượng thọ đã được thành lập, tức
vào khoảng thế kỉ thứ nhất. Kinh này đã
được ngài Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva, 344-414) dịch ra Hán văn vào
năm Hoằng thủy thứ 4 (404) đời Diêu Tần.
Sau bản của ngài Cưu ma la thập, có hai
bản dịch khác nữa:
1. Kinh Tiểu vô lượng thọ, 1 quyển,
do ngài Cầu na bạt đà la dịch vào đầu
năm Hiếu kiến (454-456) đời Hiếu Vũ đế

nhà Lưu Tống. Bản dịch này đã bị thất
lạc từ lâu, hiện chỉ còn văn chú và văn lợi
ích.
2. Kinh Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp
thụ, 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào niên hiệu Vĩnh huy năm đầu (650) đời
vua Cao tông nhà Đường, cũng được thu
vào Đại chính tạng tập 12. Bản dịch của
ngài La thập, văn dịch ngắn gọn, trong sáng
và trôi chảy, nên được rất nhiều người đọc
tụng. Nội dung kinh này trình bày sự trong
sạch đẹp đẽ ở Tịnh độ phương tây của Phật
A di đà, chư Phật chân thành khen ngợi
chúng sinh sinh về Tịnh độ, chư Phật ở
sáu phương ấn chứng, và trì danh niệm Phật
v.v... làm cho tín ngưỡng Tịnh độ được xác
nhận rõ ràng và dễ dãi. Có rất nhiều bản
chú sớ về kinh này, trọng yếu hơn cả thì
có: A di đà kinh nghĩa kí 1 quyển của ngài
Trí khải, A di đà kinh pháp sự tán 2 quyển
của ngài Thiện đạo, A di đà kinh sớ, 1 quyển
của ngài Tuệ tịnh, A di đà kinh sớ 1 quyển
và A di đà kinh thông tán sớ 3 quyển của
ngài Khuy cơ, A di đà kinh sớ 1 quyển của
ngài Nguyên hiểu v.v...
Thời gần đây, nhân việc Đại học Oxford
san hành kinh Di đà bản tiếng Phạm,
Nhật bản bèn dấy lên phong trào nghiên
cứu kinh này rất là sôi nổi. Như Đằng ba
Nhất như soạn kinh A di đà văn Phạm
được dịch ra bốn thứ tiếng Nhật, Anh,
Trung hoa, Triều tiên; Địch nguyên Vân
lai soạnba bộ kinh Tịnh độ Phạm, Tạng,
Nhật, Anh đối chiếu, và Mộc thôn Tú
hùng soạn The Smaller Sukhàvatìvyùha,
Description of Sukhàvatì; The
Land of Bliss, collaterating Sanskrit,
Tibetant, Chinese texts with commentarial
foot-notes. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.5, Q.8;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.3].
A DI ĐÀ HỘ MA

A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ
I. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Cô sơn Trí viên đời Tống soạn. Cũng gọi
Phật thuyết A di đà kinh sớ tinh tự,thu vào
Đại chính tạng tập 37. Là sách chú thích
kinh A di đà do ngài Cưu ma la thập dịch.
Trước khi giải thích phần chính văn, soạn
giả lập ra năm lớp nghĩa sâu kín:
1. Lấy hai đức Phật đã chứng quả ở hai
cõi là đức Thế tôn ở Ta bà và đức Di đà ở
Tịnh độ làm tên kinh.
2. Lấy thực tướng phương đẳng làm thể
của kinh.
3. Lấy tín, nguyện, tịnh nghiệp làm tông
chỉ của kinh.
4. Lấy bỏ khổ được vui làm dụng.
5. Lấy sinh tô phương đẳng Đại thừa làm
giáo. Toàn văn chia làm ba phần: Tựa, Chính
tông, Lưu thông, rồi lần lượt theo thứ lớp
mà giải thích chương cú.
II. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Linh chi Nguyên chiếu đời Tống soạn,thu
vào Đại chính tạng tập 37. Cũng là sách chú
thích bản dịch kinh A di đà của ngài Cưu
ma la thập. Trước phần chính văn, soạn giả
lập ra bốn môn: giáo, lí, hành, quả.
1. Giáo, chia làm hai thứ: Giáo hưng, Giáo
tướng. Giáo hưng, trình bày ý nghĩa đức Như
lai ra đời, mục đích là khiến chúng sinh chán
nỗi khổ Ta bà, hâm mộ Tịnh độ cực lạc,
chấp trì danh hiệu mà được vãng sinh. Giáo
tướng, nói rõ giáo môn Tịnh độ là pháp Đại
thừa viên đốn thành Phật.
2. Lí, là thể của giáo. Nói về nghĩa chung,
Đại thừa là lí được giải thích rõ ràng (lí sở
thuyên). Nói về nghĩa riêng, lấy công đức y
báo, chính báo trang nghiêm không thể nghĩ
bàn của đức Phật A di đà tu nhân cảm quả
làm lí sở thuyên.
3. Hành, là tông chỉ của giáo. Nói theo

nghĩa chung, thì chỉ cho sáu độ muôn hạnh;
nói theo nghĩa riêng, thì chỉ cho tịnh nghiệp.
Kinh này chuyên nêu rõ pháp trì danh, đó
chính là tông chỉ của kinh.
4. Quả, là dụng của giáo. Quả gần, được
thân pháp tính, ở Tịnh độ Đồng cư. Quả
xa, được A nậu bồ đề không trở lui, chứng
pháp thân trong sạch, ở cõi Pháp tính, rốt
ráo thành Phật.
A DI ĐÀ KINH SỚ
I. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Ngài Khuy
cơ đời Đường soạn, thu vào Đại chính tạng
tập 37. Là sách chú thích kinh A di đà do
ngài Cưu ma la thập dịch. Chia làm bảy
môn:
1. Giải rõ thân Phật A di đà gồm báo
thân và hóa thân. Bồ tát Thập địa thấy thân
thụ dụng của Phật; Bồ tát dưới Thập địa và
phàm phu chỉ thấy thân ứng hóa.
2. Về cõi Phật, giải rõ bốn loại: cõi Pháp
tính, cõi Tự thụ dụng, cõi Tha thụ dụng,
cõi Biến hóa.
3. Giải rõ nghĩa không trở lui.
4. Giải rõ tâm khen ngợi nghiêng hẳn
về một bên, trích dẫn lời trong kinh Tùy
nguyện vãng sinh, nếu nói trong mười
phương đều có Tịnh độ, thì tâm chúng sinh
sẽ lơ là, không vội vã; nếu chỉ nêu rõ một
cảnh Tịnh độ, thì tâm chúng sinh ân cần
thiên trọng, vì thế nên chỉ khen ngợi Tịnh
độ phương tây.
5. Nói sơ lược về thể tính: Tịnh độ lấy
trí duy thức của Phật và Bồ tát làm thể.
6. Trình bày bộ loại nhiều ít, nêu rõ tông
thú.
7. Phân tích, giải thích nghĩa văn chính
trong kinh.
II. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Sa môn
Nguyên hiểu người nước Tân la (Triều tiên
ngày nay) soạn, thu vào Đại chính tạng tập
37. Cũng là sách chú thích kinh A di đà
bản dịch của ngài Cưu ma la thập. Trước
A DI ĐÀ KINH SỚ

hết, soạn giả trình bày đại ý, bảo kinh này
mang ý nghĩa lớn lao của việc đức Phật ra
đời, là cửa chính yếu để vào đạo của bốn
chúng tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, uu bà
di, ... tai nghe tên kinh liền vào một thừa,
không còn trở lui; miệng niệm danh hiệu
Phật thì ra khỏi ba cõi, không quay lại nữa.
Thứ đến, giải thích tông chỉ của kinh, bảo
kinh này lấy vượt qua ba cõi và hai thứ
trong sạch làm tông chỉ, khiến cho chúng
sinh, đối với đạo vô thượng, không còn trở
lui. Sau cùng, giải thích văn kinh, lấy nhiều
thiện căn phúc đức nhân duyên phát tâm
bồ đề trong phần Chính tông làm hạnh tu
chính yếu, và lấy việc trì niệm tên hiệu Phật
từ một đến bảy ngày làm hạnh tu phụ trợ,
nhờ đó mà được vãng sinh.
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO
Sớ sao, 4 quyển. Ngài Châu hoành đời
Minh soạn, thu vào Vạn tục tạng tập 33.
Nội dung sách này là chú giải kinh A di đà
do ngài Cưu ma la thập dịch, rồi phỏng
theo tác phẩm Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao của ngài Trừng quán, soạn giả lại
tự làm lời sao để giải thích thêm.
Bản sớ sao này chia làm ba môn:
1. Thông tự đại ý, trong phần tựa chung,
giải thích đại ý của bộ kinh.
2. Khai chương thích văn, mở ra từng
chương để giải thích văn kinh.
3. Kết thích chú ý, kết thúc giải thích ý
nghĩa chú Vãng sinh.
Trong đây, riêng phần giải thích văn
kinh lại có mười môn: Giáo khởi sở nhân,
Tạng giáo đẳng nhiếp, Nghĩa lí thâm quảng,
Sở bị giai phẩm, Năng thuyên thể tính, Tông
thú chỉ qui, Bộ loại sai biệt, Dịch thích tụng
trì, Tổng thích danh đề, Biệt giải văn nghĩa.
Ngài Châu hoành dựa vào ý chỉ chủ yếu
của kinh Hoa nghiêm mà suy diễn cái lí

trong văn kinh, rồi phán định rằng, kinh
A di đà thuộc về Đốn giáo, thông cả Chung
giáo và Viên giáo. Lại mỗi môn đều xứng lí
giải thích, phát huy ý nghĩa sâu xa của kinh,
và bảo phải đầy đủ cả tín, nguyện, hành.
Sau hết, nêu ra thần chú Đắc sinh Tịnh
độ, bản dịch của ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu Tống, khuyên người trì tụng. [X. Phật
điển sớ sao mục lục Q.hạ; Tịnh độ chân
tông giáo điển chí Q.3].
A DI ĐÀ MẠN ĐÀ LA
Mạn đà la lấy Phật A di đà làm tôn vị
chính để kiến lập. Cũng gọi A di đà mạn
đồ la. Gồm có: Lí thú mạn đà la kiến lập
theo hình thức Kim cương giới, Cửu phẩm
mạn đồ la và Bát mạn đồ la kiến lập theo
hình thức Thai tạng giới.
1. Lí thú mạn đà la: chính giữa vẽ Phật
A di đà, trước, sau và hai bên đều vẽ bốn vị
Bồ tát: Kim cương pháp, Kim cương lợi, Kim
cương nhân và Kim cương ngữ. Bên trong
và ngoài bốn góc đều đặt bốn Nội, Ngoại
cúng dường, bốn cửa Đông, Nam, Tây, Bắc
đều vẽ hình Thiên nữ biểu thị tham muốn,
hình rắn biểu thị tức giận, đầu lợn (heo)
biểu thị ngu dại, và hoa sen biểu thị Niết
bàn.
Mạn Đồ La Tám Đại Bồ Tát
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO

2. Cửu phẩm mạn đà la: trên đài hoa
sen nở ở viện Trung đài bát diệp là Phật A
di đà thượng phẩm thượng sinh, chung
quanh đặt tám phẩm A di đà, bốn góc viện
trong có bốn bồ tát Kim cương pháp, Kim
cương lợi, Kim cương nhân, Kim cương ngữ.
Viện thứ hai có mười hai vị Quang Phật,
bốn Nhiếp bồ tát, bốn Ngoại cúng dường;
viện thứ ba có hai mươi bốn vị Bồ tát.
3. Bát mạn đà la: cũng gọi Bát đại bồ
tát mạn đồ la. Chính giữa vẽ Phật A di đà,
chung quanh đặt tám vị đại bồ tát Quán tự
tại, Từ thị, Hư không tạng, Phổ hiền, Kim
cương thủ, Văn thù, Trừ cái chướng và Địa
tạng, bên ngoài là bốn Nhiếp, tám Cúng.
Ngoài ra, còn có Cửu tự mạn đà la là tổng
hợp của Cửu phẩm mạn đà la và Bát mạn
đà la. [X. Bát nhã ba la mật đa lí thú thích
Q.hạ; kinh Bát đại bồ tát mạn đà la (Bất
không); kinh Bát đại bồ tát mạn đồ la
(Thiện vô úy); Vô lượng thọ nghi quĩ].
A DI ĐÀ NGŨ PHẬT
Cũng gọi A di đà ngũ tôn mạn đồ la.
Chỉ đức Phật A di đà và bốn vị bồ tát Quan
âm, Thế chí, Địa tạng, Long thụ đứng hầu
hai bên; hoặc chỉ bức tranh vẽ lấy Phật A
di đà làm vị tôn ngồi ở giữa và đặt bốn vị
Bồ tát nói ở trên đứng
hầu hai bên. Trong
kinh điển chưa thấy
xuất xứ của bức tranh
này.
Cứ theo A di đà
quyển trong Giác
thiền sao do vị tăng
Nhật bản là Giác
thiền soạn, thì người
ở vùng Tinh châu đời
Đường đều niệm Phật A di đà, đến lúc sắp
chết, năm vị Thánh này sẽ hiện ở trước

mặt để tiếp dẫn. Tuy nhiên, thuyết này cũng
không biết chắc đã căn cứ vào đâu.
Lại theoTham thiên thai Ngũ đài sơn
kíquyển 1 của vị tăng Nhật bản khác là
Thành tầm (1011-
1081) ghi chép, thì
trong Kim đường
(nhà vàng) của Thiền
viện Hộ thánh do vua
ban hiệu ở núi Thiên
thai, có tượng Phật A
di đà cao một trượng
sáu thước và tượng
bốn vị Bồ tát đứng
hầu hai bên.
Hiện nay còn tượng A di đà ngũ tôn
bằng đá có khắc dòng chữ: Đường Nghi
phụng tam niên (Năm Nghi phụng thứ 3
đời Đường) và tượng A di đà ngũ tôn bằng
đồng lá. Trong hai tượng này, hai vị tỉ khưu
và hai vị Bồ tát đều đứng hầu hai bên. Vị tỉ
khưu bên trái dáng
mặt già nua xấu xí,
vị tỉ khưu bên phải
dáng mặt trẻ trung
đẹp đẽ. Cứ đó mà
suy, thì tượng hai vị
tỉ khưu này đã
được làm phỏng
theo tượng Tam
tôn thời Đông
Ngụy năm Thiên
bình thứ 4 (537) và niên hiệu Vũ định năm
đầu (543). Phổ thông cho rằng, tượng hai
vị tỉ khưu này là do ngài Xá lợi phất và A
nan chuyển hóa mà thành.
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG
Cũng gọi Ngũ thông mạn đồ la. Là một
trong những bức tranh Tịnh độ biến tướng,
lấy Phật A di đà làm trung tâm mà vẽ tượng
Phật và năm mươi vị Bồ tát. Cứ theo Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục quyển
A Di Đà Ngũ Tôn

Tượng Phật Vô Lượng Thọ
của Tây Tạng
Phật A Di Đà
(Thai tạng Giới Mạn Đồ La)
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG

trung của ngài Đạo tuyên đời Đường chép,
thì xưa kia, bồ tát Ngũ thông ở chùa Kê đầu
ma bên Thiên trúc, đến thế giới Cực lạc,
xin đức Phật A di đà ban cho tượng của
Ngài, khiến chúng sinh cõi Ta bà nguyện
sinh về Tịnh độ, nhờ vào hình tượng của
Phật mà đạt được điều ước nguyện. Đức
Phật bằng lòng. Khi Bồ tát trở về, thì tượng
Phật đã đến rồi, đó là trên các lá cây có
hình tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát đều
ngồi trên hoa sen. Bồ tát bèn lấy những lá
ấy đem về vẽ ra, truyền bá khắp gần xa.
Trong năm Vĩnh bình (58-75), Minh
đế nhà Hán, nhân nằm mộng thấy Phật,
mới sai sứ đi cầu pháp, đón được ngài Ca
diếp ma đằng v.v... về Lạc dương. Sau đó,
cháu của ngài Ma đằng xuất gia làm sa môn,
đem tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát ấy
đến Trung quốc truyền bá. Chưa bao lâu,
lại mang tượng trở về Ấn độ.
Vì bức tranh này không được lưu truyền
rộng lắm, thêm vào đó, từ thời Ngụy Tấn
đến nay đã quá lâu, lại trải qua tai nạn diệt
pháp, nên kinh tượng cũng do đó mà bị
mai một. Đến đầu đời Tùy, sa môn Minh
hiến được ngài Đạo trường ở Cao tề biếu
một bức tranh này, nói rõ nguồn gốc và sự
trao truyền, từ đó, bức tranh được vẽ lại và
lưu hành khắp trong nước. Người thợ vẽ
lúc bấy giờ là Tào trọng đạt ở bắc Tề chuyên
vẽ bức tranh này. Các nhân sĩ đời Đường
phần nhiều cũng truyền vẽ tượng này để
làm tôn vị chính. Lại tranh A di đà Tịnh
độ biến tướng được lưu truyền ở đời sau tuy
nhiều, nhưng phổ thông đều cho Ngũ thông
mạn đồ la này là xưa nhất.A di đà quyển
trong Giác thiền sao do vị tăng người Nhật
là Giác thiền soạn, có chép kiểu tranh vẽ
năm mươi hai thân tượng của Phật A di đà,
nhưng đó có phải là mạn đồ la từ đời Đường

truyền lại không, thì không có cách nào
biết chắc được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.15; Đồ tượng sao Q.2].
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ
Cũng gọi A di đà nhị giáp thị. Chỉ cho
hai vị bồ tát Quan âm, Thế chí đứng hầu
hai bên đức Phật A di đà. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 hạ) nói: “Đức Phật
vô lượng thọ đứng giữa hư không, hai vị
Đại sĩ Quan thế âm, Đại thế chí, đứng hầu
hai bên”. (xt. A Di Đà Tam Tôn).
A DI ĐÀ PHÁP
Là phép tu bí mật của Mật giáo, lấy A di
đà Như lai làm tôn vị chính, tu để cầu diệt
tội sinh thiện, sinh về Tịnh độ, hoặc để
cầu phúc cõi âm cho người đã khuất. Trước
hết, lập mạn đồ la, kế đến, bày các tôn vị
chung quanh tôn vị chính, rồi theo thứ tự
tu hành ba mật (thân, ngữ, ý) tương ứng.
[X. Vô lượng thọ Như lai tu quán hành
cúng dường nghi quĩ].
A DI ĐÀ PHẬT
Phạm: Amita-buddha. Tạng: Dpag-tumed,
Dpag-yas. Vị giáo chủ của thế giới Cực
lạc ở phương tây. Cũng gọi A di đa Phật, A
nhị đá Phật, A nhị đả Phật. Gọi tắt: Di đà.
Amita, dịch ý: Vô lượng. Ngoài ra, còn có
tên Phạm:Amitàbha, dịch
âm: A di đa bà, A di đả bà,
dịch ý: Vô lượng quang.
Về lí do tại sao gọi là
Phật A di đà, cứ theo kinh
A di đà do ngài Cưu ma la
thập dịch, thì đức Phật này
có vô lượng ánh sáng và
tuổi thọ vô lượng, cho nên
gọi là Phật A di đà. Nhưng
theo kinh A di đà bản tiếng
Phạm và kinh Xưng tán
tịnh độ Phật nhiếp thụ, thì Phật A Di Đà
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ

đức Phật này tuổi thọ vô số, ánh sáng nhiệm
mầu vô biên, cho nên gọi là Phật Vô lượng
thọ, Phật Vô lượng quang. Một đức Phật
mà có hai tên gọi nghĩa không giống nhau,
trường hợp các đức Phật khác chưa thấy
như thế. Trong các kinh điển ở thời kì đầu,
như kinh Ban chu tam muội, kinh Đại A di
đà, kinh Duy ma cật v.v... cũng chỉ có danh
hiệu A di đà, cho nên suy ra có thể biết, tên
hiệu Vô lượng thọ, Vô lượng quang là do
đời sau đã dựa theo nghĩa gốc của những
danh từ ấy mà đặt ra.
Lại theo kinh Bình đẳng giác, Hậu xuất
A di đà Phật kệ, kinh Xưng tán tịnh độ
Phật nhiếp thụ v.v..., thì tên hiệu của Phật
A di đà là Vô lượng thanh tịnh, thế giới
của Ngài ở gọi là thế giới Thanh tịnh, thế
giới Cực lạc.
Về bản duyên thành đạo của Phật A di
đà, cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng,
trong kiếp quá khứ lâu xa, khi đức Phật
Thế tự tại vương ở đời, có một quốc vương
phát tâm đạo vô thượng, bỏ ngôi vua xuất
gia, tên là tỉ khưu Pháp tạng, tu hành ở nơi
đức Phật Thế tự tại vương, biết rõ Tịnh độ
của chư Phật, trải qua năm kiếp tư duy, rồi
phát bốn mươi tám nguyện thù thắng. Từ
đó về sau, Ngài không ngừng chứa góp công
đức, cách nay mười kiếp, nguyện hành tròn
đầy, thành Phật A di đà, cách thế giới Ta
bà này mười vạn ức cõi Phật về phía tây,
nhờ phúc báo cảm được Tịnh độ. Đến nay,
Ngài vẫn còn đang nói pháp ở cõi ấy; Ngài
là giáo chủ của môn Tịnh độ, tiếp dẫn những
người niệm Phật sinh về Tịnh độ phương
tây, vì thế còn gọi là Phật Tiếp dẫn. Tượng
A di đà tam tôn, thông thường có bồ tát
Quan thế âm và bồ tát Đại thế chí đứng
hầu hai bên. Phật A di đà cùng với hai vị
Bồ tát này gọi làTây phương tam thánh

(ba bậc Thánh phương tây). Trong những
kinh luận Đại thừa hiện còn, có tới hơn
hai trăm bộ nói về đức Phật A di đà và các
việc ở Tịnh độ cực lạc của Ngài, như vậy
đủ biết tín ngưỡng Di đà và giáo nghĩa tịnh
độ đã đi sâu vào lòng người đến mức độ
nào rồi.
Cứ theo kinh Ban chu tam muội quyển
thượng, thì đức Phật A di đà có ba mươi hai
tướng, ánh sáng chói lọi, đẹp đẽ không gì
sánh kịp. Còn theo kinh Quán vô lượng
thọ, thì thân của Phật Vô lượng thọ rực rỡ
như trăm nghìn ức màu vàng Diêm phù
đàn của cõi trời Dạ ma, và cao sáu mươi
vạn ức na do tha hằng hà sa do tuần. Sợi
lông trắng ở khoảng giữa hai đầu chân mày
quấn tròn về bên phải; tướng lông trắng to
rộng gấp năm lần núi Tu di. Mắt Ngài trong
sáng rõ ràng và rộng lớn gấp bốn lần đại
dương. Thân Ngài có tám vạn bốn nghìn
tướng, trong mỗi tướng có tám vạn bốn
nghìn nét đẹp, trong mỗi nét đẹp có tám
vạn bốn nghìn ánh sáng, soi khắp các thế
giới trong mười phương, thu lấy chúng sinh
niệm Phật.
Ở Tây tạng, đức Phật A di đà được xem
như hai Phật: Vô lượng quang, Vô lượng
thọ. Nếu cầu trí tuệ thì qui y Phật Vô lượng
quang, nếu cầu phúc lạc và sống lâu, thì
qui y Phật Vô lượng thọ.
Trong Mật giáo, Phật A di đà được tượng
trưng cho trí Diệu quan sát của pháp thân
Đại nhật Như lai, gọi là Cam lộ vương.
Trong mạn đồ la Kim cương giới, gọi là A
di đà Như lai thân Thụ dụng trí tuệ, ngồi
chính giữa nguyệt luân (vòng mặt trăng) ở
phía tây. Thân Ngài màu vàng ròng, kết ấn
Tam ma địa, chủng tử là (hrì#), mật hiệu
là Thanh tịnh kim cương, hình Tam muội
da là hoa sen. Trong mạn đồ la Thai tạng
giới, gọi là Vô lượng thọ Như lai, ngồi ở mé
tây của viện Trung đài bát diệp. Thân Ngài
màu vàng lợt hay vàng ròng, mắt nhắm,

mình mặc áo mỏng, ngồi kết già trên hoa
sen báu, bắt ấn nhập định. Chủng tử là
(saô), mật hiệu là Thanh tịnh kim cương,
A DI ĐÀ PHẬT

hình Tam muội da là hoa sen mới nở. [X.
kinh Lại tra hòa la sở vấn đức quang; kinh
Quyết định tổng trì; kinh Hiền kiếp Q.1,
Q.3; kinh Tế chư phương đẳng học; kinh
Đại pháp cự đà la ni Q.17; Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành; Vãng sinh luận chú; Quán
kinh sớ (Thiện đạo)].
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM
Sách, 7 quyển. Do vị tăng người Nhật là
Thiện tính Kế thành biên soạn vào năm
Minh hòa thứ 7 (1770). Biên giả đã trích lục
hơn hai trăm bộ kinh luận trong Đại tạng
nói về đức Phật A di đà và Tịnh dộ của Ngài
mà soạn thành sách này. Trong thư mục
các kinh luận mà biên giả đã dẫn, thì Mật
giáo bộ chiếm đa số, Luận bộ có hơn mười
bộ, các bộ Hoa nghiêm, Phương đẳng, Pháp
hoa, Niết bàn v.v... cũng khá nhiều, tới
khoảng bảy mươi bộ. Mục đích của tác phẩm
này là thu chép những lời trong các kinh
nói về đức Phật A di đà và về thế giới Cực
lạc của Ngài, để chứng minh điển cứ“Chư
kinh sở tán đa tại Di đà” (các kinh phần
nhiều khen ngợi đức PhậtA di đà).
A DI ĐÀ TAM THẬP THẤT HIÊU
Chỉ ba mươi bảy đức hiệu của Phật A di
đà. Dựa theo Tán A di đà kệ của ngài Đàm
loan, trong sách Tịnh độ hòa tán của mình,
ngài Thân loan - vị tăng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản - đã nêu ra ba mươi bảy đức
hiệu: Vô lượng quang, Chân thực minh,
Vô biên quang, Bình đẳng giác, Vô ngại
quang, Nan tư nghị, Vô đối quang, Tất kinh
y, Quang viêm vương, Đại ứng cúng, Thanh
tịnh quang, Hoan hỉ quang, Đại an uý, Trí
tuệ quang, Bất đoạn quang, Nan tư quang,
Vô xứng quang, Siêu nhật nguyệt quang,
Vô đẳng đẳng, Quảng đại hội, Đại tâm hải,
Vô thượng tôn, Bình đẳng lực, Đại tâm lực,

Vô xưng Phật, Bà già bà, Giảng đường,
Thanh tịnh đại nhiếp thụ, Bất khả tư nghị
tôn, Đạo tràng thụ, Chân vô lượng, Thanh
tịnh lạc, Bản nguyện công đức tụ, Thanh
tịnh huân, Công đức tạng, Vô cực tôn, Na
mô bất khả tư nghị quang.
A DI ĐÀ TAM TÔN
Cũng gọi Tây phương tam thánh. Chỉ
đức Phật A di đà và hai vị đại Bồ tát đứng
hầu hai bên Ngài. Đức Phật A di đà đứng
giữa, bên trái là bồ tát Quan thế âm, bên
phải là bồ tát Đại thế chí. Kiểu tượng Di đà
tam tôn bắt nguồn ở Ấn độ. Bức tranh vẽ
trên vách của hang thứ 9 trong những hang
đá ở A chiên đa là di phẩm của tượng Tam
tôn được giữ gìn. Tượng A di đà tam tôn
sớm nhất tại Trung quốc là tượng Tam tôn
được khắc vào niên hiệu Nguyên tượng năm
đầu (538) đời Đông Ngụy. Ở Nhật bản thì
bức tranh vẽ trên vách trong Kim đường
chùa Pháp long và Quất phu nhân niệm trì
Phật là nổi tiếng hơn cả.
Hình tướng phổ thông này đều làm
theo phép quán thứ tám trong kinh Quán
vô lượng thọ. Kinh
nói, quán tưởng hai
bên Phật A di đà có
hoa sen lớn, bồ tát
Quán thế âm ngồi
trên tòa sen bên trái;
bồ tát Đại thế chí ngồi
trên tòa sen bên phải.
Kinh Bất không
quyên sách thần biến
chân ngôn quyển 5
cũng nói như thế. Bởi
vì bồ tát Quan thế âm tượng trưng cho “Bi”
(tình thương), biểu tỏ nghĩa dưới hóa độ
chúng sinh, cho nên đặt ở bên trái. Còn bồ
tát Đại thế chí thì tượng trưng cho “Trí”
Tượng A Di Đà Tam Tôn
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM

(trí tuệ), biểu tỏ nghĩa trên cầu bồ đề, vì thế
đặt ở bên phải.
Ngoài ra, kinh Quán tự tại bồ tát tam
thế tối thắng tâm minh vương thì nói, bên
trái Phật A di đà là Quán tự tại, bên phải là
Kim cương thủ.
A DI ĐÀ TỊNH ĐỘ BIẾN
Tranh vẽ biểu hiện cảnh Tịnh độ cực
lạc của đức Phật A di đà. Cũng gọi Tây
phương tịnh độ biến, Tây phương biến
tướng, Tịnh độ mạn đà la, Cực lạc biến
mạn đồ la. Ở Trung quốc, người đầu tiên
vẽ tranh này là ngài Thiện đạo đời Đường.
Quán niệm pháp môn của ngài Thiện đạo
nói, nếu có người y theo kinh Quán vô lượng
thọ v.v..., vẽ cảnh Tịnh độ trang nghiêm,
rồi ngày đêm quán tưởng đất báu, niệm niệm
không rời, thì có thể trừ diệt tội sống chết
trong tám mươi ức kiếp. Kim ngân nê họa
Tịnh độ biến tướng tán của Lí bạch nói,
Tần phu nhân ở quận Phùng dực, dùng
kim nhũ vẽ Tịnh độ biến tướng phương
tây để cầu siêu cho chồng là Vi công, quan
Thứ sử Hồ châu. Cứ theo Lịch đại danh
họa kí của Trương ngạn viễn đời Đường
chép, thì trên vách phía tây của Đại Phật
điện trong chùa An quốc, có Tây phương
biến do Ngô đạo tử vẽ; trong Tiểu Phật điện
chùa Vân hoa, có Tịnh độ biến do Triệu
vũ thụy vẽ. Đến đời Tống, Liên xã niệm
Phật và tranh vẽ Tịnh độ biến khá thịnh
hành. Pháp nhiên thượng nhân truyện kí
quyển 2 của Nhật bản chép, vào đời Tống,
Tuấn-thừa-phòng-trùng-nguyên đến Trung
quốc, thỉnh được Quán kinh mạn đồ la về
Nhật bản. Lại gần đây, mấy loại tranh A di
đà tịnh độ biến đã được tìm thấy ở Đôn
hoàng. Ở Nhật bản, từ thời Bạch phụng
(673-685) về sau, dần dần mới có họa phẩm
Tịnh độ biến, như bức tranh vẽ trên vách

hiện còn ở chùa Pháp long, nhưng kiểu
tranh đơn giản, chỉ có hình Di đà tam tôn,
các trời và cảnh người vãng sinh trong ao
báu. Còn bức tranh Tịnh độ biến ở viện A
di đà, cứ theo A di đà viện bảo vật trướng
chép, thì trong Bảo điện đặt hai bậc trên
dưới, thờ Di đà
tam tôn, mười vị
bồ tát Âm
thanh, hai vị La
hán. Lại trong
những bức
tranh Tịnh độ
biến hiện còn,
thì Đương ma
mạn đồ la là bức
tranh rõ ràng tỉ
mỉ và hoàn bị
hơn cả. [X.
Vãng sinh tây
phương tịnh độ
thụy ứng san
truyện; Tây phương yếu quyết thích nghi
thông qui; Quán kinh cửu phẩm đồ hậu tự
(Nguyên chiếu); Bạch thị văn tập Q.70,
Q.71; Dậu dương tạp trở tục tập Q.5 Thường
lạc phường Triệu cảnh công tự điều; Diên
lịch tự tọa chủ Viên trân truyện; Lạc bang
văn loại Q.2, Q.3; Thập di vãng sinh truyện
Q.hạ].
A DU CA THỤ
A du ca, Phạm:Azoka. Cũng gọi a thúc
ca thụ, a thư già thụ. Dịch ý là câykhông
lo. Tên khoa học: Jonesia asoka Roxb.
Loài thực vật thuộc họ đậu, sinh sản ở núi
Tuyết, Tích lan, bán đảo Mã lai v.v... Thân
cây thẳng tắp, lá giống lá cây hòe, lá mọc
từng đôi tựa như cánh chim, dài khoảng
chín đến mười hai phân tây, hoa nở độ sáu
đến mười phân, màu đỏ tươi, dễ coi, quả
hình bầu dục, dài độ hơn hai mươi phân.
Trong văn học Ấn độ, cây này thường được
Tranh Tây Phương Tịnh Độ trong

hang 172 ở Đôn Hoàng (Trung Quốc) A DU CA THỤ

coi là điềm lành. Theo truyền thuyết, Thái
tử Tất đạt đa đã sinh ra dưới gốc cây a du ca
trong vườn Lam tì
ni, vì mẹ con đều
bình an,nên cây này
được gọi là cây
không lo. Thông
thường người ta hay
lầm, cho cây Tất lợi
xoa (Phạm: vfkwa,
cây bồ đề) là cây a
du ca. [X. kinh Niết
bàn (bản Bắc) Q.32;
Tuệ lâm âm nghĩa
Q.hạ].
A DU ĐÀ QUỐC
Phạm:Ayodhyà,Pàli:Ayojjhà. Một
nước xưa ở trung Ấn độ, là một trong
những nơi trung tâm văn minh của Ấn độ
cổ đại. Cũng gọi A tì đà quốc, A tì xà quốc,
A du xà quốc, A dụ đà quốc, A nghinh xà
quốc. Dịch ý là nước khó thắng, nước không
ganh đua, nước không hơn được, nước
không thể đánh.
Đại đường tây vực kí quyển 5 chép, nước
này chu vi hơn năm nghìn dặm, thủ đô
rộng hơn hai mươi dặm, thóc lúa dồi dào,
hoa quả xanh tốt, hơn trăm ngôi chùa với
ba nghìn vị tăng, học tập cả Đại thừa, Tiểu
thừa, có mười ngôi đền thờ trời, các đạo
khác rất ít. Nước này từng là nơi nhiều vị
đại đức Phật giáo cư trú, như ngài Thất lợi
la đa đã làm luận Tì bà sa của phái Kinh bộ
ở một ngôi chùa cách thủ đô nước này vài
dặm về mạn tây bắc. Ngài Vô trước ở trong
rừng Đại am một la cách thủ đô nước này
năm, sáu dặm về phia tây nam, nghe luận
Du già sư địa, Đại trang nghiêm kinh luận,
luận Trung biên phân biệt v.v... của bồ tát
Di lặc. Ngài Thế thân cũng ở nước này,

nghe theo ngài Vô trước mà trở về với Đại
thừa, rồi soạn hơn một trăm bộ luận Đại
thừa.
Về tiếng gốc, trong giới học giả cận đại,
cũng có người chủ trương nước A du đà là
Ayuda. Về thủ đô nước này, nhà khảo cổ
học người Anh là A. Cunningham suy đoán
là ởKakùpun, cách Cawnpore hiện nay
hơn ba mươi cây số về mạn tây bắc. Còn
nhà học giả Ấn độ học người Anh là ông
V. A. Smith thì cho là ở Aphui, cách
Fatehpur hiện nay độ năm mươi cây số về
phía đông nam. [X. kinh Tạp a hàm Q.10;
kinh Thủy mạt sở phiêu; kinh Chúng hứa
ma ha đế Q.1; kinh Đại bảo tích Q.118; Bà
tẩu bàn đậu pháp sư truyện; Huyền ứng âm
nghĩa Q.5; S. N. Majumdar: Cunningham’s
Ancient Geography of India; T. Watters:
On Yuan Chwang; T.W. Rhys Davids: Buddhist
India].
A DỤC VƯƠNG
Phạm:Azoka,Pàli:Asoka. Cũng gọi
A du ca, A du già, A thứ già, A thú khả, A
thúc. Dịch ý: Vô ưu vương (vua không lo).
Còn có tên Thiên ái hỉ kiến vương (Phạm:
Devànaôpriya priyadrasì, trời thương
yêu thấy thì mừng). Là vua đời thứ ba của
triều đại Khổng tước nước Ma yết đà trung
Ấn độ. Vua ra đời khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, thống nhất Ấn độ, là nhà
bảo hộ Phật giáo mạnh mẽ nhất. Ông nội
vua là đại vương Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), người sáng lập triều đại
Khổng tước; thân phụ là vua Tân đầu sa la
(Phạm:Bindusàra), thân mẫu là A dục vi
đạt na (Phạm:Azokàvadàna) con gái của
một nhà Bà la môn ở thành Thiệm ba.
Lúc còn nhỏ, A dục rất cuồng bạo,
không được vua cha yêu mến. Gặp khi nước
Đức xoa thi la (Phạm:Takwazìla) làm phản,
vua cha sai ông đi dẹp loạn, cốt ý cho chết
ngoài chiến trận. Nhưng không ngờ A dục
Cây A Du Ca

A DU ĐÀ QUỐC

lại đánh tan quân phản loạn và quyền uy
lừng lẫy. Sau khi vua cha mất, ông giết hết
anh em rồi lên làm vua. Có chỗ nói, A dục
giết chết chín mươi chín người anh em; sau
khi lên ngôi vẫn rất bạo ác, tàn sát đại thần,
phụ nữ, làm thêm nhà ngục, giết hại trăm
họ vô tội, bởi thế gọi là Chiên đà A dục
vương (Phạm:Caịđàzoka - vua A dục bạo
ác). Ấn độ Phật giáo sử của Đa la na tha gọi
ông là Ái dục A dục (Phạm: Kàmàzokavua
A dục tham muốn). Nhưng trong các
chương 4, 5, 6 của Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn, chương 7 trong Pháp sắc khắc trên
cột đá và Pháp sắc của Hoàng hậu v.v...
đều chép rằng, trong thời gian vua A dục
cai trị, vẫn còn có anh em chị em. Bởi thế,
truyền thuyết cho vua A dục đã giết hết
anh em có thể đã do đời sau nói phóng đại.
Vua lấy thành Hoa thị làm thủ đô, phạm
vi cai trị bao quát toàn bộ bắc Ấn độ, một
nửa Đại hạ, phía nam đến Án đạt la, phía
đông đến bờ biển, ngang dọc vài nghìn dặm.
Vua lại thi hành chính sách hợp lòng dân,
yêu chuộng chân lí, giàu tinh thần bác ái,
thực là từ khi Ấn độ có lịch sử, vua A dục
là nhà thống trị có thành tích lớn lao mà
trước ông chưa ai có được.
Về năm tháng và nhân duyên vua qui y
Phật, có nhiều thuyết khác nhau. Truyện
A dục vương quyển 1 nói, nhân thấy đạo
hạnh của tỉ khưu Hải (Phạm: Samudra)
mà vua qui y Phật. Chương 6 trong Đảo sử
và Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 thì nói,
do sự cảm hóa của ngài Ni cù đà (Pàli:
Nigrodha) mà vua qui y Phật. Chương 6
trong Ấn độ Phật giáo sử của Da la na tha
bảo, do sự tích kì lạ của vị đệ tử của A la
hán Da xá (Phạm:Yaza) mà vua qui y Phật.
Theo Pháp sắc khắc trên vách núi nhỏ ghi,
sau khi qui y Phật, hơn hai năm rưỡi, tuy đã

là ưu bà tắc, nhưng vua chưa dốc lòng tin
Phật, sau hơn một năm, vua mới gần gũi
chư tăng và nhiệt tâm tu đạo.
Khảo sát chung những đoạn ghi chép
trên đây với câu “Quán đính lên ngôi hơn
mười năm thì đến với tam bồ đề” trong
chương 8 của Pháp sắc khắc trên vách núi
lớn, thì biết vua đã trở thành ưu bà tắc vào
khoảng năm thứ bảy kể từ sau khi lên ngôi.
Nhưng chương 6 trong Đảo sử thì chép,
sau khi lên ngôi được ba năm thì vua qui y
Phật.
Lại theo chương 13 trong Pháp sắc khắc
trên vách núi lớn chép, sau khi lên ngôi
được tám năm, thì vua chinh phục Yết lăng
già (Phạm:Kalinga), thấy cảnh giết chóc
thảm thương, vua rất xúc động, do vậy mà
niềm tin Phật giáo lại càng kiên cố. Từ đó,
vua quyết không dùng sức mạnh quân sự
để mưu tìm con đường thống nhất nữa, và,
với niềm tin“sự thắng lợi nhờ chính pháp
mà đạt được là sự thắng lợi trên hết”
(chương 13 trong Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn), vua dốc sức vào việc truyền bá
Phật pháp. Do đó, phần nửa đời sau của
vua được gọi là Đạt ma A dục vương (Phạm:
Dharmàzoka- vua A dục chính pháp).
Theo truyền thuyết, vua cho xây dựng
tám vạn bốn nghìn ngôi chùa và tám vạn
bốn nghìn tháp Phật khắp trong nước. Việc
này đều được ghi chép trong chương 6 của
Đảo sử, trong Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, trong kinh Tạp a hàm quyển 23, trong
truyện A dục vương quyển 1, v.v... Nhưng
trong các Pháp sắc của vua thì không thấy
ghi việc này.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 cho
biết, vua lên ngôi được mười bảy năm thì
mở đại hội kết tập kinh điển lần thứ ba ở
thành Hoa thị, thỉnh ngài Mục kiền liên tử
đế tu (Pàli: Moggaliputta-tissa) làm
Thượng tọa, có một nghìn vị Trưởng lão
tham dự, qua chín tháng mới hoàn thành.

Kế đó, vua phái các vị có tên sau đây đi các
nơi để truyền đạo:
- Mạt xiển đề (Pàli:Majjhantika) đến
A DỤC VƯƠNG

nước Kế tân (Pàli:Kasmìra) và nước Kiện
đà la (Pàli:Gandhàra).
- Ma ha đề bà (Pàli:Mahàdeva) đến
nước Ma hê sa mạn đà la (Pàli:
Mahisakamaịđala).
- Lặc khí đa (Pàli: Rakkhita) đến nước
Bà na bà tư (Pàli:Vanavàsi).
- Đàm vô đức (Pàli: Yonaka-dham
marakkhita) đến nước A ba lan đa ca
(Pàli:Aparantaka).
- Ma ha đàm vô đức (Pàli:Mahàdham
marakkhita) đến nước Ma ha lặc đà (Pàli:
Mahàraỉỉha).
- Ma ha lặc khí đa (Pàli:
Mahàrakkhita) đến nước Du na thế giới
(Pàli: Yonaka-loka).
- Mạt thị ma (Pàli: Majjhima) đến nước
Tuyết sơn biên (Pàli: Himavantapadesa).
- Tu na ca (Pàli: Sonaka) và Uất đa la
(Pàli: Uttara) đến nước Kim địa (Pàli:
Suvaịịabhùmi).
- Ma hi đà (Pàli: Mahinda), Uất đế dạ
(Pàli: Uttiya), Tham bà lâu (Pàli:
Sambala) và Bạt đà (Pàli: Bhaddasàla)
đến nước Sư tử (Pàli: Tambapaịịidìpa).
Lại chương 7 trong Đảo sử có chép, Ca
tha bạt thâu (Pàli: Kathàvatthu) trong tạng
luậnPàli đã được kết tập vào thời bấy giờ.
Nhưng trong các Pháp sắc của vua không
thấy ghi chép việc này. Tuy nhiên, các
chương 3, 5 và 13 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn có ghi: mỗi năm năm, vua mở
hội nghị các quan lại thuộc ngành Tư pháp
và thuế vụ để răn dạy về pháp, thụ lập pháp
và đặt thêm các Đại pháp quan (Pàli:
dhamma-mahàmàta). Khu vực truyền bá
chính pháp xa đến Tự lợi á (Syria), Ai cập,
Mã kì đốn (Macedonia),Tắc lợi ni (Cyrene)
v.v... Còn về truyền thuyết kết tập lần thứ
ba, thì truyện A dục vương do phương Bắc

truyền hoàn toàn không đề cập gì đến. Luận
Đại trí độ quyển 2 tuy có nói (Đại 25,70
thượng): “Vua A du ca mở đại hội Ban xà
vu sắt, các vị đại luận sư nghị luận khác
nhau, vì thế có tên là Biệt bộ”. Tuy vậy,
đây cũng không thể cho là ý kết tập. Do
đó, có thể nói, truyền thuyết về cuộc kết
tập kinh điển lần thứ ba này, sự thật thế
nào chưa được rõ.
Về những kinh điển được lưu truyền
đương thời vua A dục, thì trong Pháp sắc
khắc trên vách núi nhỏ ở Gia nhĩ các đạt
bái la đặc (Calcutta-Bairàt) có ghi bảy thứ:
1. Tì nại da tối thắng pháp thuyết
(Phạm: Vinaya-samukase).
2. Thánh chủng kinh
(Phạm:Aliya-vasàịì).
3. Đương lai bố uý kinh
(Phạm:Anàgata-bhyàni).
4. Mâu ni kệ
(Phạm: Muni-gàthà).
5. Tịch mặc hành kinh
(Phạm:Moneya-sùte).
6. Ưu ba đế sa môn kinh
(Phạm:Upatisa-pasine).
7. Thuyết la hầu la kinh
(Phạm:Làghulovada).
Mấy thứ kinh trên đây, tương đương với:
- Đại phẩm trong tạng Luật,
- Tăng chi bộ kinh,
- Kinh tập, một bộ phận trong Trung
bộ kinh thuộc Đại tạngPàli.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì
nêu ra các kinh mà những vị sư truyền đạo
do vua A dục phái đi đã giảng nói tại các
nơi gồm có tám thứ sau đây:
1. Kinh Độc thí dụ
(Pàli:Asivisopama-suttanta)
2. Kinh Thiên sứ (Pàli: Devadùtasutta)
3. Kinh Vô thủy
(Pàli: Anamataggapariyàya-kathà)
4. Kinh Hỏa tụ thí (Pàli: Aggikkhandho-
pama-suttantakathà)

5. Kinh Ma ha na la đà ca diếp bản sinh (Pàli: Mahànàradakassapa-jàtaka) A DỤC VƯƠNG

6. Kinh Ca la la ma (Pàli: Kàlakàràmasuttanta)
7. Kinh Sơ chuyển pháp luân (Pàli:
Dhammacakkapavattana-suttanta)
8. Kinh Phạm võng (Pàli: Brahmajàlasuttanta)
Chương 8 trong Đảo sử cũng nêu các
kinh mà các nhà truyền đạo đã thuyết giảng,
gồm có năm bộ:
1. Anamataggiya
2. Aggikkhandhopama-suttakathà
3.Nàradakassapa-jàtakakathà
4.Kàlakaràma-suttantakathà
5. Dhammacakkappavattana.
Tất cả các kinh nêu trên, có thể nói,
đều là những kinh điển được lưu truyền ờ
đương thời vua A dục. Còn theo các chương
1 đến 4 và 11 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn, các chương 5, 7 trong Pháp
sắc khắc trên cột đá ghi chép, thì sau khi
lên ngôi, vua đã ban hành hai mươi sáu lần
đặc xá. Ngoài ra, vua còn cấm sát sinh, làm
việc bố thí, trồng cây hai bên đường, đào
giếng v.v...
Lại trên cột đá hiện còn ở trong vườn
Lâm tì ni - nơi đức Phật đản sinh - có khắc
câu: “Sau khi quán đính lên ngôi được hai
mươi năm thì đến nơi này”. Pháp sắc khắc
trên cột đá ở Ni cát lợi ngõa (Pàli: Nigliva),
có chép việc vua tham bái tháp Phật Câu
na hàm mâu ni (Pàli: Konàgamana) và
sửa chữa tháp này. Cuối đời, vua A dục có
vẻ rất buồn thảm. Theo truyện A dục vương
quyển 3 chép, thì Vương hậu Đế sa la xoa
(Phạm:Tassàrakkhà) muốn tư thông với
Vương tử Câu na la (Phạm: Kunàla), nhưng
bị cự tuyệt, do đó, bà ta sai người móc mắt
Vương tử. Vua nổi giận đốt sống Đế sa la
xoa, rồi đem tất cả của báu cúng dường hết,
đến nỗi không còn một vật gì để cúng. Cuối
cùng, vua lấy một nửa quả am ma la (Phạm:
àmalaka) cúng dường chùa Kê tước (Phạm:

Kurkuỉa).
Về niên đại vua ra đời, xưa nay có nhiều
thuyết khác nhau. Chương 13 trong Pháp
sắc khắc trên vách núi lớn nói: các vua của
năm Vương quốc thuộc Hi lạp ở ngôi cùng
số năm là 261 trước Tây lịch, hoặc khoảng
14 hay 15 năm, từ năm 272 đến năm 258
trước Tây lịch. Như vậy, ta có thể suy đoán
là vua lên ngôi vào khoảng năm 270 trước
Tây lịch.
Về số năm từ khi đức Phật nhập diệt
đến khi vua A dục ra đời, thì kinh Tạp a
hàm Bắc truyền quyển 23, kinh Hiền ngu
quyển 3 phẩm A du ca thí thổ, kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng, Đại trang nghiêm kinh luận
quyển 10 và luận Đại trí độ quyển 2 v.v...
ghi là vua ra đời sau đức Phật nhập diệt
một trăm năm; luận Dị bộ tông luân thì
chép sau Phật nhập diệt hơn một trăm năm;
luận Thập bát bộ và luận Bộ chấp dị, thì
bảo một trăm mười sáu năm. Lại chương 6
trong Đảo sử và Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 2 chép, sau đức Phật nhập diệt hai
trăm mười tám năm thì vua lên ngôi, còn
đức Phật nhập diệt khoảng một trăm năm
thì có vua Ca la a dục (Phạm: Kàlàzoka)
đang ở ngôi. Vu điền huyền kí (Li#i-yulluị-
bstan-pa) văn Tây tạng chép, sau đức
Phật nhập diệt hai trăm ba mươi tư năm có
vua Đạt ma a dục. Còn chương 5 trong
Đảo sử thì cho biết, thời gian vua A dục cai
trị là ba mươi bảy năm. [X. Đại trang nghiêm
kinh luận Q.3, Q.4, Q.10; Soạn tập bách
duyên kinh Q.10; A dục vương truyện; A
dục vương kinh; A dục vương tức hoại mục
nhân duyên kinh; Phó pháp tạng nhân duyên
truyện Q.3; Đạiđườngtây vực kí Q.8, A dục
vương sự tích; Ấn độ tông giáo sử khảo; Ấn
độ triết học nghiên cứu Q.2, Q.4].
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN
Cũng gọi A dục vương pháp sắc. Chỉ
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

các bài văn răn dạy, mang nội dung Phật
pháp, do vua A dục thuộc triều đại Khổng
tước ở Ấn độ đời xưa, ra lệnh khắc ở các
vách núi và trên các cột đá. Những bài văn
này được khắc vào khoảng năm 250 trước
Tây lịch. Văn tự dùng để khắc là một thứ
tiếng địa phương (thổ âm) gần với tiếng
Phạm và tiếngPàli. Hiện nay người ta đã
phát hiện được năm loại: bảy chỗ vách núi
lớn, bảy chỗ vách núi nhỏ, mười cột đá, bài
minh khắc trong hang đá và trên bản đá.
Chỉ trong các pháp sắc khắc trên vách núi
nhỏ là có tên vua A dục, ngoài ra, các loại
khác đều dùng tên Vua Thiên ái hỉ kiến
(Phạm: Devànaôpiya piyadrazi, Pàli:
Devànaôpiya piyadassin). Loại văn khắc
pháp sắc này có phạm vi rất rộng, hầu như
rải rác khắp Ấn độ. Cao tăng Pháp hiển
truyện và Đại đường tây vực kí đã nhiều
lần đề cập đến những cột đá này, về sau bị
mai một, nên người đời không còn ai biết
đến nữa. Mãi đến năm 1356, vua Hồi giáo
là Fìroz Shàl mới phát hiện hai cột đá:
một ở nơi cách Dehli hơn một trăm sáu
mươi cây số và một ở chỗ khác cách Dehli
hơn sáu mươi cây số, tất cả được dời về
Dehli. Đến cách nay một trăm năm về
trước, hai cột đá này được Thượng úy Hoare
thuộc công ty đông Ấn độ của người Anh
chú ý, rồi từ đó các cột khác được lục tục
tìm thấy ở Ấn độ, Népal, A phú hãn v.v...
Sau nhờ Prinsep khổ công nghiên cứu, đến
năm 1837 mới xác nhận được đó là văn
khắc của vua A dục. Việc nghiên cứu lịch
sử Ấn độ và lịch sử Phật giáo từ đó tỏa ra
nhiều màu sắc mới lạ. Những văn khắc của
vua A dục hoàn toàn ăn khớp với Đại sử,
Đảo sử lưu truyền ở Tích lan, nhờ đó có
thể biết được lĩnh vực chính trị và công
việc truyền giáo của vua A dục. Đồng thời,

nó phản ánh quan điểm đối với chính trị,
đạo đức, Phật giáo và chế độ quản lí hành
chính của vua A dục. Những bài minh khắc
trên vách núi lớn đều khắc trên tảng đá to
hoặc trên gò đá, trong đó có chỗ khuyết
lược, đều có mười bốn chương cáo văn,
nhưng cũng có chỗ khắc riêng hai chương
để thay thế. Văn tự dùng để khắc là chữ
thể xưa Khư lô sắt
để (Phạm:Kharowỉhì)
hoặc tiếng
Phạm cổ (Phạm:
Brahmè). Khảo xét
phần ghi chép, có
thể biết những văn
khắc này được
khắc vào khoảng từ
mười hai đến mười
bốn năm sau khi vua A dục lên ngôi. Nói
một cách khái quát, đại ý của những văn
khắc này là cấm chỉ sát sinh, xây dựng các
bệnh viện, viện dưỡng lão, đào giếng, sửa
lại và định chế độ hội nghị, phát thuốc và
khuyến khích trồng cây thuốc. Cứ năm năm
một lần, vua mở đại hội Vô già, quan dân
đều tham dự, hoằng pháp lợi sinh, bảo đảm
sự hưng thịnh của Phật pháp và hạnh phúc
yên vui của nhân dân; tôn trọng tự do tín
ngưỡng, khéo léo hòa giải sự xích mích giữa
các tín đồ của các tôn giáo khác nhau; cấm
chỉ các nghi lễ giả dối trái đạo đức, phải đề
cao những nghi thức hợp với chính pháp,
vì phúc lạc ở đời sau, phải thoát ly tội nghiệp
đời trước. Cáo văn này bày tỏ niềm hối hận
sâu xa của vua A dục về nỗi bi thảm do
cuộc chinh phục nước Yết lăng ca mang
lại. Chính vì đó mà vua qui y Phật giáo và
hết lòng hoằng dương chính pháp, tin rằng
chỉ có chinh phục bằng chính pháp là sự
chinh phục hơn hết. Nhưng mục đích chủ
yếu của vua là truyền bá Phật giáo cho người
Hi lạp.
Những cáo văn khắc trên vách núi nhỏ

có một chương hoặc hai chương, có giống
nhau, khác nhau, nhưng hoàn toàn khác
với mười bốn chương nói ở trên. Đại ý các
Pháp Sắc của Vua A Dục
khắc trên đá
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

văn khắc là: đối với bên ngoài thì mở rộng
khu vực truyền bá đại pháp, đối với bên
trong thì phải nêu cao sự hiếu thuận chân
thực. Ngoài ra, còn có một chương riêng
dạy bảo chư tăng nước Ma yết đà phải giữ
gìn và tiếp nối đại pháp cho lâu dài.
Trong mười cột đá, thì trên sáu cột khắc
sáu chương cáo văn giống nhau. Bốn cột
còn lại, mỗi cột khắc một chương văn khác
nhau, và trên đầu cột của bốn cột đá này
có tấm đá tròn hình cái chuông, trên để
tượng sư tử, chung quanh riềm chạm trổ
hoa sen, ngỗng v.v... về chiều cao, cột nhỏ
cao chừng tám mét, cột lớn cao tới hơn
mười mét.
Khảo xét những văn khắc, có thể biết
vua A dục đã làm những văn khắc này vào
khoảng hai mươi sáu năm đến hai mươi
chín năm sau khi lên ngôi. Nội dung cấm
chỉ giết hại, các quan phải lấy nhân từ làm
chính để làm cho đạo thưởng phạt không
lầm; khuyên dân chúng dùng chính nghĩa
để xa lìa nghiệp ác; vua đối đãi với thần
dân không phân biệt chủng tộc, giai cấp,
tín ngưỡng, mà chỉ nhìn họ bằng đôi mắt
thương yêu như một.
Còn những chương
văn khác thì khắc ghi
nhân duyên Vương
phi bố thí rừng cây
v.v... hoặc ghi việc
vua tham bái các Phật
tích và dựng cột đá.
Những văn khắc
trong hang đá, đều
ghi sự tích bố thí
hang động. Ở gò Phạ
lạp phạ nhĩ
(Baràbar), cách Bồ
đề già da (Phạm: Buddha-gaya) hơn hai

mươi cây số về mạn bắc, có bốn hang đá,
trong đó, ba hang có văn khắc ghi chép
việc bố thí hang động. Bản đá mới tìm thấy
gần đây vốn là đá vách của một nhà nông
ở gần Orissa.
Trong các loại văn khắc trên đây, đặc
biệt đáng chú ý là điều 13 trong văn khắc
trên vách núi, nội dung nói về việc vua A
dục giao thiệp với nước ngoài. Nhân vật xuất
hiện trong văn là ông vua Hi lạp vào khoảng
năm 260 đến 258 trước Tây lịch, nhờ đó có
thể suy đoán mà biết niên đại vua A dục ra
đời và khu vực truyền bá Phật giáo. [X. Ấn
độ tông giáo sử khảo; Phật điển kết tập; A
dục vương sự tích; É. Senart: Inscriptions de
Piyadasi; E. Hultsch: Corpus Inscriptionum
Indicarum; V. A. Smith: Asoka].
A DỤC VƯƠNG SƠN
Núi nằm về phía đông huyện Ngân tỉnh
Triết giang Trung quốc. Gọi tắt là núi Dục
vương, xưa gọi là núi Mậu. Vào năm Thái
khang thứ 2 (281, có thuyết cho là năm
thứ 3, hoặc niên hiệu Thái thủy năm đầu)
thời Vũ đế nhà Tây Tấn, ngài Tuệ đạt (tên
tục là Lưu tát ha), đến núi Mậu thuộc huyện
Mậu, ngài thấy một ngôi tháp cổ, và cho đó
là một trong số tám vạn bốn nghìn tháp do
vua A dục xây dựng, ngài liền cất tịnh xá để
thờ tháp này, và đổi núi Mậu là núi A dục
vương. Tịnh xá của ngài Tuệ đạt, về sau
được mở rộng thêm thành chùa A dục
vương, là sơn môn thứ năm trong năm sơn
môn của Thiền tông Trung quốc.
Đến đời Tống, chùa A dục vương là đạo
tràng của tông Lâm tế. Các Thiền sư Tông
cảo, Đức quang, Sư phạm v.v... đã lần lượt
đến truyền giáo ở đây, qua một thời hưng
thịnh. [X.. Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.45,
Q.47, Q.53; Pháp uyển châu lâm Q.38; Dục
vương tự chí] (xt. A Dục Vương Tự).
A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ
Cột đá hình tròn do vua A dục thuộc
Đầu cột trên cột đá

của Vua A Dục A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ

triều vua Khổng tước của Ấn độ xây dựng
ở lưu vực sông Hằng vào thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, để khắc pháp sắc (Phạm:
dharma-dipi, Pàli: dhamma-lipi). Đến
nay người ta đã phát hiện mười cột. Trong
số này, có sáu cột cao từ mười đến mười ba
mét không đều nhau. Các pháp sắc được
khắc gồm có sáu chương chung một nội
dung: tôn trọng Phật pháp, khuyên làm việc
lành, dứt bỏ điều ác, cấm chỉ giết hại, nhân
từ bình đẳng, tạo phúc lợi cho mọi người...
Ngoài ra, trên các cột đá đều có ghi chép sự
tích vua A dục. Bốn cột còn lại cao khoảng
bảy mét rưỡi, nội
dung pháp sắc trên
bốn cột này không
giống nhau, đại khái
là cấm phá hòa hợp
tăng, và ghi việc vua
A dục đi chiêm bái
các Phật tích. Trên
đầu cột đá có chạm
hình các loài thú,
chẳng hạn như tượng
sư tử. Tuy đã lâu đời,
nhưng đến nay, những hình tượng ấy vẫn
còn có thể phân biệt được rõ ràng. Và niên
đại của Ấn độ xưa khắc trên các cột đá rất
được giới học thuật coi trọng. (xt. A Dục
Vương Khắc Văn).
A DỤC VƯƠNG THÁP
Các tháp do vua A dục xây dựng. Sau
khi qui y Phật, vua A dục làm rất nhiều
Phật sự, đến đâu cũng xây dựng chùa tháp
thờ xá lợi Phật và cúng dường chư tăng.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 chép,
lúc bấy giờ có tám vạn bốn nghìn nước
dưới quyền thống trị của vua A dục, nhà
vua ra lệnh cho các nước ấy xây dựng tám
vạn bốn nghìn chùa lớn và tám vạn bốn

nghìn ngôi tháp báu.
Truyện A dục vương quyển 1 và kinh
A dục vương quyển 1 chép, vua A dục nhờ
tỉ khưu Hải mà biết việc Phật nói trước,
liền đến thành Vương xá, lấy bốn thăng xá
lợi do vua A xà thế chôn, và lấy hết xá lợi
chôn ở sáu chỗ khác, rồi làm tám vạn bốn
nghìn cái hộp báu, mỗi hộp đựng một viên
xá lợi, lại làm tám vạn bốn nghìn cái lọ
báu, tám vạn bốn nghìn cái nắp báu, tám
vạn bốn nghìn xếp lụa, xây tám vạn bốn
nghìn ngôi tháp báu. Truyện Cao tăng Pháp
hiển và Đại đường tây vực kí... cũng đều có
nói việc vua A dục xây tám vạn bốn nghìn
ngôi tháp. Kinh Tạp thí dụ quyển thượng
thì chép, để cầu hết bệnh, vua A dục đã
xây một nghìn hai trăm ngôi chùa và mỗi
ngày cúng dường hai mươi nghìn vị tăng,
khiến cho ngoại đạo ghen ghét, toan phá
hoại Phật pháp. Các kinh điển nêu trên tuy
nói một nghìn hai trăm hoặc tám vạn bốn
nghìn chùa tháp, con số ấy chưa hẳn tin
được; nhưng vì lòng nhiệt thành truyền giáo
và bảo hộ chính pháp, mà vua A dục đã
xây dựng rất nhiều chùa tháp, thì đó là việc
có thật. Rất tiếc, vì đã lâu đời, nên những
chùa tháp ấy hầu hết đã bị mai một. Ngôi
tháp cổ ở Sanchi bên Ấn độ có lẽ là một
trong những chùa tháp do vua A dục dựng,
nhưng điều này cũng chưa thể xác dịnh
được. Khi các ngài Pháp hiển, Huyền trang
đến Ấn độ, đã thấy rất nhiều tháp do vua
A dục xây. Điều này được ghi trong Đại
đường tây vực kí và Cao tăng Pháp hiển
truyện. Lại xưa nay cũng có truyền thuyết
rằng, tháp của vua A dục còn được lưu giữ
ở Trung quốc và Nhật bản. Quảng hoằng
minh tập quyển 13 nêu ra mười bảy ngôi
tháp ở huyện Mậu, và cho đó là số tháp
trong tám vạn bốn nghìn ngôi tháp của vua
A dục làm. Còn Pháp uyển châu lâm quyển
38 nói, ở huyện Mậu có hai mươi mốt ngôi
tháp, và cho tất cả đều do vua A dục xây.

Ngoài ra, Đường đại hòa thượng đông Cột đá do vua A dục dựng A DỤC VƯƠNG THÁP

chinh truyện của ngài Nguyên khai cũng
ghi chép giống như thế. Nhưng, lãnh thổ
của vua A dục chưa bao giờ được mở rộng
đến Trung quốc, do đó, những ngôi tháp
do nhà vua xây còn được giữ lại ở Trung
quốc là điều không thể có. Lại Nguyên hanh
thích thư quyển 11 của Nhật bản nói, chùa
Tháp đá ở quận Sinh gần Giang phố, là
một trong tám vạn bốn nghìn tháp xá lợi
do vua A dục xây cất. Nhưng đây e là tháp
do vua Ngô việt Tiền hoằng thục làm rồi
sau bị truyền lầm. Phật tổ thống kỉ quyển
43 chép, khoảng niên hiệu Kiến long năm
đầu (960) đời Tống, vua Ngô việt Tiền hoằng
thục ngưỡng mộ việc vua A dục xây tháp,
bèn dùng vàng bạc và thép tốt làm tám
vạn bốn nghìn tháp nhỏ, bên trong để kinh
Bảo kiếp ấn tâm chú, rồi đem thờ khắp
trong nước; khoảng mười năm công việc
mới được hoàn thành. Bấy giờ, có vị sư
người Nhật là Nhật diên đến Trung quốc,
đưa được vài cái trong số tháp ấy về Nhật
bản, nên đời sau có người tin lầm là tháp
do vua A dục làm.
A DỤC VƯƠNG TRUYÊN
Sách truyện gồm 7 quyển, do ngài An
pháp khâm đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại
chính tạng tập 50. Sách này ghi lại sự tích
của vua A dục và nhân duyên của các tôn
giả Ma ha ca diếp, Ưu ba cúc đa v.v... Có
tất cả mười một phẩm:
1. Bản thí thổ duyên.
2. A dục vương bản duyên truyện.
3. A thứ già vương đệ bản duyên.
4. Câu na la bản duyên.
5. Bán am la quả nhân duyên.
6. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
7. Ma ha Ca diếp Niết bàn nhân duyên.
8. Ma điền đề nhân duyên.
9. Thương na hòa tu nhân duyên.

10. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
11. A dục vương hiện báo nhân duyên.
Bản dịch khác của tập truyện này là:
kinh A dục vương 10 quyển (cũng được
thu vào Đại chính tạng tập 50), do ngài
Tăng già bà la dịch vào đời Lương, gồm có
8 phẩm:
1. Sinh nhân duyên.
2. Kiến Ưu ba cấp đa nhân duyên.
3. Cúng dường bồ đề thụ nhân duyên.
4. Cưu na la nhân duyên.
5. Bán am ma lặc thí tăng nhân duyên.
6. Phật kí Ưu ba cấp đa nhân duyên.
7. Phật đệ tử ngũ nhân truyền thụ pháp
tạng nhân duyên.
8. Ưu ba cấp đa đệ tử nhân duyên.
Trong đây, bốn phẩm 1, 2, 5, 10 trong
truyện A dục vương là cùng bản với chương
26 đến chương 29 trong bản tiếng Phạm
Divyàvadàna (do E. B. Cowell, R. A. Neil
v.v... xuất bản vào năm 1886 Tây lịch) và
quyển 23, 25 trong kinh Tạp a hàm. Phẩm
Cưu ma na nhân duyên tương đương với
bản dịch Tây tạng Ku-na-la#i rtogs-pabrjod-
pa. Ngoài ra, học giả người Pháp E.
Burnouf dịch bộ phận ghi chép truyện vua
A dục trongDivyàvadàna ra tiếng Pháp
vào năm 1845 Tây lịch, và in chung trong
tác phẩm Ấn độ Phật giáo sử tự luận (Introduction
à l’histoire du Bouddhisme
indien) của ông. Còn L. Feer thì dịch A
dục vương truyền thuyết bản Tây tạng ra
tiếng Pháp, đề là Légende du roi Azoka
(A dục vương truyền thuyết), ấn hành ở
Paris năm 1865.
Lại ngoàiDivyàvadàna nói ở trên, còn
có bản tiếng Phạm nữa là Azokavadàna,
được R. Mitra (người Anh) dịch đại ý trong
tác phẩm Nepalese Buddhist Literature (văn
học Phật giáo Népal) của ông vào năm 1882.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai nguyên
thích giáo lục Q.2, Q.6; Phật giáo sử địa
khảo luận (Ấn thuận, Diệu vân tập hạ biên

9 đệ tam)]. A DỤC VƯƠNG TRUYÊN

A DỤC VƯƠNG TỰ
I. A dục vương tự. Tên Phạm:
Azokàràma. Tức chùa Kê viên ở thành
Ba tra li tử nước Ma yết đà trung Ấn độ. Vì
chùa này do vua A dục xây dựng, nên Phật
giáo Nam truyền gọi là chùa vua A dục. [X.
Đảo sử chương 7].
II. A dục vương tự.Chùa ở trên núi A
dục vương, phía đông huyện Ngân, thuộc
tỉnh Triết giang bên Trung quốc. Pháp uyển
châu lâm quyển 38 chép, năm Thái khang
thứ 2 (281, có thuyết nói năm thứ 3, hoặc
niên hiệu Thái thủy năm đầu), đời Vũ đế
nhà Tây Tấn, có người xứ Li thạch thuộc
Tinh châu, tên là Lưu tát ha, trong lúc mơ
màng thấy một vị tăng người Ấn độ bảo tội
mình nặng, sẽ đọa vào địa ngục, phải đến
Cối kê lễ tháp A dục vương, để sám hối các
tội. Sau khi tỉnh dậy ông liền xuất gia, đổi
tên là Tuệ đạt. Rồi đến Cối kê ở huyện
Mậu tìm tháp, nhưng tìm khắp nơi mà
không thấy, nên rất phiền muộn buồn bã.
Một đêm, bỗng nghe từ đưới đất có tiếng
chuông vọng lên. Ba ngày sau thì có tháp
báu và xá lợi xuất hiện. Tháp này không
phải vàng ngọc đồng sắt, cũng không phải
đất đá; mang màu đen tía, chạm trổ khác
thường, bốn mặt khắc bốn cảnh: cảnh
Vương tử Tát đỏa, cảnh cho mắt, cảnh bỏ
não, cảnh cứu chim câu v.v... Trên tháp
không có lộ bàn (vật hình tròn giống như
cái mâm đặt trên nóc tháp), bên trong treo
chuông. Tuệ đạt liền cất tịnh xá ở chỗ ấy
để cúng dường tháp và dốc lòng lễ bái sám
hối. Đó là nguồn gốc của điện xá lợi trên
núi A dục vương.
Niên hiệu Nghĩa hi năm đầu (405), vua
An đế nhà Đông Tấn ra sắc chỉ làm tháp,
đình và Thiền đường, thỉnh chư tăng trụ
trì gìn giữ. Niên hiệu Nguyên gia thứ 2 (425)

đời Lưu Tống, ngài Đạo hựu vâng mệnh
vua sửa sang chùa này và xây thêm ba tầng
tháp. Năm Phổ thông thứ 3 (522), vua Vũ
nhà Lương xuống lệnh xây cất điện nhà,
phòng xá, hành lang, ban biển hiệuA Dục
Vương Tự. Về sau, chùa này đều được các
vua Giản văn đế, Trần tuyên đế, Đường
trung tông, Đường tuyên tông, Đường ý tông
và Thế tông nhà Hậu Chu kính ngưỡng.
Chùa này vốn là viện của Luật tông,
nhưng từ khi vua Chân tông nhà Tống ban
hiệuQuảng Lợi Thiền Tự thì trở thành
Thiền viện của mười phương. Thời vua
Anh tông, ngài Đại giác Hoài liễn trụ trì
chùa này, phát huy tông phong. Sau, các
Thiền sư Tông cảo, Giới thầm, Đức quang,
Sư phạm v.v... lần lượt đến đây truyền pháp,
nên đạo tràng Lâm tế hưng thịnh một thời.
Năm Hồng vũ 15 (1382) đời Minh, chùa
Điện Thiên Vương Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
Điện Xá Lợi Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
A DỤC VƯƠNG TỰ

này được sửa lại và đổi tên làDục Vương
Thiền Tự, là sơn môn thứ năm trong năm
sơn môn của Thiền tông Trung quốc. Hiện
nay, còn điện Xá lợi, điện Thiên vương,
Đại hùng bảo điện, v.v... Điện xá lợi có khắc
bia gác Thần khuê, bài minh suối Diệu hỉ,
và bia ruộng thường trụ chùa A dục vương
khắc vào đời Đường...
Ngoài ra, ở Qua châu, Thanh châu,
huyện Bồ phản tỉnh Hà đông, Tinh châu
v.v... cũng có chùa A dục vương. [X.
Lương cao tăng truyện Q.13; Pháp uyển
châu lâm Q.31; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
A DUY LA ĐỀ THẾ GIỚI
A duy la đề, Phạm: Abhirati. Tên cõi
Tịnh độ của đức Phật A súc. Cũng gọi A tỉ
la đề thế giới. Dịch ý là thế giới hoan hỉ, thế
giới diệu lạc, thế giới diệu hỉ. Thế giới ở
phương đông. A duy, có nghĩa không sánh
được, thù thắng. La đề, có nghĩa là mừng
vui. Cứ theo kinh A súc Phật quốc quyển
thượng phẩm Phát ý thụ tuệ và phẩm Thiện
khoái chép, thì cách đây một nghìn cõi Phật
về phía đông, có thế giới tên là A tỉ la đề,
đức Phật ở cõi ấy hiệu là Đại mục Như lai
vô sở trước đẳng chính giác, đang nói pháp
cho các Bồ tát. Bấy giờ có bồ tát A súc
được đức Đại mục Như lai thụ kí sau này sẽ
thành Phật, thế giới tên là A tỉ la đề. Người
ở thế giới này đều làm việc lành, mặt đất
bằng phẳng, cây mọc um tùm, không cây
nào cao, không cây nào thấp, không có gò
đống, hang hốc, cũng không có sỏi đá, núi
lở. Người ở cõi Phật này, đều không có vẻ
hung ác, cũng không ai xấu xí. [X. kinh Đại
bảo tích quyển 19 phẩm Phật sái công đức
trang nghiêm; kinh Bi hoa Q.4; kinh Duy
ma Q.hạ phẩm Kiến a súc Phật]. (xt. A Súc

Phật).
A ĐÀ NA THỨC
Cũng gọi Đà na thức. A đà na, Phạm:
Àdàna, các nhà dịch mới dịch ý là chấp,
chấp trì, chấp ngã, và cho nó là tên khác
của thức thứ tám. Các nhà dịch cũ thì dịch
là vô giải, và cho đó là tên khác của thức
thứ bảy.
1. Tên khác của thức thứ tám. Vì thức
này là thức gốc giữ gìn cảm quan, thân thể,
không để hư nát. Hơn nữa, thức này nắm
giữ hạt giống của các pháp, không để mất
mát. Lại vì nó nắm giữ chính nó, làm cho
sự kết sinh nối nhau liên tục, bởi thế gọi là
Chấp trì thức (thức nắm giữ). Các nhà dịch
mới của tông Pháp tướng, như ngài Huyền
trang, Khuy cơ v.v... cho thức A đà na là
cái thế lực nắm giữ nghiệp thiện ác và thân
thể hữu tình, không để hư hoại, vì thế cho
nó là tên khác của thức A lại da thứ tám.
2. Là tên khác của thức Mạt na thứ
bảy. Vì thức A đà na nắm giữ hạt giống và
thân thể hữu tình, còn thức Mạt na thì
thường tương ứng với bốn phiền não căn
bản ngã là: si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái,
đồng thời, thường lấy kiến phần của thức
A lại da thứ tám làmta, của ta mà chấp
chặt lấy. Ý nghĩa mà thức A đà na và thức
Mạt na biểu thị thực ra là giống nhau, cho
nên các nhà dịch cũ thuộc các tông Địa
luận, Nhiếp luận, Thiên thai v.v... mới cho
thức A đà na là tên khác của thức Mạt na
thứ bảy nắm giữ thức A lại da làm tự ngã.
Thức này còn được dịch là vô minh
thức, nghiệp thức, chuyển thức, hiện thức,
trí thức, tương tục thức, vọng thức, chấp
thức, phiền não thức, nhiễm ô thức v.v...
[X. kinh Giải thâm mật Q.1 phẩm Tâm ý
thức tướng; Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.3; Đại
thừa nghĩa chương Q.3; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.5].
A ĐÀ NA THỨC

A ĐẠO
Vị tăng đời Đông Tấn. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Có thuyết
nói ngài là người Thiên trúc, cũng có thuyết
bảo là người Cao cú li. Phong nghi của ngài
khác thường, đặc biệt thần biến rất lạ lùng,
trong khi ngài giảng kinh thường có mưa
hoa. Năm Ninh khang thứ 2 (374) đời Đông
Tấn, ngài đến nước Cao cú li, năm sau, vua
Tiểu thú lâm cất chùa Y phất lan mời ngài
ở. Phật giáo Triều tiên được truyền bá rộng,
bắt đầu từ đó. Những sự tích khác về ngài
không được rõ. [X. Tam quốc di sự Q.3;
Hải đông cao tăng truyện Q.thượng].
A ĐẶC MAN
Phạm:Àtman. Thuật ngữ triết học Ấn
độ và là thuật ngữ đặc biệt của triết học
Upanisad và pháiVedànta, dùng để biểu
thị“tự ngã”, “thần ngã”. Thuật ngữ này
do động từ“van”(hô hấp) trong tiếng Phạm
chuyển thành. Vì cho hô hấp là nguồn gốc
của mạng sống, nên tiến bước nữa lấy tự
ngã (àtman) làm trung tâm thống nhiếp cá
nhân. Tự ngã này, người phàm ai cũng có
đủ và cùng một tính chất vớiPhạm (Brahman)
là nguyên lí của vũ trụ, do đó nảy
sinh tư tưởng “Phạm Ngã Nhất Như”. Tư
tưởng này có ảnh hưởng rất lớn đối với Bà
la môn giáo cũng như với các nhà tư tưởng
tự do. Đối với phái Tăng khư da, tự ngã này
là một nguyên lí tinh thần thuần túy, gọi là
puruwa, khác với tự nhiên và phái này dựa
vào đó mà thành lập Nhị nguyên luận.
Trong Phật giáo, nhằm đối lại với tự ngã
nên chủ trương Vô ngã(Phạm: anàtman;
Pàli: anattà). Luận vô ngã này được xây
dựng trên nền tảng của đạo lí: các pháp
duyên sinh vô thường. Hết thảy sự vật đều
không có thực thể tồn tại một cách cố định,
mà luôn luôn thay đổi. Có thể nói, tất cả

những cái tồn tại đều thuộc về nhân duyên
sinh nhân duyên diệt (quan hệ nương vào
nhau, liên quan với nhau), vì thế nên gọi là
vô ngã. Nhưng vì chúng sinh chấp ngã, ngã
sở, mê mất chân lí, nên phải chịu sống chết
vòng quanh. Bởi vậy, đức Thế tôn nêu cao
đạo lí vô ngã, khiến chúng sinh hiểu rõ vô
ngã, mới có thể giải tỏa mê lầm, phá tan
chấp trước, trừ bỏ chướng ngại để được giải
thoát. Bồ tát chứng được vô ngã, có thể
dùng“tam luân thể không, ”
mà thực hành sáu độ muôn hạnh một cách
tự tại không ngại.
A ĐỀ MỤC ĐA CA HOA
A đề mục đa ca, Phạm: Atimuktaka.
Cũng gọi A đề mục đắc ca hoa. Dịch ý là
long thỉ hoa, cự đằng. Tên khoa học:
Gaertncra racemosa.
Thông thường được
xếp vào loại cây leo.
Hoa nở màu trắng
hoặc màu đỏ, rất
thơm, hạt có thể được
ép lấy tinh chất để làm
dầu thơm. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8 bảo loại thực vật
này còn được gọi làcự đằng tử,tức là vừng
(mè), dịch cũ dịch làthiện tư di hoa. [X.
Tuệ lâm âm nghĩa Q.27].
A ĐỀ PHẬT ĐÀ
Phạm: Àdi-buddha, tên Tây tạng:
Chos-ki da-po#i sas-rgyas. Dịch ý là
Bản sơ giác giả, Đệ nhất giác giả(bậc giác
ngộ đầu tiên, bậc giác ngộ bậc nhất).
Bản Phật bản sơ do Mật giáo Tây tạng
phụng thờ. Phái cũ của Mật giáo Tây tạng
cho vị Phật này là Phổ hiền (Phạm:
Samantabhadra, Tạng: Kun-tu-bza-
Hoa A Đề Mục Đa Ca
A ĐẠO

po=pháp thân chí thiện) do đức Phật Tì lô
giá na hóa sinh, cũng tức là pháp thân Phổ
hiền (Phạm: Dharmakàya-samantabhadra)
để tăng thêm lòng sùng kính.
Phái mới thì cho vị Phật này là thân cùng
một thể không hai củaBạt chiết ra đà la
(Phạm:Vajradhara, Kim cương trì) và Bạt
chiết ra tát đóa (Phạm:Vajrasattva, Kim
cương tát đóa).
Kim cương trì có các tên gọi khác là:
Tối thắng Phật, Tối thượng thắng giả, Nhất
thiết bí mật chủ, Chư như lai đô thống, Vô
thủy vô chung giả v.v... Kim cương tát đóa
cũng có những tên khác là: Tối thượng trí,
Thượng thủ, Ngũ thiền na phật thống lãnh
v.v... A đề phật đà là bậc có đủ ba đức Đại
giác, Vô thượng, Đại tự tại; không đầu không
cuối, không giới hạn, không biên tế, có thể
biến khắp mười phương, hết thảy muôn vật
đều do A đề phật đà tạo ra, nương vào năng
lực của Ngài mà hiển hiện. Ngài có đủ năm
thể, năm trí, năm kiến. Ngài tạo ra hết thảy
Phật, thống lãnh Ngũ thiền na phật. Tịnh
độ của Ngài là trời Sắc cứu kính (#og-min).
[X. Phật thuyết tối thượng căn bản đại lạc
kim cương bất không tam muội đại giáo
vương kinh Q.7; E. Schlagintweit: The Buddhism
in Tibet; L. A. Waddell: The Buddhism
of Tibet, or Lamaism].
A ĐỀ SA (982-1054?)
Phạm:Atiza, tên Tây tạng:Phul-byu.
Cũng gọi A để giáp, A để sa, A thông sa.
Tổ khai sáng phái Ca đương (Phạm: Bka#-
gdam-pa) của Phật giáo Tây tạng, người
nước Tát hạ (Zahora) đông Ấn độ, con thứ
của vua Thiện tường (Tạng:Dge-a#i-dpa),
vốn tên là Nguyệt tạng. Hai mươi chín tuổi,
ngài theo Luật sư Giới hộ (Phạm:
Zìlarakwita) xuất gia. Sau khi xuất gia, ngài
học rộng các kinh điển của Đại chúng bộ,

Thượng tọa bộ, Chính lượng bộ, Nhất thiết
hữu bộ và Mật giáo. Pháp danh ngài là Cát
tường nhiên đăng trí (Phạm:
Dìpakarazrìjĩàna, cũng gọi Nhiên đăng
cát tường trí). Ngài từng tham học các đại
sư Mạt để nhã na bồ đề(Phạm:Matijĩàna
bodhi), Trí tường hữu, Pháp hộ (Phạm:
Dhar-marakwita), A phạ đô để ba (Phạm:
Avadhùtipa), Bảo sinh tịch tĩnh (Phạm:
Ratnakaràsantipa), Tiểu cô tát lê, Nhật tỉ
khô cử (Tạng: Rigs-pa#i khu-byug). Sau,
ngài đến chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) ở nước Ma yết đà giảng dạy
về Đại tất địa và các học thuyết Đại thừa.
Năm 1083 Tây lịch, nhận lời mời của
vua Tây tạng là A lí trí quang và Bồ đề
quang, ngài rời Ma yết đà đi Tây tạng. Bấy
giờ, tín đồ Phật giáo Tây tạng đều tu theo tà
pháp, không trọng đức hạnh, ngài bèn soạn
sách, lập thuyết nhằm khôi phục nền Phật
giáo Ấn độ chân chính, chấn hưng giới luật,
thống nhất Phật giáo Tây tạng, sáng lập phái
Ca đương, đi giáo hóa khắp xứ Tây tạng,
cứu vãn phong tục đồi trụy, đặt ra phép tắc
mới, bộ mặt
Phật giáo Tây
tạng nhờ đó
thay đổi hoàn
toàn. Trong
thời gian ấy
ngài phiên dịch
kinh điển và
soạn thuật,
hình thành
cuộc phục
hưng Phật giáo
Tây tạng trước kia chưa từng có. Về sau,
ngài nhập tịch ở chùa Nhiếp đường (Phạm:
Sĩi-tha) phía tây nam Lạp tát (Lhasa), thọ
73 tuổi.
Những kinh điển do ngài dịch gồm có:
luận Nhị vạn quang minh, Nhiếp Đại thừa
luận thích, luận Phân biệt nhiên, Thừa bảo

tính luận thích. Ngài soạn thuật hơn ba mươi A Đề Sa A ĐỀ SA

bộ, như: luận Bồ đề đạo đăng, kinh Thập
bất thiện nghiệp đạo, Hành tập đăng, luận
Nhập nhị đế, Trung quán giáo thụ, Vô cấu
bảo thư hàn...tất cả hơn 30 bộ. Trong số
này, luận Bồ đề đạo đăng là trọng yếu hơn
cả. Tác phẩm này đã được sư Pháp tôn
dịch ra Hán văn và xuất bản vào năm
1978.
Về phương diện tu hành, Ngài cực lực
đề xướng gồm tu giữ giới, Thiền định và
quán pháp. Ngài còn lập giáo phán “Tam
sĩ giáo” (Tạng: skyed-bus gum-gyi lamgyi
rim-pa), chủ trương tu tập theo thứ tự
phù hợp với ba căn thượng, trung, hạ. Ngoài
ra, ngài đặc biệt tôn sùng tín ngưỡng hóa
thân Văn thù. Trong việc dạy học, truyền
đạo, vì ngài đặc biệt coi trọng“nghiệp quả”,
nên người đời còn tôn xưng ngài là“Nghiệp
quả luận sư”.
Ngài suốt đời giáo hóa, đệ tử học pháp
rất đông, những người nổi tiếng hơn cả thì
có: Khố đốn (Tạng:Khu-ses-rab brtsonhgrub),
Nặc khố (Tạng: Rnog bloldanses-
rab), Lạc mẫu đông (Tạng:
Hbrom-ston) v.v... Trong tư tưởng Phật
giáo, ngài một mực phản đối việc trước nay
lấy luận Trung quán của bồ tát Long thụ
làm trào lưu chủ yếu của tư tưởng đương
thời, mà cổ xúy tư tưởng Du già của bồ tát
Di lặc.
Giáo nghĩa của Phật giáo Tây tạng vốn
rất đơn điệu, sau khi được tư tưởng mới này
khích thích, thì ngoài phái Ca đương đã
sẵn có, còn chia ra phái Tát ca (Tạng:
Saskya-pa) và phái Ca nhĩ cư (Tạng: Bka#-
bagyud-pa).
Trong các đệ tử, sư Lạc mẫu đông kế
thừa thuyết của ngài, mở rộng giáo thuyết
của phái Ca đương, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái Phật giáo Tây tạng phát

triển sau này. Ngài Tông khách ba khai sáng
phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugs-pa)
lấy giáo nghĩa do ngài A đề sa đề xướng
làm trung tâm, vì thế nên phái Ngạch nhĩ
đức còn được gọi là phái Ca đương mới. [X.
Đa la na tha Ấn độ Phật giáo sử; Lạt ma
giáo sử lược (Trần thiên âu); Biên cương
chính giáo chi nghiên cứu (Hoàng phấn
sinh); Tây tạng Phật giáo sử (Thánh
nghiêm); Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san
75); Tây tạng Phật giáo (Trúc tùng đơn
truyện)].
A ĐỂ LI TIÊN
A để li, Phạm:Atri. Cũng gọi A điệt lí,
A để lệ. Dịch ý là người tham ăn. Tên một
vị tiên ở Ấn độ thời xa xưa, hoặc là một
trong chín người con của Phạm thiên, một
trong bảy ngôi sao trong chòm sao Bắc đẩu.
Những ghi chép về vị tiên này, thấy rải rác
trong các kệ tụng của Hỏa thiên, Đế thích
thiên, A thấp bà nị (Phạm: Azvinì) và Tì
thủ đề bà (Phạm:Vizvadeva) trong kinh
điển Phệ đà. Bí tạng kí và Chư thuyết bất
đồng kí quyển 10 nói, vị tiên này là quyến
thuộc của Hỏa thiên. Trong Hiện đồ mạn
đồ la không có tượng của vị tiên này, chỉ
có Bí tạng kí thì nói vị tiên này tay trái cầm
bình nước, tay phải úp vào mình. [X. Thai
tạng giới thất tập Q.trung; A sa phọc sao
Q.125].
A ĐỊA CÙ ĐA
Phạm:Atikùỉa. Dịch ý là Vô cực cao.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ, năm sinh năm mất không rõ. Năm
Vĩnh huy thứ 3 (652) đời vua Cao tông
nhà Đường, ngài vào kinh đô Trường an,
được vua mời ở chùa Từ ân. Đáp lời thỉnh
cầu của sa môn Ngạn tông, Lí thế tích, tăng
tục gồm hai mươi tám người, ngài lập đàn
Đà la ni phổ tập hội ở viện Phù đồ, chùa
Tuệ nhật. Sa môn Huyền khải v.v... thỉnh
A ĐỂ LI TIÊN

ngài dịch điển tích của pháp hội, thành là
Toát yếu sao dịch tập 12 quyển, tức là kinh
Đà la ni tập hiện nay. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Tống cao tăng truyện Q.2;
Lục học tăng truyện Q.2; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục].
A ĐIỂM BÀ SÍ LA QUỐC
A điểm bà sí la, Phạm: Àtyanabakhela,
Auduôbaỉira. Một nước xưa ở tây Ấn độ.
Thủ đô là Cát tệ thấp phạt la (Phạm:
Khajisvara). Theo Đại đường tây vực kí
quyển 11, nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, kề sông Tín độ, gần biển, phong tục
chất phác, sùng kính Tam bảo, có hơn tám
mươi ngôi chùa, hơn năm nghìn vị tăng,
phần nhiều học pháp của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Thủa xưa, đã nhiều lần đức Phật
đến nước này giáo hóa. [X. A. Cunningham:
The Ancient Geography of India; S. Beal:
Buddhist Records of the Western World,
Vol.II].
A ĐIÊN ĐỂ CA
Phạm:Àtyantika. Dịch ý là rốt ráo. Là
một trong các loài hữu tình vô tính, nghĩa
là rốt ráo không có tính thành Phật. Là tên
gọi khác của Nhất xiển đề. Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu quyển thượng
phần đầu (Đại 43, 610 hạ) nói: “A điên để
ca, hàm ý rốt ráo, nghĩa là rốt ráo không có
tính Niết bàn”.
A điển để ca có lẽ là tiếng dịch âm lầm
củaaitthaôtvika là chữ cùng loại với tiếng
Phạmicchantika (nhất xiển đề). [X. Đại
trang nghiêm luận kinh Q.1; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23] (xt. Nhất Xiển Đề).
A ĐỒ BÀN ĐA
Phạm: Alaka, Alakamanda. Pàli:
Àơakamandà.Bài tựa kinh Di lan đà vương
vấn (Pàli: Milindapaĩhà, Hán dịch: Na
tiên tỉ khưu kinh) ca ngợi sự phồn vinh của

thủ đô nước Hi lạp là Sa ca la như sau:
“Thức ăn uống ngon lành, các loại thực
phẩm phong phú, như ở châu Bắc câu lô,
lúa gạo đầy đủ, hệt như đô thành A đồ bàn
đa trên cõi trời”.A đồ bàn đa là đô thành
của thầnTài bảo (Phạm:Kuvela, thần thoại
Phật giáo gọi là Tì sa môn, Phạm:
Vaizvaraịa, Pàli: Vessavaịa, dịch âm:
Tì sa môn, Bệ sa môn, Bệ thất la bại nang,
dịch ý là Đa văn - Nghe nhiều, Phổ văn -
Nghe khắp) trong thần thoại của Ấn độ xưa.
Kinh Đại bát niết bàn (Pàli: Mahàparinibbàna-
suttanta) trong Trường bộ kinh
16 khen ngợi thành Câu thi na ra (Pàli:
Kusinàrà) như sau: “A nan! Câu thi na ra
này là kinh đô của vua Đại thiện kiến, tên là
Câu xá bà đề (Pàli: Kusàvàtì (...). A nan!
Cũng như thành A đồ bàn đa của các người
trời, phồn vinh giàu có, nhân dân đông đúc,
dân chúng đến họp, thức ăn dồi dào”. [X.
Kinh Đại thiện kiến vương (Pàli: Mahàsudassana-
suttanta); kinh A tra nẵng chi
(Pàli: Àỉànàỉiya-suttanta); kinh Khởi thế
Q.2].
A GIÁ NHẤT NGHỄ
Chỉ dáng mạo của Bất động minh vương,
mắt trái nhắm, mắt phải mở liếc nhìn. Tên
Phạm của Bất động minh vương là Acala,
dịch âm A giá la, gọi tắt là A giá. Nhất nghễ:
một mắt liếc nhìn,có nghĩa là mắt trái của
Minh vương bị chột.
Bất động minh vương nhắm mắt trái là
biểu thị sự mê mờ của thế giới sống chết;
mắt phải liếc nhìn, biểu thị dứt trừ một hoặc
(phiền não) trong căn bản vô minh, hay
biểu thị soi rọi nhơ sạch không hai, tà chính
như một, hay biểu thị hết thảy chúng sinh
đều hòa vào một lí chữ A. Bí tạng bảo thược
A GIÁ NHẤT NGHỄ

quyển 1 (Đại 77, 363 thượng) nói: “A giá
nhất nghễ, gió nghiệp thọ không lay động”.
[X. kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên]. (xt. Bất
Động Minh Vương).
A GIÀ ĐÀ DƯỢC
A già đà, Phạm:Agada. Cũng gọi A yết
đà, A kiệt đà. Nguyên ý là mạnh khỏe, sống
mãi không chết, không đau ốm, trừ bỏ hết,
vô giá, sau được dùng để gọi tên thuốc, đặc
biệt chỉ thuốc giải độc. Thuốc a già đà cũng
gọi là thuốc không chết, thuốc tiên. Thuốc
này rất hay, có giá trị vô lượng, uống vào
có thể trừ khử hết mọi bệnh. Phương pháp
bào chế thuốc này được ghi rõ trong kinh
Đà la ni tập quyển 8. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.18 phẩm
Liên hoa đính a già đà; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
A GIÀ SẮC
Cũng gọi A ca sắc. A già, Phạm: agha.
Bao hàm hai nghĩa trái nhau.
1. Nghĩa tích tập, rất chướng ngại. Chỉ
sự tích tập những vật chất (sắc pháp) có
hình tướng và thô tạp, một mặt chúng bị
các thứ vật chất khác làm chướng ngại, mặt
khác chúng cũng lại gây chướng ngại cho
các thứ vật chất khác. Theo nghĩa này, thì
sắc của“hư không giới” lấy sáng, tối làm
thể tính, phải tiếp cận với sắc a già vốn có
tính chướng ngại, thì mới có thể cấu thành
ý nghĩa vật chất tồn tại được. Bởi vì, nếu
đứng về mặt trạng thái tồn tại của vật chất
mà nói, thì trong thế gian tuyệt không có
một vật gì tồn tại một cách đơn độc cả,
như một cái cây, một trái núi, cho đến nhỏ
như một hạt bụi, nếu không tiếp cận hư
không, mà chỉ gần sát các vật chất khác,
thì cây, núi, bụi lại có thêm các vật chất
khác gần sát, chứ không còn là trạng thái
cây, núi, bụi như trước nữa. Duy chỉ tiếp

cận hư không, mới có thể giữ lại và hiển
hiện rõ cái trạng thái vật chất nguyên gốc.
Cây, núi, bụi nói trên tức làsắc a già có đủ
tính chướng ngại, còn sắc hư không giới
thì gần sát với sắc a già, vì thế gọi là sắc gần
với sắc a già (Phạm:agha-sàmantaka).
2. Nghĩa không ngại, nghĩa này trái lại
với nghĩa trên, chỉ cho sắc hư không giới
không có hình tướng và rất nhỏ nhiệm,
không bị bất cứ thứ vật chất nào làm trở
ngại, cũng không cấu thành chướng ngại
đối với bất cứ thứ vật chất nào khác. Sắc
hư không giới này thế tất phải gần gũi với
các vật chất khác có tính chướng ngại, cho
nên gọi là Lân a già sắc, nghĩa là sắc a già
gần sát vật chất có tính chướng ngại. [X.
luận Câu xá Q.1; Câu xá thích luận Q.1;
Câu xá luận quang kí Q.1; Câu xá luận bảo
sớ Q.1 hạ; Huyền ứng âm nghĩa Q.24].
A HÀM
Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi A cấp
ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm. Dịch ý là
Pháp qui, Pháp bản, Pháp tạng, Giáo pháp,
Giáo phần, Chủng chủng thuyết, Vô tỉ pháp,
Truyền giáo, Tịnh giáo, Thú vô, Giáo,
Truyền, Qui, Lai, Tạng.
Gần đây, các học giả lại giải thích nghĩa
A hàm là Lai trước, Thú qui, Tri thức,
Thánh ngôn, Thánh huấn tập, Kinh điển
v.v... Tức chỉ cho những giáo thuyết được
truyền thừa, hoặc các Thánh điểndo những
giáo thuyết tập thành. A hàm thông thường
chỉ bốn bộ A hàm hoặc năm bộ A hàm
Thánh điển của Phật giáo nguyên thủy.
Các bộ luận giải thích về A hàm gồm
có: luận Du già sư địa quyển 85, Dị bộ tông
luân luận thuật kí, Thành duy thức luận
thuật kí quyển 4 phần đầu, Câu xá luận
quang kí quyển 28, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23, quyển 25, Du già luận kí quyển 6
A GIÀ ĐÀ DƯỢC

thượng, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18, quyển
26, quyển 51, Hi lân âm nghĩa quyển 8, Viên
giác kinh đại sớ sao quyển 4 phần trên, v.v...
Những luận nêu trên đều giải thích A hàm
làgiáo pháp được truyền thừa.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì cho
A hàm là nghĩa dung chứa, tụ tập. Nhưng
đây có thể là chỉ cho tiếngPàli nikàya có
nghĩa tập hội hoặc toản tập, chứ không phải
giải thíchàgama. Pháp hoa luận sớ quyển
trung có nêu ra thuyết của ngài Đạo an đời
Đông Tấn, giải rằng: A hàm là thú vô, vì
tất cả pháp đều qui về phápKhông rốt ráo.
Trong bài Tựa kinh A hàm, ngài Tăng triệu
giải thích A hàm là pháp qui. Có thể nói,
tất cả sự giải thích trên đây đều không đúng
với ý chính của chữ A hàm.
Bởi vì A hàm là giáo pháp được truyền
thừa, sau khi đức Phật nhập diệt mới lần
lượt được kết tập, thành nội dung của tạng
Tu đa la (Phạm: Sùtrànta-piỉaka, tạng
kinh) trong ba tạng, chia làm bốn A hàm
hoặc năm A hàm. Trong đây, bốn A hàm
tức là: Trung a hàm, Trường a hàm, Tăng
nhất a hàm, Tạp a hàm (hoặc Tương ứng)
mà kinh Bát nê hoàn quyển hạ, Hữu bộ tì
nại da tạp sự quyển 39, luận Đại trí độ quyển
2, luận Du già sư địa quyển 85, Soạn tập
tam tạng và Tạp tạng truyện v.v... đã đề
cập đến.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 phẩm
Tựa, kinh Đại bát niết bàn, bản Bắc, quyển
13, kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận
quyển 2 v.v... cũng có ghi tên của bốn A
hàm.
Về năm A hàm, thì Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 1, Đại a la hán nan đề mật đa
la sở thuyết pháp trụ kí v.v... ghi là: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng thuật đa (Tương
ứng), Ương quật đa la (Tăng nhất) và Khuất

đà ca (Tạp loại). Luật Ngũ phần quyển 30,
luật Ma ha tăng kì quyển 32, luật Tứ phần
quyển 54, luận Phân biệt công đức quyển 1
trung, v.v... gọi Khuất đà ca a hàm trong
năm A hàm là Tạp tạng. Năm A hàm này
tương đương với năm bộ kinh (paĩcanikàya)
trong kinh Phật bằng tiếngPàli.
Theo Tì nại da tiểu phẩm (Vinaya
cùơavagga), Nhất thiết thiện kiến
(Samanta-pàsàdikà I) và bài Tựa của
Trường bộ kinh chú (Sumaígala-vilàsinì),
thì năm bộ kinh là: Dìgha-nikàya,
Majjhima-nikàya, Saô-yutta-nikàya,
Aíguttara-nikàya và Khuddaka-nikàya,
tương đương với năm bộ A hàm: Trường,
Trung, Tương ứng, Tăng chi và Tiểu bộ
kinh hiện nay.
Về sự truyền thừa A hàm, thì bài tựa
Trường bộ kinh chú cho biết: sau đại hội
kết tập lần thứ nhất, Trường bộ kinh do hệ
thống A nan, Trung bộ kinh do hệ thống
Xá lợi phất, Tương ứng bộ do hệ thống Đại
ca diếp, Tăng chi bộ do hệ thống A na luật
lần lượt truyền thừa.
Theo luận Dị bộ tông luân, luận Câu
xá quyển 29, Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 2 của ngài Vô tính, luận Thành duy
thức quyển 3 v.v... thì A hàm do các bộ phái
truyền thừa tựa hồ không giống nhau. Theo
Pháp hoa kinh huyền tán quyển 1 phần đầu
của ngài Khuy cơ, Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương quyển 4 phần cuối, Hoa nghiêm
kinh sớ sao huyền đàm quyển 8 của ngài
Trừng quán, thì bốn bộ A hàm và luật Ma
ha tăng kì đều do Đại chúng bộ truyền. Còn
Câu xá luận kê cổ quyển thượng của ngài
Pháp chàng, thì cho Trung a hàm và Tạp a
hàm là do Tát bà đa bộ truyền, Tăng nhất a
hàm do Đại chúng bộ truyền, Trường a hàm
do Hóa địa bộ truyền, Biệt dịch tạp a hàm
do Ẩm quang bộ truyền. Nhưng thuyết này
cũng chưa chắc đã đúng. Tóm lại, A hàm là
do các bộ phái đều tự truyền thừa riêng,

nhưng sau khi kinh điển Đại thừa phát đạt,
so với A hàm, mới cho A hàm là tên gọi
khác của kinh điển Tiểu thừa.
A HÀM

Lại theo luận Đại trí độ quyển 33, quyển
49, quyển 100, thì tên gọi A hàm cũng chung
cho cả Đại thừa, cho nên trong kinh Đại
ban nê hoàn quyển 6 mới có từ ngữ
“Phương đẳng a hàm”. Phương đẳng a hàm
tức là chỉ kinh điển Đại thừa. [X. Du già
luận kí Q.22 thượng; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24; Hi lân âm nghĩa Q.8; Phiên phạm
ngữ Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.9; Dị bộ
tông luân luận thuật kí phát nhẫn
Q.thượng; Nguyên thủy Phật giáo thánh
điển chi tập thành đệ nhị chương đệ tam
tiết, đệ tứ tiết, đệ thất chương (Ấn thuận)].
(xt. A Hàm Kinh).
A HÀM BỘ
Tên gọi chung những kinh điển Tiểu
thừa được thu vào Đại tạng kinh. A hàm
bộ nguyên là tên gọi chung các giáo pháp
do đức Phật nói. Về sau, Phật giáo Đại thừa
dấy lên khoảng trước hoặc sau kỉ nguyên
Tây lịch, thì kinh điển Đại thừa cũng được
thành lập. Từ đó, đối lại với kinh điển Đại
thừa, hễ kinh nào có tên là A hàm đều
được xem là kinh điển Tiểu thừa, A hàm
bộ do đó trở thành tên khác của kinh điển
Tiểu thừa.
Về nội dung của A hàm bộ, cách gọi
của Phật giáo Nam, Bắc truyền có khác
nhau: Phật giáo Bắc truyền gọi chung bốn
A hàm Trường, Trung, Tạp, Tăng nhất là
A hàm bộ; Phật giáo Nam truyền, ngoài bốn
A hàm, gọi Tạp bộ là Khuất đà ca (Pàli:
Khuddaka) a hàm, đó là năm A hàm. Khai
nguyên thích giáo lục quyển 13 nêu ra, kinh
Tiểu thừa kép, đơn và hợp dịch gồm 153
bộ, 394 quyển. Mục lục Đại tạng đời Minh
nêu, A hàm bộ Tiểu thừa có 137 bộ.
A HÀM KINH
A hàm, Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi
A cấp ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm.

Dịch ý là Pháp bản, Tịnh giáo, Qui, Pháp
qui, Pháp tạng, Tạng, Giáo pháp, Truyền
giáo, Thú vô, Giáo, Truyền, Lai. A hàm,
chỉ cho giáo pháp được truyền thừa, hoặc
là Thánh điển truyền thừa giáo pháp của
đức Phật. Có khi nó cùng nghĩa với “Pháp”
(Phạm: dharma). Gọi A hàm là “kinh A
hàm” là do thói quen xưa nay của người
Trung quốc.
Ở thời đại Phật giáo nguyên thủy, các
vị đệ tử Phật và tín đồ, thường dùng thể
thơ hoặc những đoạn văn xuôi ngắn gọn,
hoặc dùng phương thức truyền miệng lẫn
nhau, để ghi nhớ và truyền thừa những
giáo pháp đã được nghe đức Phật nói. Nói
cách khác, cái căn cứ ghi nhớ của những
người truyền thừa ấy, chính là giáo thuyết
khái quát của đức Phật. Lại vì các đệ tử
Phật tiếp thu không giống nhau, nên mới
có những tư tưởng khác nhau. Bởi thế,
đến khi giáo đoàn được thành lập, thì giáo
thuyết của đức Phật phải được chỉnh lí và
thống nhất như thế nào, đã trở thành một
việc tất yếu. Kết quả, giáo thuyết của đức
Phật dần dần được đầy đủ hoàn bị, rồi
cũng dần dần phát triển thành một hình
thức văn học nhất định và, cuối cùng, trở
thành Thánh điển. Đó là nguyên do từ
đâu có kinh A hàm.
Kinh A hàm được thành lập vào thời
nào? Vấn đề này phải lần theo thứ tự của
các kì kết tập kinh điển mà bàn, thì mới rõ
được:
1. Sau khi đức Phật nhập diệt, vào mùa
hạ (an cư) đầu tiên, năm trăm vị A la hán
họp tập ở hang đá Thất diệp, phía ngoài
thành Vương xá. Ngài Đại ca diếp được
suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết tập
lần thứ nhất, do ngài A nan tụng lại Pháp
(Kinh), ngài Ưu ba li tụng lại Luật. Đây là
lần kết tập nổi tiếng trong lịch sử và
thường được gọi là“Ngũ bách kết tập”
A HÀM BỘ

(nghĩa là lần kết tập có năm trăm vị A la
hán tham dự).
2. Sau đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, bảy trăm vị tỉ khưu hội họp tại
thành Tì xá li, ngài Da xá được bầu làm
Thượng thủ, cử hành kết tập lần thứ hai.
Lần kết tập này chủ yếu là tụng lại tạng Luật.
Đây cũng là lần kết tập trứ danh và thường
được gọi là“Thất bách kết tập” (cuộc kết
tập có bảy trăm vị tỉ khưu tham dự).
3. Sau đức Phật nhập diệt khoảng hai
trăm ba mươi sáu năm, tức vào thời vua A
dục, ở thành Hoa thị, dưới sự chủ tọa của
ngài Mục kiền liên tử đế tu, cuộc kết tập
lần thứ ba đã được tổ chức và, đến đây, ba
tạng giáo pháp mới được hoàn thành.
4. Sau Phật nhập diệt bốn trăm năm, ở
nước Ca thấp di la, dưới sự hộ trì của vua
Ca nị sắc ca, Hiếp tôn giả và ngài Thế hữu
được suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết
tập lần thứ tư. Lần kết tập này chủ yếu là
làm Luận để giải thích ba tạng.
Tóm lại, kinh A hàm được tụng lại trong
lúc kết tập lần thứ nhất, từ lần kết tập thứ
hai về sau, tức khoảng thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, là thời kì kinh A hàm chính thức
được thành lập.
Về hình thức văn học của kinh A hàm,
thì chia làm hai loại: chín thể tài, mười hai
thể tài. Chín thể tài gồm có: Kinh, Trùng
tụng, Kí thuyết, Kệ tụng, Cảm hứng kệ, Như
thị ngữ (Bản sự), Bản sinh, Phương quảng,
Vị tằng hữu pháp. Mười hai thể tài gồm
chín loại trên đây, cộng thêm Nhân duyên,
Thí dụ, Luận nghị, thì thành mười hai thể
tài.
Chín thể tài được thành lập sớm hơn
mười hai thể tài, nhưng về bộ loại văn học
của Thánh điển Phật giáo, thì lấy mười hai
thể tài làm luận cứ nhất định.

Sau đức Phật nhập diệt một trăm năm,
giáo đoàn thống nhất của Phật giáo nguyên
thủy, bị phân hóa thành Thượng tọa bộ và
Đại chúng bộ. Về sau lại chia nhỏ ra thành
hai mươi bộ phái Tiểu thừa và mỗi bộ phái
đều có kinh tạng truyền thừa riêng của mình.
Theo những tư liệu hiện nay cho thấy, lúc
bấy giờ, ít ra cũng còn tồn tại các kinh điển
do Thượng tọa bộ phương Nam, Hữu bộ,
Hóa địa bộ, Pháp tạng bộ, Đại chúng bộ,
Ẩm quang bộ và Kinh lượng bộ truyền.
Nhưng cho đến ngày nay,chỉ có kinh điển
của Thượng tọa bộ phương Nam là được
bảo tồn một cách toàn vẹn, gồm có năm
bộ, viết bằng tiếngPàli, đó là: Trường bộ,
Trung bộ, Tương ứng bộ, Tăng chi bộ và
Tiểu bộ (tức Khuất đà ca a hàm), đây là
năm bộ Nam truyền, cũng gọi là năm A
hàm nam truyền.
Về phương diện Bắc truyền, thì những
kinh điển rời rạc lẻ tẻ của các bộ phái được
gom lại mà làm thành bốn A hàm: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng nhất a hàm và
Tạp a hàm, viết bằng tiếng Phạm, đây là
bốn bộ A hàm Bắc truyền. Trong đó,
Trường bộ, Trung bộ của Nam truyền tương
đương với Trường a hàm, Trung a hàm của
Bắc truyền, Tương ứng bộ tương đương với
Tạp a hàm, Tăng chi bộ tương đương với
Tăng nhất a hàm.
Ngoài ra, vì năm bộ Nam truyền viết
bằng vănPàli, gần với tiếng nói hằng ngày
ở thời đức Phật hơn, nên thông thường
người ta cho Nam truyền giàu sắc thái
nguyên thủy hơn Bắc truyền. Và cũng vì
thế nên các học giả cận đại, muốn khảo
chứng các tư liệu nguyên thủy, phần nhiều
thích dùng Thánh điển văn Pàliđể đối
chiếu nghiên cứu.
Về phương diện truyền thống, các học
giả Phật giáo Trung quốc, nhất là các học
giả Phật giáo Đại thừa, thường cho kinh A
hàm là kinh điển Tiểu thừa. Bởi vậy, về

mặt giáo lí sử, ở Trung quốc, Nhật bản, các
kinh A hàm trước nay vẫn không được coi
trọng. Mãi đến thời cận đại các nước châu
A HÀM KINH

Âu mới để tâm nghiên cứu, từ năm 1820
dần dần mới coi trọng và xác nhận: Kinh
A hàm không phải chỉ là kinh điển Tiểu
thừa, mà còn là kinh điển của Phật giáo
nguyên thủy. Nội dung của nó bao hàm cả
thế giới quan, nhân sinh quan và phương
pháp thực tiễn của đức Phật, có nhiều ý
nghĩa và giá trị quan trọng.
Trong bốn A hàm Bắc truyền, thì:
1. Kinh Trường a hàm, gồm 22 quyển,
chia làm bốn phần ba mươi kinh. Các kinh
trong phần thứ nhất nói về đức Phật, phần
thứ hai là kinh điển nói về giáo lí và sự tu
hành, phần thứ ba là những lời luận nạn
của ngoại đạo, phần thứ tư bàn về sự sinh
diệt thành bại của thế giới.
2. Kinh Trung a hàm gồm 60 quyển,
có 222 kinh, đại ý nói rõ bốn đế, mười hai
nhân duyên, ví dụ, những lời nói và việc
làm của đức Phật và các vị đệ tử.
3. Kinh Tăng nhất a hàm gồm 51
quyển, là kinh gom góp các loại pháp số.
Vì kinh này gom thu các pháp số từ một
pháp đến mười một pháp, cho nên gọi là
Tăng nhất (thêm một).
4. Kinh Tạp a hàm gồm 50 quyển, do
góp nhặt các kinh ngắn và lẫn lộn nhiều
thứ mà thành, cho nên gọi là Tạp a hàm.
Năm A hàm Nam truyền và bốn A hàm
Bắc truyền, nội dung chưa hẳn đã hoàn
toàn giống nhau, mà đôi khi cũng có chỗ
hơi khác nhau. A hàm Nam truyền có
thuyết năm phần, A hàm Bắc truyền thì có
hai thuyết bốn phần và năm phần.
Đồ biểu đối chiếu các thuyết như sau:
I. Thuyết năm Nikàya
* Luật nhất thiết thiện kiến vănPàli:
1. Dìgha nikàya.
2. Majjhima nikàya.
3. Saôyutta nikàya.

4. Aíguttara nikàya.
5. Khuddaka nikàya.
II. Thuyết năm A hàm.
* Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tăng thuật đa a hàm.
4. Ương quật đa la a hàm.
5. Khuất đà ca a hàm.
III. Thuyết bốn A hàm năm bộ.
* Luật ngũ phần quyển 30, Luật ma ha
tăng kì quyển 32, Luật tứ phần quyển 54:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tạp a hàm.
4. Tăng nhất a hàm.
5. Tạp tạng.
IV. Thuyết năm A cấp ma.
* Pháp trụ kí:
1. Trường a cấp ma.
2. Trung a cấp ma.
4. Tương ứng a cấp ma.
3. Tăng nhất a cấp ma.
5. Tạp loại a cấp ma.
V. Thuyết bốn A hàm.
* Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 39:
2. Trường.
3. Trung.
1. Tương.
4. Tăng.
* Tăng nhất a hàm tự phẩm:
3. Trường.
2. Trung.
4. Tạp.
1. Tăng.
* Du già sư địa luận quyển 85:
3. Trường.
2. Trung.
1. Tạp.
A HÀM KINH

4. Tăng.
* Tuyển tập tam tạng và tạp tạng truyền:
3. Trường.
2. Trung.
4. Tạp.
1. Tăng.
* Kinh Ban nê hoàn:
2. Trường.
1. Trung.
4. Tạp.
3. Tăng.
Bốn kinh A hàm Hán dịch cùng một
bản tiếng Phạm mà dịch khác, và các kinh
Biệt sinh được biểu liệt như sau:
I. Bản Hán dịch đề tên là “Tạp a
hàm” và các bản dịch của các bộ phận
khác được trích lục (kinh Biệt sinh).
1. Kinh Tạp a hàm 50 quyển, Cầu na
bạt đà la đời Lưu Tống dịch.
2. Kinh Biệt sinh Tạp a hàm, 16 hay 20
quyển, đời Hậu Tần, mất tên người dịch.
3. Kinh Tạp a hàm 1 quyển, đời Ngô,
mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết thất xứ tam quán 1
quyển (Tạp a hàm quyển 2 và quyển 34),
An thế cao đời Hậu Hán dịch.
5. Kinh Ngũ uẩn giai không 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 2) Nghĩa tịnh đời Đường dịch.
6. Kinh Phật thuyết thánh pháp ấn 1
quyển (Tạp a hàm quyển 3) Trúc pháp hộ
đời Tây Tấn dịch.
7. Kinh Phật thuyết pháp ấn 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 3) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
8. Kinh Ngũ ấm thí dụ 1 quyển (Tạp A
Hàm quyển 10) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
9. Kinh Phật thuyết thủy mạt sở phiêu 1
quyển (Tạp a hàm quyển 10) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.

10. Kinh Phật thuyết bất tự thủ ý 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 11) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
11. Kinh Phật thuyết mãn nguyện tử 1
quyển (Tạp a hàm quyển 13) đời Đông Tấn,
mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết chuyển pháp luân
1 quyển (Tạp a hàm quyển 15) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
13. Kinh Tam chuyển pháp luân 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 15) Nghĩa tịnh đời Đường
dịch.
14. Kinh Phật thuyết tương ứng tương
khả 1 quyển (Tạp a hàm quyển 16) Pháp
cự đời Tây Tấn dịch.
15. Kinh Luân vương thất bảo 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 27) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
16. Kinh Phật thuyết bát chính đạo 1
quyển (Tạp a hàm quyển 28) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
17. Kinh Nan đề thích 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 30) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
18. Kinh Phật thuyết mã hữu tam tướng
1 quyển (Tạp a hàm quyển 33) Chi diệu
đời Hậu Hán dịch.
19. Kinh Phật thuyết mã hữu bát thái
thí nhân 1 quyển (Tạp a hàm quyển 33)
Chi diệu đời Hậu Hán dịch.
20. Kinh Phật thuyết giới đức hương 1
quyển (Tạp a hàm quyển 38) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.
21. Kinh Phật thuyết giới hương 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 38) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
22. Kinh Ương quật ma 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
23. Kinh Ương quật kế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Ương quật ma la 4 quyển (Tạp
a hàm quyển 38) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.

A HÀM KINH

25. Kinh Nguyệt dụ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 41) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
26. Kinh Phạm chí kế thủy tịnh 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 44) đời Đông Tấn, mất
tên người dịch.
27. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 44) Pháp thiên đời Bắc Tống
dịch.
28. Kinh Thụ tân tuế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 45) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Tân tuế 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
30. Kinh Giải hạ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
31. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 46) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
32. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 47) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
II. Trung a hàm
* Cùng một bản tiếng Phạm nhưng có
hai bản Hán dịch khác nhau:
1. Kinh Trung a hàm 59 quyển, Đàm
ma nan đề đời Phù Tần dịch (đã mất).
2. Kinh Trung a hàm 60 quyển, Tăng
già đề bà đời Đông Tấn dịch (hiện còn).
* Biệt Sinh kinh, có sáu mươi sáu:
1. Kinh Phật thuyết thất tri 1 quyển
(kinh Thiện pháp) Chi khiêm đời Ngô dịch.
2. Kinh Phật thuyết viên sinh thụ 1
quyển (kinh Trú độ thụ) Thí hộ đời Bắc
Tống dịch.
3. Kinh Phật thuyết hàm thủy dụ 1
quyển (kinh Thủy dụ), mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết tát bát đa tô li du
nại dã 1 quyển (kinh Thất nhật) Pháp hiền
đời Bắc Tống dịch.

5. Kinh Phật thuyết nhất thiết lưu nhiếp
thủ nhân (kinh Lậu tận) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
6. Kinh Phật thuyết tứ đế (kinh Phân
biệt thánh đế) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
7. Kinh Phật thuyết hằng thủy (kinh
Chiêm ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
8. Kinh Pháp hải 1 quyển (kinh Chiêm
ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
9. Kinh Phật thuyết hải bát đức 1 quyển
(kinh Chiêm ba) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
10. Kinh Phật thuyết bản tướng y trí 1
quyển (kinh Bản tế) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
11. Kinh Phật thuyết duyên bản trí 1
quyển (kinh Bản tế), mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết luân vương thất
bảo 1 quyển (kinh Thất bảo) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
13. Kinh Phật thuyết đỉnh sinh vương
cố sự 1 quyển (kinh Tứ châu) Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch.
14. Kinh Phật thuyết văn đà kiệt vương
1 quyển (kinh Tứ châu) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
15. Kinh Phật thuyết Tần bà sa la vương
1 quyển (kinh Tần bà sa la vương nghinh
Phật) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật thuyết thiết thành nê lê
1 quyển (kinh Thiên sứ) Trúc đàm vô lan
đời Đông Tấn dịch.
17. Kinh Phật thuyết diêm la vương ngũ
thiên sứ giả 1 quyển (kinh Thiên sứ) Tuệ
giản đời Lưu Tống dịch.
18. Kinh Phật thuyết cổ lai thế thời 1
quyển (kinh Thuyết bản), mất tên người
dịch.
19. Kinh Đại chính cú vương 1 quyển
(kinh Bì tứ) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
20. Kinh Phật thuyết a na luật bát niệm
1 quyển (kinh Bát niệm) Chi diệu đời Hậu

Hán dịch. A HÀM KINH

21. Kinh Phật thuyết li thụy 1 quyển
(kinh Trưởng lão thượng tôn thụy miên)
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
22. Kinh Phật thuyết thị pháp phi pháp
1 quyển (kinh Chân nhân) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
23. Kinh Phật thuyết cầu dục 1 quyển
(kinh Uế phẩm) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Phật thuyết thụ tuế 1 quyển
(kinh Tỉ khưu thỉnh) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
25. Kinh Phật thuyết phạm chí kế thủy
tịnh 1 quyển (kinh Thủy tịnh phạm chí),
mất tên người dịch.
26. Kinh Phật thuyết đại sinh nghĩa 1
quyển (kinh Đại nhân) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
27. Kinh Phật thuyết khổ ấm 1 quyển
(kinh Khổ ấm), mất tên người dịch.
28. Kinh Phật thuyết khổ ấm nhân sự 1
quyển (kinh Khổ ấm) Pháp cự đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Phật thuyết thích ma nam bản
tứ tử 1 quyển (kinh Khổ ấm) Chi khiêm
đời ngô dịch.
30. Kinh Phật thuyết lạc tưởng 1 quyển
(kinh Tưởng) Trúc pháp hộ đời Hậu Hán
dịch.
31. Kinh Phật thuyết lậu phân bá 1
quyển (kinh Đạt phạm hạnh) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
32. Kinh Phật thuyết a nậu phong 1
quyển (kinh A nô ba) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
33. Kinh Phật thuyết chư pháp bản 1
quyển (kinh Chư pháp bản) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
34. Kinh Phật thuyết cù đàm di kí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Tuệ giản đời Lưu
Tống dịch.

35. Kinh Phật thuyết chiêm ba tỉ khưu
1 quyển (kinh Chiêm ba) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
36. Kinh Phật thuyết phục dâm 1 quyển
(kinh Hành dục) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
37. Kinh Phật thuyết ma nhiễu loạn 1
quyển (kinh Hàng ma), mất tên người dịch.
38. Kinh Tệ ma thí mục liên 1 quyển
(kinh Hàng ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
39. Kinh Phật thuyết lại tra hòa la 1
quyển (kinh Lại tra hòa la) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
40. Kinh Phật thuyết hộ quốc 1 quyển
(kinh Lại tra hòa la) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
41. Kinh Phật thuyết đế thích sở vấn 1
quyển (kinh Thích vấn) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
42. Kinh Phật thuyết số 1 quyển (kinh
Toán số mục kiền liên) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
43. Kinh Phạm chí át ba la diên vấn
chủng tôn (kinh A nhiếp hòa) Trúc đàm
vô lan đời đông tấn dịch.
44. Kinh Phật thuyết tu đạt 1 quyển
(kinh Tu đạt đá) Cầu na tì địa đời Tiêu Tề
dịch.
45. Kinh Phật thuyết trưởng giả thí bảo
1 quyển (kinh Tu đạt đá) Pháp thiên đời
Bắc Tống dịch.
46. Kinh Phật thuyết tam qui ngũ giới từ
tâm yếm li công đức 1 quyển (kinh Tu đạt
đá), mất tên người dịch.
47. Kinh Phật vị hoàng trúc viên lão bà
la môn thuyết học 1 quyển (kinh Hoàng lư
viên), mất tên người dịch.
48. Kinh Phạm ma du 1 quyển (kinh
Phạm ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
49. Kinh Phật thuyết tôn thượng 1 quyển
(kinh Thích trung thiền thất tôn) Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch.
50. Kinh Phật thuyết đâu điều (kinh Anh
vũ), mất tên người dịch.

51. Kinh Phật thuyết anh vũ 1 quyển
(kinh Anh vũ) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
A HÀM KINH

52. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt 1 quyển (kinh Anh vũ)
Cù đàm pháp trí đời Tùy dịch.
53. Kinh Phân biệt thiện ác nghiệp báo
ứng 2 quyển (kinh Anh vũ) Thiên tức tai
đời Bắc Tống dịch.
54. Kinh Phật thuyết ý 1 quyển (Tâm
kinh) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
55. Kinh Phật thuyết ứng pháp 1 quyển
(kinh Thụ pháp) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
56. Kinh Phật thuyết phân biệt bố thí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
57. Kinh Phật thuyết tức tránh nhân
duyên 1 quyển (kinh Chu na) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
58. Kinh Phật thuyết nê lê 1 quyển (kinh
Si tuệ địa) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
59. Kinh Phật thuyết trai (phụ Phật
thuyết trai kinh khoa chú) 1 quyển (kinh
Trì trai) Chi khiêm đời Ngô dịch.
60. Kinh Phật thuyết ưu bà di đọa xá ca
1 quyển (kinh Trì trai), mất tên người dịch.
61.KinhPhâ tthuyê tba tquantrai1quyê n
(kinhTrìtrai)Thưcư kinhthanhđơ iLưuTô ng
dịch.
62.KinhPhâ tthuyê ttìmatu c1quyê n
(kinhTìmanatu)Câ unaba tđa lađơ iLưu
Tô ngdịch.
63.KinhPhâ tthuyê tba lamôntư mê nh
chunga iniê mbâ tli1quyê n(kinhA isinh)
Anthê caođơ iHâ uHa ndịch.
64.KinhPhâ tthuyê tthâ pchicưsĩba t
tha nhnhân1quyê n(kinhBa ttha nh)An
thê caođơ iHâ uHa ndịch.
65.KinhPhâ tthuyê tta kiê n1quyê n
(Kiê nkinh),mâ ttênngươ idịch.
66.KinhPhâ tthuyê ttiê ndu 1quyê n

(kinhTiê ndu ),mâ ttênngươ idịch.
*Phânloa inô idungkinhTrungaha m
(Tăng triệu): gồm 5 tụng 18 phẩm 22 kinh
60 quyển.
1. Tụng đầu... năm phẩm rưỡu... sáu
mươi tư kinh... 12 quyển.
2. Tiểu thổ thành tụng... bốn phẩm rưỡi...
ba mươi lăm kinh... 16 quyển.
3. Niệm tụng... một phẩm rưỡi... năm
mươi hai kinh... 9 quyển.
4. Phân biệt tụng... hai phẩm, hai nửa
phẩm... ba mươi lăm kinh... 11 quyển.
5. Tụng cuối... ba phẩm rưỡi... ba mươi
sáu kinh... 12 quyển.
III. Trường a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh Thất Phật 1 quyển (Phần đầu
của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên đời Bắc
Tống dịch.
2. Kinh Tì bà thi Phật 2 quyển (phần
sau của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên
đời Bắc Tống dịch.
3. Kinh Phật ban nê hoàn 2 quyển (kinh
Du hành) Bạch pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
4. Kinh Đại ban niết bàn 3 quyển (kinh
Du hành) Pháp hiển đời Đông Tấn dịch.
5. Kinh Ban nê hoàn 2 quyển (kinh Du
hành) đời Đông Tấn, mất tên người dịch.
6. Kinh Đại kiên cố bà la môn duyên
khởi 2 quyển (kinh Điển tôn) Thi hộ đời
Bắc Tống dịch.
7. Kinh Nhân tiên 1 quyển (kinh Xà ni
sa) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
8. Kinh Bạch y kim chàng nhị bà la môn
duyên khởi 2 quyển (kinh Tiểu duyên) Thí
hộ đời Bắc Tống dịch.
9. Kinh Ni câu đà phạm chí 2 quyển
(kinh Tán đà na) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
10. Kinh Đại tập pháp môn 2 quyển (kinh
Chúng tập) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
11. Kinh Trường a hàm thập báo pháp
(kinh Thập thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.

12. Kinh Nhân bản dục sinh 1 quyển (kinh A HÀM KINH

Đại duyên phương tiện) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
13. Kinh Thi ca la việt lục phương lễ 1
quyển (kinh Thiện sinh) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
14. Kinh Tín Phật công đức 1 quyển
(kinh Tự hoan hỉ) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
15. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (kinh
Đại hội) Pháp thiên đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật khai giải phạm chí a bạt 1
quyển (kinh A ma trú) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
17. Kinh Phạm võng lục thập nhị kiến 1
quyển (kinh Phạm động) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
18. Kinh Tịch chí quả 1 quyển (kinh Sa
môn quả) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
19. Kinh Đại lâu thán 6 quyển (kinh
Thế kí) Pháp cự, Pháp lập đời Tây Tấn dịch.
20. Kinh Khởi thế (kinh Thế kí) Xà na
quật đa đời Tùy dịch.
21. Kinh Khởi thế nhân bản 10 quyển
(kinh Thế kí) Đạt ma cấp đa đời Tùy dịch.
IV. Tăng nhất a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh A la hán cụ đức 1 quyển (phẩm
đệ tứ Đệ tử, phẩm đệ ngũ Tỉ khưu ni, phẩm
đệ lục thanh tín sĩ, phẩm đệ thất thanh tín
nữ, là cùng bản tiếngPhạm) Pháp hiền đời
Bắc Tống dịch.
2. Kinh Tứ nhân xuất hiện thế gian 1
quyển (cùng bản tiếng Phạm với phẩm Tứ
ý đoạn) Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống
dịch.
3. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (cùng bản tiếng
Phạm với phẩm Tứ ý đoạn) Pháp cự đời
Tây Tấn dịch.
4. Kinh Tu ma đề nữ 1 quyển (cùng

bản phẩm Tu đà) Chi khiêm đời Ngô dịch.
5. Kinh Cấp cô trưởng giả nữ đắc độ
nhân duyên 1 quyển (cùng bản phẩm Tu
đà) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
6. Kinh Tam ma kiệt 1 quyển (cùng bản
phẩm Tu đà) Trúc luật viêm đời Ngô dịch.
7. Kinh Bà la môn tị tử 1 quyển (cùng
bản phẩm Tăng thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
8. Kinh Thực thí hoạch ngũ phúc báo 1
quyển (cùng bản phẩm Thiện tụ) đời Đông
Tấn, mất tên người dịch.
9. Kinh Tần tì sa la vương nghệ Phật
cúng dường 1 quyển (cùng bản phẩm Đẳng
kiến) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
10. Kinh Trưởng giả tử lục quá xuất gia
1 quyển (cùng bản phẩm Tà tụ) Tuệ giản
đời Lưu Tống dịch.
11. Kinh Ương quật ma 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
12. Kinh Ương quất kế 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
13. Kinh Lực sĩ di sơn 1 quyển (cùng
bản phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
14. Kinh Tứ vị tằng hữu pháp (cùng bản
phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
15. Kinh Xá lợi phất ma ha mục liên du
tứ cù 1 quyển (cùng bản phẩm Mã vương)
Khang mạnh tường đời Hậu Hán dịch.
16. Kinh Thất phật phụ mẫu tính tự 1
quyển (cùng bản phẩm Thập bất thiện) đời
Tào Ngụy, mất tên người dịch.
17. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
18. Kinh Duyên khởi 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Huyền trang đời Đường
dịch.
19. Kinh Thập nhất tưởng tư niệm Như
lai 1 quyển (cùng bản phẩm Lễ tam bảo)

Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch. 20. Kinh Tứ nê lê 1 quyển (cùng bản A HÀM KINH

phẩm lễ Tam bảo) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
21. Kinh A na bân khâu hóa thất tử 1
quyển (cùng bản phẩm Phi thường) An thế
cao đời Hậu Hán dịch.
22. Kinh Ngọc da nữ 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) đời Tây Tấn, mất tên
người dịch.
23. Kinh Ngọc da 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
24. Kinh A sắc đạt 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
25. Kinh Đại ái đạo ban niết bàn 1 quyển
(cùng bản phẩm Đại ái đạo ban niết bàn)
Tuệ giản đời Lưu Tống dịch.
26. Kinh Phật mẫu ban nê hoàn 1 quyển
(cùng bản Đại ái đạo ban niết bàn) Bạch
pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
27. Kinh Xá vệ quốc vương thập mộng
1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo ban
niết bàn) đời Tây Tấn, mất tên người dịch.
28. Kinh Quốc vương bất lê tiên nê thập
mộng 1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo
ban niết bàn) Trúc đàm vô lan đời Đông
Tấn dịch.
[X. kinh Ban nê hoàn Q.hạ; Xuất tam
tạng kí tập Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Nguyên thủy Phật giáo thánh điển chi tập
thành (Ấn thuận)]. (xt. A Hàm, Kết Tập).
A HÀM THỜI
Còn gọi là Lộc uyển thời. Là thời thứ
hai trong năm thời phán giáo của tông Thiên
thai. Chỉ cho thời gian sau khi đức Phật
thành đạo hai mươi mốt ngày, trước hết
đức Phật đến vườn Lộc dã, sau Ngài đi khắp
mười sáu nước lớn, đối với những người
căn cơ nhỏ bé, tuyên thuyết giáo pháp Tiểu
thừa, trong mười hai năm. Vì trong khoảng

thời gian đó, các kinh được thuyết giảng là
kinh A hàm, cho nên mới gọi là thời A
hàm; lại vì nơi đầu tiên mà đức Phật thuyết
pháp trong thời kỳ này là ở vườn Lộc dã,
cho nên cũng gọi làthời Lộc uyển.
A HIÊU
Dụng ngữ của Phật giáo Nhật bản. Tịnh
độ tông và Thời tông ở Nhật bản, đối với
các vị tăng lữ quá cố, ngoài pháp húy ra,
còn tặng thêm A hiệu. Nói đủ là A di đà
Phật hiệu, A di đà Phật danh. Tức ngoài
tên chữ của vị tăng lữ ra, lại còn thêm chữ
“A” được nói tắt từ A di đà Phật, gọi là A
hiệu. Khởi đầu từ Tuấn thừa phòng Trùng
nguyên (1121 - 1206) ở chùa Đông đại, Nhật
bản, sau khi nghe ngài Pháp nhiên nói pháp,
Trùng nguyên phát nguyện, lúc chết rồi,
nếu đến cung vua Diêm ma, khi bị hỏi tên
thì nói Phật hiệu A di đà Phật. Do đó, bài vị
của Trùng nguyên được viết là “Đại khuyến
tiến thượng nhân na mô a di đà Phật”. Về
sau, na mô A di đà Phật còn được gọi là
Không a di đà, Pháp a di đà, rồi chẳng bao
lâu, lại nói tắt là Không a, Pháp a, tông tịnh
độ và thời tông cũng noi theo cách gọi tắt
ấy. [X. Hắc cốc thượng nhân truyện; Pháp
nhiên thượng nhân hành trạng họa đồ Q.14].
A HÔ
Phạm:Ahù. Dịch ý: lạ thay! Là từ khen
ngợi. [X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5].
A HÔ ĐỊA NGỤC
Là một địa ngục nhỏ trong mười tiểu
địa ngục phụ thuộc vào địa ngục A tị. Còn
gọi là A phù địa ngục. Địa ngục A tị cũng
gọi là địa ngục Vô gián, là địa ngục thứ
tám trong tám địa ngục lớn, những chúng
sinh rơi vào địa ngục này thì phải chịu
khổ liên miên, không có lúc nào gián đoạn.
A HÀM THỜI

Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển 4
phẩm Địa ngục chép, thì địa ngục A tì chi
(A tị), ngoài mười sáu địa ngục nhỏ phụ
thuộc vây quanh ra, còn có mười tiểu địa
ngục nữa, trong đó, ngục thứ ba là địa ngục
A hô. Chúng sinh trong địa ngục này, khi
bị khổ não bức thiết quá thì kêu: “A hô!
A hô!” một cách rất đau đớn, vì thế gọi là
địa ngục A hô. Chúng sinh ở địa ngục này
và chúng sinh ở các địa ngục nhỏ khác,
đều phải chịu những nỗi khổ triền miên,
không thể tả được, và số năm chịu khổ
thì dài dằng dặc mà trong kinh dùng thí
dụ là “hết hai mươi hộc hạt vừng (mè)”,
đồng thời, còn gấp bội con số ấy để miêu
tả quả báo sống lâu mà chịu khổ của các
chúng sinh trong địa ngục A hô và chín
địa ngục nhỏ khác. [X. luận Du già sư địa
Q.4; luận A tì đạt ma tạng hiển tông Q.12;
Chư kinh yếu tập Q.18; Pháp uyển châu
lâm Q.7].
A HÔ HẰNG HÀ SƠN
Phạm, Pàli: Ahogagà. Còn gọi là A
phu sơn, A hu hằng hà sơn, A hưu hà sơn.
Là ngọn núi mà ngài Tam phù đà thương
na hòa tu (Phạm:Sambhùta Sàịavàsi) cư
trú trong thời kết tập kinh điển lần thứ hai.
Đương lúc “Mười điều phi pháp” dấy lên,
ngài Da xá (Pàli: Yasa Kàkaịđaputta)
lên trên núi thăm ngài Tam phù đà, rồi hai
người cùng phát khởi cuộc vận động chống
lại “mười điều phi pháp”. Trong luật Ngũ
phần có nói “Tam phù đà ở trên núi A
phù”. Cứ theo Nhất thiết thiện kiến (Pàli:
Samantapàsàdikà) bảnPàli chép, thì ngài
Mục kiền liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta
Tissa) đã từng ở núi này và vua A dục cho
người lên đón ngài về thủ đô Hoa thị thành
(Phạm:Pàtaliputra). Lại trong Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 2 cũng từng đề cập đến

núi A hưu hà.
A HỒNG
Chữ Tất đàm (a hùô). A là mẹ của
tất cả chữ trong Phạm ngữ, là thể của hết
thảy tiếng, là tiếng mở miệng đầu tiên. Hồng
là tiếng ngậm miệng, tức là ý chung cục.
Lại vì chữ A có nghĩa “vốn chẳng sinh”,
chữ Hồng có nghĩa “hủy phá”, cho nên,
Mật giáo phần nhiều dùng chữ A để biểu
thị lí thể phát sinh của vạn hữu, và chữ
Hồng biểu thị trí đức qui thú của vạn pháp;
hợp cả hai chữ lại thì đầy đủ cái lí rất sâu xa
vi diệu. Trong Mật giáo, hai chữ này cũng
biểu thị cái đức của Lí pháp thân và Trí
pháp thân trong Mạn đồ la thuộc hai bộ
Kim cương, Thai tạng. Ngoài ra, còn nhiều
ý nghĩa tương đối quan trọng:
1. A là chủng tử của Đại nhật Như lai,
Hồng là chủng tử của Kim cương tát đỏa.
2. A là chủng tử của kinh Đại nhật,
Hồng là chủng tử của kinh Kim cương đính.
3. Hai chữ A, Hồng là hơi thở ra thở
vào, biểu thị hết thảy chúng sinh đều có đủ
tính đức tự chứng (A) và hóa tha (Hồng).
4. A là nghĩa tâm bồ đề, Hồng là nghĩa
Niết bàn, vì thế, cùng một lúc, nói AHồng
tức biểu thị tâm bồ đề và Niết bàn.
5. Dùng hoa sen thí dụ chữ A, biểu thị
quả Tất địa, dùng nước thí dụ chữ Hồng,
biểu thị nhân tu hành khiến cho chữ A thành
tựu. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành tựu
tất địa; Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.10; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.5].
A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN
MUHAMMAD (1542 - 1605)
Là Hoàng đế đời thứ 3 của đế quốc Ấn
độ Mông ngột nhi (Magul) vào thế kỉ thứ
XVI. Ông chú tâm dốc sức vào việc mở
rộng biên cương, thống nhất Ấn độ, đồng
thời, chinh phục đại bộ phận lãnh thổ A
A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN MUHAMMAD

phú hãn, hoàn thành đế quốc Mông ngột
nhi. A khắc ba, đối với các tôn giáo, thi
hành chính sách rộng lượng, dung hợp và
tiếp nhận tất cả các tôn giáo vốn kì thị lẫn
nhau, như: Ấn độ giáo, Kì na giáo, Y tư lan
giáo, Thiên giáo, Cơ đốc giáo v.v... và hết
sức bảo hộ, tưởng thưởng văn học và nghệ
thuật.
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA
......
Phạm: Ajitakezakambala, Pàli:
Ajitakesakambala. Là một trong sáu phái
ngoại đạo của Ấn độ đời xưa, một trong
mười thầy ngoại đạo. Còn gọi là A thị đa kê
xá cam bạt la, A chi la sí xá cam bà la, A di
đà sí xá hân bà la, A phù đà sí xá kim phi la,
Kê xá kim pha lê. Gọi tắt là A kì đa. Dịch ý
làVô thắng phát hạt .(có tóc
màu vàng sẫm không ai hơn). Là một phái
rất có thế lực trong Bà la môn giáo ở trung
Ấn độ vào thời đại đức Phật. Cứ theo kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 19,
Trường a hàm quyển 17 kinh Sa môn quả,
Trường bộ vănPàli kinh Sa môn chép, thì
học thuyết của phái ngoại đạo này chủ
trương cả tâm lẫn vật đều tiêu diệt hết,
không nhận có thiện ác họa phúc, nhân
duyên quả báo, quá khứ vị lai v.v... mà chỉ
chủ trương tận hưởng các thú vui ở đời
hiện tại, tức cũng như Đoạn diệt luận, Duy
vật luận, Cảm giác luận, Khoái lạc thuyết
trong phái ngoại đạo Thuận thế. Song, lại
cứ theo Duy ma kinh lược sớ quyển 4, Chú
duy ma kinh quyển 3, Hi lân âm nghĩa quyển
9 v.v... nói, thì phái này là một trong các
phái ngoại đạo khổ hạnh, chủ trương đời
này chịu khổ là cái nhân của sự sung sướng
ở đời sau, cho nên mặc áo rách, xõa tóc,
phơi mình ngoài nắng, làm mọi thứ khổ
hạnh. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; kinh Tịch

chí quả; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
A KÌ NI
Phạm:Agni.
I. A kì ni. Hỏa thần trong Bà la môn
giáo của Ấn độ. Còn gọi là A nga na, Ác kì
ni. Dịch ý là lửa. Cứ theo Lê câu phệ đà
chép, thì nguồn gốc hoặc hình thức tồn tại
của thần lửa có ba loại, tức trong ba cõi, ở
cõi trời là thái dương, ở cõi không là ánh
chớp, ở cõi đất là lửa tế lễ. Đây là mầm
mống của tư tưởng về ba thần trong Ấn
Độ giáo là Phạm thiên, Tì thấp nô và Thấp
bà. Trong Lê câu phệ đà, đặc biệt các bài ca
tán tụng thần lửa đã chiếm một phần trong
toàn bộ năm phần của các bài ca tán, chỉ
đứng sau Nhân đà la. Khi tế tự, thần lửa có
khả năng đưa các phẩm vật cúng tế đi phân
phát cho các thần, vì thế, thần lửa được coi
là sứ giả giữa các thần và người. Trừ loài
người và cầm thú ra, thần lửa cũng tồn tại
khắp trong các thực vật và trong nước;
ngoài sự tế lễ theo phép tắc nhất định, thần
lửa còn được cúng tế vào những dịp sinh
nhật, sang nhà mới và kết hôn. Toàn thân
màu hồng, phát ra ánh sáng như mặt trời,
sắc mặt mầu sữa, không đầu không chân,
hoặc ba đầu bảy lưỡi, có mặt khắp mười
phương, mắt vàng, nghìn mắt v.v... Trong
các thần, mối quan hệ giữa loài người và
Thần lửa A Kì Ni
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA

thần lửa gần gũi nhất, có khả năng phá trừ
bóng tối, đốt hết những vật nhơ bẩn, hàng
ma trừ quái, cũng được coi là “người tiêu
diệt loài La sát (ác ma)”. Ngoài ra, có thể
ban ân cho những người sùng bái và giải
cứu nguy nan.
II. A kì ni. Tức là nước A kì ni, một
nước xưa ở vùng Tây vực. Cũng gọi là Ô kì
quốc, Yên kì quốc. Phía đông giáp Cao
xương, phía tây giáp Cưu tư. Nay tức là vùng
đất Khách lạt sa nhĩ (Karashahr), về phía
đông bắc con đường ở nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương. (xt. A Kì Ni Quốc).
A KÌ NI QUỐC
A kì ni, Phạm Agni, hoặc Akni. Tên
một nước xưa ở vùng Tây vực. Còn gọi là
Ô kì quốc, Ô di quốc, Yên kì quốc, Anh di
quốc. Đông giáp Cao xương, tây giáp Cưu
tư, lấy Khách lạt sa nhĩ (Karashahr) ở phía
đông bắc con đường nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương hiện nay làm trung tâm.
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, nước A
kì ni chiều đông tây dài hơn sáu trăm dặm,
chiều nam bắc rộng hơn bốn trăm dặm, đô
thành chu vi sáu, bảy dặm, có núi bao chung
quanh, đường sá hiểm trở, dễ phòng thủ,
các dòng suối chảy giao nhau, dẫn nước
vào ruộng, sản xuất các thực vật như lúa
nước, lúa mì, táo, nho, lê v.v... Khí hậu ôn
hòa, phong tục thuần phác, văn tự dùng
chữ Ấn độ. Người trong nước khỏe mạnh
nhưng ít mưu lược, luật pháp không nghiêm
túc. Có hơn mười ngôi chùa, tăng chúng
hơn hai nghìn người, học tập giáo nghĩa
Tiểu thừa của Thuyết nhất thiết hữu bộ,
kinh giáo luật nghi, đại khái đều theo Ấn
độ. Vì tên nước A kì ni là do từ các tên Yên
kì, Ô kì, hàm ý là lửa, nên ngài Huyền trang
mới theo tiếng Phạm agni (lửa) mà dịch
âm là A kì ni. [X. Cao tăng Pháp hiển truyện;

Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.82; Hán thư tây vực truyện thứ
66 phần dưới; Hậu hán thư tây vực truyện
thứ 78; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.I; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.I].
A LA CA HOA
A la ca, Phạm: Arka. Còn gọi là A ca
hoa, Át-ca hoa. Dịch ý là hoa trắng. Sinh
sản ở Ấn độ, lá to, người Ấn độ phần nhiều
lấy lá cây này để dùng vào việc tế tự. Tên
thường là màdàr, tên khoa học là
Calotropis gigantea, hoặc asclepias
gigantea. [X. luận Du già sư địa Q.44; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.45; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.8].
A L A HÁN
Phạm: Arhat, Pàli: Arahant. Là một
trong bốn quả Thanh văn, một trong mười
hiệu của Như lai. Còn gọi là A lư hán , A la
ha, A ra ha, A lê ha, Át ra hạt đế, gọi tắt là
La hán, Ra ha. Dịch ý lá Ứng, ứng cúng,
ứng chân, sát tặc, bất sinh, vô sinh, vô học,
chân nhân. Chỉ bậc Thánh đã dứt hết hai
hoặc Kiến, Tư trong ba cõi, chứng được
tận trí, xứng đáng nhận lãnh sự cúng dường
của người đời. Quả này chung cả Đại thừa
và Tiểu thừa, song thông thường đều giải
thích theo nghĩa hẹp, mà chuyên chỉ quả
vị cao nhất chứng được trong Phật giáo Tiểu
thừa. Nếu nói theo nghĩa rộng, thì chỉ riêng
cho quả tối cao trong cả Phật giáo Đại thừa
và Tiểu thừa.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 3
chép, thì A la hán là quả vị vô học thông
cả ba thừa, cho nên là tên gọi khác của đức
Phật, cũng tức là một trong mười hiệu của
Như lai. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
24, thì A la hán là một trong bốn quả
Thanh văn (Tứ sa môn quả), là quả cao
A L A HÁN

nhất của Tiểu thừa. Có thể được chia làm
hai loại:
1. A la hán hướng, chỉ những người vẫn
còn ở giai đoạn tu hành mà xu hướng tới
quả vị A la hán.
2. A la hán quả, chỉ các bậc Thánh đã
đoạn trừ hết thảy mọi phiền não, được tận
trí và nhận lãnh sự cúng dường của người
đời. Những người đã chứng được quả vị này,
thì bốn trí dung thông vô ngại và không
còn pháp nào phải học nữa, vì thế gọi là
Vô học, Vô học quả, Vô học vị; nếu lại
hoàn thành tám Thánh đạo từ vô học
chính kiến đến vô học chính định, và mười
pháp vô lậu vô học giải thoát, vô học chính
trí v.v.. thì gọi là Thập vô học chi. (Mười
chi vô học).
Về nghĩa của từ A la hán, cứ theo luận
Đại trí độ quyển 3, Đại thừa nghĩa chương
quyển 37 phần đầu, Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1, quyển 2, nêu ra ba nghĩa là sát
tặc (giết giặc), bất sinh, ứng cúng, gọi là ba
nghĩa A la hán, từ xưa đến nay, thuyết này
thường thấy nhất. Tức là:
1.Sát tặc (giết giặc): giặc, chỉ các hoặc
Kiến và Tư. A la hán có khả năng đoạn trừ
các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi; cho nên
gọi là giết giặc.
2.Bất sinh, tức vô sinh. A la hán chứng
vào Niết bàn, không còn chịu sinh lại trong
ba cõi nữa, cho nên gọi là bất sinh.
3. Ứng cúng, A la hán đã được lậu tận,
dứt trừ tất cả phiền não, xứng đáng lãnh
nhận sự cúng dường của người và trời, cho
nên gọi là Ứng cúng. Phạmarhan là chủ
từ số ít của chữ Phạmarhat (A la hán),
dịch ý là nhận sự cúng dường, nhận sự tôn
kính, vì thế, trong ba nghĩa kể trên, nghĩa
ứng cúng tương đối thích hợp hơn cả. Ngoài
ra, trong Đại thừa nghĩa chương quyển 20

phần cuối, ngài Tuệ viễn dùng bốn nghĩa
ứng hóa hết thảy chúng sinh, dứt hết các
hoặc, để giải thích A la hán. Lại Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 4 thì nêu ra giải nghĩa về
năm loại A la hán, như bẻ nát nan hoa
bánh xe ba cõi, xa lìa tất cả nghiệp ác, không
che giấu v.v...
Lại nói về chủng loại A la hán, thì A la
hán trong bốn quả Thanh văn, tùy sự khác
nhau về căn tính bén nhạy hay chậm lụt,
mà có thể chia làm sáu loại. Cứ theo luận
Tạp a tì đàm tâm quyển 5, luận Câu xá
quyển 25, thì đó là:
1.Thoái pháp A la hán, cũng gọi Thoái
tướng A la hán, chỉ những người mới chỉ
gặp một chút ác duyên đã dễ dàng đánh
mất quả vị đã chứng được.
2.Tư pháp A la hán, cũng gọi Tử tướng
A la hán, chỉ những người vì lo sợ sẽ mất
quả vị mà nghĩ đến việc tự sát.
3.Hộ pháp A la hán, cũng gọi Thủ
tướng A la hán, chỉ những người có khả
năng giữ gìn mà không để mất quả vị.
4.An trụ pháp A la hán, cũng gọi là
Trụ tướng A la hán, chỉ những người không
lui cũng không tiến, mà ở yên nơi quả vị.
5.Kham đạt pháp A la hán, cũng gọi
là Khả tiến tướng A la hán, chỉ những người
có khả năng tiến tới nhanh chóng mà đạt
đến pháp bất động.
6.Bất động pháp A la hán, cũng gọi là
Bất hoại tướng A la hán, chỉ những người
vĩnh viễn không đánh mất pháp đã chứng
được.
Trong sáu loại A la hán được tường thuật
ở trên, năm loại trước là những người độn
căn, cho nên được Thời giải thoát hoặc Thời
ái tâm giải thoát, còn loại sau cùng là thuộc
những người lợi căn, cho nên được Bất thời
giải thoát hoặc Bất động tâm giải thoát. Nói
cách rõ ràng hơn, nếu gặp được nhân duyên
tốt mà vào định giải thoát thì gọi làThời
giải thoát, còn bất cứ lúc nào cũng có thể

vào định, mà không cần phải đợi chờ một
nhân duyên đặc biệt nào mới được giải thoát,
thì gọi làBất thời giải thoát. Lại những
A L A HÁN

người tự mình khéo giữ gìn quả A la hán
đã chứng được và giải thoát mọi phiền não,
thì gọi làThời ái tâm giải thoát, còn những
người đã giải thoát rồi không bị phiền não
quấy rối trở lại, làm mất quả vị, thì gọi là
Bất động tâm giải thoát. Ngoài ra, Bất động
pháp A la hán, vì sự hình thành lợi căn,
nên lại chia làm hai loại, đó là:
1. Những người bẩm sinh là bất động
chủng tính, gọi là Bất thoái pháp A la hán,
Bất thoái tướng A la hán.
2. Những người nhờ tu hành tinh tiến
mà đạt đến pháp bất động, gọi là Bất động
pháp A la hán. Hai loại này cộng với năm
loại thuật ở trên thành là bảy loại A la hán.
Nếu lại thêm Duyên giác và Phật nữa, thì
gọi chung là chín loại A la hán, hoặc gọi là
chín Vô học. Lại nữa, kinh Trung A hàm
quyển 30, luận Thành thật quyển 1, đem
Tuệ giải thoát, Câu giải thoát thay cho Duyên
giác và Phật mà thành chín Vô học. Trong
đó, A la hán dùng sức trí tuệ để giải thoát
phiền não, thì gọi là Tuệ giải thoát A la
hán. Nếu A la hán đã được định Diệt tận,
mà cả hai phương diện tâm và tuệ đều được
giải thoát, thì gọi là Câu giải thoát A la hán.
Hai loại này, nếu lại thêm Vô nghi giải thoát
A la hán (những người trong Câu giải thoát
thông suốt tất cả văn nghĩa mà được bốn
vô ngại giải), thì thành là ba loại A la hán.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34, Q.42;
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.18; kinh Di lặc
thượng sinh; luận Đại thừa a tì đạt ma tập
Q.14; luận Cam lộ vị Q.thượng; luận Đại tì
ba sa Q.94; Pháp hoa nghĩa sớ Q.1; Đại
nhật kinh sớ Q.1; Phiên phạm ngữ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.8]. (xt. Cửu Vô Học,
Lục Chủng Tính, Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN HƯỚNG
Là hướng thứ tư trong bốn Hướng. Tức

là “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân) hướng
tới quả A la hán. Những người đã được “quả
A na hàm” thứ ba, sau khi dứt trừ Kiến
hoặc trong ba cõi và chín phẩm Tư hoặc ở
Dục giới, lại khởi gia hành (chuẩn bị) diệt
trừ các hoặc ở Sắc giới và Vô sắc giới, quãng
thời gian này gọi là A la hán hướng. Do
đoạn trừ chín phẩm hoặc Hữu đính và diệt
hết các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi mà chứng
vào quả A la hán.
Lại quả A la hán là quả thứ tư trong
bốn quả, đối với đạo giải thoát, đã sinh tận
trí, bốn trí viên dung vô ngại và không còn
pháp nào phải học, lên đến cực vị, cho nên
gọi là Vô học. Trong bốn hướng bốn quả,
quả này là quả cao nhất của Thanh văn
thừa, còn bốn hướng ba quả kia thì gọi là
Hữu học. [X. luận Câu xá Q.24; luận Đại tì
bà sa Q.28]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN TRƯỞNG LÃO
Là vị Tăng người Miến điện ở thế kỉ thứ
XI. Về quốc tịch của ngài, có nhiều thuyết
bất nhất. Có thuyết cho là người Tích lan,
có thuyết cho là người Ti mậu, thuộc miền
xuôi Miến điện. Ngài vốn ở Vương quốc
Trực thông (Thaton) Miến điện, làm việc
biên chép và sửa lại ba tạng kinh vănPàli.
Sau Ngài đến Bồ cam truyền bá Phật giáo
Thượng tọa bộ, được quốc vương A nô luật
đà (? - 1077) tôn làm quốc sư. Ngài vâng
chiếu chỉ tổ chức các học giả đem ba tạng
kinhPàli dịch ra tiếng Miến điện, lại giúp
vua A nô luật đà thành lập Tăng đoàn Phật
giáo và xây dựng chùa tháp trên khắp nước.
A LA RA CA LAM
Phạm:Àràđa-Kàlàma, Pàli: Àơàrakàlàma.
Người tiên ngoại đạo đầu tiên mà
đức Phật đến hỏi đạo sau khi dời khỏi cung
vua, là người ở thành Tì xá li (cũng có thuyết
nói là người ở ngoại ô thành Vương xá)
A LA RA CA LAM

thuộc Ấn độ xưa. Còn gọi là A ra noa ca la
ma, A lam ca lam, A la la, A lam, La ca
lam, Ca la ma, Ca lan, Già lam, A lan. Dịch
ý là tự dối, lười biếng. Cùng với Uất đà la
ma tử nổi tiếng ở đời. Là học giả phái Số
luận, rất nổi danh trong phái Lục sư ngoại
đạo đương thời. Ông muốn chặt đứt gốc rễ
của sự sống chết mà xuất gia giữ giới, tu hành
nhún nhường nhẫn nhục, ngồi thiền định
ở nơi vắng vẻ. Vì đức Phật không thỏa mãn
với học thuyết của ông, nên Ngài ở vài tháng
rồi từ biệt, và đến hỏi đạo nơi Uất đà la ma
tử. Khi đức Phật thành đạo, chuyển pháp
luân, Ngài định đến giáo hóa cho A la ra ca
lam trước nhất, nhưng ông đã qua đời rồi.
Về giáo nghĩa của Ca lam, trong các kinh
Phật, phần nhiều bảo ông ấy cho cõi Vô sở
hữu (Vô sở hữu xứ) là Niết bàn rốt ráo. Suy
đó thì biết, tư tưởng Niết bàn là tư trào phổ
thông tại Ấn độ đương thời. Lại Phật giáo
Nguyên thủy chia các giai đoạn tu Thiền
làm chín đoạn, thì trong kinh Quá khứ hiện
tại nhân quả quyển 3, Ca lam nêu lên thuyết
tám đoạn là: Tứ thiền, Không xứ, Thức xứ,
Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
sau lại thêm Diệt tận định mà thành chín
đoạn. [X. Trung a hàm Q.56 kinh La ma;
kinh Chúng hứa ma ha đế Q.6; kinh Lục độ
tập Q.7; kinh Xuất diệu Q.7; kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.7 phẩm Tần bà sa
la vương khuyến thụ tục lợi; kinh Phật ban
nê hoàn Q.hạ; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.27].
A LA TÌ QUỐC
A la tì, Phạm:Aơàvì, Pàli: Àơavì. Tên
một nước xưa ở Ấn độ, gần sông Hằng.
Còn gọi là A la bề quốc, A đồ tì quốc, A la
bà già quốc, A la bề già la quốc. Dịch ý là
rừng, đồng nội, đồng không, là nơi chim
muông ở. Kinh Trưởng lão kệ (Theragàthà)
Nam truyền vănPàli, bài kệ thứ

1263 có đề cập đến chùa A ca la ngõa
(Aggàlav-chetiya), là ngôi chùa nổi tiếng
ở nước A la tì. Cứ theo chú thích của bài
kệ trên nói, thì vị trí nước A la tì nằm dọc
theo bờ sông Hằng, cách nước Ba la nại tư
(Phạm:Vàraịasì) ngược dòng sông Hằng,
mười hai do tuần, và về phía nam thành
Xá vệ ba mươi do tuần.
Cứ theo Tương ứng bộ 13 kinh 33 văn
Pàli tường thuật, thì Trưởng giả Ha đa a la
bà (Hatthaka Àơavak) từng là công dân
nước này. Lại cứ theo kinh A la hán cụ đức
chép, thì Trưởng giả Hạ tất đa ca (Ha đa a
la bà) và A tra phạ ca cùng ở nước A la ti.
Cứ theo Tăng chi bộ 8 kinh 23 văn Pàli
chép, thì khi đức Phật ở chùa A ca la ngõa,
trưởng giả Hạ tất ca tán dương đức Thế
Tôn có đủ tám pháp chưa từng có. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 27 chép, thì nước A
la tì khí hậu lạnh lẽo, lại nhiều cỏ tật lê,
khi đức Phật ngồi, nằm không lấy thế làm
khó chịu. Thầy của Bà kì xá (Pàli: Vagìsa)
là Ni cù đà kiếp ba (Pàli: Nigrodha Kappa)
qua đời tại chùa A ca la ngõa, Bà kì xá bèn
hỏi đức Phật về nơi đi đến của thầy mình
sau khi chết, việc này được chép trong kinh
Trưởng lão kệ nói trên.
Ngoài ra, giới cấm đào đất thứ 10, giới
cấm chặt cây thứ 11 trong chín mươi hai
Ba dật đề, chính đã được chế định tại nước
này. Lí do: các tỉ khưu ở chùa A ca la ngõa,
để cất nhà cửa, bèn tự mình đào đất, và sai
người đào đất, chặt cây đến nỗi bị chê trách.
Các sự tích về nước A la tì cũng còn được
thấy trong kinh Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Therì-gàthà, Tăng chi bộ 8 kinh 24, Tương
ứng bộ 10 kinh 12, kinh Tạp a hàm quyển
45, kinh Biệt dịch tạp a hàm quyển 13, luật
Ngũ phần, luật Thập tụng, luật Ma ha tăng
kì, và Hữu bộ tì nại da v.v...
A LẠI DA THỨC
A lại da, Phạm:Àlaya. Là một trong
A LA TÌ QUỐC

tám thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạtna,
a lại da), một trong chín thức (tám thức
và thức A ma la) Còn gọi là A la da thức, A
lê da thức, A lạt da thức. Gọi tắt là Lại da,
Lê da. Các nhà dịch cũ gọi là Vô một thức
, các nhà dịch mới gọi là Tàng thức.
Hoặc gọi là Đệ bát thức, Bản thức, Trạch
thức. Vô một thức hàm ý là nắm giữ các
pháp mà không mê mất tâm tính; vì nó là
gốc rễ của các pháp, cho nên gọi là Bản thức,
vì nó là tác dụng mạnh nhất trong các thức,
cho nên cũng gọi là Thức chủ. Thức này là
gốc của vũ trụ vạn hữu, ngậm chứa muôn
vật khiến cho không bị mất mát, cho nên
gọi là Tàng thức. Lại vì nó là hạt giống có
khả năng ngậm chứa và sinh trưởng muôn
vật, cho nên cũng gọi là Chủng tử thức (thức
hạt giống).
Ngoài ra, A lại da cũng được gọi là Sơ
sát na thức, Sơ năng biến, Đệ nhất thức. Vì
ở sát na đầu tiên khi muôn vật trong vũ trụ
sinh thành, thì duy chỉ có thức thứ tám
này mà thôi, cho nên gọi là Sơ sát na thức.
Mà thức này cũng là tâm thức hay biến
hiện ra các cảnh, cho nên cũng gọi là Sơ
năng biến. Từ gốc đến ngọn, nó được kể là
thứ nhất, cho nên gọi Đệ nhất thức. Do ở
nơi thức A lại da mới có thể biến hiện ra
muôn vật, vì thế, các nhà Duy thức học
chủ trương hết thảy vạn hữu đều bắt nguồn
từ thức A lại da, đây cũng là một thứ Duy
tâm luận. Còn như thức A lại da là chân
thức trong sạch hay là vọng thức nhơ bẩn,
thì đây là một vấn đề lớn đã được bàn đến
rất nhiều trong giới Phật học.
Cứ theo luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu trích dẫn thuyết trong kinh
Tăng nhất a hàm, và luận Câu xá quyển 16
trích dẫn thuyết trong Khế kinh (hoặc chỉ
kinh Tạp a hàm), thì có thể thấy manh nha

tư tưởng A lại da đã bắt nguồn từ thời đại
Phật giáo nguyên thủy. Cứ theo luận
Chuyển thức, luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu, kinh Phật bản hạnh tập
quyển 33, luận Câu xá quyển 16, luận Đại
tì bà sa quyển 145 v.v... nói, thì các sư của
thời đại Bộ phái Phật giáo đều dựa vào
thuyết Ái dục duyên khởi mà giải thích A
lại da là ái trước, tham ái, hoặc là ái, lạc,
hân, hỉ v.v... Nhưng đến thời đại Phật giáo
Đại thừa, thì lần lượt có ngài Mã minh viết
luận Đại thừa khởi tín để bàn và giải thích
nghĩa của thức A lại da, rồi đến các ngài Di
lặc, Vô trước, Thế thân cũng đều làm luận
để phát huy thuyết Duy thức duyên khởi,
chủ trương hết thảy muôn vật đều bắt
nguồn từ thức A lại da, mà thành lập hệ
thống tư tưởng của triết học Duy thức. Trong
đó, ngài Vô trước dựa vào kinh A tì đạt ma
đại thừa, kinh Giải thâm mật để giải thích
và cho rằng thức căn bản thứ tám (thức A
lại da) là quả thể tổng báo của hữu tình,
đồng thời, trong tác phẩm Hiển dương
thánh giáo luận quyển 17, ngài Vô trước
đã nêu ra tám lí do để biện chứng cho sự
tồn tại của thức A lại da.
Lại trong Nhiếp đại thừa luận quyển
thượng phần đầu, ngài Vô trước chia thức
A lại da làm ba loại là Tự tướng, Nhân tướng
và Quả tướng, và cho hai cảnh giới mê,
ngộ đều do những hạt giống được ươm
(huân tập) trong thức A lại da phát sinh,
đây tức là thuyết“Chủng tử huân tập”,
cũng tức là thuyết chủ trương thức A lại da
là chân vọng hỗn hợp. Lại tác phẩm Duy
thức tam thập tụng của ngài Thế thân, đến
thời đại Duy thức chia dòng, có hai mươi
tám nhà chú thích, mà trội hơn cả thì có
các bản chú thích của mười vị đại luận sư
Hộ pháp, An tuệ v.v... Ngài Huyền trang
lấy bản chú thích của ngài Hộ pháp làm
chính, rồi hỗn hợp thuyết của các luận sư
khác mà biên dịch nên bộ luận Thành duy

thức 10 quyển, đối với tư tưởng Duy thức ở
Trung quốc, Hàn quốc và Nhật bản, đã có
ảnh hưởng rất sâu xa.
A LẠI DA THỨC

Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thì thức A lại da có đủ ba nghĩa là Năng
tàng, Sở tàng và Chấp tàng.
1.Năng tàng, nghĩa là, trong tự thể thức
thứ tám ngậm chứa các hạt giống của hết
thảy muôn pháp.
2.Sở tàng, nói theo nghĩa hiện hành
ươm hạt giống, thì thức này cũng tức là
chỗ để cho bảy chuyển thức ươm hạt giống
của muôn pháp.
3.Chấp tàng, nghĩa là, thức thứ tám
thường bị thức mạt na thứ bảy chấp bậy
làm thực ngã, thực pháp, vì thế cũng gọi là
Ngã ái chấp tàng.
Ngoài ra, sư Khuy cơ dựa theo những
điều được trình bày trong luận Thành duy
thức, rồi trong Thành duy thức luận thuật
kí quyển 2 phần cuối từ ba tướng Tự tướng,
Nhân tướng và Quả tướng mà đề xuất ba vị
thức thể của A lại da, đó là:
1.Ngã ái chấp tàng hiện hành vị, chỉ
tự tướng của thức thứ tám. Vì từ vô thủy
đến nay, thức thứ tám thường bị thức thứ
bảy chấp làm ngã, cho nên gọi là Ngã ái
chấp tàng vị. Từ phàm phu, đến các Bồ tát
dưới Thất địa, hoặc các bậc Thánh hữu học
trong Nhị thừa, đều thuộc vị này.
2.Thiện ác nghiệp quả vị, chỉ quả tướng
của thức thứ tám. Vì từ vô thủy đến nay,
do nghiệp thiện ác của thức thứ tám mà
đưa đến quả dị thục, cho nên gọi là Thiện
ác nghiệp quả vị. Vị này suốt đến tâm kim
cương của hàng Bồ tát Thập địa hoặc các
bậc Thánh vô học của Nhị thừa.
3. Tương tục chấp trì vị, chỉ Nhân
tướng của thức thứ tám. Vị này thông đến
Phật quả và suốt đến vị lai vô tận. Vì thức
thứ tám nắm giữ hạt giống sắc, tâm của
muôn pháp, khiến năm căn không dứt mất,
cho nên gọi là Tương tục chấp trì vị. Nương

vào đó mà từ phàm phu đến Phật mới thực
hiện được cuộc chuyển mê khai ngộ, nó là
nơi nương tựa của chúng sinh, vì thế, thức
A lại da còn được gọi làSở tri y .
Tư tưởng Duy thức của ngài Hộ pháp được
học trò là luận sư Giới hiền truyền cho ngài
Huyền trang, nhờ đó mà thịnh hành ở
Trung quốc.
Tại Trung quốc, các tông phái đối với
thức A lại da cũng có nhiều thuyết khác
nhau, chẳng hạn như:
1.Tông Địa luận, lấy Thập địa kinh
luận của ngài Thế thân làm căn cứ chủ
yếu. Chủ trương thức A lại da là thức chân
thường thanh tịnh, cũng như Phật tính Như
lai tạng.
2.Tông Nhiếp luận, lấy luận Nhiếp đại
thừa của ngài Vô trước làm căn cứ chủ yếu
(bản dịch của ngài Chân đế). Chủ trương
Như lai tạng duyên khởi cho thức A lại da
là pháp vô thường hữu lậu, là nguồn gốc
của hết thảy phiền não, đồng thời, ngoài
tám thức trước ra, lại thêm thức A ma la
nữa thành thức thứ chín, và cho tám thức
trước là hư vọng, thức thứ chín là chân
thực. Tuy nhiên, ngài Chân đế cũng tham
chước luận Đại thừa khởi tín, mà cho thức
A lại da là thức vôkí vô minh tùy miên
., là thức chân vọng lẫn
lộn, cho thức thứ tám có đủ nghĩa tính hiểu
biết là chân, có đủ nghĩa quả báo là vọng,
cho nên tư tưởng của ngài Chân đế là dung
hợp cả hai thuyết chân vọng mà thành.
3.Tông Pháp tướng duy thức, lấy luận
Thành duy thức làm căn cứ chủ yếu. Ngài
Huyền trang là đại biểu cho các nhà dịch
Duy thức mới, bác thuyết Như lai tạng duyên
khởi, chủ trương A lại da duyên khởi, đồng
thời, lập ra năm loại chủng tính, bảo nhân,
pháp đều không. Loại luận thuyết mới này,
không những khiến cho tư tưởng Duy thức
tại Trung quốc phát sinh một chuyển biến
lớn, mà cũng còn ảnh hưởng đến cả tư

tưởng Duy thức tại Nhật bản nữa. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2, Q.7; luận Quyết định
tạng Q.thượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.5
A LẠI DA THỨC

phần dưới; Trung quán luận sớ Q.7 phần
đầu. Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối;
Hoa nghiêm khổng mục chương Q.1; Duy
thức liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt.
Lại Da Tam Tướng, Lại Da Tứ Phần).
A LAM BÀ
Phạm:Aratilambha. Dịch ý là thuốc
nước, là một loại cỏ thuốc. Nói đủ là A la
để lam bà, nói tắt là Lam bà. Sinh sản trên
núi Hương và núi Tuyết tại Ấn độ. Thông
thường, người ta dùng nước cốt của loại cỏ
này thoa lên mình, thì có thể hết lo, được
mừng, vì thế còn được dịch là đắc hỉ (được
mừng). [X. kinh Tân hoa nghiêm Q.78; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.2]
A LAN NHÃ
Phạm: Araịya, Pàli: Araĩĩa. Còn gọi
là A luyện như, A luyện nhã, A lan na, A
la nhưỡng, A lan noa. Nói tắt là Lan nhã,
Luyện nhã. Dịch là núi rừng, đồng hoang.
Chỉ những nơi yên tĩnh vắng vẻ, thích hợp
với những người xuất gia tu hành để cư trú.
Còn dịch là nơi xa lìa, nơi vắng lặng, nơi
rất thong thả, nơi không tranh giành. Tức
là nơi vắng vẻ cách xa làng mạc một câu lư
xá, thích hợp cho người tu hành. Chỗ ấy,
hoặc người ở nơi ấy thì gọi là A lan nhã ca
(Phạm: Àraịyaka).
Cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng chép, thì A lan nhã có ba loại:
1. Đạt ma a lan nhã (Phạm: Dharma
araịya), là đạo tràng cầu Bồ đề.
2. Ma đăng già a lan nhã (Phạm:
Màtaga-araịya), là nơi tha ma hoặc là
nơi cách xa làng mạc một câu lư xá, tức
một quãng xa mà tiếng bò kêu không nghe
thấy.
3. Đàn đà già a lan nhã (Phạm:
Daịđaka-araịya), tức nơi bãi cát xa xôi

không thấy khói của người ta đun nấu. Đến
đời sau, tất cả chùa chiền tinh xá đều gọi là
A lan nhã, phần nhiều cách xa nơi phồn
hoa đô hội, là những chỗ yên tĩnh tiện cho
người xuất gia tu hành, và người tại gia ra
vào lễ bái. Ngoài ra, các tỉ khưu tu hành mà
thường xuyên ở nơi A lan nhã, thì gọi là A
lan nhã hạnh, là một trong mười hai hạnh
đầu đà. [X. luận Đại tì bà sa Q.136; Hữu bộ
tì nại da Q.24; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.5;
Đại nhật kinh sớ Q.3; Câu xá luận quang
kí Q.13; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A LẬT TRA
Pàli: Ariỉỉha. Người ở thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Còn gọi là A lật xoa. Là
cháu ngoại của vua Tích lan Thiên ái đế tu
(Pàli: Devà-naôpiya Tissa, ở ngôi khoảng
từ 250 trước Tây lịch - 210 trước Tây lịch).
Từng đi sứ Ấn độ để đón rước em gái của
ngài Ma hi đà là Tăng già mật đa (Pàli:
Saghamittà), sau khi về nước, xuất gia
làm tăng, theo học giáo pháp với ngài Ma
hi đà, nghiên cứu giới luật. Ngài Ma hi đà
tuyển chọn làm lãnh tụ Tăng đoàn và được
trao phó tạng luật. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.3, Q.4].
A LÊ DA
..
Phạm:Arya, Pàli: Arya hoặcàriya.
Còn gọi là A lí dạ, A li da, A li dã, A lê a, A
lược, A di. Dịch ý là Thánh giả, xuất khổ
giả (người ra khỏi khổ), Hiền giả, Đại đức,
Viễn ác (xa điều ác). Là tiếng tôn xưng
các bậc hiền nhân thông hiểu đạo lí. Ngài
Xứng hữu .(Phạm:Yazomitra), trong
Câu xá thích luận bằng văn Phạm, từng đề
xuất những tiếng tôn xưng như:
Àryàjĩàtakauịđinya (Thánh A nhã kiều
A LÊ DA

trần như),Àrya-Mahàkàzyapa (Thánh Ma
ha ca diếp). Ngài Sư tử hiền (Phạm:
Haribhadra), trong Bát thiên tụng bát nhã
thích luận văn Phạm, cũng ghi các tiếng
tôn xưng như: Àrya-Nàgàrjuna (Thánh
Long thụ) vàÀryàsaga(Thánh Vô trước).
Lại các kinh điển Phật giáo, cũng có từ
ngữ này được đặt trước tên kinh, như kinh
“Thánh bát thiên tụng bát nhã ba la mật
đa nhất bách bát danh chân thực viên nghĩa
đà la ni” do ngài Thí hộ......đời Tống
dịch; loại tên kinh này cũng được thấy rải
rác trong các kinh tiếng Phạm và Đại tạng
kinh bản dịch Tây tạng. Ngoài ra, thức A
lại da (Phạm:àlaya) cũng được các nhà dịch
cũ (Chân đế đời Trần dịch) gọi tắt là A lê
da. [X. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí
Q.10 phần đầu; Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa kinh sớ Q.3; Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn mật sao Q.6; Như lai
đại tạng kinh tổng mục lục; Huyền ứng âm
nghĩa Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.42].
A LÊ DA PHẠT MA
Phạm: Àrya Varman. Vị tăng người
nước Ca tất thí. Sinh vào khoảng thế kỉ
thứ VII. Dịch ý: Thánh trụ, Thánh khải.
Luận sư của Tát bà đa bộ, từng soạn chương
sớ của luận Tì bà sa. Thời gian ngài Huyền
trang Tây du, có nhận lời mời của vua Khinh
nghệ la nước Ca tất thí đến dự các buổi
thuyết pháp tại một ngôi chùa Đại thừa và
gặp luận sư Thánh trụ. Luận sư tuy là bậc
Thượng thủ của Tát bà đa bộ, nhưng học
thức của ngài không gồm cả hai thừa mà
chỉ thiên trọng một lí. [X. Đại từ ân tự tam
tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ DA TƯ NA
Phạm: Àrya-sena.Vị tăng người nước
Phạm diễn na ở Ấnđộ. Sinh vào khoảng
thế kỉ thứ VII. Dịch ý: Thánh quân. Sư thuộc

Ma ha tăng kì bộ, thông Pháp tướng học.
Khi ngài Huyền trang Tây du đến nước Phạm
diễn na, sư cùng với sư A lê da đà sa (Phạm:
Àrya-dàsa, dịch ý là Thánh sứ) cùng đón
tiếp ngài Huyền trang. [X. Đại từ ân tựtam
tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ NGHI
Phạm:Àligita. Dịch ý là ôm, tức hàm
ý trai gái ôm nhau. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 19 (Đại 35, 471 thượng):
“A lê nghi, Hán dịch là ôm cầm đụng chạm,
là tướng nhiếp thụ”.
A LÊ THỤ CHI
A lê, Phạm:Arjaka, dịch ý là lan. Tên
cây có mùi thơm. Kinh Pháp hoa quyển 7,
phẩm Đà la ni (Đại 9, 59 trung): “Nếu không
theo chú của ta, mà quấy rối người nói pháp,
thì đầu sẽ vỡ làm bảy phần như cành cây
A lê”. Trong đây, A lê thụ chi tương đương
vớimaĩjarì (mạn chiết lị) trong kinh Pháp
hoa bản tiếng Phạm, còn kinh Chính pháp
hoa quyển 10, trong phẩm Tổng trì dịch là
Hoa thái. Nhưng, chú thích bên cạnh trong
kinh Đại khổng tước chú vương quyển
thượng do ngài Nghĩa tịnh dịch (Đại 19,
462 trung) thì
nói: “Tiếng
Phạm là Át đỗ
ca mạn chiết lị,
Át đỗ ca là lan
hương; mạn
chiết lị là rễ cây
sen. Các nhà
dịch cũ bảo là
cành cây a lê,
không những
không thạo âm gốc mà cũng không hiểu sự
thực, cho nên cứ lầm lẫn mãi. Song, nghe
Cành cây A Lê
A LÊ DA PHẠT MA

bên phương Tây không có cây A lê”. Lại
trong kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương quyển thượng, ngài Bất không cũng
dịch là rễ cây lan hương. Bởi vì chữarjaka
trong tiếng Phạm có thể chỉ nhiều loại thực
vật như: sitaparịasa varvarìbheda,
sàmànyatulasìv.v... cho nên dễ sinh các
ý khác nhau. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.35].
A LI DA BẠT MA
Phạm: Àrya-varman. Vị tăng người
Tân la (nay là Triều tiên). Năm sinh năm
mất không rõ. Khoảng năm Trinh quán
(627 - 649) đời Đường, vì mục đích cầu
pháp và chiêm bái các Phật tích, sư đến
trung Ấn độ và nghỉ tại chùa Na lan đà.
Học rộng luật luận và sao chép các kinh.
Tuy muốn về nước nhưng không được như
nguyện. Sau, sư tịch ở chùa Na lan đà, thọ
hơn bảy mươi tuổi. [X. Đại đường tây vực
cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng; Hải
đông cao tăng truyện Q.2].
A LỊ NI QUỐC
A lị ni, Phạm: Arni hoặcAhreng. Nằm
về phía bắc A phú hãn ngày nay, một nước
cổ xưa ở lưu vực sông Áo khắc tát tư (Oxus).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 12
chép, thì nước này là đất cũ của nước Đổ
hóa la (Tokhara), trên hai bờ sông Phọc
xu, chu vi hơn ba trăm dặm, đô thành rộng
mười bốn, mười lăm dặm. [X. Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.5; Giải thuyết
tây vực kí; T. Watters: On Yoan Chwang
Vol.II].
A LÔ NA
Phạm:Aruịa. Còn gọi là A lưu na, a
lâu na. Dịch ý: ngày, gần sáng, mờ mờ sáng.
I. A lô na. Là hình dung từ tả "màu đỏ
lợit". Vì khi mặt trời mọc thì phía đông hừng
đỏ, nên gọi là màu đỏ lợt, như hoa sen đỏ

lợt gọi là hoa a lô na, hương đỏ lợt gọi là
hương a lâu na. [X.
Tứ phần luật khai
tông kí Q.3, phần
cuối; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
II. A lô na. Tên
thực vật. Tại Ấn độ,
có bốn loại thực vật
cùng có tên là a lô na:
1. Tên khoa học:
Rubia manjith, có
thể làm dược phẩm,
vỏ cây có thể dùng làm thuốc nhuộm.
2. Tên khoa học: Convolvulusturpethum,
có thể dùng làm thuốc.
3. Tên loài cỏ, nửa đỏ nửa đen, hạt nó
to bằng hạt đậu, rất đẹp.
4. Tên khoa học: Colocynth. [X. Tuệ
lâm âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.8].
A LỘC LỘC ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Chuyển lộc lộc địa, A là trợ từ, lộc lộc là
tiếng bánh xe chạy mau; địa là vĩ ngữ trợ
từ. Tức là sự vật trong trạng thái tiến hành
một mạch chứ không ngưng trệ; hình dung
cảnh giới tự do vô ngại, xoay chuyển tự tại.
Ngoài ra, hình dung tài biện bác lưu loát
cũng gọi là A lộc lộc địa. Bích nham lục,
tắc 53 (Đại 48, 188 thượng): "Ta thình lình
khóc, như nay đang khóc. Thấy ông ta sau
khi ngộ a lộc lộc địa, chẳng ở lưới lồng, tự
nhiên lung linh" (lời ngài Bách trượng).
A MA
Phạm:Ambà.Pàli: Ammà.Dịch ý là
Hoa A Lô Na
A MA

mẹ, người con gái lành. Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2 (Đại 54, 1082 trung): "A ma,
Hán dịch là nữ mẫu". Lại cứ theo Thiện
kiến luật tì bà sa quyển 6 chép, thì a ma ý là
"mẹ". Ở Nhật bản thì do từ A ma được
chuyển dụng mà gọi Tỉ khưu ni là A ma ni.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.2; Chính tượng mạt hòa tán].
A MA ĐỀ QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Còn gọi là A mạ đề Quan âm, A ma
đài Quan âm, Am ma đài Quan âm. Dịch ý
là Vô úy quan âm,
Khoan quảng
quan âm. Tức Vô
úy quán tự tại Bồ
tát. Hình tượng là
ba đầu, bốn cánh
tay, cỡi sư tử trắng
quay mặt về phía
trái, đầu đội mũ
báu, trang điểm
bằng hoa sen
trắng, hai tay trước
cầm nhạc cụ đầu con phượng, trong bàn
tay trái trên đặt con cá ma kiệt, tay phải
trên cầm con chim cát tường màu trắng,
chân trái co lại gác lên đầu sư tử, chân phải
thõng xuống, khắp mình phát ra ánh sáng,
mà dáng mạo thì hiền lành. Chủng tử là
(a) hoặc (sa). [X. Quán tự tại bồ tát a mạ
đài pháp; A ma đề quan âm nghi quĩ; Đồ
tượng sao Q.7]. (xt. Tam Thập Tam Quan
Âm).
A MA LA BÀ ĐỀ
Phạm:Amaràvatì. Còn gọi là A mã lạp
ngõa. Đô thành của nước Đà na yết trách
ca (Phạm:Dhànyakaỉaka) cổ xưa ở Ấn Độ.
Nằm ở miền hạ du sôngKistna (tên xưa là
Kfwịa) phía nam Ấn độ. Từ triều đại Huân

ca vương đến nay, Am ma la bà đề là trung
tâm văn hóa và mĩ thuật của Phật giáo. Tại
đây, năm 1797, Chuẩn tướng Mackenjie đã
phát hiện một ngôi tháp lớn.
Cứ theo truyền thuyết thì ngôi tháp được
dựng vào khoảng thế kỉ thứ II, hoặc cho là
được xây cất từ thời đại vua A dục (khoảng
thế kỉ thứ III trước Tây lịch). Là một trong
ba ngôi tháp Phật cỡ lớn tại Ấn độ cổ đại.
Hình tháp là hình bát úp, nhưng phần
nhiều đã hư nát, nay chỉ còn nền tháp và
lan can bằng đá bao chung quanh. Lan can
có hai lớp trong và ngoài, làm bằng những
tảng đá nhẵn, cao độ bốn mét, hai mặt trong
ngoài đều có chạm trổ, các hình được chạm
trổ là tiền thân của đức Phật (Bản sinh đàm),
rồng rắn cây cối, xem thế đủ biết đương
thời, sự sùng bái rồng rắn cây cối cũng thịnh
hành. Cũng có thuyết cho rằng ngôi tháp
này tức là dấu vết nền cũ còn sót lại của
ngôi chùa A phạt la thế la được ghi chép
trong Đại đường tây vực kí quyển 10. Ngoài
ra, theo mĩ thuật chạm trổ hình tượng nổi
của đức Phật được phát hiện, người ta có
thể biết, suốt một giải từ Kiền đà la ở phía
tây bắc Ấn độ, đến Ma thâu la ở trung Ấn
độ, đều đã chịu ảnh hưởng của mĩ thuật Hi
lạp.
Những tượng Phật và chùa tháp được
tìm thấy ở thành này, về cách tạo hình,
cũng tương tự như tượng Phật và chùa tháp
được phát
hiện tại Tích
lan, Thái lan
và Nam
dương. Giới
học thuật gọi
các loại hình
này là hình A
ma la bà đề.
Lại ngoài
tượng Phật và
Quan Âm A Ma Đề

Tranh khắc nổi trên Tháp đá đào được ở Amalabàđề (Ấn Độ) A MA ĐỀ QUAN ÂM

chùa tháp ra, người ta còn đào thấy rất nhiều
kinh Phật. [X. Giải thuyết tây vực kí; Phật
giáo chi mĩ thuật cập lịch sử].
A MA LA PHỔ LA PHÁI
Pàli:Amarapura nikàya. Là một trong
ba phái lớn của Phật giáo Tích lan hiện
nay, thuộc Phật giáo Thượng tọa bộ. Phái
này được sáng lập tại thành A ma la phổ la
thuộc Miến điện từ khoảng năm 1799 đến
năm 1818, chỉ cho phép những người trong
ba chủng tính: Ca la bà (dân chài), Đỗ la
bà (những người đi lấy quế) và Tát la già
ma (người nấu rượu), thuộc tộc Tăng già la,
được thụ giới. Phái này lại chia thành các
hệ phái như: phái Châu la càn đinh (Pàli:
Cullaganthi nikàya), phái Mục la vượng
tát (Pàli: Mùlavaôsa nikàya), phái Tát
đạt ma vượng tát (Pàli: Saddhammavaôsa
nikàya) v.v... Lãnh tụ của các phái được
gọi là Đại đạo sư, Phó đạo sư. Các tỉ khưu
thông thường xuất gia trọn đời, chùa chiền
tập trung ở vùng đồng bằng phía tây và
phía nam Tích lan; chùa có nhiều ruộng
và kinh doanh thương nghiệp.
A MA LA THỨC
Phạm:Amala-vijĩàna. Tức là thức thứ
chín. Còn gọi là A mạt la thức, Am ma la
thức, Án ma la thức. Dịch ý là Vô cấu
thức (thức không cáu bẩn), Thanh tịnh
thức, Như lai thức. Thức này do tông
Nhiếp luận thuộc hệ Chân đế lập ra. Tâm
người ta xưa nay vốn tự thanh tịnh, xa lìa
mọi mê hoặc, vì thế, tông Nhiếp luận cho
giai vị chuyển thức A lại da mê hoặc trở
về sự giác ngộ thanh tịnh, tức là A ma la
thức.
Cứ theo luận Tam vô tính quyển thượng
chép, thì duy chỉ có thức A ma la là không
điên đảo, không biến dị, cho nên gọi là Như
như. Luận chuyển thức thì bảo thực tính

tức là thức A ma la. Lại cứ theo luận Thập
bát không chép, thì thức A ma la chính là
tâm tự tính thanh tịnh, chỉ vì khách trần
làm bẩn mà nói là bất tịnh. Cứ theo kinh
Kim cương tam muội chép thì hết thảy tình
thức của chúng sinh đều chuyển vào Am
ma la. Còn về thể tính của thức A ma la,
thì Giải thâm mật kinh sớ quyển 3 của ngài
Viên trắc và Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 3 phần đầu, nói là ngài Chân đế
lấy chân như và chân như trí làm thể tính
của thức A ma la. Nhưng, trong Nhiếp luận
chương (trích dẫn Hoa nghiêm khổng mục
chương phát ngộ kí quyển 15), ngài Đạo cơ
ở chùa Phúc thành đời Đường, đã bác chủ
trương của ngài Chân đế, và bảo thức A
ma la chỉ lấy lí pháp như như làm thể tính.
Trong Duy thức học, ngoài sáu thức ra,
còn có thức Mạt na và thức A lại da, gọi
chung là tám thức. Tông Nhiếp luận, ngoài
tám thức còn lập riêng thức thứ chín là
thức A ma la. Tông Địa luận, tông Thiên
thai cũng có người thu dụng thuyết này.
Còn hệ thống Huyền trang thì cho thức
thứ tám đã bao hàm phương diện thanh
tịnh rồi, cho nên không cần lập riêng thức
thứ chín nữa. Lại kinh Lăng già quyển 1,
bản dịch đời Tống, bảo chân thức tức là
thức thứ chín. [X. kinh Đại Phật đính thủ
lăng nghiêm Q.4; kinh Nhập lăng già Q.2;
Đại thừa huyền luận Q.5; luận Nhiếp đại
thừa Q.trung, bản dịch đời Lương; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1 phần đầu; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần dưới].
(xt. Cửu Thức Nghĩa).
A MA LA TỪ ĐIỂN
Phạm: Amara-koza. Nguyên ý là kho
chữ A ma la, tên gọi chung của bộ từ điển
tiếng Phạm:Nàmaligànuzàsana(nghiên
A MA LA TỪ ĐIỂN

cứu về danh và tính), do Amara-siôha(ở
khoảng từ 550 đến 750), người Ấn độ, soạn.
Còn gọi là Đức lê khảm để (Phạm:
Trikàịđi). Tất cả do ba bộ cấu thành, nội
dung như sau: Bộ thứ nhất thu tập các ngữ
vựng liên quan đến sự phân loại về thần,
cõi trời, sao, thời gian, tư duy, cảm tình, âm
nhạc, ngôn ngữ, vũ điệu, cõi đất, địa ngục
v.v... Bộ thứ hai thu tập các ngữ vựng về
nước, bể, cá, thực vật, đo lường, đường sá,
đô thị, núi, rau cỏ, trai gái, trang sức phẩm,
bốn họ, bệnh tật, tôn giáo, chiến tranh,
nông nghiệp, thương nghiệp v.v... Bộ thứ
ba thu tập các tiếng về tên người, tên vật,
tiếng đồng nghĩa, tiếng đồng âm khác nghĩa
và pháp tắc có liên quan đến tính chất của
ngôn ngữ. Toàn thiên dùng vận văn điệu
Anuwỉubh, tất cả có một vạn ba nghìn lời.
Các loại tự và các chữ đồng âm khác nghĩa
trong tiếng Phạm hiện còn, khiến cho bộ
từ điển, không những là xưa nhất, hoàn bị
nhất, mà cũng còn là kiệt tác trong loại
sách này, đến nay vẫn được coi là bộ từ
điển có uy tín về văn pháp tiếng Phạm. Về
các chú thích của sách này, cứ theo truyền
thuyết, có năm mươi bộ, trong đó, trọng
yếu hơn cả thì có:Kwirasvàmin, thế kỉ XI,
Mahezvara và Subhùti (-candra),
Sarvànanda, thế kỉ XII, Ràyamukuỉa, thế
kỉ XV. Lại trong Đại tạng kinh Đan châu
nhĩ của Tây tạng, cũng có bộ từ điển này
và có bản dịch tiếng Tây tạng của các sách
chú thích. [X. A. A. Macdonell: History of
Sancrit Literature; India's past - A survey of
her Literature, Religions, Languages and Antiquities;
M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd.III ].
A MA LẶC THỤ
A ma lặc, Phạm: Àmala, àmlikà,
àmlìkà, amlaphala,Pàli:àmalaka. Còn

gọi là A mạt la, A ma la, Am ma la, Am ma
lạc ca. Thông thường dịch là "Dư cam tử".
Tên khoa học: Tamarindus indica, cây quả
thuộc loại đậu, cành lá giống cây hợp hoan,
là thực vật nhiệt đới, sinh sản ở Ấn độ, Mã
lai và Phi châu. Quảgiống quả đậu, dài độ
hơn mười phân tây,
có vị chua, gọi là quả
a ma lặc, có thể dùng
làm thức ăn, cũng có
thể dùng làm thuốc.
Thông thường người
ta dễ lầm lẫn cây Am
malặc với cây Am một
la (Phạm:Àmra).[X.
kinh Đại lâu thán Q.1
phẩm Diêm phù lợi;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
A MẬT LẬT ĐA
Phạm: Amfta, Pàli:Amata. Còn gọi
A nhĩ lí đa, Á mật lí đạt, A một lật đổ. Dịch
ý là rượu thần. Từ này thường thấy trong
Lê câu phệ đà, nguyên ý là chỉ sự "đạt đến
địa vị bất tử", "bất diệt", thông thường đều
dịch là bất tử hoặc cam lộ. Trong kinh Phật,
từ này được dùng để thí dụ loại thuốc màu
nhiệm bất tử do chư thiên dùng, hoặc biểu
thị diệu vị và diệu pháp của Phật pháp. [X.
Chú duy ma cật kinh Q.7] (xt. Cam Lộ).
A NA BA NA
Phạm:Ànàpàna. Có nghĩa hơi thở ra
thở vào. Còn gọi An na ban na, A na a
ba na, gọi tắt làAn ban.Àna, nguyên ý là
lùa đến, được chuyển dụng để chỉ hơi thở
vào,apàna, nguyên ý là lùa đi, được chuyển
dụng để chỉ hơi thở ra.A na ba na, tức là
sổ tức quán, phép quán đếm hơi thở vào,
hơi thở ra để định tâm. Câu Xá quyển 22
(Đại 29, 118 thượng): "A na nghĩa là giữ
Cây A Ma Lặc
A MA LẶC THỤ

hơi thở vào, có nghĩa đưa gió ở bên ngoài
vào mình; a ba na nghĩa là giữ hơi thở ra, là
nghĩa đưa gió ở bên trong ra khỏi mình".
[X. kinh Tạp a hàm Q.29; kinh Đại an ban
thủ ý Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương
Q.12; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Sổ Tức
Quán).
A NA HÀM
Phạm: Anàgàmin. Các nhà dịch cũ
phiên là A na già di, A na già mê. Gọi tắt là
Na hàm. Dịch ý là Bất hoàn, Bất lai, Bất lai
tướng. Là bậc Thánh quả thứ ba trong bốn
quả Thanh văn. Bậc này đã dứt hết chín
phẩm hoặc ở Dục giới, không còn trở lại
thụ sinh ở Dục giới nữa. Các bậc Thánh
trong giai vị này, nếu đã dứt hết toàn bộ
chín phẩm hoặc, thì gọi là A na hàm quả,
nếu mới đoạn trừ được bảy phẩm hay tám
phẩm, thì gọi là A na hàm hướng; nếu đoạn
trừ được bảy, tám phẩm, còn một, hai phẩm
nữa, thì cần phải đối trị để trở thành căn
vô lậu, lại phải một lần nữa thụ sinh ở Dục
giới, gọi là Nhất gián (Phạm:Ekavìcika).
Lại quả A na hàm còn có năm loại Bất
hoàn, bảy loại Bất hoàn và chín loại Bất
hoàn khác nhau. [X. Trung a hàm Q.3 kinh
Già lam; luận Đại trí độ Q.32; Đại thừa nghĩa
chương Q.11; Tuệ lâm âm nghĩa Q.thượng].
(xt. Ngũ Chủng Bất Hoàn).
A NA LUẬT
Phạm: Aniruddha, Pàli: Anuruddha.
Còn gọi là A ni lư đà, A nâu lâu đà, A nan
luật, A lâu đà. Dịch ý là vô diệt, như ý, vô
chướng, vô tham, người theo nghĩa thuận,
không tranh có không. Một trong mười vị
đệ tử lớn của đức Phật. Là em họ của Phật,
giòng họ Thích, người thành Ca tì la vệ
thuộc Ấn độ cổ đại. Về thân thế của ngài,
kinh Khởi thế quyển 10, luật Ngũ phần
quyển 15, kinh Chúng hứa ma ha đế quyển

2, bảo ngài là con vua Hộc phạn, còn kinh
Phật bản hạnh tập quyển 11, luận Đại trí
độ quyển 3, thì nói ngài là con vua Cam lộ
phạn. Sau khi thành đạo, đức Phật trở về
cố hương, và chính vào thời kì ấy, các ngài
A na luật, A nan, Nan đà và Ưu ba li đã
xuất gia làm đệ tử Phật. Sau khi xuất gia, A
na luật hăng hái tu đạo, có thể gọi là bậc
mô phạm. Trong khi nghe đức Phật nói
pháp, A na luật thường hay ngủ gật, bị Phật
quở trách, bèn thề không ngủ, đến nỗi đau
mắt rồi mất ánh sáng. Nhưng nhờ sự tu
hành càng ngày càng tiến, con mắt tâm dần
dần khơi mở, và
cuối cùng, ngài đã
trở thành thiên
nhãn đệ nhất
trong hàng ngũ đệ
tử Phật, có khả
năng thấy suốt
trên trời, dưới đất
và chúng sinh
trong sáu đường.
[X. Trung a hàm
Q.18 kinh Bát
niệm; Trường a hàm Q.4 kinh Du hành;
kinh Phật bản hạnh tập Q.5; kinh Phật ngũ
bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm A na
luật, luận Đại trí độ Q.11].
A NAN
Pàli, Phạm:Ànanda. Là một trong mười
vị đệ tử lớn của đức Phật. Nói đủ là A nan
đà. Dịch ý là hoan hỉ, khánh hỉ, vô nhiễm.
Em họ của Phật, sau khi xuất gia, thường ở
bên cạnh Phật hơn hai mươi năm, kí ức rất
tốt, đối với lời Phật nói pháp, có thể ghi
nhớ rõ ràng, cho nên được gọi là Đa văn
đệ nhất. Ngài A nan dung mạo đẹp đẽ, mặt
như trăng tròn, mắt như hoa sen xanh, thân
hình sáng rỡ như gương, vì thế, tuy đã xuất
A Na Luật
A NAN

gia, nhưng thường bị phụ nữ cám dỗ, tuy
nhiên, nhờ chí khí kiên cố, cuối cùng, A
nan đã bảo toàn được Phạm hạnh.
Khi đức Phật còn sinh tiền, ngài A nan
vẫn chưa khai ngộ, khi Phật nhập diệt, buồn
rầu mà khóc; sau nhờ tôn giả Ma ha ca
diếp dạy bảo, cố sức dụng công mới khai
ngộ. Trong đại hội kết tập kinh điển lần
đầu tiên, ngài A nan được chọn là người
thuật lại kinh, đối với sự nghiệp truyền trì
kinh pháp, tôn giả A nan đã có công lao rất
lớn. Lúc đầu, di mẫu của Phật là bà Ma ha
ba xà ba đề muốn xuất gia, A nan liền sắp
đặt lo liệu, cuối cùng được đức Phật cho phép,
đối với sự thành lập giáo đoàn tỉ khưu ni,
ngài A nan cũng có công tích rất lớn.
Lại cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 2 chép, thì đức Phật truyền
pháp cho tôn giả Ma ha ca diếp, Ma ha ca
diếp truyền pháp cho ngài A nan, như vậy,
A nan là tổ thứ hai trong Phó pháp tạng.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng từ hai mươi
đến hai mươi lăm
năm, ngài A nan
thị tịch tại miền
trung du sông
Hằng, trước khi
nhập tịch, ngài
đem pháp phó
chúc cho ngài
Thương na hòa
tu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.44;
Trung a hàm
Q.33 kinh Thị giả; kinh Tăng nhất a hàm
Q.4 phẩm Đệ tử; kinh A nan đồng học;
kinh Phật bản hạnh tập Q.11; luật Ngũ phần
Q.3, Q.29; luận Đại trí độ Q.3; Đại đường
tây vực kí Q.6, Q.7].
A NAN CỤ BÁT PHÁP

Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
40 chép, thì đức Phật nói với bồ tát Văn
thù sư lợi là ngài A nan có đủ tám pháp, có
thể giữ mười hai bộ kinh (mười hai phần
giáo), cho nên gọi A nan là Đa văn tạng.
Tám pháp ấy là:
1.Tín căn kiên cố, tín tức là tín thuận,
căn tức là năng sinh. Nghĩa là, A nan nghe
Như lai nói mười hai bộ kinh, tin chịu vững
chắc, do lòng tin ấy mà hết thảy công đức
thiện pháp có thể sinh trưởng.
2.Kì tâm chất trực, chất, là nghĩa chất
phác. Tức là, A nan sau khi nghe mười hai bộ
kinh, thì tâm ngay thẳng thường nương nơi
chính pháp, mãi mãi xa lìa mọi kiến giải hư dối
quanh co.
3.Thân vô bệnh khổ, nghĩa là A nan
đã nhiều kiếp tu hành, những việc thiện
làm lợi cho người không thể tính được, vì
thế thân không có bệnh khổ.
4.Thường cần tinh tiến, không lẫn lộn
là tinh, không xen hở là tiến. Nghĩa là A
nan sau khi nghe mười hai bộ kinh, một
lòng thụ trì, tu tập đúng như pháp mà không
biếng nhác.
5.Cụ túc niệm tâm, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan thường
tâm niệm tư duy, ghi nhớ không để quên
mất.
6.Tâm vô kiêu mạn, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan đều có thể
ghi nhớ mà lòng không buông thả, cũng
không kiêu căng đối với đại chúng.
7.Thành tựu định ý, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan có thể dựa
vào pháp ấy mà tu nhiếp tâm mình để thành
tựu Thiền định.
8.Tòng văn sinh trí, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan hiểu vô lượng
nghĩa khiến trí tuệ càng thêm sáng và
không một điều gì mà không thấu suốt.
Ngoài ra, vì ngài A nan là vị đệ tử thường
theo hầu bên cạnh đức Phật, lại có đầy đủ

tám pháp, cho nên đời sau, trong các Tùng Tôn Giả A Nan Đà A NAN CỤ BÁT PHÁP

lâm, những người đảm nhiệm chức vụ thị
giả, tất phải đầy đủ đức hạnh.
A NAN ĐÀ BỔ LA QUỐC
Phạm: Anandapura hoặc Ànandapura.
Là một nước xưa ở miền tây Ấn độ. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 11 chép,
thì nước này chu vi hơn hai nghìn dặm,
đô thành rộng hơn hai mươi dặm, dân số
đông đúc, nhà cửa giàu có, hơn mười ngôi
chùa, độ một nghìn tăng chúng, phần
nhiềuhọc giáo nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Có vài mươi ngôi đền thờ trời,
ngoại đạo ở lẫn lộn. Cứ theo sự khảo chứng
của nhà khảo cổ học người Anh là A.
Cunningham, thì vị trí nước này nằm ở
khoảng giữa cửa hai con sông Sa ba mã đề
(Sabarmati) đến sông Ba na tư (Banas)
hiện nay. Học giả T. Watters cũng đồng
ý với thuyết này. [X. S. Beal: Buddhist
Records of the Western World, Vol.II;
S. Julien: Mémoires sur les Contrées
Occidentales].
A NAN ĐÀ THÁP TỰ
A nan đà, Phạm: Ànanda. Chùa tháp
ở Bồ cam (Pagan) thuộc Miến điện, do vua
Bồ cam là Khang sắt đạt (Kyanzittha) xây
dựng vào năm 1090. Là ngôi chùa lớn vào
bậc nhất trên toàn cõi Miến điện, trên vách
phía ngoài của ngôi tháp, có tất cả một nghìn
năm trăm bức bích họa, những sự tích được
miêu tả đều lấy tư liệu từ kinh Bản sinh,
các bức họa đều được thuyết minh bằng
tiếngPàlivà Mạnh văn. Trong tháp đặt
tám mươi tòa Phật khám suốt các lối đi,
tượng Phật toàn khắc bằng đá. Cạnh hành
lang phía tây, có pho tượng Phật rất lớn,
trước mặt đức Phật, có tượng của quốc sư
A la hán và của vua Khang sắt đạt, cũng
bằng đá, đang quì. Toàn diện tích của chùa
và tháp là sáu trăm bốn mươi mẫu tây, tháp

cao hơn năm mươi mét, cứ theo sự khảo
chứng của các nhà khảo cổ học, thì ngôi
tháp này được kiến thiết theo mô hình hang
đá Phật giáo ở Áo lập sa (Orissa) thuộc Ấn
độ.
A NAN HỮU TAM NHÂN
Còn gọi là A nan tam danh. Nghĩa là,
ngài A nan là một trong mười đệ tử lớn của
đức Phật, về danh xưng, trong các kinh
điển, có ba loại.
1. Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên chép:
a. A nan đà (Phạm:Ànanda), dịch là
Hoan hỉ, thụ trì tạng Tiểu thừa.
b. A nan bạt đà (Phạm:Ànandabhadra),
còn gọi là A nan đà bạt đà la, dịch là Hoan
hỉ hiền, thụ trì Tạp tạng.
c. A nan sa già (Phạm:Ànandasàgara),
dịch là Hoan hỉ hải, thụ trì Phật tạng. Pháp
hoa văn cú còn dẫn kinh A hàm, nêu thêm
danh xưng "Điển tạng A nan" mà nói là có
bốn loại A nan.
2. Hoa nghiêm huyền đàm quyển 8, dẫn
kinh Tập pháp, nêu ra ba loại: A nan, A
nan bạt đà và A nan ca la.
3. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 2 thì dẫn kinh A xà thế vương sám
hối, cũng nêu ba loại: A Chùa Tháp A Nan Đà nan đà, A nan bạt
A NAN HỮU TAM NHÂN

đà và A nan sa già, lần lượt thụ trì ba thừa
Hạ, Trung, Thượng.
Ngoài ra, cứ theo Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1 thiên Thập đại đệ tử chép, thì
A nan có khả năng thụ trì ba loại pháp
tạng khác nhau, tùy theo công đức mà được
xưng hô, cho nên mới có ba tên. Tức là:
1. A nan, dịch là Khánh hỉ, vì có thể truyền
trì tạng Thanh văn mà có tên này.
2. A nan bạt đà, dịch là Hỉ hiền, vì có
thể truyền trì tạng Duyên giác mà được tên
này.
3. A nan ca la, dịch là Hỉ hải, vì có thể
truyền trì tạng Bồ tát mà được tên này. Lại
cứ theo sự giải thích trong kinh Viên giác
lược sớ, thì A nan có khả năng thụ trì,
truyền bá pháp tạng lớn, nhỏ của một đời
đức Phật, người đời theo pháp được truyền
mà tán thán cái đức của ngài, nên có thuyết
A nan tam danh (A nan có ba tên), chứ
không phải A nan có ba người, bốn người
khác nhau.
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH
Kinh 1 quyển. Gọi tắt là A nan vấn sự
Phật kinh, A nan vấn sự kinh. Ngài An thế
cao đời Hậu Hán dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung trình bày những người
tin Phật, nếu có thể y theo lời dạy của minh
sư, tinh tiến giữ giới, sớm hôm cung kính,
thì mọi việc được hòa hài, gọi là cát (lành);
trái lại thì mọi việc không hòa hài, gọi là
hung (dữ). Nội dung kinh này trong bản
Cao li và ba bản Tống, Nguyên, Minh đều
nhất trí, duy câu văn thì có khác. [X. Lịch
đại tam bảo kỉ Q.4; Đại đường nội điển lục
Q.1].
A NẶC ĐỨC - ARNOLD, EDWIN
(1832 - 1904)
Một nhà thơ người Anh, học tại các Đại
học Luân đôn và Oxford. Từng là Hiệu

trưởng của trường Phạm ngữ ở Ba na
(Poona) Ấn độ. Ông dùng thi ca để giới
thiệu sinh hoạt và tư tưởng Đông phương,
đồng thời, phiên dịch các thơ và truyện cổ
trong tiếng Phạm. Nổi tiếng nhất là thi
phẩm trường thiên không vần "Ánh Sáng
Châu Á" (The Light of Asia, 1879), ca tụng
cuộc đời của đức Thích ca và trình bày giáo
lí Phật giáo. Ngoài ra, ông còn có các tác
phẩm khác như: Ấn độ điền viên thi (Indian
Idylls, Thơ ruộng vườn Ấn độ), Tín
ngưỡng đích trân châu (The Pearls of the
Faith, những viên ngọc tín ngưỡng), Tái
phỏng Ấn độ (India Revisited 1886, thăm
lại Ấn độ) v.v... [X. Earl Miner: The Japanese
Tradition in British and American Literature,
1958].
A NÂU LA ĐÀ BỔ LA
Phạm,Pàli: Anuràdhapura. Còn gọi
là A nâu la quốc thành, A nâu la đà quốc.
Hoặc phiên là A nỗ lạp đạt phổ lạp. Cố đô
của Tích lan, đồng thời, là Thánh địa Phật
giáo. Nằm ở giữa tỉnh Trung bắc (North
Central Province) hiện nay, và cách Kandy
về phía bắc khoảng một trăm bốn mươi
cây số. Cứ theo Đại sử (Pàli: Mahàvaôsa)
10 chép, thì khoảng năm 543 trước Tây
lịch, vua Tì xá da (Pàli: Vijaya) bắt đầu
lập vương quốc. Trải qua thời gian, truyền
đến đời vua Bán đồ ca bà da (Pàli:
Paịđukàbhaya, 377 tr. T.L - 307 tr. T.L)
mới xây thành ở đây, mở các cửa thành,
lập các công viên, thì lúc đó bề ngoài mới
có vẻ là một Thủ phủ. Thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, vua Thiên ái đế tu (Pàli:
Devànaôpiyatissa, 247 tr. T.L - 207 tr.
T.L) lên ngôi và mở mang Phật giáo. Nhân
con của hoàng đế A dục là Ma hi đà (Pàli:
Mahinda) lần đầu tiên đến núi Mi sa ca
(Pàli: Missaka-pabbata, nay gọi là
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH

Mihintale) ở phía đông thành, nói pháp
cho vua và quần thần nghe, nhà vua liền
qui y Tam bảo: đó là đầu mối của nền Phật
giáo hưng long tại Tích lan. Lại theo nguyện
lực của Vương hậu A nâu la (Pàli: Anulà),
nhà vua sai sứ đến thành Hoa thị (Pàli:
Pupphapura), tại Ấn độ, mời em gái của
Ma hi đà là Tăng già mật đa tỉ khưu ni (Pàli:
Saghamittà) sang Tích lan giáo hóa.
Nhân dịp này, Tăng già mật đa mang tặng
vua cây Bồ đề, nhà vua bèn tự tay đem
trồng trong rừng Đại mi già (Pàli:
Mahàmegha-vana), đồng thời, sáng lập
chùa Đại tự (Mahà vihàra) ở đây, nơi này
bèn trở thành trung tâm của Phật giáo
Thượng tọa bộ. Về sau, các triều vua đều
sùng tín Phật pháp, lần lượt xây dựng các
chùa, tháp gần vương thành để cúng dường
chúng tăng và xá lợi.
Từ khi Phật giáo mới du nhập cho đến
cuối thế kỉ thứ VIII Tây lịch, thành này
vẫn là Thủ phủ của Tích lan. Đến thế kỉ
thứ IX, vì người Tháp mễ nhĩ (Tamil) xâm
nhập, kinh đô phải dời đến Ba la na lỗ
ngõa (Polonnaruwa). Từ đó, thành cổ A
nâu la đà bổ la mỗi ngày một hoang vu.
Đầu thế kỉ XV, vì người Âu xâm nhập, nên
kinh đô lại được dời đến Kandy. Mãi đến
năm 1872 A nâu la đà bổ la mới trở thành
tỉnh lị của tỉnh Trung bắc. Trải qua các đời
vua, tại A nâu la đà bổ la, một số lớn các
chùa tháp đã được xây dựng và tu bổ, hiện
nay còn lại có vườn tháp (Pàli:
Thùpàràma), chùa núi Vô úy (Pàli:
Abhayagiri), chùa Lăng già (Pàli:
Lakàràma), tháp Phồn tiêu (Pàli:
Mirisaveti Dagoba), tháp Vu phần (Pàli:
Ruwanweli Dagoba), điện Đồng, cây Đại
bồ đề v.v... gọi là Bát Thánh xứ (tám nơi
Thánh). Ngoài ra, còn có các di tích chùa

Đại tự, mộ Ma hi đà, v.v... [X. Thiện kiến
luật tì bà sa Q.2, Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.11; G. E. Mitton: The Lost Cities of
Ceylon; W. Geiger: Mahàvaôsa]. (xt. Tích
Lan Phật Giáo).
A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ
Phạm: Anuttara samyak - saôbodhi,
Pàli: Anuttara - sammàsambodhi. Nói
tắt là A nậu tam bồ đề, A nậu bồ đề. Dịch
ý: vô thượng chính đẳng chính giác, vô
thượng chính chân đạo, vô thượng chính
biến tri. "A nậu đa la" dịch ý là "vô thượng",
"tam miệu tam bồ đề", dịch ý là "chính biến
tri". Là trí tuệ giác ngộ của đức Phật, hàm ý
là bình đẳng, viên mãn. Vì cái đạo mà Ngài
ngộ được là rất cao, cho nên gọi là vô
thượng; vì đạo ấy chu biến, bao quát hết
thảy, cho nên gọi là chính biến tri. Toàn
bộ nội dung tu hành của Bồ tát Đại thừa là
để thành tựu loại giác ngộ này. Bồ tát phát
A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, thì
dịch là "Vô thượng chính chân đạo ý".
Còn tiếng Phạm: Anuttara-samyaksaôbudha,
dịch âm là A nậu đa la tam
miệu tam phật đà, ý là chỉ người đã hoàn
thành A nậu đa la tam miệu tam bồ đề,
cho nên thông thường dịch là "vô thượng
chính đẳng chính giác giả". Đây là tiếng
tôn xưng đức Phật, tức là bậc vô thượng
chính đẳng chính giác. Cũng có thể bỏ bớt
A nậu đa la mà chỉ nói Tam miệu tam Phật
đà, hoặc Tam da tam Phật, Tam da tam
Phật đà v.v... [X. luận Đại trí độ Q.2, Q.85;
Nền của Chùa Vô Úy Sơn (Tích Lan)
A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ

Vãng sinh luận chú Q.hạ; Pháp hoa kinh
văn cú Q.2 phần trên; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.2 phần đầu; Tuệ uyển âm nghĩa Q.26,
Q.27]. (xt. Chính Biến Tri, Chính Giác).
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Là một trong tám Long vương
lớn, trú ở hồ A nậu đạt, thoát khỏi được ba
cái tai nạn, trong các long vương hình ngựa,
đức của long vương này là hơn hết. Cứ
theo kinh Trường a hàm quyển 18 chép,
thì trừ long vương A nậu đạt ra, còn tất cả
các long vương ở cõi Diêm phù đề đều có
ba tai nạn như sau:
1. Các rồng đều bị gió nóng, cát nóng
bám vào mình, đốt cháy da thịt và xương
tủy, rất là khổ não.
2. Trong các cung điện của rồng, khi
cuồng phong thổi tới, thì tất cả quần áo quí
báu mặc trên mình đều bay hết mà thân
rồng tự hiện, rất là khổ não.
3. Trong cung điện, khi các rồng đang
vui chơi, thì chim đại kim sí thường bay
vào cung quấy nhiễu, cho nên các rồng
thường sợ hãi, buồn rầu. Rồng A nậu đạt
không bị các tai họa trên. [X. kinh Khởi
thế Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.2; luận Đại trí độ Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt. A
Nậu Đạt Trì).
A NẬU ĐẠT TRÌ
..
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Tương truyền là nơi phát nguyên
của bốn con sông lớn ở Diêm phù đề. Còn
gọi là A nậu đại tuyền, A na đạt trì, A na bà
đáp đa trì, A na bà đạp trì, nói tắt là A nậu.
Dịch ý là hồ mát mẻ, hồ không nhiệt não.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 15 và luận
Câu xá quyển 11 chép, thì hồ này nằm về

phía bắc núi Đại tuyết, phía nam núi Hương
túy (Phạm: Gandhamàdana, nay là núi
Kailana), gọi là hồ không nhiệt não, chu vi
tám trăm dặm, bờ hồ được trang hoàng bằng
bốn thứ báu là vàng, bạc, lưu li và pha lê,
hồ đầy cát vàng, sóng gợn trong suốt như
gương, có rồng chúa ở, tên là A nậu đạt,
nước hồ trong và mát. Phía đông hồ có cửa
sông Hằng (Phạm: Gagà), phía nam là
sông Tín độ (Phạm: Sindhu), phía tây là
sông Phọc sô (Phạm: Vakwa), phía bắc là
sông Sí đa (Phạm:Zìta). [X. kinh Trường a
hàm Q.18; kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại lâu
thán Q.1; Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
luận Đại trí độ Q.3, Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.1, Q.25, Q.27;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7]. (xt. Tứ Hà).
A NẬU QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Tượng Ngài ngồi trên núi đá cao dốc
trong dáng nhìn
xuống bể. Kinh
Pháp hoa quyển 7
phẩm Phổ môn
(Đại 9, 57 hạ):
"Hoặc trôi giạt biển
lớn, rồng, cá, các
quỉ nạn, nhớ đến
sức Quan âm, sóng
nước không thể
chìm". Bởi vì biển
lớn, rồng, cá có
nhân duyên với hồ A nậu đạt, cho nên gọi
là A nậu.
A NGHÊ LA TIÊN
A nghệ la, Phạm: Agiras. Người tiên
tại Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Ương kì la tiên,
Ương kiệt la tư tiên, Ương kì lạt tứ tiên,
Ứng nghi la sa tiên. Dịch ý là thân hãn
Quan Âm A Nậu
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG

dịch tiên (tiên mình mồ hôi). Là một trong
bảy tiên lớn, một trong mười tiên lớn, một
trong mười Bát la xà bát để (Phạm:
Prajàpati). Không từ bào thai sinh ra, mà
theo nước mồ hôi sinh ra, cho nên có tên
là Thân hãn dịch. Trung a hàm quyển 38
kinh Anh vũ, quyển 40 kinh Đầu na, luận
Đại tì bà sa quyển 40, đều có nói đến tên
của vị tiên này. Trong Mật giáo, vị tiên này
là một trong quyến thuộc của Hỏa thiên,
đặt ở phía nam trên Thai tạng giới mạn đồ
la Kim cương bộ ngoài. Hình tượng là tay
phải dựng thẳng mà bàn tay hơi nghiêng,
ngón tay trỏ, ngón
giữa và ngón vô danh
co lại, còn ngón út hơi
co và đặt trước ngực,
khủyu tay đặt lên đầu
gối bên phải. Tay trái
để buông trên cạnh
đùi, với dáng nắm tay
cầm hoa sen, trên hoa
đặt một cái lọ. Mặt
quay về bên phải, đầu
gối bên phải dựng thẳng, hai chân tréo nhau.
[X. kinh Đại khổng tước chú vương Q.hạ;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Chư thuyết bất đồng
kí Q.9; Thai tạng giới thất tập Q.hạ].
A NGỤY
Là một loại dược phẩm. Còn gọi là A
ngu, A ngụy dược. Là loài thực vật "hưng
cừ" (Phạm:Higu), sinh sản ở Ấn độ và Y
lãng (Iraq), nếu chặt thân cây hoặc cành
thì chỗ chặt sẽ chảy nhựa, chờ sau khi nhựa
khô, lấy dùng làm thuốc, thuốc ấy tức là
thuốc A ngụy, có thể sát trùng, trừ mùi hôi
thối, nhưng đối với người thì vô hại, giống
như chất băng phiến (long não) ngày nay.
[X. Chính tông tán Q.2 Bảo ninh nhân
dũng chương; Huyền ứng âm nghĩa Q.19;

Tuệ lâm âm nghĩa Q.68]. (xt. Hưng Cừ).
A NHĨ CHÂN NA (? - 721)
Phạm: Maịicinta, hoặc Ratnacinta.
Dịch ý là Bảo tư duy, nhà dịch kinh ở đời
Đường. Sư thuộc dòng Sát đế lợi nước Ca
thấp di la bắc Ấn độ, xuất gia từ nhỏ, tu tập
thiền yếu, sau khi thụ giới cụ túc thì chuyên
học luật phẩm, trí tuệ của sư vượt bực, kiêm
học cả đời lẫn đạo, đặc biệt sở trường chú
thuật và lập chí ở việc hóa đạo. Năm Trường
thọ thứ 2 (693) sư đến Lạc dương, vâng
mệnh nhà vua ở chùa Thiên cung. Sau đó
không lâu, sư ở các chùa Thiên cung, Phật
thụ kí và Phúc quang dịch kinh Bất không
quyên sách đà la ni bảy bộ chín quyển. Niên
hiệu Thiên sách vạn tuế năm đầu (695), sư
tham gia công việc biên soạn Vũ chu san
định chúng kinh mục lục. Về sau, sư không
dịch kinh nữa, chỉ chuyên cần lễ tụng, tu
mọi phúc nghiệp, ngoài áo bát ra, ai cho gì
ăn nấy. Sau cất chùa Thiên trúc trên núi
Long môn, cùng ở với học trò. Năm Khai
nguyên thứ chín thì sư tịch, thọ trên một
trăm tuổi. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
A NHĨ ĐA
Phạm:Ajità. Dịch ý là Vô thắng. Là
một trong bốn chị em Nữ thiên, quyến
thuộc của bồ tát
Văn thù. Được
đặt ở phía trái
của Đồng mẫu
lư, phía trên A
ba la nhĩ đa,
trong viện Văn
thù, trên mạn
đồ laThai tạng
giới, Mật giáo.
Chủng tử là
(a), hình tam
Tiên A Nghệ La
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
A Nhĩ Đa

A NHĨ ĐA

muội da là gậy (bổng), mật hiệu là Kim
cương. Thân sắc trắng, hình đồng tử, nắm
tay trái chống vào cạnh sườn, tay phải cầm
gậy một chẽ, mặt quay phía trái, ngồi tréo
chân. Còn trong Lí thú kinh mạn đồ la, thì
vị tôn này nắm tay trái đặt ở rốn, tay phải
cầm hoa sen, ngồi xếp bằng trên lá sen. [X.
Lí thú thích Q.hạ; Lí thú kinh bí chú; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5; Thai tạng giới thất
tập Q.trung].
A NÔ BA THÔN
Phạm:Anupriyà, Pàli: Anupiyà. Còn
gọi là A nâu di thổ, A nô di, A nâu, A nậu
phong. Nằm dọc theo bờ sông A nô ma
(Pàli: Anomà), là thôn làng của chủng tộc
A nô lạp. Sau khi cởi bỏ đồ trang phục trên
bờ sông A nô ma, đức Thích tôn đến rừng
cây Nại (Pàli: Amba-vana), thôn A nô ba
ở lại bảy ngày rồi mới đến thành Vương xá
(Pàli: Ràjagaha). Cứ theo Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada aỉỉhakathà)
quyển 1 chép, thì sau khi đức Thích tôn
thành đạo, đã về nước Ca tì la vệ, nhưng
chưa bao lâu, lại dời đến ở rừng cây Nại, tại
đây, bảy người đã theo Phật xuất gia, đó là;
Bạt đề (Pàli: Bhaddiya), A nâu lâu đà (Pàli:
Anurudha), A nan đà (Pàli: Ànanda), Bà
cữu (Pàli: Bhagu), Kim tì la (Pàli:
Kimbila), Đề bà đạt đa (Pàli: Devadatta)
và Ưu ba li (Pàli: Upàli). [X. luật Ngũ phần
Q.3, luật Tứ phần Q.4].
A NÔ LUẬT ĐÀ (? - 1077)
Còn gọi là A na luật đà. Là vua nước
Miến điện vào thế kỉ thứ XI. Năm 1044,
thống nhất Miến điện, lập nên Vương triều
Bồ cam, tôn một vị trưởng lão A la hán
thuộc Thượng tọa bộ Phật giáo làm quốc
sư. Từng sai sứ sang Tích lan thỉnh kinh,
tổ chức các vị tăng học giả xem xét so sánh
rồi dịch ra tiếng Miến điện. Xác lập Thượng

tọa bộ Phật giáo làm quốc giáo, kiến tạo
chùa tháp tại các nơi trên toàn quốc và
thành lập giáo đoàn. Năm 1070, nhận lời
thỉnh cầu của vua Tích lan là Tì xá da bà
ha đệ nhất (Vija-yabàhu I), nhà vua phái
chư tăng sang Tích lan để giúp việc tổ chức
lại Tăng đoàn.
A NÔ MA HÀ
Phạm: Anavamà, Pàli: Anomà. Cứ
theo Kinh tập chú (Pàli: Suttanipàta
aỉỉhakathà) chép, thì Thái tử Tất đạt đa
(tức đức Thích ca lúc chưa thành đạo), khi
cởi bỏ tất cả đồ trang sức trên mình tại bờ
sông này, thì có một vị Phạm thiên (Pàli:
Ghaỉikàra) dâng tám vật của tỉ khưu. Từ
con sông này đến thành Vương xá cách xa
ba mươi do tuần, đức Thích tôn đi hết bảy
ngày mới đến thành ấy. Cứ theo kinh Bản
sinh (Phạm, Pàli: Jàtaka) chép, thì nước
Ca tì la vệ cách con sông này ba mươi do
tuần, mà Thái tử Tất đạt đa chỉ đi trong
một đêm, sau khi dời cung vua, đã đến bờ
sông này (vì đi ngựa, còn đến thành Vương
xá là đi bộ).
A PHAN
Vị tỉ khưu ni đời Đông Hán. Người Lạc
dương. Là vị ni xuất gia thụ ba qui y sớm
nhất tại Trung quốc. Các sự tích khác về ni
không được rõ. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển thượng Đông hạ xuất gia điều
chép, thì vua Minh đế nhà Hán (ở ngôi 58
- 75), cho phép Dương thành hầu, Lưu tuấn
xuất gia và cho đàn bà Lạc dương A phan
xuất gia, tăng, ni bắt đầu có từ đó.
A PHẠT LA THẾ LA TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avarazaila saghàràma. Dịch
A NÔ BA THÔN

ý là Tây sơn chúng viên. Chùa ở nước
Đà na yết trách ca thuộc nam Ấn độ.
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, ở
trên núi phía tây đô thành của nước Đà
na yết trách ca, có chùa A phạt la thế la,
do tiên vương nước Đà na yết trách ca
sáng lập để cúng dường đức Phật. Trong
một nghìn năm sau đức Phật nhập diệt,
mỗi năm đều có một nghìn vị tăng phàm
phu cùng về an cư tại chùa này, đến ngày
tán hạ thì cùng chứng La hán, rồi dùng
sức thần thông lướt trên hư không mà
đi. Một nghìn năm sau, phàm Thánh cùng
ở. Lại sau hơn một trăm năm, không có
tăng lữ nữa. Về vị trí đích thực của ngôi
chùa này, có rất nhiều thuyết khác nhau.
R. Sewell cho đó là di chỉ của gò Tạc
nham ở trên núi phía tây thị trấn
Bezwada, bắc ngạn sông Kistna; J.
Fergusson thì cho đó là tháp A ma la bà
đề (Phạm: Amaravati), cách Bezwada hai
mươi bảy cây số về phía tây, nam ngạn
sông Kistna; Cao tang câu cát thì cho đó
phải là ngôi cổ thành Đà la ni khoa đạt
(Dharanikota) ở phía tây tháp A ma la
bà đề. Tây sơn trụ bộ được nói đến trong
luận Dị bộ tôn luân, đã lấy ngôi chùa
này làm căn cứ địa. [X. Đại từ ân tự tam
tạng pháp sư truyện Q.4; Thích ca
phương chí Q.hạ; Giải thuyết tây vực kí;
Đông nam Ấn độ chư quốc đích nghiên
cứu].
A PHỌC LA HA KHƯ
Là dịch âm của năm chữ Tất đàm: (a)
(va) (ra) (ha) (kha). Còn gọi là a
phọc la hạ ca. Trong Mật giáo, năm chữ
trên đây tức là chủng tử của năm yếu tố
đất, nước, lửa, gió, không. Đại nhật kinh sớ
Q.1 (Đại 39, 586 trung): "Chữ a là đất, chữ
phọc là nước, chữ la là lửa, chữ hạ là gió,

chữ khư là không".
A PHỌC LÔ CHỈ ĐÊ THẤP PHẠT RA
Phạm:Avalokitezvara. Còn gọi là A
bà lô cát đê xá bà la. Dịch ý là Quán tự tại,
Quán thế âm. Nói tắt là Quán âm. Xem xét
những người đời niệm danh hiệu của Ngài
để cứu giúp, nên gọi là Quán thế âm. [X.
Pháp hoa kinh huyền tán Q.6; Huyền ứng
âm nghĩa Q.5]. (xt. Quán Thế Âm Bồ Tát).
A SA ĐỒ NGUYÊT
A Sa đồ, Phạm:Awàđha, Pàli: Àsàơhà.
Còn gọi là Ngạch sa đồ nguyệt, A sa xá
nguyệt, A sa xá ma tẩy nguyệt. Là tháng
thứ tư trong mười hai tháng theo lịch pháp
Ấn độ. Tương đương với ngày mười sáu
tháng tư đến ngày rằm tháng năm Âm lịch.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Lịch).
A SA MA
Phạm:Asama. Là đức hiệu của Phật.
Còn gọi là A sa mạ. Dịch ý là Vô đẳng
(không ngang bằng), chỉ đức Phật. Vì quả
vị của Phật không một chúng sinh nào có
thể sánh bằng. (xt. A Sa Ma Sa Ma).
A SA MA SA MA
Phạm: Asamasama. Là đức hiệu của
Phật. Dịch ý là Vô đẳng đẳng. Đức Phật đã
sạch hết mọi phiền não và thần lực rộng
lớn, không một chúng sinh nào khác có thể
sánh cùng, cho nên gọi là vô đẳng. Quả vị
của Phật và Phật bằng đẳng, cho nên gọi là
vô đẳng đẳng. [X. luận Đại trí độ Q.2; Thập
địa kinh luận Q.2; luận Du già sư địa Q.82].
A SA PHẠ
Tức là các chữ Tất đàm (a) (wa) (va).
A SA PHẠ

Còngọi là A sa phọc. Ba chữ awa phạ là
hiệu chung của ba bộ, cho nên dùng để
phối trí với ba bộ. Tức chữ a là chủng tử
của Phật bộ, chữwa là chủng tử của Liên
hoa bộ, chữ phạ là chủng tử của Kim cương
bộ, dùng ba chữ này để thống nhiếp tất cả
chân ngôn của Thai tạng giới. Đại nhật kinh
sớ quyển 5 (Đại 39, 622 thượng): "Vào cửa
chữ A, hết thảy các pháp chẳng sinh, là
nghĩa Pháp thân, vào cửa chữWa, hết thảy
các pháp không nhiễm trước, là nghĩa hoa
sen, vào cửa chữ Phạ, hết thảy các pháp lìa
lời nói, là nghĩa kim cương. Như trong phẩm
Tự luân sau đây, dùng ba chữ này thống
nhiếp trăm minh (thần chú), ý ở đó vậy".
A SA PHỌC SAO
Gồm hai trăm hai mươi tám quyển. Do
vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản là
Thừa trừng biên soạn, thu vào Đại nhật
bản Phật giáo toàn thư quyển 35 đến quyển
41, và Đại chính tạng tập 49 Đồ tượng bộ
thứ 9. Là tập đại thành về giáo tướng và sự
tướng của các dòng Thai mật, có thể sánh
ngang với Giác thiền sao của Đông mật.
Bởi vì chữ A là chủng tử của Phật bộ, chữ
Wa là chủng tử của Liên hoa bộ, chữ Phạ là
chủng tử của Kim cương bộ, ba chữ này tức
là tượng trưng cho toàn bộ sự tướng của
toàn bộ sách.
A SA PHỌC SAO MINH TƯỢNG
ĐẲNG LƯỢC TRUYÊN
.............
Gồm ba quyển. Do vị tăng Nhật bản
thuộc tông Thiên thai là Thừa trừng soạn,
thu vào Đại nhật bản Phật giáo toàn thư
quyển 41. Nội dung lược thuật sự tích của
các bậc cao tăng tại ba nước Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản. Quyển thượng gồm mười
tám vị cao tăng Ấn độ bắt đầu từ đức Thế
tôn đến các ngài Ca diếp, A nan, Xá lợi

phất, Mục kiền liên, Ưu ba cúc đa, Thiên
thân, Mã minh, Long thụ, Long trí, Thanh
biện, Hộ pháp, Trúc pháp hộ, La thập, Đạt
ma, Thiện vô úy, Kim cương trí và Bất
không, rồi đến mười tám vị cao tăng Trung
quốc là các sư Huệ tư, Tuệ viễn, Trí khải,
Chương an, Huyền trang, Đạo tuyên, Thiện
đạo, Nhất hạnh, Nghĩa lâm, Huyền siêu,
Huệ quả, Thuận hiểu, Đạo thúy, Hành mãn,
Nghĩa tháo, Pháp nhuận, Nghĩa chân và
Pháp toàn. Hai quyển Trung và Hạ thu chép
ba mươi sáu vị cao tăng Nhật bản. Các thư
mục được dẫn dụng trong bộ sách này phần
nhiều đã mất mát, tuy nhiên, bộ sách vẫn
có giá trị rất cao về sử liệu của Phật giáo.
A SÚC NHƯ LAI NIÊM TỤNG
CÚNG DƯỜNG PHÁP
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Còn gọi là A súc cúng dường
pháp, A súc Như lai niệm tụng pháp, A súc
niệm tụng nghi quĩ, A súc quĩ, thu vào Đại
chính tạng tập 19. Tức là pháp khuyến thỉnh
cúng dường A súc Như lai. Nội dung chỉ
bày người hành giả, trước hết, vào tinh xá
của Bản tôn, quay mặt phía đông, quì gối
chắp tay, sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh,
hồi hướng, phát nguyện. Sau đó, đến trước
tượng của Bản tôn, ngồi kết già hoặc bán
già, tụng các chân ngôn một cách rõ ràng
để cầu cho hết thảy chúng sinh được yên
vui và mau chứng Vô thượng bồ đề tất địa.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
A SÚC PHẬT
Phạm: Akwobhya buddha. Tạng:
Sas- rgyas-mi-#krugs pa. Là tên đức
Phật hiện tại ở phương đông. Gọi tắt là A
súc. Còn gọi là A súc bệ Phật, A sô tì da
Phật, Á khất sô tì dã Phật. Dịch ý là Bất
A SA PHỌC SAO

động Phật, Vô động Phật, hoặc là Vô nộ
Phật, Vô sân huệ Phật. Cứ theo kinh A
súc phật quốc quyển thượng phẩm Phát ý
thụ tuệ và phẩm Thiện khoái chép, thì ở
quá khứ, cách đây một nghìn cõi Phật về
phương đông, có thế giới A tì la đề (Phạm:
Abhirati), trong đó, có đức Đại mục Như
lai xuất hiện, Ngài vì các Bồ tát mà nói
pháp tu hành sáu độ cao tột. Lúc bấy giờ,
có một vị Bồ tát, sau khi nghe pháp, phát
tâm đạo vô thượng chính chân, nguyện
dứt sân hận, đoạn dâm dục, cho đến thành
đại chính giác, Đại mục Như lai vui mừng
và ban hiệu là A súc. Bồ tát A súc liền
thành Phật trong thế giới A tì la đề ở
phương đông, và hiện nay vẫn đang thuyết
pháp ở cõi đó. Lại cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 3 phẩm Hóa thành dụ chép, thì
đức Phật Đại thông trí thắng, khi chưa xuất
gia, có mười sáu vương tử, sau đều xuất gia
làmsa di, người con thứ nhất tên là Trí
tích, tức là A súc, thành Phật tại nước
Hoan hỉ ở phương đông. Kinh Bi hoa
quyển 4 chép, Phật A di đà ở đời quá khứ
là vua Vô tránh niệm, có một nghìn người
con, người
con thứ chín
là Mật tô, tức
A súc, thành
Phật tại
phương đông,
tên nước là
Diệu lạc.
Mật giáo
lấy đức Phật
này làm một
trong năm vị
Phật ở Kim cương giới, tượng trưng cho Đại
viên kính trí. Ngài được tôn trí ở giữa nguyệt
luân chính đông, trong năm luân giải thoát,

phía trước là Kim cương tát đỏa, phía phải
là Kim cương vương bồ tát, phía trái là Kim
cương ái bồ tát, phía sau là Kim cương hỉ
bồ tát. Hình tượng màu vàng ròng, tay trái
nắm lại đặt ở trước rốn, tay phải thõng
xuống chạm đất, tức là A súc xúc địa ấn
(Ấn A súc chạm đất). Mật hiệu là Bất động
kim cương. Chủng tử là (Hùô). Hình
tam muội da là chày năm chẽ. Chân ngôn
là "Án á khất sô tì dã hồng". [X. kinh Đại
bảo tích hội bất động Như lai; kinh Đạo
hành bát nhã Q.6, Q.9; kinh Thủ lăng
nghiêm tam muội Q.thượng; kinh Duy ma
Q.hạ; Tịnh độ dữ Thiền (Ấn thuận, Diệu
vân tập hạ biên 4)].
A SÚC PHẬT QUỐC KINH
Phạm: Akwobhya - tathàgatasya -
vyùha. Gồm hai quyển. Do ngài Chi lâu ca
sấm đời Hậu Hán dịch. Gọi tắt là A súc
kinh, thu vào Đại chính tạng tập 11. Nội
dung trình bày việc bồ tát A súc, lúc còn ở
Nhân địa..... đời quá khứ, tại pháp hội
của Đại mục Như lai, được nghe pháp lục
độ vô cực, bèn lập thệ nguyện lớn, tu hạnh
không tức giận, không dâm dục, trải qua
nhiều kiếp tu hành, sau thành đạo dưới cây
thất bảo, nay ở thế giới Diệu hỉ phương đông.
Đồng thời, khuyên những ai muốn sinh về
cõi Tịnh độ phương đông thì phải tu hành
sáu độ và phát nguyện.
Bộ kinh này có ba bản dịch, bản dịch
đầu là A súc Phật quốc kinh. Bản thứ
hai do ngài Chi đạo căn đời Đông Tấn
dịch, đề là A súc Phật sát chư bồ tát học
thành phẩm kinh (2 quyển, khuyết bản).
Bản thứ ba do ngài Bồ đề lưu chi đời
Đường dịch từ Đại bảo tích kinh Bất động
Như lai hội 2 quyển. Kinh này là kinh
xưa nhất trong các kinh Tịnh độ hiện
còn, cùng với kinh Đại bát nhã, kinh Duy
ma, có quan hệ mật thiết hoặc là tiên
khu của kinh Đại A di đà. [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo

lục Q.1, Q.3, Q.9].
Phật A Súc
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
A SÚC PHẬT QUỐC KINH

A SƯ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tiếng
xưng hô đối với các vị hòa thượng thân
thiết trong Thiền lâm. A là tiếng bắt đầu,
sư chỉ sư gia (nhà thầy). Lâm tế lục thị
chúng (Đại 47, 499 hạ): "Hậu sinh tiểu a
sư không hiểu, bèn tin sự tinh quái của
con cáo già này".
A TĂNG KÌ
Phạm:Asaôkhya. Là một trong những
số mục của Ấn độ, hàm ý là số vô lượng,
hoặc là số cực lớn. Còn gọi là A tăng già, A
tăng xí da, A tăng, Tăng kì. Dịch ý là không
thể tính đếm, hoặc là vô lượng số, vô ương
số. Cứ gọi một A tăng kì thì có một nghìn
vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu
(vạn vạn là ức, vạn ức là triệu), trong sáu
mươi loại đơn vị số mục của Ấn độ, A tăng
kì là số thứ 52. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 177 chép, thì có ba loại A tăng xí da,
tức là:
1. Kiếp a tăng xí da, lấy đại kiếp làm
một, tích chứa đến Lạc xoa câu chi, dần dà
cho đến quá số Bà yết la.
2. Sinh a tăng xí da, chỉ mỗi mỗi kiếp
trải vô số đời.
3. Diệu hành a tăng xí da, trong mỗi
mỗi kiếp tu vô số diệu hạnh. Do ba loại a
tăng xí da ấy mà chứng Vô thượng giác. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.45
phẩm A tăng kì; luận Câu xá Q.12 phẩm
Phân biệt thế gian; luận Đại trí độ Q.4]. (xt.
Ngũ Thập Nhị Số).
A THÁT BÀ PHÊ ĐÀ
Phạm: Atharva-veda. Một trong các
tập chính của sách Phệ đà. Là tập đồng cốt
và chú thuật. Có bảy trăm ba mươi mốt bài
ca tán, trong đó, khoảng một phần sáu đã
thấy xuất hiện trong kinh Lê câu phệ đà.
Chủ yếu là đồng cốt và chú thuật cầu phúc

trừ tai, nhưng cũng bao hàm một ít tư tưởng
triết học và khoa học. "A thát bà" (Phạm:
Atharva) có thể là tên chữ của gia tộc Bà la
môn trao truyền loại Phệ đà này. Thông
thường, người ta cho niên đại hoàn thành
sách này, so với các tập chính khác của
Phệ đà, có muộn hơn. (xt. Phệ Đà).
A THẤP BA
Phạm:Azvinau. Dịch ý là song mã đồng
. Là con sinh đôi do Nhật thiên
(Phạm:Sùrya) và Thiên nữ hóa ra ngựa
cái A thấp tì ni (Phạm:Azvinì) sinh ra. Cứ
theo Phật sở hành tán quyển 2 phẩm Nhập
khổ hạnh lâm chép, thì khi đức Thích tôn
sắp vào chỗ người tiên, các Phạm chí thấy
hình tưóng của Ngài đẹp đẽ trang nghiêm,
tám Bà tẩu thiên, hai Ba thấp ba, cho đến
Nhật nguyệt thiên tử đều ngạc nhiên và
vui mừng. Trong thần thoại Ấn độ, Ba thấp
ba là ánh sáng rạng đông được nhân cách
hóa, hoặc cưỡi ngựa, hoặc ngồi trên lưng
chim, ngồi xe sắc vàng, là tiền khu của thần
Lê minh (Phạm: Uwas).
Anh em Ba thấp ba tuổi trẻ đẹp trai, thông
minh linh lợi, đầu đội mũ hoa sen, mỗi ngày,
lúc mờ mờ sáng, cưỡi ngựa lướt qua thiên
không. Hình tượng của cả hai, có khi là một
đôi ngựa con, đứng song song bằng vai nhau,
đầu là hai ngôi sao sáng rực. Có thể cứu khổ
cứu nạn, đặc biệt trị bệnh giỏi; khiến người
mù lấy lại được ánh sáng, người tàn tật được
lành lặn trở lại. Cũng có khả năng khiến
người đắm thuyền được cứu sống, đàn bà
sinh con, con gái lỡ thì lấy được chồng v.v...
Trong Lê câu phệ đà, có hơn năm mươi bài
thơ ca tụng Ba thấp ba [X. The Buddha -
Carita of Azvaghosha (S.B.F., Vol. XLIX;
V. Fausbôll: Indian Mythology].
A SƯ

A THẤP BA QUỐC
Phạm: Azmakà, azvakà, Pàli:
Assakà. Còn gọi là Phả tháp ba quốc, A
nhiếp cụ quốc, A thấp ma già quốc. Là một
trong mười sáu nước lớn tại Ấn độ thời đức
Phật, là một phần của nước Án đạt la
(Phạm: Andhara) thuộc nam Ấn độ. Nằm
dọc theo bờ sông Cù đà (Phạm:Godàvarì,
Pàli: Godhàvarì), đô thành là Bổ đát lạc
ca (Phạm:Potalaka, Potala, Pàli: Potali,
Potana). Nước này được cai trị bởi vua Phạm
dự (Phạm:Brahmadatta), là một trong bảy
vì vua được nói đến trong kinh Đại điển
tôn (Mahàgovinda-suttanta) trong Trường
bộ 19 văn Pàli Nam truyền. Trong kinh
Bản sinh (Pàli: Jàtaka) 5, đem so sánh
mối quan hệ giữa nước Ba thấp ba và nước
A bàn đề với mối quan hệ giữa nước Ươnggià
và nước Ma yết đà, suy đó thì biết, Ba
thấp ba phụ thuộc nước A bàn đề.
Lại theo Kinh tập chú (Pàli:
Suttanipàta Aỉỉhakathànói, thì nhà bác
học Bà la môn tên là Ba-bà-lê (Pàli: Bàvarì)
đã xuất thân từ nước này, đang ở tại rừng
Ca tỉ đạt (Pàli: Kapiỉỉavana), nghe thanh
danh của đức Thế tôn, bèn sai muời sáu
người đệ tử hàng đầu đến cầu pháp đức
Thế tôn. Sau khi đến nơi, họ liền đặt các
câu hỏi và đều được đức Thế tôn giải đáp;
nội dung cuộc vấn đáp ấy tức là kinh Tập
chương 5, phẩm Bỉ ngạn đạo (Pàli:
Pàràyana - vagga). Sau họ đều trở thành
đệ tử của đức Thế tôn. [X. Trung a hàm
Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; luật Tứ phần Q.39; luật Ngũ phần
Q.21].
A THẤP PHỌC DỮU XÀ
Phạm:Azvayuja, Pàli: Assayuja. Là
tháng thứ bảy trong mười hai tháng theo
lịch pháp Ấn độ. Còn gọi là A thấp phạ dụ

nhã mạ tẩy, Ba thấp bà dữu xà. Tương đương
từ ngày mười sáutháng bảy đến ngày rằm
tháng tám Âm lịch. [X. kinh Thập nhị
nhân duyên tường thụy; Đại đường tây vực
kí Q.2; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2].
(xt. Lịch).
A THẾ DA
Phạm:Àzaya. Dịch ý là ưa. Còn gọi là
A xa dã. Chỉ ý niệm ưa thích tham dục.
Luận Hiển dương thánh giáo quyển 3 nêu
ra tham a thế da, sân a thế da, si a thế da và
đẳng phần a thế da. Còn luận Câu xá quyển
14 thì lập thiện a thế da và bất thiện a thế
da. Ngoài ra, cũng có chỗ A thế da được
dịch là hạt giống. [X. Câu xá luận quang kí
Q.14; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A THỊ ĐA
Phạm:Ajita. Còn gọi A dật đa. Là tôn
giả thứ mười lăm trong mười sáu vị La hán
nhận giáo sắc của Phật, ở thế gian mãi mãi
để cứu độ chúng sinh, cùng với một nghìn
năm trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
trên núi Linh thứu, là các bậc Thánh hộ trì
chính pháp và làm lợi ích cho hữu tình.
Hình tượng của ngài được vẽ tả không giống
nhau. Cứ theo bức vẽ của Thiền nguyệt đại
sư Quán hưu đời
Đường, thì hai tay ôm
đầu gối, miệng mở và
nhìn lên, hàm răng để
lộ và đã gãy một vài
chiếc. Tây tạng truyền
thì A thị đa là tôn giả
thứ hai trong mười sáu
vị La hán, ở trên núi
Ưu thi la. [X. Đại A la
hán Nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
Đại minh tam tạng pháp số Q.45; La hán
A Thị Đa
A THỊ ĐA

đồ tán tập; E. Pander: Das Pantheon des
Tschangtscha Hutuktu]. (xt. Thập Lục La
Hán).
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ
......
A thị đa phạt để, Phạm:Ajitavatì. Dịch
ý là Vô thắng. Con sông ở nước Câu thi na
yết la thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A thị
đa bạt để hà, A nhĩ đa phạ để hà. Nói tắt là
Bạt đề hà. Đức Thế tôn nhập Niết bàn bên
tây ngạn con sông này, vì thế nó được nổi
tiếng.
Sông này cũng có người phiên là A lị
la bạt đề hà. Đại đường tây vực kí chú
quyển 6 (Đại 51, 903 trung): "Các nhà dịch
cũ phiên A lị la bạt đề hà là sai, trong
sách nói Thi lại noa phạt để hà, dịch là
sông có vàng". Tên dịch A lị la bạt để hà
có xuất xứ từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
1, nhưng trong kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 1, thì lại dịch là A di la bạt đề hà.
Lại luật Tứ phần quyển 36 thì gọi là A di
la bà đề hà, luật Ngũ phần quyển 7, quyển
8, thì gọi là A di la hà. Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 gọi là A dần la ba đế dạ
giang, Hữu bộ tì nại da quyển 40, gọi là A
thị la bạt-để hà. Đây có thể là tên dịch âm
trong tiếngPàli Aciravatì. Ngoài ra, Thi
lại noa phạt để hà còn được gọi là Hinh
liên nhiên bát để hà, Hi liên nhã bà để
hà, Hi liên thiền hà, Hê liên khê thủy,
tương đương với tên Pàli Hiraĩĩavatì,
tên PhạmHiraịyavatì, hàm nghĩa là "có
vàng". Tóm lại, ngài Huyền trang coi ba
tênAjitavatì,Hiraịyavatì vàAciravatì
cùng là một con sông.
Về vị trí của con sông này, thì T.
Watters cho là sông Can-đạt-khắc
(Gandak) ngày nay; R. Bahàdur thì cho
sông Tiểu lạp phổ đề (Little Rapti) ngày

nay tức là sông A di la bạt đề ngày xưa, và
cho sông Can đạt khắc là sông Thi lại
noa phạt để ngày xưa. [X. Cao tăng Pháp
hiển truyện; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.7; Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật
tích thực tả giải thuyết; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.II].
A THỈ TỐNG NIÊU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Như đi
đại tiện gọi là a thỉ, đi tiểu tiện gọi là tống
niệu. Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 498 thượng): "A thỉ tống niệu (đi
ngoài, đi giải), mặc áo ăn cơm, nhọc mệt
thì nằm, kẻ ngu cười ta, người trí mới biết".
Từ ngữ này được dùng trong Thiền lâm để
biểu thị sự sinh hoạt hàng ngày, không một
việc gì không là việc Phật, không một hạnh
gì không là hạnh Phật. Lâm gian lục quyển
thượng thì chép (Vạn tục 148, 301 thượng):
"Từ Minh quở rằng: Mặc áo ăn cơm chẳng
là rốt ráo, đi đại, đi tiểu (a thỉ tống niệu)
chẳng là rốt ráo".
A THỜI PHỌC CA PHÁI
A thời phọc ca, Phạm: Àjìvika, hoặc
Àjìvaka. Dịch ý là "người được sinh sống
mà tu hành". Còn gọi là A thời bà ca phái,
A dần bà ca phái. Là một trong những học
phái tự do tư tưởng tại Ấn độ xưa, vào thời
kì Phật giáo hưng khởi, địa vị của phái này
trọng yếu ngang với phái Thuận thế ngoại
đạo (Phạm:Lokàyata, dịch âm là Lộ già da
đà). Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là một phái tà mệnh, tà
mệnh ngoại đạo. Đại biểu cho phái này là
Mạt già Lê câu xá lê tử (Phạm: Maskarì
Gozàlìputra), là một trong sáu phái ngoại
đạo. Vào thời đại đức Phật, phái này cùng
thịnh hành ở đời, song song với Phật giáo
và Kì na giáo. Phái này chủ trương Vô nhân
luận , Tự nhiên luận, cho rằng sự
khổ vui của con người trong thế gian chẳng
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ

có nguyên nhân gì cả, chỉ là sự kết hợp tự
nhiên, khi kết hợp thì là "được", mà khi
phân tán thì là "mất", đồng thời, thừa nhận
có đất, nước, lửa, gió, hư không và linh
hồn. Tư tưởng của phái này nay chỉ còn lờ
mờ bàng bạc, đứt nối vụn vặt; nếu từ bối
cảnh tư tưởng của Mạt già lê câu xá lê tử
mà suy đoán, thì chủ trương của phái này
là một loại Túc mệnh luận...... phủ
định nhân quả.
A THUẬN NA THỤ
A thuận na, Phạm:Arjuna. Còn gọi là
Ngạch thuận na. Tên khoa học là
Dentaptera arjuna. Là loại kiều mộc sinh
sản ở Ấn độ, da
cây láng bóng,
mảnh lá to và
sinh cặp đôi;
rộng khoảng ba
phân tây, dài độ
mười sáu đến
hai mươi phân
tây, quả dài và
hình vuông,
không ăn được.
Tương truyền là bồ tát Long thụ đã sinh ra
ở dưới gốc cây này. [X. Long thụ bồ tát
truyện; Trung quán luận sớ Q.1 phần đầu;
Thập nhị môn luận Tông trí nghĩa kí
Q.thượng].
A THUẬT ĐẠT
.....
Phạm: Asuddharta. Dịch ý là Vô sầu ưu
(không lo sầu), Vô úy đức (đức không sợ).
Là con gái của vua A xà thế, nước Ma yết
đà, ở thời đại Phật. Lên mười hai tuổi đã có
khả năng bàn luận đạo lớn. Cứ theo kinh
A thuật đạt bồ tát chép, thì người con gái
này năm mười hai tuổi, tướng mạo đẹp đẽ,
nhan sắc bậc nhất, có thể luận bàn đạo

lớn, mạnh dạn như thần, cúng dường vô
ương số Phật.
A THÙY
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
"ai?". Chữ A là tiếng đầu tiên, âm là "ốc",
cách xưng hô đối với những người thân
thiết, phần nhiều bắt đầu bằng tiếng "A".
Đời Ngụy Tấn trở về sau, phong tục này
càng thịnh hành, hoặc đặt nó trên tên người,
hoặc đặt trước tên chữ, hoặc đặt trước họ,
như trong Tam quốc chí chép Ngô quốc
Lữ mông, gọi là: "A mông nước Ngô", cho
đến người đời gọi trẻ con thường gọi A mỗ,
vì thế "A thùy" hàm ý là "ai?", "ai đó?".
Trong Thiền lâm, từ này thường được
chuyển dụng để chỉ Phật tính, như "Tha
thị a thùy?" (Người ấy là ai?), "A thùy thoại
đoạn chỉ?" (Ai nói chuyện dứt giấy?), đều là
những tiếng trên cửa miệng khi tham cứu
các công án. Bởi vì, sự tham cứu về tính
Phật mà ai ai cũng vốn có, là một việc lớn
của Thiền môn. Đối với mệnh đề "Tha thị
a thùy?" (Người ấy là ai?), đặc biệt dùng nghi
vấn từ "A thùy" (ai?) để gọi thay Phật tính,
đồng thời, lấy đó làm đối tượng tham cứu,
khiến người học hiểu rằng, chủ từ "Người
ấy" trong mệnh đề "Người ấy là ai?", chẳng
phải tìm cầu ở bên ngoài mà được, cũng
chẳng phải chấp trước trong nội tâm mà có
thể tìm được. Như Thiền tông vô môn quan,
tắc 45 (Đại 48, 298 hạ): "Thích ca, Di lặc
cũng là đầy tớ của người ấy, thử nói người
ấy là ai?" (Lời của Đông sơn Diễn tổ sư).
A THUYẾT THA THỤ
A thuyết tha, Phạm:azvattha. Còn gọi
là At thuyết tha thụ, Ba thấp ba tha thụ.
Dịch ý là Cát tường thụ (cây tốt lành), Vô
tội thụ (cây vô tội). Tên khoa học là Ficus
religiosa. Là tên gọi khác của cây Tất ba la
Cây A Thuận Na
A THUYẾT THA THỤ

(Phạm: Pippala). Đức Phật Thích ca mâu
ni đã thành chính giác dưới gốc cây A thuyết
tha, vì thế còn gọi là cây Bồđề. Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 (Đại 35, 482
thượng): "Cây Athuyếttha, Hán dịch là
cây vô tội. Nghĩa là đi quanh cây này ba
vòng có thể diệt được tội chướng, đó là
cây Bồđề". Vì đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi dưới gốc cây này mà thành đạo, cho
nên, không những chỉ tín đồ Phật giáo
tôn sùng, mà từ xưa cả Ấn độ cũng coi là
cây Thần, dùng để làm các đồ cúng dường,
hoặc khi cúng lửa thì dùng làm cây hộ
ma. [X. Phật sở hành tán Q.3; Tô tất địa
yết la cúng dường pháp; Hữu bộ tì-nại-da
dược sự Q.1; Cao tăng Pháp hiển truyện]
(xt. Bồ Đề Thụ).
A THUYẾT THỊ
Phạm:Azvajit, Pàli: Assaji. Là một
trong năm vị tỉ khưu. Còn gọi là Ba thấp
bà thị đa, A thấp phọc phạt đa, Ba thấp bà,
A tì. Dịch ý là Mã thắng, Mã tinh......
Được kính xưng là "Tôn giả Chính nguyện".
Nghi dung đoan chính, đi đứng nghiêm
trang, được người đương thời kính trọng.
Một hôm, ngài gặp Xá lợi phất, vì thấy uy
nghi khác thường, Xá lợi phất mới hỏi thầy
của A thuyết thị là ai, nhân đó, A thuyết
thị liền nói về đạo lí nhân duyên sinh diệt
mà đức Phật đã dạy. Nghe rồi, Xá lợi phất
bèn quay về theo Phật, sau chứng được Pháp
nhãn tịnh. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3;
kinh Phật bản hạnh tập Q.25, Q.34, Q.48;
luận Đại trí độ Q.18].
A TÌ ĐÀM BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Ca chiên
diên tử trước tác, các ngài Tăng già đề bà và
Trúc phật niệm cùng dịch vào năm Kiến
nguyên thứ 19 (383) đời Phù Tần, thu vào
Đại chính tạng tập 26. Sách này là bản dịch

khác của bộ A tì đạt ma phát trí luận. Kiền
độ, dịch ý là tụ, có nghĩa là chứa nhóm. Vì
các thiên, chương trong bộ luận này cộng
có tám tụ, cho nên gọi là Bát kiền độ luận.
(xt. A Tì Đạt Ma Phát Trí Luận).
A TÌ ĐÀM MÔN
Có nghĩa là các bộ luận Phát trí và
Lục túc là cửa đi thông vào Niếtbàn, cho
nên gọi là Atìđàm môn. Tương đối với
"Cônlặc môn" và "Không môn". Luận Đại
trí độ quyển 18 (Đại 25, 192 hạ): "A tì
đàm môn, hoặc Phật tự nói nghĩa các pháp,
hoặc Phật tự nói tên các pháp, rồi các đệ
tử thu tập lại mà giải thích nghĩa lí". Nương
vào Atìđàm môn mà thành lập tông, gọi
là Atìđàm tông. [X. luận Đại trí độ Q.2].
(xt. Côn Lặc Môn).
A TÌ ĐÀM SƯ
Phạm:Àbhidhàrmika, hoặc Àbhidharmika.
Dịch ý là Luận sư. Chỉ người
thông suốt Luận tạng, hoặc giỏi nghị luận.
Đức Thế tôn cũng thường được xưng là
luận sư. Xưa nay lấy các ngài Pháp cứu,
Diệu âm, Thế hữu và Giác thiên gọi chung
làBàsa hội tứ đại luận sư (bốn vị luận
sư lớn của hội Bàsa). Phật giáo Đại thừa
lấy các ngài Mã-minh, Long thụ, Đề bà và
Đồng thụ gọi chung là Tứ nhật luận sư
(bốn vị luận sư mặt trời); lại lấy mười sư
Hộ pháp, Đức tuệ v.v... gọi chung làDuy
thức thập đại luận sư(mười luận sư lớn
của Duy thức học). Lại cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 2 chép, thì Tứ nhật
luận sư thêm Thắng thụ luận sư nữa, gọi
là Ngũ luận sư. [X. luận Đạitìbàsa Q.105;
luận Thành duy thức thuật kí Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.4, Q.12]. (xt. Ngũ Luận
Sư).
A THUYẾT THỊ

A TÌ ĐÀM TÂM LUẬN
Phạm: Abhidharmahfdaya - zàstra.
Gồm bốn quyển. Gọi tắt là Tâm luận.
Do ngài Pháp thắng trước tác, các ngài
Tănggiàđềbà và Tuệ viễn đời Đông
Tấn cùng dịch,thu vào Đại chính tạng
tập 28. Thuyết nhất thiết hữu bộ lấy luận
Phát trí, luận Lục túc làm cơ sở, rồi biên
tập luận Đại tìbàsa mà xác định rõ lập
trường của Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Vì luận Đại tìbàsa quá to lớn nên, năm
520, ngài Pháp thắng đem tóm tắt bằng
hai trăm năm mươi bài kệ mà thành luận
này, là một trong các bộ luận trọng yếu
của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Luận này
giải thích các khái niệm cơ bản của Phật
giáo Tiểu thừa, như: hữu lậu, vô lậu, sắc
pháp, mười tám giới, mười hai nhân
duyên, ba mươi bảy đạo phẩm. Nội dung
chia làm mười phẩm, tức Giới phẩm,
Hành phẩm, Nghiệp phẩm, Sử phẩm,
Hiền thánh phẩm, Trí phẩm, Định
phẩm, Khế kinh phẩm, Tạp phẩm và
Luận phẩm. Tại Ấn độ, sự nghiên cứu
và học tập bộ luận này, đã từng thịnh
hành một thời, và có mấy bộ luận giải
thích về nó. Vào năm Thái nguyên thứ
9 (384) đời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn,
ngài Tăng già đềbà đem dịch ra Hán
văn, đến năm thứ 16, ngài Tuệ viễn
chỉnh lí thành bốn quyển. Các bản dịch
khác thì có A tìđàm tâm luận kinh, 6
quyển, do các ngài Naliênđềdaxá và
Pháp trí cùng dịch vào đời Bắc Tề; Tạp
a tì đàm tâm luận 11 quyển, do ngài
Tănggiàbạtma dịch vào đời Lưu Tống,
đều thu vào Đại chính tạng tập 28. [X.
Tam luận huyền nghĩa; Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Pháp kinh lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3; Chí nguyên

pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9].
A TÌ ĐÀM TÌ BÀ SA LUẬN
Gồm sáu mươi quyển. Do các ngài Phù
đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 28. Là
bản dịch khác của luận A tì đạt ma đại tì bà
sa. Cứ theo bài tựa của ngài Đạo đĩnh nói,
thì luận này nhằm chú thích tám Kiền độ,
lúc đầu dịch thành một trăm quyển, nhưng
vì Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy đánh phá Bắc
Lương, nên kinh sách bị thiêu hủy cả, về
sau rơi rớt chỉ còn thu nhặt lại được có sáu
mươi quyển. Trong sáu mươi quyển, chỉ chú
thích có ba Kiền độ Tạp, Sử, Trí, còn năm
Kiền độ kia đều bị mất. Đời sau gọi luận
này là Bà sa cũ. Còn bản dịch mới là A tì
đạt ma đại tì bà sa luận, hai trăm quyển, do
ngài Huyền trang dịch. (xt. A Tì Đạt Ma
Đại Tì Bà Sa Luận).
A TÌ ĐẠT MA
Phạm: Abhidharma, Pàli: Abhidhamma.
Là một trong ba tạng. Còn gọi là
A tì đàm, A tị đạt ma, Tì đàm. Dịch ý là Đối
pháp, Đại pháp, Vô tỉ pháp, Hướng pháp,
Thắng pháp, Luận. Cùng với Kinh (Phạm:
Sùtra), Luật (Phạm:Vinaya) gọi chung là
ba tạng (nói chung về Thánh điển của Phật
giáo), cho nên cũng gọi là A tì đạt ma tạng,
A tì đàm tạng, Đối pháp tạng hoặc Luận
tạng v.v... A tì đạt ma vốn chỉ sự nghiên
cứu giáo pháp. Nếu nghiên cứu tạng Luật,
thì gọi là A tị nại da. Về sau, nói rộng đến
cả việc tường thuật, luận cứu hai tạng Kinh
và Luật đều cũng gọi là A tì đạt ma. Nó
được thành lập vào khoảng trước sau Tây
lịch, lúc đầu, chỉ đơn giản qui nạp một số
danh từ Phật giáo, sau dần dần trở thành
hình thức giải thích. Mãi đến thời đại Phật
giáo bộ phái, thì các phái có thế lực, đều
thành lập A tì đạt ma riêng của mình, từ
A TÌ ĐẠT MA

đó, giáo học theo hình thức triết học thâm
thúy phồn tạp bắt đầu khai triển.
Luận Câu xá quyển 1 chép, A tì đạt ma
thắng nghĩa là dùng trí tuệ đối quán lí bốn
đế, là trí tuệ đối hướng Niết bàn tối cao, có
đủ ý nghĩa tuệ, vô lậu. A tì đạt ma hiện
còn, chủ yếu có hai loại là Thượng tọa bộ
(vănPàli) và Thuyết nhất thiết hữu bộ (lấy
Hán dịch làm chủ), nhất là loại sau đã phôi
thai ra Phật giáo Đại thừa, nên lại càng có
một ý nghĩa đặc biệt. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 1, nêu lên bảy nghĩa của A
tì đạt ma:
1. Đối pháp (đối hướng, đối quán)
2. Sổ pháp
3. Phục pháp
4. Thông pháp
5. Vô tỉ pháp
6. Đại pháp
7.Thích pháp
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luận
Đại tì bà sa Q.1; luận Phân biệt công đức
Q.1; Câu xá luận sớ Q.1 (Thần thái); Đại
thừa nghĩa chương Q.1].
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN
Phạm: Abhidharmakoza-zàstra. Gọi
tắt là Câu xá luận. Dịch ý là Đối pháp tạng
luận, Thông minh luận. Là tập đại thành
giáo lí của Phật giáo bộ phái, là sách cương
yếu của luận Đại tì bà sa. Bồ tát Thế thân
(Phạm: Vasubandhu) trước tác vào năm
450 Tây lịch. Hán dịch có hai bản, một do
ngài Chân đế dịch vào năm Thiên gia thứ
4 (563) đời Trần là A tì đạt ma câu xá thích
luận 22 quyển, đời gọi là Câu xá cũ; một do
ngài Huyền trang dịch vào năm Vĩnh huy
thứ 2 (651) đời Đường, 30 quyển, là giáo
pháp chủ yếu trước nay của tông Pháp
tướng, đời gọi là Câu xá mới. Cả hai bản
đều được thu vào Đại chính tạng tập 29.

Bộ luận này được nghiên cứu rộng rãi
cả ở Ấn dộ, Trung quốc, Tây tạng và Nhật
bản, những sách chú thích ưu tú cũng rất
nhiều. Đối với việc lí giải Phật giáo Bộ phái
và nền tảng của Phật giáo Đại thừa, luận
Câu xá có một giá
trị rất lớn. Ngài
Thế thân tuy một
mặt lấy giáo học
của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm
tiêu chuẩn,
nhưng, mặt khác,
cũng lấy thái độ
phê phán để giới
thiệu học thuyết
của Kinh lượng
bộ và Đại chúng
bộ, đứng trên lập
trường“lí trường
vi tông” mà viết luận Câu xá. Lại các kinh
điển Đại thừa và các luận thư Đại thừa lấy
giáo học của Hữu bộ làm cơ sở, hoặc để
bác xích Hữu bộ mà viết ra, cũng chiếm đa
số. Vì lẽ luận Câu xá là kết quả của thái độ
phê phán, đem giáo học phồn tạp của Hữu
bộ chỉnh lí mà thành, cho nên nó được
các học giả của cả Đại thừa và Tiểu thừa
trân trọng. Giáo lí của bộ luận này, phần
nhiều được trích ra từ luận Đại tì bà sa và,
theo truyền thuyết, thể hệ và phương pháp
chỉnh lí giáo lí trong luận này đã chịu ảnh
hưởng của luận Tạp a tì đàm tâm của ngài
Pháp cứu.
Luận Câu xá căn bản là phản ánh cái
học thuyết chủ yếu của Hữu bộ về thế giới,
nhân sinh và tu hành mà hiện đang lưu
hành tại Ca thấp di la vào thời bấy giờ,
đồng thời, hấp thu nhiều quan điểm của
Kinh lượng bộ. Nội dung được cấu thành
bởi tám phẩm Giới, Căn, Thế gian, Nghiệp,
Tùy miên, Hiền Thánh, Trí và Định, ngoài
ra, lại phụ thêm phẩm Phá ngã mà thành

chín phẩm. Trong đó:
Bản Tiếng Phạm của
Luận Câu Xá
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

1.Giới phẩm
2.Căn phẩm, thuyết minh thế giới hiện
thực (vật chất và tinh thần giới), thành lập
yếu tố “Pháp”, đồng thời, thuyết minh các
danh tướng hữu vi, vô vi, năm uẩn, mười
hai xứ, mười tám giới, hai mươi hai căn, sáu
nhân bốn duyên v.v...
3.Thế gian phẩm, thuyết minh thế giới
sinh vật (hữu tình) từ địa ngục cho đến các
cõi trời, và thế giới vật lí (khí thế giới), đồng
thời, giới thiệu vũ trụ quan và địa lí thuyết
của Ấn độ, ngoài ra, còn giải thuyết mười
hai duyên khởi, thuyết minh tướng trạng
luân hồi, đó tức là Nghiệp cảm duyên khởi
luận.
4.Nghiệp phẩm, thuyết minh nguyên
nhân của luân hồi, và chia nhỏ các chủng
loại nghiệp.
5.Tùy miên phẩm, tường thuật phiền
não, phân loại thành sáu đại phiền não,
mười tùy miên, tám mươi tám sử, một trăm
lẻ tám phiền não, đồng thời, giới thiệu quá
khứ, vị lai, hiện tại, ba đời thực có để mà
bác bỏ. Ba phẩm Thế gian, Tùy miên và
Nghiệp là chỉ bày rõ cái thế giới mê vọng
(hữu lậu).
6.Phẩm Hiền thánh, thì chia các giai
vị ngộ nhập làm vị phàm phu là Tam hiền,
Tứ thiện căn, Thánh vị là Tứ song bát bối,
rồi thuyết minh phép quán để ngộ nhập,
tức là Tứ đế thập lục hiện quán.
7.Trí phẩm, thuyết minh mười trí là
thế tục trí, pháp trí và loại trí v.v... là trí tuệ
đạt được khai ngộ, đồng thời, thuyết minh
mười tám pháp bất cộng.
8.Định phẩm, ngoài sự thuyết minh
Thiền định căn bản đưa đến Thánh trí,
còn thuyết minh các Thiền định khác, như
Tứ thiền, Tứ vô sắc định, Tam giải thoát
môn và Tứ vô lượng tâm v.v...

9.Phá ngã phẩm, thì đứng trên lập
trường vô ngã để bác bỏ cái “phi tức phi li
uẩn ngã” của Độc tử bộ và cái ngã của
Thắng luận, rồi trình bày rõ đạo lí vô ngã.
Như trên đã nói, luận Câu xá đem giáo
lí bao la phồn tạp của Tì bà sa chỉnh lí
thành tám phẩm một cách tuyệt kĩ, thể hệ
nghiêm chỉnh, luận chỉ rõ ràng, đứng đầu
các luận, là sách cương yếu của giáo học
Hữu bộ. Các học giả xưa nay, khi bàn về
tông chỉ của luận Câu xá, thì có người bảo
nó thuộc Hữu bộ, có người cho trong hai
mươi bộ, Câu xá chỉ lấy đạo lí làm tông chỉ,
có người bảo nó là tông khác của Kinh bộ,
lại có người cho là vâng theo Hữu bộ v.v...
ý kiến rất khác nhau.
Tại Trung quốc, sau khi luận Câu xá
được dịch ra thì lấy nó thay cho tông Tì
đàm. Luận Câu xá được truyền đến Nhật
bản vào thời đại Nại lương và thành lập
tông Câu xá, và cái truyền thống lấy luận
Câu xá làm nền tảng cho sự nghiên cứu
học tập vẫn còn kéo dài đến ngày nay. Phật
giáo Ấn độ và Tây tạng cũng nghiên cứu
luận này một cách rộng rãi. Nguyên bản
tiếng Phạm đã được phát hiện ở Tây tạng,
nhưng chỉ ấn hành kệ tụng mà thôi. (V.V.
Gokhale: The Text of the Abhidharmakozakàrikà
of Vasubandhu, 1946), luận
Câu xá gốc thì được xuất bản tại Ba đặc na
(Patna) Ấn độ (P. Pradhan: Abhidharmakoza-
bhàwya of Vasubandhu, 1967). Kệ
tụng và luận Câu xá đều có bản dịch Tây
tạng, đó là: Chos-mon-pa#i mdsod-kyi
tshig le#ur byas-pa (Abhidharmakozakàrikà,
bản Bắc kinh 115, pp. 115 - 127)
và Chos-mon-pa#i mdsos-kyi bzad-pa
(Abhidharmakoza-bàwya, bản Bắc kinh
115, pp. 127 - 283).
Cứ theo truyền thuyết, tại Ấn độ đã từng
có các ngài Đức tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần
na, Xứng hữu, Tăng mãn (Phạm: Pùrnavardhana),
Tịch thiên (Phạm:

Zamathadeva) v.v... chú thích Câu xá,
nhưng hiện nay chỉ còn bản của ngài Xứng
hữu. Còn có U. Wogihara: Sphuỉàrthà
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

Abhidharmakozavyàkhyà, 1 - 7 (Tokyo,
1932 - 1936), bản chú thích này cũng có
bản dịch Tây tạng và rất được coi trọng.
Tức là: Chos-monpa#i mdsod-kyi
hgrel-bzad (Abhid-harmakozatikà, bản
Bắc kinh 116, pp. 43 - 117). Ngoài bản chú
thích này ra, Tây tạng vẫn còn giữ được
các bản chú thích của các ngài Tăng mãn,
Tịch thiên và Trần na.
Hán dịch thì có: Câu xá luận thực nghĩa
sớ của Antuệ, năm quyển nhưng thiếu
sót, bản Đônhoàng có sách này (thu vào
Đại chính tạng tập 29), Chú sớcâu xá của
Chân đế mười sáu quyển, Nghĩa sớ 53
quyển đã thất lạc. Các chú thích bản dịch
của ngài Huyền trang thì có: Câu xá luận
kí ba mươi quyển của Phổ quang và Câu
xá luận sớ ba mươi quyển của Pháp bảo,
trước nay được coi là sách chỉ nam cho
việc nghiên cứu luận Câu xá. Câu xá luận
tụng sớ ba mươi quyển của sư Viên huy
cũng được coi trọng, bảnsớ này bỏ bớt
các phần tranh luận, giải thích giáo lí của
Hữu bộ một cách rõ ràng và đơn giản, vì
thế dễ hiểu. Năm gần đây, người Nhật tên
là Húc nhã soạn bộ Quán đạocâuxá luận
cũng thường dẫn dụng sách của Viên huy.
Pháp tuyên soạn Câu xá luận giảng nghĩa,
giúp ích rất nhiều cho người mới học.
Trung quốc thì có bộ Câu xá luận tụng
giảng kí của Diễn bồi. [X. Đại đường tây
vực kí Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục Q.7, Q.8; A tìđạt
ma luận đích nghiên cứu (Mộc thôn thái
hiền), Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận
(Mộc thôn thái hiền viết, Diễn bồi dịch);
Câu xá luận đích nguyên điển giải minh
(Sơn khẩu ích, Chu kiều nhất tai); Th.
Stcherbasky: The Central Conception of
Buddhism and the Meaning of the word

“Dharma”, London 1923; O. Rosenberg:
Die Probleme der buddhistischen
Philosophie, Heidelberg, 1924].
A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH
Tây tạng: Chos-mon-pa theg-pachen-
po#i mdo. Còn gọi là A tì đạt ma
kinh (Phạm:Abhidharma-sùtra), Đại thừa
a tì đạt ma. Bản gốc tiếng Phạm, bản dịch
Tây tạng và bản Hán dịch của kinh này
đều không còn, chỉ còn được viện dẫn hoặc
trích thuật trong sách luận của phái Du già.
Các Phật điển đã từng dẫn dụng kinh này
thì có Duy thức tam thập tụng thích (Phạm:
Triôzikà-bhàwya) bằng tiếng Phạm của
ngài An tuệ, dẫn dụng một chỗ, Trung biên
phân biệt luận sớ (Phạm:Madhyàntavibhàgaỉikà)
dẫn dụng hai chỗ. Hán dịch thì có
Nhiếp đại thừa luận bản dẫn dụng tám chỗ,
Đại thừa a tì đạt ma tập luận quyển 7, Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập luận quyển 16,
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 1 của ngài
Vô tính, Duy thức nhị thập tụng thuật kí
v.v..., mỗi bộ đều viện dẫn một chỗ, lại
trong kinh Vô tận ý được dẫn ở luận
Quảng thích bồ đề tâm, cũng thấy có tên
A tì đạt ma kinh.
Sự quan hệ giữa bộ kinh này và luận
Nhiếp đại thừa, cứ dựa vào đoạn kinh văn
mở đầu và kết thúc trong Nhiếp đại thừa
luận bản thì biết, ngài Vô trước viết luận
Nhiếp đại thừa là để thông suốt nghĩa lí mà
giải thích tóm tắt kinh này trong phẩm
Nhiếp đại thừa, nhưng, ngài Chân đế đời
Trần, dịch luận Nhiếp đại thừa bảo (Đại
31, 113 trung): “Luận Nhiếp đại thừa tức là
giáo lí của A tì đạt ma và Đại thừa tu đa la”.
Từ đó suy ra thì biết, A tì đạt ma đại thừa
không phải là một bộ kinh đặc biệt nào.
Tuy nhiên, thông thường người ta cho rằng,
Nhiếp đại thừa luận bản là căn cứ vào Thập
thắng tướng được trình bày trong kinh A tì
đạt ma đại thừa để bàn một cách khái quát
về yếu nghĩa chung của Đại thừa. [X. Hán

dịch tứ bản đối chiếu Nhiếp đại thừa luận A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH

(Tá tá mộc nguyệt tiều); Nhiếp đại thừa luận nghiên cứu (Vũ tỉnh bá thọ); Căn bản trung dữ không (Cung bản chính tôn)]. ĐẠT A TÌ ĐẠ   T MA ĐẠĐẠII TÌ BÀ SA LU LUẬẬN Phạm: Abhidharmamahàvibhàwàzàstra. Gồm hai trăm quyển. Gọi tắt là Đại tì bà sa luận, Bà sa luận, Bà sa. Do ngài Huyền trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 27. Luận này là sách chú thích luận A tì đạt ma phát trí của ngài Ca đa diễn ni tử, nói rõ pháp nghĩa, liệt kê đủ các thuyết khác nhau được biên tập xong tại Ca thấp di la (Phạm:Kazmìra, nay làKashmir) bắc Ấn độ, vào khoảng từ năm 100 đến 150 sau Tây lịch, là tập đại thành của giáo lí Phật giáo bộ phái. Tương truyền, vua Ca nị sắc ca, thuộc Vương triều Quí sương, cùng với Hiếp tôn giả, triệu thỉnh năm trăm vị La hán để biên tập, trải qua mười hai năm mới hoàn thành, đây tức là cuộc kết tập kinh điển lần thứ tư. Nội dung của bộ luận này là thu tập các bản chú thích của các luận sư giải thích về luận Phát trí, một Thánh điển căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ, và, cũng hệt như Phát trí, chia làm tám uẩn (tám chương) là: Tạp, Kết, Trí, Nghiệp, Đại chủng, Căn, Định và Kiến. Tổng kết chủ trương lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ một cách có hệ thống, đồng thời, đối với các quan điểm của Đại chúng bộ, Pháp tạng bộ, Hóa địa bộ, Ẩm quang bộ, Độc tử bộ, Phân biệt thuyết bộ, cho đến các quan điểm của Số luận, Thắng Luận, Thuận thế luận và Kì na giáo v.v... đều có phê phán và bác xích. Vấn đề trung tâm là tư tưởng Tam thế thực hữu và Pháp thể hằng hữu. Nhờ biên tập xong luận Bà sa mà giáo nghĩa của Phật giáo Bộ phái được tuyên dương rộng rãi, và đối với Phật giáo Đại thừa, cũng có ảnh hưởng rất lớn. Bản dịch khác là A tì đàm tì bà sa luận, gồm sáu mươi quyển, tương đương với bộ phận từ quyển thứ một trăm mười một trở về trước trong bản dịch của ngài Huyền trang, do các ngài Phù đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng dịch, người ta gọi là Bà sa cũ, thu vào Đại chính tạng tập 28. Cả hai bộ luận này đều là những tư liệu rất quí báu cho việc nghiên cứu Phật giáo Bộ phái. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận Câu xá quang kí Q.2; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.3; Xuất tam tạng kí tập Q.10; Đại đường nội điển lục Q.5].

A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN
Phạm: Abidharmadìpa with
Vibhàwàprab-hàvftti, do Sàôkftyàyana
tìm được bản viết tay tại Tây tạng vào năm
1937 Tây lịch, đến năm 1959, P. Jaini hiệu
đính và xuất bản. Nội dung được cấu thành
bởi hai bộ phận:Abhidharmadìpa văn vần
(Phạm:Kàrikà), và bộ phận chú thích
Vibhàwàprabhàvftti văn xuôi, đây là một
bộ luận Tiểu thừa. Tác giả tự nhận mình là
ngọn đèn (Phạm:Dìpakàra), và gọi Thế
thân là nhà biên soạn tạng Luận (Phạm:
Kozakàra).
Sách này lấy việc phản đối và phê phán
“luận Câu xá” làm luận điểm căn bản, đồng
thời, theo lập trường của Thuyết nhất thiết
hữu bộ. Quan điểm của sách này cũng giống
như quan điểm trong luận Thuận chính lí
và luận Hiển tôn của ngài Chúng hiền
(Phạm: Saôghabhadra), tức lấy sự phê
bình luận Câu xá làm tôn chỉ. Nội dung
chủ yếu là tường thuật năm uẩn, mười hai
xứ, mười tám giới. Phê phán Thế thân về
vấn đề hữu lậu pháp tùy tăng (Phạm:
Anuzerate). Đồng thời, theo truyền thống
Tì bà sa sư, chủ trương thuyết Căn kiến.
Ngoài ra, về hạng mục “hữu đối” thì cũng
tương đồng với A tì đàm tâm luận kinh và
A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN

Câu xá luận, có dẫn dụng một bài tụng của
ngài Đồng thụ (Phạm:Kumàralàta), đó là
điểm khiến người ta chú ý.
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU
...
Pàli: Abhidhammatthasagaha. Còn
gọi là Nhiếp a tì đạt ma nghĩa luận. Là tác
phẩm ưu tú nhất trong giáo lí cương yếu
của Phật giáoPàli. Cứ theo sự suy đoán,
thì tác phẩm này được soạn vào khoảng
năm 1100 Tây lịch, do một học giả người
Tích lan là A na luật (Pàli: Anuruddha).
Bộ sách được chia làm chín phẩm, tức
là:
1. Nhiếp tâm phân biệt
2. Nhiếp tâm sở phân biệt
3. Nhiếp tạp phân biệt
4. Nhiếp lộ phân biệt
5. Nhiếp li lộ phân biệt
6. Nhiếp sắc phân biệt
7. Nhiếp tập phân biệt
8 Nhiếp duyên phân biệt
9. Nhiếp nghiệp xứ phân biệt
Sách này thâu tóm giáo học A tì đạt
ma của Phân biệt thuyết bộ và trình bày
một cách gọn gàng sáng sủa. Tác giả của bộ
sách đã kế thừa luận Nhập a tì đạt-ma của
các ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa, sinh
vào giữa thế kỉ thứ V) và Phật thụ (Pàli:
Buddhadatta, người hậu tiến cùng thời đại
với Phật âm), đồng thời, những bộ phận
giáo lí nào chưa được đề cập đến trong các
sách luận trở về trước, thì thêm vào và xếp
đặt một cách mới mẻ, vì thế, bộ sách này là
sách cương yếu rất tốt cho những người
mới học.
A TÌ ĐẠT MA GIỚI THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dhàtu-kàyapàda.
Gồm ba quyển. Do ngài Thế hữu
viết và ngài Huyền trang đời Đường dịch

vào năm Long sóc thứ 3 (663). Còn gọi là
Thuyết nhất thiết hữu bộ giới thân túc luận.
Gọi tắt là Giới thân túc luận, thu vào Đại
chính tạng tập 26. Là một trong sáu túc
luận A tì đạt ma. Luận này chia làm hai
phẩm, đó là:
1.Bản sự phẩm, trình bày mười đại địa
pháp, mười đại phiền não địa pháp, mười
tiểu phiền não địa pháp, năm phiền não,
năm kiến, năm xúc, năm căn, năm pháp,
sáu thức thân, sáu thụ thân, sáu tưởng thân,
sáu tư thân, sáu ái thân v.v...
2.Phân biệt phẩm, tóm tắt chia làm
mười sáu môn, mở rộng lập tám mươi tám
môn, phân biệt tâm sở và năm thụ, sáu thức,
vô tàm vô quí tương ứng hay bất tương ứng,
và uẩn, xứ, giới cùng với tâm sở tương ứng
hay bất tương ứng.
Ngoài ra, về tác giả của bộ luận này,
còn có nhiều thuyết khác, Câu xá thích luận
bằng tiếng Phạm của ngài Xứng hữu và
truyền thuyết Tây tạng, đều chép là do ngài
Phú lâu na (Phạm:Pùruịa) trước tác. [X.
luận Câu xá quang kí Q.1; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA LỤC TÚC LUẬN
Phạm: Waỉ-pàda-zàstra. Tức chỉ
chung sáu bộ luận làm điểm tựa cho Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ. Còn gọi là
Lục phần A tì đàm. Đó là: A tì đạt ma tập
dị môn túc luận, A tì đạt ma pháp uẩn túc
luận, Thi thiết túc luận, A tì đạt ma thức
thân túc luận, A tì đạt ma phẩm loại túc
luận, A tì đạt ma giới thân túc luận. Về các
tác giả của sáu bộ luận trên đây cũng có
thuyết khác nhau. Theo ngài Huyền trang,
bốn bộ trước là do các tôn giả Xá lợi tử, Đại
mục kiền liên, Đại ca đa diễn na (chưa được
truyền dịch) và Đề bà thiết ma làm, còn hai
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU

bộ sau là do tôn giả Phiệt tô mật đa la (Thế
hữu) viết. Lại ba luận trước được soạn lúc
Phật còn tại thế, ba luận sau được soạn sau
Phật nhập diệt. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Xuất tam tạng kí tập
Q.10; The Jewelry of Scripture by Bu-ston
(Jahrbuch des Instituts für Buddhismuskunde,
Vol.II].
A TÌ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dharmaskandha-
pàda.Ngài Đại mục kiềnliên
trứ tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ pháp
uẩn túc luận. Gọi tắt là Pháp uẩn túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận Atìđạtma. Luận này
là tác phẩm đem các pháp tích tụ quí báu
phổ thí cho quần sinh, cho nên được đặt
tên như vậy. Toàn bộ chia làm hai mươi
mốt phẩm, tức là: Học xứ phẩm, Dự lưu
phẩm, Chứng tịnh phẩm, Sa môn quả
phẩm, Thông hành phẩm, Thánh chủng
phẩm, Chính thắng phẩm, Thần túc
phẩm, Niệm trụ phẩm, Thánh đế phẩm,
Tĩnh lự phẩm, Vô lượng phẩm, Vô sắc
phẩm, Tu định phẩm, Giác chi phẩm, Tạp
sự phẩm, Căn phẩm, Xứ phẩm, Uẩn phẩm,
Đa giới phẩm và Duyên khởi phẩm. Trong
bài Bạt của mình, ngài Tĩnh mại đã khen
luận này (Đại 26, 513 hạ): “Bộ luận này
là then chốt của Atìđạtma, là nguồn lớn
của Nhất thiết hữu bộ vậy”. Nếu đem so
sánh với bảy bộ luận trong tạng LuậnPàli,
thì nội dung luận này với nội dung luận
Tì băng già (Pàli: Vibhaga, Phân biệt
luận) rất là giống nhau. Ngoài ra, về tác
giả của luận này cũng có thuyết khác nhau,
Câu xá thích luận, bằng tiếng Phạm, của
Xứng hữu và truyền thuyết Tây tạng đều
cho là do ngài Xálợiphất trước tác. [X.

luận Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN
Phạm:Abhidharma-jĩàna-prasthàna.
Gồm hai mươi quyển, Tôn giả Ca đa diễn
ni tử viết sau Phật nhập diệt ba trăm năm,
ngài Huyền trang đời Đường dịch. Còn gọi
là Thuyết nhất thiết hữu bộ phát trí luận.
Gọi tắt là Phát trí luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Bộ luận này cùng với sáu luận
Tập dị môn túc v.v... gọi chung là bảy luận,
lại vì nghĩa môn của sáu luận ít, cho nên
dùng chân (túc) làm thí dụ gọi là Túc luận
(luận chân); còn luận Phát trí văn nghĩa
đầy đủ cho nên dùng mình (thân) làm thí
dụ gọi là Thân luận (luận mình). Bảy luận
này là những luận căn bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ tông.
Luận này lấy học thuyết của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm nội dung cơ bản, rồi bàn
đến các vấn đề được tranh luận giữa các bộ
phái Phật giáo đương thời. Tất cả có tám
uẩn (chương), chia làm bốn mươi bốn phẩm,
đó là:
1.Tạp uẩn, thuyết minh các pháp bốn
thiện căn, bốn Thánh quả, hữu dư Niết bàn,
vô dư Niết bàn v.v... Chương này có tám
phẩm là: Thế đệ nhất pháp nạp tức, Trí
nạp tức, Bổ đặc già la nạp tức, Ái nạp tức,
Vô tàm nạp tức, Tướng nạp tức, Vô nghĩa
nạp tức và Tư nạp tức.
2.Kết uẩn, thuyết minh các loại kết sử
như: ba kết, năm cái v.v...; gồm bốn phẩm:
Bất thiện nạp tức, Nhất hạnh nạp tức, Hữu
tình nạp tức và Thập môn nạp tức.
3.Trí uẩn, thuyết minh bậc Thánh dứt
trừ hoặc chướng mà được trí vô lậu; có năm
phẩm là Giác chi nạp tức, Ngũ chủng nạp
tức, Tha tâm trí nạp tức, Tu trí nạp tức,
Thất thánh nạp tức.
4.Nghiệp uẩn, thuyết minh các hành
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN

vi thiện ác do ba nghiệp thân, khẩu, ý phát
động; có năm phẩm là Ác hành nạp tức,
Tà ngữ nạp tức, Hại sinh nạp tức, Biểu vô
biểu nạp tức và Tự nghiệp nạp tức.
5.Đại chủng uẩn, đứng về phương diện
ba đời thuyết minh các sắc pháp thiện ác
do bốn đại chủng tạo nên; có bốn phẩm là
Đại tạo nạp tức, Duyên nạp tức, Cụ kiến
nạp tức và Chấp thụ nạp tức.
6.Căn uẩn, đứng về phương diện bốn
quả và ba đời thuyết minh các sắc pháp sáu
căn, năm căn v.v... Có bảy phẩm là Căn
nạp tức, Hữu nạp tức, Xúc nạp tức, Đẳng
tâm nạp tức, Nhất tâm nạp tức, Ngữ nạp
tức và Nhân duyên nạp tức.
7.Định uẩn, thuyết minh định của chư
thiên trong ba cõi và định của Nhị thừa tu
hành có nhiều thứ khác nhau. Có năm
phẩm là Đắc nạp tức, Duyên nạp tức, Nhiếp
nạp tức, Bất hoàn nạp tức và Nhất hạnh
nạp tức.
8.Kiến uẩn, thuyết minh hai kiến đoạn,
thường của phàm phu ngoại đạo và sáu mươi
hai thứ kiến giải khác nhau. Có sáu phẩm
là Niệm trụ nạp tức, Tam hữu nạp tức,
Tưởng nạp tức, Trí nạp tức, Kiến nạp tức
và Già tha nạp tức.
Luận này còn có bản dịch khác gọi là A
tì đàm bát kiền độ luận, hoặc là Ca chiên
diên A tì đàm, A tì đàm kinh bát kiền độ,
do Tăng già đề bà và Trúc phật niệm cùng
dịch vào năm Kiến nguyên 19 (338), đời
Phù Tần, gồm ba mươi quyển, và thu vào
Đại chính tạng tập 26. [X. luận Đại tì bà sa
Q.1, luận Đại trí độ Q.2, luận Câu xá Q.1,
luận Câu xá quang kí Q.1, Đại đường nội
điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.3, Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-prakaraịa-pàda.

Gồm mười tám quyền. Do ngài Thế hữu
sáng tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ phẩm
loại túc luận. Gọi tắt là Phẩm loại túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận A tì đạt ma. Nhân vì
năm pháp, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới v.v... quá nhiều và chủng loại không
đồng nhau, nên luận này bèn tùy từng phẩm
loại mà điều hợp nghĩa lí, thu nhiếp tất cả
pháp, trọn vẹn đầy đủ mà không hỗn loạn.
Nội dung chia làm tám phẩm là: Biện ngũ
sự phẩm, Biện chư trí phẩm, Biện chư xứ
phẩm, Biện thất sự phẩm, Biện tùy miên
phẩm, Biện nhiếp đẳng phẩm, Biện thiên
vấn phẩm và Biện quyết trạch phẩm. Những
bản dịch khác của bộ luận này còn có:
- Chúng sự phận a tì đàm luận (mười
hai quyển tám phẩm, cũng thu vào Đại
chính tạng tập 26), do Cầu na bạt đà la và
Bồ đề da xá đời Lưu Tống cùng dịch.
- Ngũ sự tì bà sa luận, tôn giả Pháp cứu
soạn, Huyền trang dịch.
- Tát bà đa tông ngũ sự luận, Pháp
thành dịch. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội điển
lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.5,
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA TẠNG
Phạm: Abhidharma-piỉaka. Còn gọi
là Luận tạng, Đối pháp tạng. Tạng thứ ba
trong ba tạng. Gọi chung tất cả các bộ luận.
Trong các kinh điển Hán dịch, thuộc về
Luận tạng thì có các bộ luận Tiểu thừa,
như: Lục túc luận, Phát trí luận, Đại tì bà sa
luận, và các luận Đại thừa, như: Đại trí độ
luận, Thập trụ tì bà sa luận, Thập địa kinh
luận, Du già sư địa luận, Thành duy thức
luận, Nhiếp đại thừa luận, Trung luận, Bách
luận, Thập nhị môn luận v.v... Trong ba
tạngPàli, thuộc Luận tạng thì có bảy bộ
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN

luận thư, tương đương với Lục túc luận của
Hữu bộ và thêm Luận sự (Pàli: Kathà -
vatthu). Trong tạng kinh Tây tạng, kinh
điển thuộc Luận tạng được thu vào trong
kinh Bát nhã. Ngoài ra, tông thú của tạng
A tì đạt ma gọi là Đối pháp tông. [X. luận
Câu xá Q.30]. (xt. Tam Tạng).
A TÌ ĐẠT MA TẠNG HIỂN TÔN LUẬN
Phạm: Abhidharma-koza-samayapradìpikà.
Gồm bốn mươi quyển. Do ngài
Chúng hiền soạn, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Hiển tôn luận, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Trước đó, ngài
Chúng hiền đã trứ tác luận Thuận chính lí
để phá luận Câu xá của ngài Thế thân,
nhưng sau vì văn luận Thuận chính lí quá
rộng lớn, khó nắm bắt, nên ngài lại tóm tắt
thành luận này, chuyên chú chỉ rõ nghĩa
chính, chia làm chín phẩm, tức là: Tự phẩm,
Biện bản sự phẩm, Biện sai biệt phẩm, Biện
duyên khởi phẩm, Biện nghiệp phẩm, Biện
tùy miên phẩm, Biện Hiềnthánh phẩm, Biện
trí phẩm, và Biện chính phẩm. Ngoài phẩm
tựa trình bày về lí do làm luận ra, còn chỗ
cốt yếu của tám phẩm kia đều giống với luận
Thuận chính lí. Luận này và luận Thuận
chính lí là những tư liệu tham khảo không
thể thiếu đối với các học giả nghiên cứu luận
Câu xá. [X. Đại đường nội điển lục Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục, Q.8; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.9]. (xt. ATìĐạt
Ma Thuận Chính Lí Luận).
A TÌ ĐẠT MA TẠP TẬP LUẬN THUẬT KÍ
Gồm mười quyển. Sư Khuy cơ (632-682)
đời Đường soạn. Còn gọi là Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập luận thuật kí, Tạp tập luận
thuật kí, Đối pháp luận sớ, Đối pháp sao,
thu vào Vạn tục tạng tập 74. Là sách chú
thích bản dịch Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
luận của ngài Huyền trang. Sư Khuy cơ đã

dùng lời văn sáng, gọn, dựa vào truyền
thống A tì đạt ma mà luận thuật giáo nghĩa
Duy thức. Nội dung chia làm hai phần lớn
là Bản sự và Quyết trạch, rồi lần lượt trình
bày sáu môn là: Giáo khởi sở nhân, Luận
hưng sở vi, Chương thể tính, Hiển tông
chỉ, Thích đề mục và Giải bản văn. Nhưng
ở quyển cuối trong Vạn tục tạng có ghi thêm
rằng, luận này từ quyển 5 trở đi, lời văn đã
thấy rườm rà, e không phải lời văn của người
chú thích.
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma - saôgìti -
paryàya - pàda. Gồm hai mươi quyển. Ngài
Xá lợi phất trước tác, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Thuyết nhất thiết
hữu bộ tập dị môn túc luận. Gọi tắt là Tập
dị môn túc luận, thu vào Đại chính tạng
tập 26. Là một trong sáu Túc luận A tì đạt
ma. Để dự phòng sự tranh cãi sau khi Phật
nhập diệt, cho nên ngài Xá lợi phất đã soạn
luận này, và chia làm mười hai phẩm, Duyên
khởi phẩm thứ nhất, chỉ bày rõ nguyên do
Xá lợi phất thay Phật để kết tập pháp luật.
Từ Nhất pháp phẩm thứ hai đến Thập pháp
phẩm thứ mười một, chỉ bày rõ pháp môn
một pháp cho đến mười pháp. Khuyến
thỉnh phẩm thứ mười hai, chỉ bày rõ sự ấn
khả của Phật. Luận này thường dẫn Pháp
uẩn túc luận, vì thế hẳn đã được viết sau
Pháp uẩn túc luận. Toàn bộ luận có một
vạn hai nghìn bài tụng, hiện nay còn lưu
truyền tám nghìn bài. Ngoài ra, về tác giả
của bộ luận này cũng có nhiều thuyết, Câu
xá luận thích bản tiếng Phạm của ngài Xứng
hữu và truyền thuyết Tây tạng đều cho là
tác phẩm của ngài Chấp đại tạng (Phạm:
Mahàkauwỉhila). [X. luận Câu xá quang kí
Q.1; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN

A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN
Phạm: Abhidharma - nyàyànusàra.
Gồm tám mươi quyển. Ngài Chúng hiền
soạn, ngài Huyền trang đời Đường dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Còn gọi là Tùy
thực luận, Câu xá bạc luận. Gọi tắt là Thuận
chính lí luận, Chính lí luận. Tất cả có hai
vạn năm nghìn bài tụng tám mươi vạn lời.
Chia làm tám phẩm:
1.Biện bản sự phẩm: nói rõ ba loại
uẩn, xứ, giới bao hàm hết thảy pháp.
2.Biện sai biệt phẩm: nói rõ sự sai biệt
của hai mươi hai căn, bài bác sự cố chấp về
vô nhân....., nhất nhân ......, bất bình
đẳng nhân ............
3.Biện duyên khởi phẩm: nói rõ ba
cõi, năm ngả, bảy thức trụ, chín chỗ ở của
hữu tình, bốn loài, trung hữu....., mười
hai nhân duyên và tướng thế gian của hữu
tình phi tình.
4.Biện nghiệp phẩm: biện thuyết các
nghiệp.
5.Biện tùy duyên phẩm, thuyết minh
phiền não.
6.Biện hiền thánh phẩm: trình bày
hành quả của Hiền Thánh.
7.Biện trí phẩm: thuyết minh đoạn đạo.
8.Biện định phẩm: nói về các Thiền
định. Luận này đứng trên lập trường của
Hữu bộ mà đả phá luận Câu xá của ngài
Thế thân, là sách tuyên dương tông nghĩa
của Hữu bộ, là trước tác không thể thiếu
trong việc nghiên cứu luận Câu xá. [X. Đại
đường tây vực kí Q.4; Đại đường nội điển
lục Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.8;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục.
Q.9].
A TÌ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-vijĩàna-kàyapàda.
Gồm mười sáu quyển. Ngài Đề bà

thiết ma (Phạm: Devazarman, dịch ý là
Thiên tịch, Hiền tịch) trước tác, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Còn gọi là Thuyết
nhất thiết hữu bộ thức thân túc luận. Gọi
tắt là Thức thân túc luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Là một trong sáuTúc luận A tì
đạt ma. Luận này thuyết minh thức tâm và
nhục thân ứng nhau đầy đủ, nên phải tu
hành đúng như pháp. Có bảy nghìn bài
tụng, chia làm sáu phẩm, tức là: Mục kiền
liên uẩn, Bổ đặc già la uẩn, Nhân duyên
uẩn, Sở duyên duyên uẩn, Tạp uẩn, Thành
tựu uẩn. Phẩm đầu luận phá thuyết quá khứ
vô thể hiện tại hữu thể của Mục kiền liên,
kiến lập giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, phẩm thứ hai, luận phá thuyết hữu
ngã của các nhà chủ trương Bổ đặc già la,
phẩm thứ ba trở đi, trình bày giáo nghĩa,
nêu rõ thuyết Ngã không pháp hữu. [X. Đại
đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.9].
A TÌ LA HỒNG KHIẾM
Phạm: A vi ra hùô khaô. Chữ Tất
đàm: . Chân ngôn của Đại nhật
Như lai Thai tạng giới Mật giáo, tượng trưng
sự nội chứng của Đại nhật Như lai. Đọc đủ
là “Án a tì la hồng khiếm sa bà ha”. Vì chân
ngôn chứa nhóm chủng tử của năm chữ
này, cho nên còn gọi là Ngũ tự minh (chú
năm chữ). Trong Mật giáo, năm chữ này
còn tượng trưng cho năm nguyên tố: đất,
nước, lửa, gió, không v.v... là những yếu tố
sinh thành tất cả vũ trụ, vì thế đem năm
chữ này phối với năm đại. Tức chữ A phối
với địa đại, chữ Ti phối với thủy đại, chữ La
phối với hỏa đại, chữ Hồng phối với phong
đại, và chữ Khiếm phối với không đại. Vì
chân ngôn này bao hàm hết thảy vạn tượng,
cho nên, nếu người tu hành niệm “Án, a tì
A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN

la hồng khiếm sa bà ha”, thì có thể thành
tựu tất cả pháp. Cái đặc sắc của chân ngôn
này là bắt đầu ở chữ Án (qui mệnh) mà
chung kết ở sa bà ha (svàhà, thành tựu);
bởi thế, trong Mật giáo coi đó là thần chú
chung của chư Phật, là tổng ấn của Tát
đỏa. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Tất địa
xuất hiện, kinh Đại nhật sớ Q.11; Bí tạng
kí].
A TÌ TAM PHẬT ĐÀ
Phạm,Pàli: abhhisambuddha. Còn gọi
là A duy tam Phật, A tì tam Phật. Dịch ý là
hiện đẳng giác, chỉ người đã thành tựu chính
giác. [X. kinh Phóng quang bát nhã Q.2;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3].
A TỊ ĐÀ YẾT LẠT NÔ TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avidhakarịa-saôghàràma.
Dịch ý là Chùa không xỏ vòng tai. Chùa ở
phía đông nước Ba la ni tư (Phạm:
Vàràịasì) thuộc trung Ấn độ, cách thủ phủ
(nay làGhàzìpur) nước Chiến chủ (Phạm,
Pàli: Yudhapati) hơn sáu mươi cây số về
phía đông. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì ngôi chùa này không được
rộng lắm, nhưng chạm trổ rất tinh vi mĩ
thuật, cây cối hoa lá và hồ nước trong giao
hòa nhau, đình đài lầu gác thiết kế rất thứ
lớp, tăng chúng đi đứng nghiêm túc, uy nghi
tề chỉnh.
Về nguyên do tên ngôi chùa từ đâu mà
ra, thì cứ theo truyền thuyết, có hai, ba sa
môn hiếu học, người nước Đổ hóa la ở phía
bắc Đại tuyết sơn, cùng phát nguyện đến
Ấn độ đi chiêm bái các nơi Phật tích, vì bị
coi là người biên địa hèn hạ nên bị khinh
miệt, không được phép ngủ nghỉ trong chùa,
đói khát rét mướt đến nỗi thân hình tiều
tụy. Một hôm, nhà vua tuần du qua đó,
thấy họ chưa xỏ tai, không đeo vòng, quần
áo rách rưới, thân hình nhơ bẩn, nhà vua

lấy làm lạ bèn hỏi nguyên do, khi biết được
rồi thì sinhh lòng thương xót, vua mới cho
xây cất ngôi chùa tại nơi đó, rồi ra lệnh
ngôi chùa này chỉ dành riêng cho các tăng
không xuyên tai ở và cấm chỉ các tăng xỏ
tai không được ở. Đó là nguyên do sáng lập
và đặt tên ngôi chùa. [X. Giải thuyết tây
vực kí; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.II]
A TỊ ĐỊA NGỤC
......
Là một trong tám địa ngục nóng, A tị,
tiếng Phạm làAvìci. Còn gọi là A tì địa
ngục, A tị chỉ địa ngục. Dịch ý là Vô gián
địa ngục. Kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 5 phẩm Quán Phật tâm (Đại 15, 668
trung): “Vì sao gọi là địa ngục A tị? - A là
không, Tị là ngăn che; A là không, Tị là
cứu; A là không gián cách, Tị là không động
đậy; A là rất nóng bức, Tị là rất buồn bã; A
là không thoải mái, Tị là không dừng trụ.
Không thoải mái, không dừng trụ, gọi là
địa ngục A tị. A là lửa bốc, Tị là nóng cháy.
Lửa mạnh đốt tâm, gọi là địa ngục A tị”.
Phẩm Quán Phật tâm còn nói, địa ngục
này nằm ở tầng dưới cùng của các địa ngục,
có bảy lớp thành sắt, bảy tầng lưới sắt, bảy
lớp nội thành có rừng gươm. Ở dưới có
mười tám ngăn, chung quanh bảy lớp đều
là rừng dao. Có mười tám ngục tốt, A tị có
bốn cửa ra vào, trên các ngưỡng cửa có
tám mươi cái chõ, nước đồng sôi phun lên,
từ cửa chảy tràn vào. Những chúng sinh
giết cha hại mẹ, sỉ nhục sáu thân, sau khi
chết phải rơi vào địa ngục này.
Các chúng sinh chịu khổ ở địa ngục
Ati đều không thể kham nổi những cực
hình như bị rang, rán (chiên), vì đau đớn
quá mà kêu gào, cho nên, nơi đây còn
được gọi là Atị hoán địa ngục (địa ngục
kêu gào). Lại vì lửa mạnh đốt người nên
A TỊ ĐỊA NGỤC

gọi là A tị tiêu nhiệt địa ngục (địa ngục
nóng đốt). Lại vì địa ngục A tị rộng mông
mênh, không một sức phàm nào có thể
thoát ra được, nó kiên cố cũng như một
thành trì lớn, cho nên cũng gọi là A tị
đại thành [X. kinh Trường a hàm Q.19
phẩm Địa ngục; kinh Đại lâu thán Q.2
phẩm Nêlê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm Địa
ngục; luận Câu xá Q.11; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2]. (xt. Vô Gián Địa ngục).
A TỊ KHIẾU HOÁN
Hình dung cái trạng thái cực khổ của
chúng sinh trong địa ngục A tị. Những
chúng sinh lúc sống làm ác, sau khi chết
phải rơi vào địa ngục A tị (Phạm: avìci,
vô gián) hoặc địa ngục Khiếu hoán, chịu
các cực hình đau đớn quá mà phải kêu
gào. Trong hai địa ngục khiếu hoán và A
tị, thì đặc biệt chúng sinh ở địa ngục A tị
phải chịu các nỗi khổ mãnh liệt hơn, vì
địa ngục A tị là một trong tám địa ngục
lớn, nằm ở tầng dưới cùng của các địa
ngục, là nơi mà các chúng sinh đại nghịch
đại ác sau khi chết phải đọa vào, chúng
sinh chịu khổ cực kì đau đớn nên kêu
gào thảm thiết, vì thế gọi là A tị khiếu
hoán.
A TÔNG
Là hai chữ bí mật và trọng yếu trong
Mật giáo, được dùng để biểu thị Thai tạng
giới và Kim cương giới. Chữ (a) là chủng
tử Lí pháp thân của đức Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới; chữ (vaô = tông)
là chủng tử Trí pháp thân của Đại nhật
Như lai ở Kim cương giới. Bởi thế, hai
chữ này được dùng làm chủng tử lí và trí
của Thai tạng bộ, Kim cương bộ và có
thể đại biểu cho hai bộ lớn này của Mật
giáo.
A TRA LI QUỐC

A tra li, Phạm:Aỉali hoặcAtàri. Tên
một nước xưa ở nam Ấn độ. Nằm vào miền
thượng du sông Sa ba mã đề (Sabarmati) và
miền trung du sông Mạc hà (Maki) về phía
tây. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì nước này rộng hơn sáu nghìn dặm,
dân cư đông đúc. Trồng nhiều hồ tiêu và
cây huân lục hương. Dân chúng phần nhiều
không tin Phật, có hơn mười ngôi đền thờ
trời và ngoại đạo. Văn tự ngôn ngữ, nghi
thức phép tắc, đại bộ phận đều giống như
nước Ma lạp bà. [X. Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí].
A TRA NẴNG ĐÊ
Pàli: Àỉànaỉà. Còn gọi là A tra na kiếm,
A tra phiệt để, A noa vãn đa, A ni bàn đa.
Dịch ý là đông người nhóm họp. Là một
trong các cung điện của Tì sa môn thiên.
[X. Trường bộ kinh 32, kinh A tra nẵng
đê].
A TU LA
Phạm:Asura, gọi tắt là Tu la. Là một
trong sáu đường, một trong tám bộ chúng,
một trong mười
giới. Còn gọi là A
tác la, A tô la, A tố
la, A tố lạc, A tu
luân. Dịch ý là Phi
thiên, Phi đồng
loại, Bất đoan
chính. Các nhà
dịch cũ dịch là Bất
tửu, Bất ẩm tửu, có
thể là dịch lầm. A
tu la là một trong
các thần xưa nhất A Tu La
A TỊ KHIẾU HOÁN

tại Ấn độ, thuộc loại quỉ thần chiến đấu,
thường bị coi là ác thần và liên tục tranh
đấu với Đế thích thiên (thần Nhân đà la)
đến nỗi đã xuất hiện các từ Tu la tràng, Tu
la chiến.
Cứ theo kinh Tăng nhất A hàm quyển
3 phẩm A tu luân chép, thì thân hình thần
A tu la chu vi tám vạn bốn nghìn do tuần,
miệng rộng một nghìn do tuần. Ngoài ra,
kinh Trường a hàm quyển 20 phẩm A tu
luân, kinh Đại lâu thán quyển 2 phẩm A tu
luân, kinh Khởi thế nhân bản quyển 5 v.v...
đều có chép tường tận về chỗ ở và sự tích
của thần này. Về nghiệp nhân của A tu la,
các kinh phần nhiều nêu ra ba loại là tức
giận, kiêu căng và nghi kị. Còn kinh Phật
vị thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai
biệt, thì liệt kê mười loại sinh nhân
của A tu la:
1. Thân làm chút ác,
2. Miệng nói chút ác,
3. Ý nghĩ chút ác,
4. Khởi tâm kiêu mạn,
5. Khởi tâm ngã mạn,
6. Khởi tâm tăng thượng mạn,
7. Khởi tâm đại mạn,
8. Khởi tà tâm mạn,
9. Khởi tâm mạn mạn,
10. Quay về các thiện căn.
Ngoài ra, cây đàn mà A tu la cầm, đặc
biệt gọi là đàn A tu la. Khi A tu la muốn
nghe một nhạc khúc nào thì cây đàn tự
nhiên đánh ra. Như thế thì A tu la cũng có
nhiều phúc đức.
Về hình tượng của A tu la cũng có nhiều
thuyết, có thuyết bảo chín đầu nghìn mắt,
miệng khạc ra lửa, chín trăm chín mươi
chín tay, sáu chân, thân hình to gấp bốn
lần núi Tu di, có thuyết lại nói một nghìn
đầu hai nghìn tay, một vạn đầu hai vạn tay,

ba đầu sáu tay, cũng có thuyết bảo ba mặt
mầu xanh thẫm, dáng phẫn nộ và khỏa
hình, sáu cánh tay. [X. kinh Trường a hàm
Q.10, Q.21; luận Đại trí độ Q.10, Q.11,
Q.30; Phật địa kinh luận Q.6; Quan âm
kinh nghĩa sớ kí Q.4; Pháp hoa kinh văn
cú Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
A TU LA CẦM
Chỉ cây đàn của A tu la. Khi A tu la
muốn nghe nhạc, không cần phải đánh đàn,
mà đàn có thể tự phát ra khúc nhạc theo ý
muốn, đó là nhờ nhân phúc đức của A tu
la mà được như thế. Luận Đại trí độ lấy đó
để thí dụ với Pháp thân Bồ tát, tâm không
phân biệt, cứ tự nhiên ứng với căn cơ của
chúng sinh mà nói pháp giáo hóa. [X. luận
Đại trí độ Q.17; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
A TU LA ĐẠO
Gọi tắt là Tu la đạo. Là một trong sáu
đạo. Phần nhiều do ba nhân tức giận, kiêu
căng và nghi kị mà thụ sinh, là nơi sinh
của loài đại lực thần, thường ôm lòng tức
giận và thích đánh nhau. Ngoài ra còn chỉ
thế giới của A tu la, trạng thái sinh tồn của
A tu la. (xt. Lục Đạo, A Tu La).
A TU LA THUYẾT NGŨ NIÊM XỨ TAM THẬP
BÁT PHẨM
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 2 phần 2 chép, theo
truyền thuyết, A tu la ghen ghét Phật nói
pháp, Phật vì chư thiên nói bốn niệm xứ
thì A tu la nói năm niệm xứ; Phật nói ba
mươi bảy phẩm đạo, thì A tu la nói ba mươi
tám phẩm; thường bị tâm tà khúc ngăn che,
nghi kỵ sợ hãi mà nhiễu hại chính pháp.
A TU LA TỨ SINH
Quả báo của A tu la cũng rất tốt, gần
A TU LA TỨ SINH

bằng các trời, nhưng không giống các trời,
vì thế gọi A tu la (hàm ý không phải trời).
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 4 chép,
vì sức nghiệp dắt dẫn, A tu la phải sinh
trong bốn loài: loài đẻ bọc, loài đẻ trứng,
loài sinh ở nơi ẩm ướt, và loài hoá sinh.
1.Loài đẻ trứng, nghĩa là, nếu ở trong
đường quỉ, nhờ sức giữ gìn pháp, dùng thần
thông vào hư không, loại A tu la này từ
trong trứng sinh ra, thuộc thế giới quỉ.
2.Loài đẻ bọc, nghĩa là nếu ở trong cõi
trời mà hết phúc đức, phải rơi xuống, thì
chỗ ở của loài này gần mặt trời mặt trăng,
loài A tu la này từ trong bọc (thai) sinh ra,
thuộc cõi người.
3.Loài sinh ở nơi ẩm ướt, nghĩa là loài
A tu la hèn kém hơn, khởi tâm biển cả mà
chìm ở trong nước, buổi sáng chơi giỡn nơi
hư không, buổi chiều về ngủ dưới nước. Vì
từ nơi ẩm ướt mà có, nên loài A tu la này
thuộc về cõi súc sinh.
4.Loài hóa sinh, nghĩa là loài A tu la
nắm giữ thế giới, có thế lực lớn, không sợ
một ai, dám tranh quyền với trời Phạm
vương, trời Đế thích, vua Bốn trời. Loài A
tu la này vì biến hóa mà có, nên thuộc về
cõi trời. (xt. A Tu La).
A TU LA VƯƠNG
Vua trong đường A tu la. Trong các kinh
điển nêu ra nhiều tên vua A tu la, trong đó,
kinh Pháp hoa phẩm tựa, kể bốn tên vua
đại A tu la là: Bà trĩ, Khư la khiên đà, Tì ma
chất đa la và La hầu, mỗi vua đều có trăm
nghìn quyến thuộc. Kinh Khởi thế nhân
bản quyển 5 cũng kể bốn vua đại A tu la,
đồng thời nói cả chỗ ở. A tu la vương Tì
ma chất đa la ở dưới bể lớn, một nghìn do
tuần về phía đông núi Tu di, đất nước rộng
tám vạn do tuần, có bảy lớp thành vách,
vương thành gọi là Thiết ma bà đế, nơi hội

họp ở trung ương gọi là Thất đầu; A tu la
vương Dũng dược ở dưới bể lớn, một nghìn
do tuần về phía nam núi Tu di, đất nước
rộng tám vạn do tuần. A tu la vương Xa bà
la ở dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía
tây núi Tu di; A tu la vương La hầu la ở
dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía bắc
núi Tu di, cung điện đẹp đẽ cũng như cung
điện của Tì ma chất đa la. Kinh chính pháp
niệm xứ quyển 18 đến quyển 21, cũng lại
tường thuật về nơi ở của bốn đại A tu la
vương, cung điện, vườn rừng, người hầu,
thể nữ, nghiệp nhân và thọ mệnh. Các A
tu la vương được liệt kê trong kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) quyển 1, thì có La
hầu, Tì ma chất đa la, Xảo ảo thuật, Đại
quyến thuộc, Đại lực, Biến chiếu, Kiên cố
hạnh diệu trang nghiêm, Quảng đại nhân
tuệ, Xuất hiện thắng đức và Diệu hảo âm
thanh v.v... [X. kinh Tạp a hàm Q.40; kinh
Trường a hàm Q.20 phẩm A tu luân; kinh
Đại lâu thán Q.5; kinh Phật vị thủ ca trưởng
giả thuyết nghiệp báo sai biệt; luận Đại tì bà
sa Q.172; luận Đại trí độ Q.30]. (xt. A Tu
La).
A TƯ ĐÀ
I. A tư đà. Phạm:Asita. Cũng gọi A tư
đa, A tư đá, A tư tra, A tư hoặc A di. Là vị
tiên ở nước Ca tì la vệ, thuộc trung Ấn độ.
Khi đức Thích tôn giáng sinh, ông tiên này
đến xem tướng cho Ngài và đoán là Ngài
sẽ thành Phật. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 7 đến quyển 10 chép, thì tiên A
tư đà đủ năm thần thông, thường ra vào tự
do nơi hội họp tại tầng trời Ba mươi ba,
từng ở rừng Tăng trưởng, nam Ấn độ, quan
sát điềm lành thác thai của Bồ tát, sau nghe
Thái tử giáng sinh, bèn cùng với người hầu
là Na la đà (Phạm:Nàlaka) đến cung vua
Tịnh phạn để xem tướng Thái tử, thấy có
tướng tốt của bậc đại trượng phu, bèn đoán
trước, nếu Thái tử xuất gia, tất sẽ thành
A TU LA VƯƠNG

chính giác, được đạo bồ đề, chuyển vô
thượng tối diệu pháp luân. Lại tự than mình
đã già, không còn sống để đợi kịp ngày Thái
tử thành đạo để được giáo hóa, do đó buồn
rầu mà khóc, sau bảo người hầu Na la đà
xuất gia để chờ ngày Thái tử thành đạo. [X.
Phật sở hành tán Q.1; kinh Thụy ứng bản
khởi Q.thượng; kinh Tu hành bản khởi
Q.thượng].
II. A tư đà. Là người tiên ở đời quá
khứ đã nói kinh Pháp hoa cho Phật nghe.
Ở nhân vị đời quá khứ, khi Phật làm
vua, đi bốn phương cầu pháp, không hề
biếng nhác, được người tiên này nói kinh
Pháp hoa cho nghe. Kinh Pháp hoa quyển
4 phẩm Đề bà đạt đa (Đại 9, 34 hạ): “Người
nào vì tôi mà nói Đại thừa thì tôi sẽ trọn
đời cung cấp mọi thứ và chịu sự sai khiến.
Khi ấy có người tiên đến nói với vua rằng:
Tôi có Đại thừa gọi là kinh Diệu pháp liên
hoa, nếu không trái ý tôi thì tôi sẽ nói".
Người tiên nói trên đây, tức là A tư đà và là
tiền thân của Đề bà đạt đa. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.9 phần đầu].
A TƯ YẾT LỊ PHÁI
Pàli: Asgiri-nikàya. Còn gọi là A tư
sơn phái. Là một trong các giáo phái chủ
yếu thuộc phái Tiên la của Phật giáo Tích
lan, hệ thống Thượng tọa bộ. Phái này được
hình thành vào giữa thế kỉ XIX, tổng bộ
đặt tại chùa A tư yết lị ở Kandy, các tỉ-khưu
lệ thuộc phái Phạt na bà tư (Pàli:
Vanavàsin), chủng tộc Tăng già la và họ
Cù duy già mỗ, chủ yếu tu Thiền định.
Chuyên quản trị các Phật học viện và các
cơ cấu nghiên cứu thuộc phái mình, đồng
thời, cùng chung với phái Ma nhĩ phạt đa,
trông coi chùa Răng Phật ở Kandy. Lãnh
tụ tối cao gọi là Ma ha na da ca (Pàli:
mahànàyaka, đại đạo sư) và A nỗ na da ca

(Pàli: anunàyaka, phó đạo sư) do hội Tăng
già tuyển chọn, giữ chức trọn đời. Phái này
có rất nhiều ruộng đất và tá điền, đối với
chính trị cũng có ảnh hưởng lớn.
A TỰ BẢN BẤT SINH
Phạm:Akàra-àdyanutpàda#. Mật giáo
bảo chữ “A” là căn bản của tất cả ngôn ngữ
văn tự, bao hàm nhiều ý nghĩa, như nghĩa
bất sinh, nghĩa không, nghĩa có v.v... trong
đó, đặc biệt coi trọng các nghĩa bất sinh,
vốn, đầu tiên, cho rằng hết thảy muôn vật
xưa nay vốn đã tồn tại, và hiện rõ cái mặt
mày thật của chúng; nếu đứng trên lập
trường của Mật giáo mà nhận xét, thì đó
tức là sự tự nội chứng của Đại nhật Như
lai. Vì thế, kinh Đại nhật sớ quyển 2, quyển
6, quyển 7, khi giải thích chữ A, bảo rằng,
chữ A là thể tính của các pháp, là nguồn
gốc sinh ra muôn pháp, nếu hành giả thể
nhận được cái lí chữ A vốn chẳng sinh, thì
có thể biết rõ được nguồn gốc của tâm mình
một cách như thực, mà được nhất thiết trí
của Như lai, tự thân mình cùng với Đại
nhật Như lai chẳng phải là hai.
Còn nghĩa bắt đầu, vốn là từ nơi chữ
Phạm Àdi mà ra; rồi nghĩa bất sinh thì từ
nơi chữ Phạm Anutpàda mà ra. Về mặt
văn pháp, chữ “A” được dùng làm chữ phủ
định, cho nên có những ý “không”, “chẳng
phải”, “chẳng”. Chẳng hạn như A di đà Phật
dịch là Vô lượng thọ (tuổi thọ không có
lượng), Vô lượng quang (ánh sáng không
có lượng); A na hàm dịch là Bất hoàn
(chẳng trở lại), Bất lai (chẳng lại) v.v... [X.
kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; kinh
Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu;
kinh Thủ hộ quốc giới Q.2 phẩm Đà la ni;
luận Đại trí độ Q.48]. (xt. A).
A TỰ BỐ TÂM
Còn gọi là Tâm bố tâm, Tâm tác tâm.
A TỰ BỐ TÂM

Nói tắt là Tâm tâm. Chỉ chữ “A” được Mật
giáo tôn là “Tâm của hết thảy chân ngôn”,
bày dãi ra trong tâm của người tu hành.
(a) là chữ thứ nhất trong năm mươi chữ cái
Tất đàm, Mật giáo coi nó là mẹ đẻ ra mọi
tiếng, là mẹ của các chữ, đồng thời, bảo hết
thảy các giáo pháp đều do chữ A sinh ra,
cho nên kinh Đại nhật gọi là “Vua chân
ngôn”, “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Lại
trong Mật giáo, chữ A có rất nhiều ý nghĩa
trọng đại, trong đó, căn bản nhất, có tính
đại biểu đầy đủ nhất, là nghĩa “vốn chẳng
sinh”, đại khái cho rằng, chữ A là nguồn
gốc của muôn pháp, là thể tính ban đầu
của các pháp, nhưng tự thể của nó vốn
chẳng sinh và là lí thể của thực tướng các
pháp. Đây là một trong những giáo lí cơ
bản của Mật giáo, là cái mà tất cả chân ngôn
hành giả phải thâm nhập thể ngộ, trong
mọi lúc đi đứng ngồi nằm, hành giả đều
phải bày dãi chữ A ra trong tâm mình, và
luôn luôn thầm nghĩ đến nghĩa vốn chẳng
sinh. (xt. A, A Tự Bản Bất Sinh).
A TỰ NGŨ CHUYỂN
Là từ được Mật giáo dùng để biểu thị
năm giai vị mà tâm bồ đề, y theo đó lần
lượt chuyển lên. Gọi tắt là Ngũ chuyển.
Chữ (a) là một trong mười hai nguyên
âm của mẫu tự Tất đàm, trong Mật giáo,
chiếu theo năm lần chuyển hóa trên âm
vận Tất đàm mà phối với năm đức là phát
tâm, tu hành, chứng bồ đề, nhập Niết bàn
và phương tiện cứu kính (phương tiện),
dùng để biểu thị tâm bồ đề của người tu
Mật giáo, dần dần theo thứ tự chuyển lên
các giai đoạn tu hành cao hơn, gọi là A tự
ngũ chuyển.
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 722
hạ, 723 trung) nói: “A đây có năm thứ: a,à
(dài),aô,a#,àh (dài). (...) Một chữ A sinh

bốn chữ, tức A là tâm bồ đề,À (dài) là
hành, Ám là thành bồ đề, Á là đại tịch
Niết bàn, Á (dài) là phương tiện”.
Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Trụ tâm,
lấy chữ A làm thể của tâm bồ đề sẵn có và
vốn thanh tịnh, đồng thời, dùng nghĩa này
phối hợp với sự chuyển hóa của âm đọc
chữ A, và đem thứ tự mở tỏ tâm bồ đề của
người tu hành Mật giáo chia làm năm giai
đoạn. Tức là:
1. A (âm ngắn), biểu thị sự phát tâm bồ
đề, gọi là phát tâm. Trong đó lại chia làm
hai thứ:
a.Bản hữu bồ-đề tâm, nghĩa là trong
tâm của hết thảy chúng sinh đều vốn có đủ
trí tuệ bản giác mầu nhiệm, xưa nay vốn tự
nhiên như thế.
b.Tu sinh bồ đề tâm, nghĩa là cái tâm do
sức huân tập của bản giác mà trở về gốc cũ.
2.À (âm dài), biểu thị cái diệu hạnh tu
trì tam mật lục độ, gọi là tu hành.
3. Am, biểu thị sự tu hành tròn đầy, đạt
được quả đức tự chứng, gọi là chứng bồ đề.
4. Á (âm ngắn), biểu thị nhờ quả đức
tròn đầy mà chứng nhập lí bất sinh bất diệt,
gọi là nhập Niết bàn.
5. Á (âm dài), biểu thị muôn đức đã đầy
đủ sự tự chứng và hóa tha, tùy duyên tế độ,
đạt đến vị ba bình đẳng, gọi là phương tiện
cứu kính.
Năm chuyển trên đây, có thể nói, đã
bao hàm đại ý của cả bộ kinh Đại nhật, vì
đại ý của bộ kinh Đại nhật không ngoài ba
tiếng Nhân, Căn, Cứu kính. Trước nay
phần nhiều đem ba tiếng phối hợp với năm
chuyển, tức phát tâm là “Nhân”, ba mục
giữa là “Căn”, phương tiện sau cùng là “Cứu
kính”, nghĩa này được nhất trí. Ngoài ra, có
nghĩa cho phát tâm là “Nhân”, tu hành là
“Căn”, còn ba mục kia là tâm vào “quả
Phật”, đây là nghĩa thuộc Phật quả cứu kính,
đây cũng còn có thuyết khác. Lại trong ba
tiếng, nếu đứng về phương diện ngôi vị phát

tâm là “Nhân” mà nói, thì có hai nghĩa Đông A TỰ NGŨ CHUYỂN

nhân phát tâm và Trung nhân phát tâm,
xưa nay cho thuyết Đông nhân phát tâm là
do ngài Thiện vô úy truyền, thuyết Trung
nhân phát tâm là do ngài Bất không truyền.
Đông nhân phát tâm tức đem đông phương
phối với phát tâm ở trên, nam phương phối
với tu hành ở trên, tây phương phối với
chứng bồ đề ở trên, bắc phương phối với
nhập Niết bàn ở trên, trung ương phối với
cứu kính ở trên; nói về phương hướng tu
hành thì đây là xu hướng “từ nhân hướng
tới quả”, thuộc về thuyết “Thủy giác thượng
chuyển môn” (pháp môn chuyển từ thủy
giác lên). Trung nhân phát tâm thì lấy chữ
A (âm ngắn) ở chính giữa phối với phát
tâm, chữ A (âm dài) ở phương đông phối
với tu hành, chữ Am ở phương nam phối
với chứng bồ đề, chữ Á (âm ngắn) ở phương
tây phối với nhập Niết bàn, chữ Á(âm dài)
ở phương bắc phối với phương tiện; đây là
xu hướng “từ quả tới nhân”, thuộc thuyết
“Bản giác hạ chuyển môn (pháp môn
chuyển từ bản giác xuống)”. Sự sai khác giữa
hai thuyết, được đồ biểu như sau:
Đông nhân phát tâm - Trung nhân phát
tâm
(a) Phát tâm - Đông A súc - Trung
Đại nhật
(à) Tu hành - Nam Bảo sinh - Đông
A súc
(aô) Bồ đề - Tây Di đà - Nam Bảo
sinh
(a#) Niết bàn - Bắc Thích ca - Tây Di
đà
(à#) Phương tiện cứu kính - Trung
Đại nhật - Bắc Thích ca (hoặc Bất không
thành tựu)
Thuyết Đông nhân phát tâm của Thiện
vô úy lấy nghĩa “Thủy giác tu sinh” trong
kinh Đại nhật làm căn bản, còn thuyết

Trung nhân phát tâm của Bất không thì
lấy nghĩa “Bản giác bản hữu” trong kinh
Kim cương đính làm y cứ. Song, căn cơ có
đốn (phát tâm liền được), tiệm (tu hành
chứng từng phần một) khác nhau, cho nên,
trong thuyết của Thiện vô úy cũng có nghĩa
Trung nhân, mà thuyết của Bất không cũng
chẳng phải chỉ hàm nghĩa “hạ chuyển
môn”, mà lấy sự hiển bày cái ý chỉ “phát
tâm liền được” làm nghĩa chính. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên; kinh Đại
nhật sớ Q.20; Tú diệu quĩ (Bất không); Bí
tạng kí tư bản sao Q.4].
A TỰ QUÁN
Tức quán tưởng chữ (a) Tất đàm, là
phép quán đưa đến sự chứng ngộ cái lí các
pháp vốn chẳng sinh và mở tỏ tâm mình
là tâm bồ đề vốn có sẵn Phật tính; là phép
quán tưởng trọng yếu nhất và cũng đủ tính
đại biểu nhất trong Mật giáo. Còn gọi là A
tự nguyệt luân quán, Tịnh bồ đề tâm quán,
Nhất thể tốc tật lực tam muội. Mật giáo
đem hết thảy vũ trụ, nhân sinh qui vào
chữ “A”, cho chữ “A” là căn bản của hết
thày pháp, lí của chữ “A” là xiển minh tự
thể của muôn sự muôn vật trong vũ trụ
xưa nay vốn chẳng sinh, A tự quán là một
loại phương pháp minh tưởng nhằm quán
xét lí ấy.
Nội dung tu quán của A tự quán có thể
được chia làm ba bộ phận, mà ba bộ phận
này là pháp đồng thời đầy đủ trong một
tâm. Nhưng,
đối với
những người
mới học, khi
tu quán, khó
có thể đi
thẳng vào
chỗ sâu xa của ba bộ phận cùng một lúc,
cho nên, phương tiện, có thể quán riêng
từng bộ phận một.
1.Quán thanh (tiếng), tức tay kết định

ấn, rồi trong mỗi một hơi thở ra, thở vào, A Tự Quán A TỰ QUÁN

niệm tiếng “A”, đem tiếng ấy vào tâm, hơi
thở nào cũng thế, liên tục.
2.Quán tự(chữ), tức quán hình chữ
của chữ A, niệm niệm nối liền, không để
niệm khác xen lẫn, khiến vọng niệm mỗi
ngày mỗi bớt, vô minh giảm dần.
3.Quán thực tướng, quán tưởng đối
tượng là chữ A, hoa sen, vừng trăng, nhằm
thể ngộ cái lí muôn vật trong vũ trụ “xưa
nay vốn tự nhiên như thế”, tức là cái lí vốn
chẳng sinh. Vì thế, khi thực hành tu quán
thì trong tâm quán tưởng một đóa hoa sen
và một vừng trăng, trong vừng trăng lại có
một chữ “A”, rồi quán tưởng chữ “A” trong
vừng trăng hoặc trên hoa sen. Khi tĩnh tọa,
thở ra thở vào đều đều và niệm chữ A, nhờ
tiếng và chữ mà chứng ngộ lí chữ A vốn
chẳng sinh.
Mật giáo cho rằng, nếu người tu hành
tu phép quán này một cách thuần thục, thì
có thể thành tựu được vô lượng phúc trí,
tâm sen của chính tâm hành giả tự nhiên
mở tỏ, và cùng với sự nội chứng của Đại
nhật Như lai khế hợp. Qua phép quán này,
người ta có thể hiểu được cái nguyên lí thống
nhất của Mật giáo. Thực tiễn của phép quán
tuy dễ, nhưng vì cái ý thú của nó rất sâu xa,
nên nếu không quán tưởng một cách triệt
để thì khó mà thể ngộ được cái ý đích thực
của nó, vì thế, thường khi tu phép quán
này, phải có bậc thầy cao siêu truyền mới
được. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành
tựu tất địa, phẩm Tất địa xuất hiện; Đại nhật
kinh sớ Q.10, Q.11, Q.12; A tự quán].
A VĨ XẢ PHÁP
........
A vĩ xả, Phạm:Àveza, có nghĩa là vào
khắp, còn gọi là A tỉ xả, A tì xả, A vĩ xà.
Một trong những chân ngôn bí pháp. Là
phương thuật thỉnh các Thiên thần giáng

lâm, nhập vào thân đồng nam đồng nữ để
hỏi các việc lành dữ, họa phúc và nên hư.
Đây không phải là Phật pháp chính thống
mà là một trong các tà pháp. [X. kinh Dukì
Q.hạ; Tốc tật lập nghiệm ma hê thủ la
thiên thuyết a vĩ xà pháp].
A XA LÍ NHỊ GIÀ LAM
A xa lí nhị, Phạm: Àizcarya hoặc
Àzalini. Tên ngôi chùa ở nước Cưu tư. Còn
gọi là A già li nhị già lam. Dịch ý là Kì đặc
chúng viên. Ngày xưa, vua nước Cưu tư có
người em hết sức trung thành, để biểu dương
thành tích tốt đẹp của em, nhà vua bèn xây
ngôi chùa này truyền cho đời sau. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, thì nhà,
sân rộng rãi, tượng Phật cực đẹp. Tăng chúng
nghiêm túc tinh cần và đều là các bậc thạc
đức tài cao học rộng, quốc vương, đại thần,
thứ dân và các nhà hào phú đều làm việc
tứ sự cúng dường, càng lâu càng quí kính.
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.2; Chỉ quất dịch thổ tập Q.2].
A XÁ LÊ
Phạm:Àcàrya,Pàli: Àcariya, Tây tạng:
slob-dpon. Còn gọi là A xá lê, A chỉ lị, A
già lị da. Nói tắt là Xà lê. Dịch ý là Quĩ
phạm sư, Chính hạnh, Duyệt chúng, Ưng
khả hành, Ứng cúng dường, Giáo thụ, Trí
hiền, Truyền thụ. Hàm ý là dạy bảo học
trò, khiến hành vi được ngay thẳng hợp
nghi, mà bản thân mình cũng phải là người
thầy khuôn mẫu đối với học trò, vì thế,
còn gọi là Đạo sư.
Tại Ấn độ cổ xưa, A xà lê vốn là người
thầy trong Bà la môn giáo dạy dỗ học trò
về các qui củ và lễ nghi tế tự được ghi trong
kinh Phệ đà, danh từ này về sau được Phật
giáo thu dụng, vả lại, lúc Phật còn tại thế,
danh từ này cũng đã được sử dụng một cách
phổ biến. Cứ theo luật Ngũ phần quyển
16, luật Tứ phần san phồn bổ khuyết hành
A VĨ XẢ PHÁP

sự sao quyển thượng chép, thì A xà lê có
năm loại:
1. Xuất gia a xà lê, khi thụ giới, là thầy
trao mười giới, vì thế còn gọi là Thập giới a
xà lê.
2. Thụ giới a xà lê, khi thụ giới Cụ túc,
là thầy Yết ma, vì thế còn gọi là Yết ma a
xà lê.
3. Giáo thụ a xà lê, là thầy dạy bảo uy
nghi, vì thế cũng gọi là Uy nghi a xà lê.
4. Thụ kinh a xà lê, là thầy chỉ dạy ý
nghĩa và phép đọc tụng kinh điển.
5. Y chỉ a xà lê, là thầy cùng ở với các tỉ
khưu, chỉ bảo các tỉ khưu về bốn uy nghi
đi, đứng, ngồi, nằm; hoặc là thầy mà tỉ-khưu
chỉ nương nhờ theo học trong một đêm,
cũng có thể gọi là Y chỉ a xà lê. Năm loại a
xà lê trên đây, nếu thêm Thế phát a xà lê (a
xà lê cạo tóc) vào nữa, thì thành là sáu loại
A xà lê. Ở Tây vực còn có một loại nữa gọi
là Quân trì (Phạm: Kuịđikà, thủy bình,
hiền bình) a xà lê, tức là thầy quán đính
(rưới nước lên chỏm đầu).
Khi thụ giới Cụ túc, phải có mười vị là
tam sư, thất chứng sư. Tam sư là Hòa thượng
y chỉ để được giới, Yết ma a xà lê và Giáo
thụ a xà lê. Phép thụ giới của Tiểu thừa
phải có mặt đủ ba sư; nhưng phép thụ giới
của Đại thừa, theo kinh Quán phổ hiền,
được hướng vào tượng của đức Thế tôn,
các bồ tát Văn thù và Di lặc để thay thế ba
sư. Như Đại thừa viên đốn giới, lấy đức Thế
tôn làm giới hòa thượng, bồ tát Văn thù
làm Yết ma a xà lê và bồ tát Di lặc làm
Giáo thụ a xà lê. Ngoài ra, cứ theo luận Đại
trí độ quyển 13 chép, thì chúng tại gia muốn
xuất gia làm Sa di, Sa di ni, tất phải có giới
hòa thượng và a xà lê, và thí dụ các vị là
cha mẹ xuất gia. Trong Thiền tông, thụ giới
Sa di phải có Giới sư, Tác Phạm xà lê (thầy

tụng Phạm bái) và Dẫn thỉnh xà lê (thầy
chỉ bảo cách đi, đứng) tham gia.
Trong Mật giáo, đối với những người đã
thông suốt Mạn đồ la và hết thảy các vị
Tôn, chân ngôn, thủ ấn, quán hành tất địa,
truyền pháp quán đính v.v... thì đều được
gọi là A xà lê, cũng có khi gọi Phật, Bồ tát
là A xà lê. Cứ theo kinh Đại nhật quyển 1
phẩm Cụ duyên chép, thì A xà lê phải có
đầy đủ mười ba đức dưới đây:
1. Phát bồ đề tâm,
2. Diệu tuệ từ bi,
3. Hòa đồng với chúng sinh,
4. Khéo léo tu hành Bát nhã ba la mật
đa.
5. Thông suốt ba thừa,
6. Hiểu rõ thực nghĩa chân ngôn,
7. Biết tâm chúng sinh,
8. Tin chư Phật Bồ tát,
9. Được truyền thụ quán đính, hiểu thấu
các bức vẽ Mạn đồ la,
10. Điều hòa tính tình, xa lìa chấp ngã,
11. Tu hành chân ngôn được quyết
định,
12. Nghiên cứu và luyện tập Du già,
13. Trụ nơi tâm bồ đề vững mạnh.
Vì A xà lê có những đức tính như thế,
nên những ai tôn trọng cúng dường sẽ được
phúc báo rất lớn, cũng như người nông phu,
nếu chịu khó cày cấy sẽ thu hoạch lớn, vì
thế, cũng gọi a xà lê làA xà lê điền, và
được liệt làm một trong tám phúc điền
(ruộng phúc).
Lại trong Mật giáo, thông thường người
ta quen gọi a xà lê là Thượng sư, Kim cương
thượng sư. Như đã nói ở trên, A xà lê có
thể kham việc quán đính thụ pháp thì còn
được gọi là Đại a xà lê. Tuy nhiên, cứ theo
các kinh quĩ của Mật giáo chép, thì thông
thường a xà lê cũng có thể chia làm hai loại
là:Học pháp quán đính a xà lê và Truyền
pháp quán đính a xà lê, hai loại đều có
nhiều điểm khác nhau. [X. kinh Đại nhật

phẩm bí mật mạn đồ la; kinh Bí mật đại
giáo vương Q.7; kinh Đại nhật sớ Q.6, Q.15;
luật Tứ phần Q.34; Tứ phần luật khai tông
A XÁ LÊ

kí Q.7; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
Q.thượng; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.3; Huyền ứng âm nghĩa Q.15, Q.21; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng].
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH
Là một trong những nghi thức trọng
yếu của Mật giáo. Còn gọi là Truyền giáo
quán đính, Truyền pháp quán đính, Phó
pháp quán đính. Tức là nghi thức quán đính
tuyển chọn học trò có khả năng đảm nhiệm
ngôi vị thầy, thiết lập Mạn đồ la đặc biệt,
dẫn vào tung hoa, truyền thụ phép rất mực
bí mật của hai bộ Kim cương và Thai tạng,
khiến được ngôi vị thầy A xà lê. (xt. Truyền
Pháp Quán Đính).
A XÀ LÊ SỞ TRUYỀN MẠN ĐỒ LA
..
Tức là Mạn đồ la do Tam tạng Thiện
vô úy của Mật tông đời Đường truyền. Là
một trong Thai tạng Mạn đồ la của Mật
giáo. A xà lê, tức chỉ Tam tạng Thiện vô
úy. Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì Mạn đồ la này là ngoài Mạn đồ la được
nói trong các phẩm Cụ duyên và Bí mật
của kinh Đại nhật. Bởi vì, phẩm Cụ duyên
kinh Đại nhật chỉ nêu đại cương, nói qua
vài chục vị Tôn đứng đầu mà thôi, còn
Mạn đồ la này thì căn cứ vào phẩm Cụ
duyên và các phẩm khác mà nói về các vị
Tôn, đồng thời, lại thâu tóm chư tôn Bồ
tát, Thiên thần ngoài kinh Đại nhật mà
thành.
Mạn đồ la này không vẽ đủ các hình
tượng một cách cụ thể, mà chỉ liệt kê tên
của các vị Tôn, và mầu thân hình của các
ngài đều dùng các hình vuông, tròn và tam
giác để biểu thị, tức hình vuông đại biểu
màu vàng, hình tròn đại biểu màu trắng và
hình tam giác đại biểu màu đỏ. Vị trí hình
vẽ được hiển bày là phương trên (đông),

phương phải (bắc), phương trái (nam),
phương dưới (tây), tức là viện ba lớp suốt
bốn phương, trên dưới và phải trái. Trong
đó, lấy đức Thích ca mâu ni làm Phật sinh
thân, và các tạp loại trong ba cõi sáu đường
cùng được bày ở lớp thứ ba, khác với Mạn
đồ la Thai tạng cũ. Trong Mạn đồ la Thai
tạng cũ, lấy đức Thích ca mâu ni làm pháp
thân biến hóa, được bày ở lớp thứ hai; Văn
thù, Địa tạng được bày ở lớp thứ ba. Lại
nữa, con số chư tôn được bày trong Mạn
đồ la này là bốn trăm tám mươi tư vị, nếu
thêm các quyến thuộc sứ giả nữa, thì thành
hơn bảy trăm vị, trong khi phẩm Cụ duyên
chỉ nói sơ có tám mươi tám vị Tôn, như
thế đủ biết, giữa hai Mạn đồ la nhiều ít có
khác nhau. (xt. Thai Tạng Giới Mạn Đồ
La).
A XÀ THẾ VƯƠNG
A xà thế, Phạm:Ajàtazàtru,Pàli:
Ajàtassattu. Là con vua Tần-bà-sa-la
(Phạm:Bimbisàra) nước Ma yết đà thuộc
trung Ấn độ vào thời Phật. Gọi tắt là Xà
thế vương. Còn gọi là A xà đa sa đâu lâu
vương, A xã đa thiết đốt lộ vương, A xà đa
thiết đốt lộ vương. Dịch ý là Vị sinh oán
vương, Pháp nghịch vương. Mẹ tên là Vi
đề hi, cho nên còn gọi là A xà thế Vi đề hi
Tranh vẽ nhà ngục nơi Vua Tần Bà Sa La bị giam
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH

tử. Sau giết cha chiếm ngôi, bành trướng bá
quyền tại trung Ấn độ. Khi còn ở trong
bụng mẹ, thầy bói đoán là đứa con ấy sau
khi sinh sẽ giết cha, vua cha nghe thầy bói
nói rất sợ hãi, cho nên, khi sinh ra, nhà
vua bèn ném A xà thế từ trên lầu xuống
đất, nhưng chỉ gãy ngón tay chứ không chết,
vì thế còn gọi là Bà la lưu chi (Phạm:
Balaruci, có nghĩa là gãy ngón tay), đồng
thời, vì chưa sinh ra đã kết oán, nên gọi là
Vị sinh oán .
Lớn lên, ông được lập làm Thái tử, nhân
nghe lời xúi dục của Đề bà đạt đa, bắt vua
cha hạ ngục và giam cho đến chết. Sau khi
lên ngôi, thôn tính các nước nhỏ lân cận,
uy danh vang lừng bốn phương, đặt nền
tảng cho việc thống nhất Ấn độ. Sau vì tội
giết cha nên khắp mình ông ghẻ lở, đến
trước Phật xin sám hối, liền khỏi bệnh và
qui y đức Phật. Sau khi đức Phật nhập diệt,
A xà thế là vị đại hộ pháp của giáo đoàn
Phật giáo. Khi ngài Ma ha ca diếp kết tập
kinh điển ở hang Thất diệp, A xà thế là vị
đại thí chủ, cung cấp tất cả mọi vật cần
dùng.
Về niên đại A xà thế lên ngôi, cứ theo
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 chép, thì
nhà vua lên ngôi tám năm trước khi đức
Phật nhập diệt, cầm quyền được ba mươi
hai năm. Ngoài ra, cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 46, kinh Xuất diệu quyển 22 chép,
nhà vua cùng với Ba tư nặc vương nước
Ca thi đã đánh nhau mấy lần, sau nhờ Phật
giáo mới được hòa giải. Các sự tích khác
của nhà vua, sau cuộc kết tập tại hang Thất
diệp, không thấy ghi lại trong các kinh điển.
[X. kinh Trường a hàm Q.2, Q.17; kinh
Tăng nhất a hàm Q.12; kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.19, Q.20; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A xà thế vương; Hữu bộ Tì

nại da tạp sự Q.38; luật Ngũ phần Q.3; Đại
đường tây vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
A XIỂN ĐỂ-CA
Phạm:An-icchantika. Còn gọi là a xiển
đề. Dịch ý là bất nhạo dục (không ưa
muốn), vô dục (không muốn), tùy ý tác (làm
theo ý). Là hữu tình vô tính trong năm tính
do tông Pháp tướng thành lập. Tức có nghĩa
là không thích vào Niết-bàn. Huyền ứng
âm nghĩa quyển 23, nói: “A xiển để ca, Hán
dịch là vô dục, nghĩa là không ưa thích
Niết bàn. Cũng gọi là Xiển để kha, Hán
dịch là đa tham, nghĩa là ham thích sinh
tử, không cầu thoát li, vì thế không tin ưa
chính pháp. Các nhà dịch cũ phiên âm là
A xiển đề, dịch nghĩa là tùy ý tác (làm theo
ý thích)”. Có người bảo tiếng Phạm
icchantika (nhất xiển đề) là phiên âm sai
từ tiếng đồng loạiaitthaôtvika. [X. Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu
Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhất Xiển Đề).
A XOA LA THIẾP
Gồm có năm thếp. Do vị tăng người
Nhật là Tông uyên sưu tập. A xoa la, tiếng
Phạm:Akwara, dịch ý là chữ. Nội dung thu
chép các dấu tích chữ Tất đàm của các nhà
còn được cất giữ tại các núi có danh tiếng
của các nước và tại những chùa gần Kinh
đô (Kyoto) Nhật bản. Trong đó, có những
lá bối xưa còn được cất giữ tại chùa Pháp
long và chùa Cao quí, có chữ viết tay của
các tam tạng Thiện vô úy, Bất không, Bát
nhã đát la, của các Tông sư Mật giáo đời
Đường, như Thuận hiểu, Huệ quả, Pháp
toàn, và bút tích của các danh gia Nhật bản,
như Thành nguyên, Tịnh bảo, Minh huệ
v.v... Sách được xuất bản lần đầu vào năm
Thiên bảo (Nhật bản) thứ 8 (1827) tại chùa
Tây lai thuộc Y thế tân nơi Tông uyên trụ
trì, bản gỗ hiện còn được giữ ở chùa Tây
lai.
A XOA LA THIẾP

A YẾT LA
Phạm:Àgàra. Dịch ý là cảnh (giới). Chỉ
chỗ nương tựa của tác dụng tâm thức, cũng
tức là đối tượng dẫn khởi tâm, thức, cảm
giác hoặc tư duy; tai đối với tiếng, mắt đối
với sắc, tiếng và sắc là cảnh của tai và mắt.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng quyển
5 (Đại 43, 753 trung), nói: “Chất đa ế ca a
yết la đa, Hán dịch là tâm nhất cảnh tính,
(...) a yết la, nghĩa là cảnh”.
Á
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Á. Tiếng dùng đối với kẻ học giả, khi
muốn diễn tả một điều gì đó mà mình tâm
đắc, nhưng dùng hết lời mà vẫn không diễn
tả được, hoặc là biểu thị chân lí Phật pháp
khó có thể dùng ngôn ngữ mà diễn đạt được.
Lâm tế lục khám biện (Đại 47, 504 thượng),
nói: “Sư hỏi Hạnh sơn: Thế nào là trâu
trắng ở chỗ đất trống? Sơn trả lời: Hồng
hồng. Sư nói: Á na!”.
II. Á.Biểu thị tiếng cười, tiếng chim
kêu. Còn nói là á á. Bích nham lục, tắc 14
(Đại 48, 154 hạ), nói: “Dưới cây Diêm phù
cười ha ha, đêm qua rồng đen bẻ gãy sừng.
(Chẳng ngăn rồng đen bẻ gãy, có ai thấy
không? Lại có ai chứng minh không? Á!)”
Á DƯƠNG NGOẠI ĐẠO
Một loại ngoại đạo ở Ấn độ. Ngoại đạo
này cho rằng, trong các pháp môn tu hành,
pháp môn không nói, như con dê câm, là
ưu việt hơn cả. Tứ phần luật hành sự sao
quyển hạ, phần 3 (Đại 40, 133 trung), nói:
“Tăng kì nhận sự lễ lạy của người, không
được lặng thinh như con dê câm”. Hành
sự sao tư trì kí quyển hạ phần 3 (Đại 40,
397 trung), nói: “Có kẻ ngoại đạo á dương
(dê câm) tu pháp môn không nói, đời có
kẻ cho tu pháp môn ấy là hạnh cao nhất,
nên bỏ ngay pháp môn ấy của ngoại đạo”.

Á DƯƠNG TĂNG
Tăng dê câm. Phạm: Eđamùkasaôgha.
Chỉ tăng ngu si. Là một trong bốn
loại tăng. Á dương (dê câm), thí dụ người
chí ngu. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3
chép, thì Á dương tăng tuy không phá giới,
nhưng ngây dại không có trí, không có sức
hăng hái tiến tới, không phân biệt được xấu
tốt, không biết khinh trọng, không biết có
tội hay không tội, nếu có việc tăng, hai người
cãi nhau, không có khả năng quyết đoán,
lặng thinh không nói. Ví như con dê trắng,
dù có bị giết cũng không thể kêu thành
tiếng, vì thế gọi là Á dương tăng. Lại Căn
bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển 7, thì bảo
á dương tăng là người không có khả năng
hiểu ba tạng. (xt. Tứ Chủng Tăng).
Á LỊCH SƠN ĐẠI (ALEXANDER THE GREAT;
356tr. T.L - 323 tr. T.L)
......
Là quốc vương của Macedonia thuộc
miền bắc Hi lạp vào thế kỉ thứ tư trước Tây
lịch. Giết cha chiếm ngôi. Vào khoảng năm
334 đến 331 trước Tây lịch, ông liên tiếp
chinh phục Tiểu á tế
á, Syria, Ai cập và Ba
tư. Năm 326 trước
Tây lịch (năm thứ 43
đời Chu hiển vương),
ông vượt sông Ấn độ
để đánh nước Ấn,
vua nước Tháp khắc
tây lạp (Taxila) ra xin
hàng. Họ Á lại đánh
bại nước Phổ lỗ
(Purus), rồi thúc quân
tiến tới phía đông, Alexander The Great
A YẾT LA

thẳng đến đông bộ Tỉ a tư (Beas), tới đây,
quân binh không chịu tiến thêm nữa, nhà
vua bèn quay về tây. Năm 323 trước Tây
lịch, về đến thành Ba tỉ luân (Babylon)
chưa được bao lâu thì chết.
Họ Á vốn muốn dung hợp văn minh và
dân tộc đông tây, tạo dựng một thời đại Hi
lạp hóa, nhưng vì mất sớm, nên cái kế hoạch
định sáp nhập tỉnh Bàng già phổ (Punjab)
vào bản đồ Đế quốc nửa chừng bị bỏ dở.
Sau khi Álịchsơn chết, đế quốc bị các bộ
hạ chia cắt, chính quyền đã được thiết lập ở
Ấn độ liền tiêu diệt, trong các thư tịch của
Ấn độ cổ đại, không thấy có một chữ nào
nói đến việc họ Á chinh phục Ấn độ.
Á PHÁP
Chỉ phương pháp tu hành cấm khẩu, là
phương pháp tu hành của ngoại đạo. Nếu
đệ tử của Phật mà tu hành pháp ấy thì cũng
đồng như ngoại đạo, bị luật pháp Tiểu thừa
cấm chỉ. Tứ phần luật yết ma sớ tế duyên
kí quyển 21 (Vạn tục 64, 492 hạ), nói: “Thập
tụng chép: nếu thụ Á pháp thâu lan thì
đồng như ngoại đạo, (...) trong Tăng kì
không được thụ pháp cấm khẩu, nếu cần
có chút việc phương tiện, thì chỉ được cấm
khẩu đến nửa tháng, sau đó, đến giờ bố tát,
phải nói năng, thăm hỏi, hỏi việc, đáp việc,
chú nguyện v.v... Xong bố tát rồi, tiếp tục
nói năng. Nếu kiêu mạn giận tức mà không
nói, là người phạm luật. Nếu để chiết phục
sự kiêu mạn của người trẻ tuổi, thì cho phép
được mười lăm ngày không cùng nói năng
với người đó, nhưng đến ngày bố tát thì lại
được nói”. Song, Đại thừa thì không cấm.
[X. luật Thập tụng Q.23; luật Tứ phần Q.37;
luật Ngũ phần Q.19].
Á TUẾ
Tức đông chí. Hàm ý là sắp đến năm
mới. Lúc đầu, khoảng đời NgụyTấn, từ ngày

ấy trở đi,triều đình bắt đầu cử hành các nghi
thức lớn để mừng năm mới sắp đến. Về sau,
trong Thiền lâm, vào ngày ấy cũng cử hành
các pháp hội lớn; chuẩn bị cho thời bỉnh
phất (thời thuyết pháp của vị trụ trì), tổng
kiểm sát các việc trong chùa và sửa soạn trai
nghi cúng dường đại chúng, gọi là Đông trai.
[X. Thiền uyển thanh qui quyển 3 giám viện;
Tùng lâm hiệu định thanh qui tổng yếu quyển
hạ tứ tiết thổ địa đường niệm tụng].
Á TỬ ĐẮC MỘNG
Người câm được mộng. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Nguyên là người câm không thể
kể lại những điều mình thấy trong mộng
cho người khác nghe được; trong Thiền lâm,
từ này được chuyển dụng để thí dụ người
học đạo không thể dùng lời nói để diễn tả
cái cảnh giới mà chính mình đã thể ngộ
cho người khác biết. Cứ theo Vô môn quan
chép, thì Vô môn nói rằng (Đại 48, 293
thượng): “Hãy tham cứu chữ Vô đi, ngày
đêm không dời, đừng hiểu là hư vô, đừng
hiểu là hữu vô. Cũng giống như nuốt viên
sắt nóng, khạc cũng không khạc ra được.
Tẩy cho sạch hết những cái hiểu biết sai
lệch trước kia, lâu lâu thuần phục, tự nhiên
trong ngoài đả thành nhất phiến (tự nhiên
chủ thể và đối tượng hợp làm một). Như
người câm được mộng, chỉ tự mình biết”.
Đoạn văn trên đây biểu thị đem tâm truyền
tâm, lời nói chẳng kịp, ý nghĩ chẳng tới,
quyết không phải việc có liên quan đến môi
mép của kẻ khác. Đồng nghĩa với các câu
nói như: người câm ăn hoàng liên, người
câm ăn mướp đắng, lạnh nóng tự biết v.v...
Á tử, còn nói là Á hán (gã câm).
ÁC
..
I. Ác. Phạm,Pàli: Pàpa. Là một trong
ÁC

ba tính. Đối lại với “thiện”, “vô kí”, và đồng
nghĩa với “bất thiện” (Phạm:Akuzala, Pàli:
Akusala). Tức các pháp bất thiện và các
việc làm với ý nghĩ xấu, có khả năng đưa
đến quả khổ. Tính chất của nó bao quát sự
trái lí, trái phép, tổn hại mình và người,
tương ứng với các phiền não tham, sân, làm
chướng ngại Thánh đạo. Luận Câu xá
quyển 16 (Đại 29, 84 trung), nói: “Vì cái đó
có thể dẫn đến quả phi ái (không ưa thích),
bị người thông minh ghét bỏ, làm điều đó
tức là ác, cho nên gọi là ác hành”.
Thiện (Pàli: Puĩĩha), tức việc làm thiện
đưa đến cảnh giới thiện, trái lại, ác thì phá
hoại tất cả phẩm cách nhân luân trật tự,
tâm ý và hành vi. Cứ theo Kinh tập (Pàli:
Suttanipàta) kệ 407 nói, đức Thế tôn xuất
gia là để tránh xa những ác nghiệp do thân
tạo tác, vứt bỏ những ác hành do khẩu tạo
tác mà sống cuộc đời thanh tịnh, cho nên,
ác nghiệp, ác hành thật có quan hệ mật
thiết với đời sống nhân loại. Ngoài các ác
hành do thân, khẩu tạo tác ra, đời sau lại
thêm các ác nghiệp do ý thức tạo tác, mà
thành mười loại ác nghiệp “thân ba, miệng
bốn, ý ba”. Kinh Kim quang minh tối thắng
vương phẩm Mộng kiến kim cổ sám
hối (Đại 16, 412 trung), nói: “Thân ba miệng
bốn thứ, ý nghiệp cũng có ba, trói buộc các
hữu tình, từ xưa luôn tiếp nối, do ba loại
hành ấy, tạo thành mười ác nghiệp”.
Mười ác nghiệp là giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời ác,
nói thêu dệt, tham muốn, giận tức, tà kiến,
thường được đề cập song song với năm tội
nghịch là: hại mẹ, hại cha, hại A la hán,
phá tăng, ác tâm làm cho thân Phật chảy
máu. Kinh Vô lượng thọ có sớm hơn kinh
Kim quang minh, cho nên chỉ nói có năm
điều ác là giết hại, trộm cướp, gian dâm, nói

dối và uống rượu, đây tức là nguồn gốc của
năm giới. Phật giáo cho các hành vi phá
hoại trật tự nhân luân là ác nghiệp và nói
như thế đã lâu lắm rồi, cho nên, đó là tư
tưởng nhất quán từ Phật giáo Nguyên thủy
cho đến Phật giáo Đại thừa. [X. kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận Đại tì bà sa
Q.112; luận Câu xá Q.14, Q.16; Pháp giới
thứ đệ sơ môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.7]. (xt. Thiện, Bất Thiện).
II. Ác. Chữ (a#) Tất đàm, hoặc gọi
là chấm Niết bàn. Một trong 12 nguyên âm
của mẫu tự Tất đàm, một trong 50 chữ cái.
Là chữ A chuyển biến lần thứ tư trong năm
lần chuyển biến, tức thêm hai cái “.” vào
bên cạnh chữ A không chuyển (chữ A gốc).
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 724
thượng), nói: “Nếu thêm hai cái chấm vào
bên cạnh chữ A thì tức là tâm bồ đề đã trừ
sạch các chướng mà được Niết bàn”.
Theo nghĩa Đông nhân phát tâm của
ngài Thiện vô úy (637-735), trong năm lần
chuyển biến của chữ A phối với năm đức
Phật, thì chữ A này tương đương với đức
Thích ca Như lai ở phương bắc. Chữ này
là chủng tử của bồ tát Trừ cái chướng. Đại
nhật kinh sớ quyển 10 giải thích chữ này
theo hai nghĩa trừ bỏ, hàng phục. Ngoài ra,
theo kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4, thì chữ này có các nghĩa: diệt mất
(Phạm:Astaô-gamana), diệt mất hết, xa
lìa v.v... [X. kinh Đại bát Niết bàn (bản Bắc)
Q.8; kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bố tự; kinh
Văn thù sư lợi vấn Q.thượng phẩm Tự mẫu;
Du già kim cương đính kinh phẩm Thích
tự mẫu; Lí thú thích Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.20; Tất đàm tạng Q.5, Q.6]. (xt.
A Tự Ngũ Chuyển).
ÁC CƠ
Ác, là nghĩa tổn hại; Cơ, chỉ căn cơ. Tức
là những căn cơ của các hành vi trái lí gây
tổn hại. Trong Ngu thốc sao quyển thượng,
Tị tổ của Tịnh độ chân tông Nhật bản là

ngài Thân loan, đã nêu ra bảy loại ác cơ: ÁC CƠ

1. Mười điều ác, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói thêu dệt, nói lời ác,
nói hai lưỡi, tham muốn, giận tức, ngu si.
2. Bốn tội nặng, tức tăng chúng phạm
bốn giới cấm nặng: giết hại, trộm cướp, dâm
dục, nói dối.
3. Phá kiến, tức phá hoại lí chính đạo.
4. Phá giới, tức phá hủy giới cấm.
5. Năm tội nghịch, tức giết cha, giết mẹ,
giết A la hán, phá hòa hợp tăng, làm cho
thân Phật chảy máu.
6. Báng pháp, tức chê bai chính pháp.
7. Xiển đề, tức không có lòng tin và dứt
hết thiện căn. Người ác cơ trên đây, trong
khoảng một niệm, nếu được nghe và tin
vào bản nguyện của Phật A di đà mà niệm
danh hiệu của Ngài, thì cũng được Ngài cứu
vớt. Giáo nghĩa của Mật tông cũng nói đến
công năng cứu giúp kẻ ác cơ; cứ theo kinh
Đà la ni tập chép, nếu có người phạm bốn
tội nặng, năm tội nghịch, có thể trì được
pháp này, đọc tụng một biến Đà la ni, thì
liền tiêu diệt hết các tội nặng căn bản. Lại
cứ theo kinh Nhiếp chân thực quyển thượng
phẩm Kim cương giới đại đạo tràng chép,
người tạo nhiều ác nghiệp, gây nhân đọa
địa ngục, tất cả các pháp khác đều không
thể cứu được, duy chỉ có Kim cương giới
Đại mạn đồ la vô thượng pháp môn mới có
thể cứu hộ được.
ÁC ĐẠO
.....
Đối lại với Thiện đạo. Cùng nghĩa với
“Ác thú”. Đạo, có nghĩa là thông suốt. Tức
người lúc sống gây các nghiệp ác, sau khi
chết phải đi suốt tới những nơi khổ sở. Gọi
chung những nơi của y thân và khí thế
giới, chủ yếu là chỉ địa ngục. Trong sáu đạo
(ngả, đường), thông thường gọi địa ngục,
quỉ đói và súc sinh là ba ác đạo, a tu la, cõi

người và cõi trời là ba thiện đạo. Ngoài ra,
bốn ác đạo là chỉ cho địa ngục, quỉ đói, súc
sinh và A tu la. Năm ác đạo thì chỉ cho địa
ngục, quỉ đói, súc sinh, cõi người, cõi trời.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A di đà; Đại thừa nghĩa
chương Q.8 phần cuối]. (xt. Ác Thú).
ÁC ĐẠO CHƯỚNG
Là một trong năm chướng. Chỉ sự sinh
vào ngả ác là ngăn trở việc tu hành đạo
Phật. Ác đạo, chỉ ba đường ác súc sinh, ngã
quỉ, địa ngục, sinh vào những nơi ấy thì
khó mà được nghe Phật pháp, vì thế là sự
trở ngại cho việc nghe pháp tu đạo. [X. luận
Đại trí độ Q.38]. (xt. Ngũ Chướng).
ÁC GIÁC
.....
Tư tưởng xấu ác. Có tám loại khác nhau.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
nói: “Lòng tà suy tưởng gọi là giác, trái với
chính lí nên gọi là ác; ác và giác khác nhau,
chia làm tám loại”. Chỉ quán quyển 5 phần
bốn, nói: “Tám ác giác, không thể vào được”.
ÁC HÀNH
Tức hành vi bất lương. Cũng là tên gọi
khác của phiền não. Phật giáo đối với tất cả
nghiệp bất thiện của thân, ngữ, ý, theo thứ
tự gọi là thân ác hành, ngữ ác hành, ý ác
hành. Trong tất cả ác hành, tội phá tăng là
nặng nhất. [X. luận Câu xá Q.16; Thập địa
luận nghĩa kí Q.4 phần đầu]. (xt. Ác).
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC
..
Ác hê xế đát la, Phạm: Ahi-cchattra.
Dịch ý là Xà cái, Xà triệt. Là tên một nước
xưa thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A hỉ xế
đa la quốc, A lam xa đa la quốc. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 4 chép, thì nước
Ác hê xế đát la rộng hơn ba nghìn dặm, đô
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC

thành rộng một trăm bảy mươi tám dặm,
địa thế hiểm trở, trồng nhiều lúa mạch và
có nhiều rừng suối. Trong nước, dân chúng
thuần phác, mến đạo chăm học, có hơn
mười ngôi chùa, tăng chúng hơn nghìn
người, học tập giáo pháp của Chính lượng
bộ Tiểu thừa, có hơn ba trăm người theo
đạo khác, thờ trời Đại tự tại, là ngoại đạo
Đồ khôi (lấy tro bôi lên mình). Cứ theo sử
thi cổ đại của Ấn độ là Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm làMa ha bà la đa)
chép, thì tên của nước này là Ban xà la
(Pàli: Paĩcàla), nền cũ ở gần sông La ma
hằng-ca (Ràmagagà), một nhánh của sông
Hằng, nằm về phía tây Ba lôi lị (Bayeli)
khoảng hai mươi chín cây số, hiện còn ba
mươi hai ngôi tháp. [X. kinh Phật mẫu đại
khổng tước minh vương Q.trung; luận Đại
trí độ Q.3; Phiên phạm ngữ Q.8].
ÁC KHẨU
.....
Một trong mười điều ác. Các nhà dịch
mới dịch là Thô ác ngữ. Tức thốt ra những
lời cục cằn thô lỗ, mắng nhiếc người khác.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển 7
chép, thì lời nói thô bỉ được coi là xấu ác,
lời xấu ác từ miệng thốt ra, nên gọi là ác
khẩu. Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển thượng
(Đại 46, 669 hạ), nói: “Dùng lời nói ác nói
với người, khiến người buồn bực, gọi là ác
khẩu”. Ngoài ra, kinh Pháp hoa quyển 6
phẩm Thường bất khinh bồ tát chép: nếu
dùng ác khẩu chửi mắng chê bai, thì người
ấy sẽ bị tội báo lớn. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Câu xá Q.16].
ÁC KHÍ
Cái khí tức bực bứt rứt không lộ ra ngoài,
cố kết trong lòng. Kinh Đại vô lượng thọ
quyển hạ nói: mang lòng độc hại ác khí sâu
kín, là hàm ý trên. Ngoài ra, trong Thiền

lâm, để đạt mục đích khiến người khác giác
ngộ, dùng những lời nói với thái độ ác liệt,
gọi là ác khí tức; “khí tức ” là chỉ lời nói.
[X. Đại tuệ phổ giác thiền sư thư Q.hạ].
ÁC KIẾN
.....
I. Ác kiến. Phạm:mithyà - dfwỉi. Còn
gọi là Bất chính kiến. Nói tắt là Kiến. Là
một trong trăm pháp do tông Pháp tướng
lập ra, thuộc một trong sáu phiền não. Chỉ
cái thấy biết quanh co xấu ác, cũng tức là
cái thấy biết trái với chân lí Phật giáo. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 6 chép,
ác kiến lấy sự hiểu biết nhơ nhuốm làm
tính, có khả năng ngăn trở cái thấy biết tốt
lành, kẻ có ác kiến chịu nhiều khổ não.
Kiến tùy miên (Phạm: Dfwty-anuzaya)
trong sáu Tùy miên được nói trong luận
Câu xá,Kiến trược trong năm trược, đều
tương đồng với ác kiến. Dựa theo sự sai biệt
về hành tướng, Ác kiến được chia làm năm
kiến là: Tát ca gia kiến, Biên chấp kiến, Tà
kiến, Kiến thủ kiến, Giới cấm thủ kiến, cũng
gọi là năm ác kiến; trong chín Kết, ba kiến
trước là Kiến kết (Phạm:Dfzỉisaôyojana),
hai kiến sau là Thủ kết (Phạm:Paràmarzasaôyojana).
[X. luận Câu xá Q.19; luận
Hiển dương Thánh giáo Q.1; luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập Q.1]. (xt. Ngũ Kiến).
II. Ác kiến. Trong tông Tịnh độ, ác
kiến, đặc biệt chỉ cho lòng ngờ vực về năng
lực của chính mình. Trong Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa, ngài Thiện đạo nêu ra thí
dụ hai dòng sông Tham và Sân, bảo rằng,
người ác kiến hiểu khác, làm khác, đem sự
hiểu biết bậy bạ của mình, làm rối loạn lòng
tin của những người nguyện sinh về Tịnh
độ phương tây. Trong Ngu thốc sao quyển
hạ, ngài Thân loan của Nhật bản nói, người
ác kiến là chỉ cho người kiêu ngạo, lười biếng,
tà kiến, ngờ vực. (xt. Phát Khiển Chiêu
Hoán).
ÁC KHẨU

ÁC LẠI DÃ CAN TÂM
Ác lại, chỉ chứng bệnh ghê tởm; dã can,
tức cáo đồng. Cả hai thứ này đều có mùi hôi
hám khó chịu, thí dụ cái tâm hiểm ác. Ma
ha chỉ quán quyển 2 phần dưới (Đại 46, 17
trung), chép: “Đại luận nói: Thà khởi tâm ác
lại dã can, chứ không sinh ý Thanh văn,
Bích chi phật”. Ngoài ra, kinh Tátgiànikiện
quyển 9 có câu “Thân cáo đồng ghẻ lở cũng
không thể có được (chứ đừng nói chi đến
thân người)”. Nói về người không giữ giới.
ÁC LINH
.....
Chỉ sự u linh tà ác. Tức mang lòng oán
hận làm một thứ u linh ở thế gian. Còn gọi
là Tử linh, Oán linh, Quái vật. Sự u linh
mang lòng oán hận, hiện ra hình tướng
phần nhiều là khủng bố, nhiễu loạn lòng
người, thậm chí khiến người ta phải chết.
Nếu nhờ vào uy lực của Phật Thánh thì có
thể xua tan được ác linh, cho nên cái phong
khí gia trì cầu đảo, xuất gia tu hành, đọc
tụng kinh văn, do đó mà thịnh hành. Tư
tưởng này bắt nguồn từ thời kỳ Ngụy Tấn.
ÁC LỘ
.....
Pàli: Asubha. Chỉ thứ nước lỏng (tân
dịch) nhơ nhớp từ trong thân thể tiết ra.
Như mủ, máu, nước phẩn, nước tiểu v.v...
Ác, là nghĩa chán ghét; lộ, tức tân dịch. Cứ
theo kinh Tâm địa quán chép, tự thấy thân
mình có ba mươi sáu vật ác lộ bất tịnh. Lại
kinh Vô lượng thọ quyển hạ bảo: sống, già,
bệnh, chết đều khổ, lại thêm ác lộ bất tịnh,
vì thế chẳng có gì đáng ưa cả.
ÁC LUẬT NGHI
Luật nghi xấu ác. Đối lại với Thiện luật
nghi. Còn gọi là Bất luật nghi, Ác giới. Tức
là Vô biểu sắc của những người vì cuộc
sống hoặc ham nhiều lời lãi mà tự phát thệ

làm nghề đồ tể, tạo nghiệp giết hại. Cứ theo
luận Câu xá quyển 14 chép, ác luật nghi bị
kẻ trí chán ghét, cho nên gọi là ác hành; có
khả năng trở ngại giới luật thanh tịnh, cho
nên gọi là ác giới, không cấm các cái ác xấu
của thân, ngữ, cho nên gọi là bất luật nghi.
Kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 27
nói: có mười sáu loại ác luật nghi. Đó là:
1. Vì cầu lợi mà nuôi dê mẹ dê con,
nuôi cho béo rồi đem bán.
2. Vì cầu lợi mà mua dê, giết lấy thịt
bán.
3. Vì cầu lợi mà nuôi lợn (heo), nuôi
béo rồi bán.
4. Vì cầu lợi mà mua lợn giết lấy thịt
bán.
5. Vì cầu lợi mà nuôi bò con, nuôi béo
rồi bán.
6. Vì cầu lợi mà mua bò, giết lấy thịt
bán.
7. Vì cầu lợi mà nuôi gà con, nuôi béo
rồi bán.
8. Vì cầu lợi mà mua gà, giết lấy thịt
bán.
9. Câu cá,
10. Săn bắn,
11. Cướp giật,
12. Giết người,
13. Giăng lưới bắt chim,
14. Nói hai lưỡi,
15. Làm cai tù,
16. Chú long..... (dùng chú thuật
quấn rắn vào mình, làm trò vui cho người
ta xem, để kiếm sống). Lại kinh Đại phương
tiện Phật báo ân quyển 6, có nêu lên mười
hai ác luật nghi là: đồ tể, sát nhân, nuôi lợn
(heo), nuôi gà, bắt cá, săn bắn, lưới chim,
bắt rắn, chú long, cai tù, làm giặc.
Về việc được và bỏ ác luật nghi, theo ý
luận Câu xá quyển 14, quyển 15, thì nếu
ÁC LUẬT NGHI

an trú nơi luật nghi, vì thắng phiền não mà
làm các nghiệp bất thiện giết hại, thì do đó
liền phát bất thiện vô biểu; nếu an trú nơi
bất luật nghi, do thuần tịnh tín mà làm các
thắng thiện nghiệp như lễ Phật, thì do đó
cũng phát các thiện vô biểu. Lại do làm và
thề cũng có thể được ác luật nghi; “làm”
tức sinh trong nhà bất luật nghi, khi làm
các việc sát sinh, liền phát được ác giới; “thề”,
tức không sinh trong nhà bất luật nghi,
nhưng vì cuộc sống mà thề sát sinh để nuôi
thân, do đó phát được ác giới. Bỏ giới thì có
ba duyên, tức do đã chết (thân sở y đã chết
thì ác giới năng y cũng theo đó mà bỏ), do
được giới (hai giới thiện ác không thể cùng
khởi song song, khi được biệt giải thoát giới
hoặc tĩnh lự luật nghi, thì sức mạnh tăng
lên, vì thế có thể bỏ ác giới), do sinh hai
hình (tức con trai sinh làm hình gái, con
gái sinh làm hình trai). Ngoài ra, kinh Đại
phương tiện Phật báo ân quyển 6 chép, khi
chết đã hết ái dục, khi thụ luật nghi giới,
khi thụ ba qui y, trong ba trường hợp đó bỏ
ác luật nghi giới. [X. luận Du già sư địa Q.9;
luận Thuận chính lí Q.36; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung phần một; Câu xá luận quang kí
Q.14].
ÁC MA
.....
Phạm:Màra. Dịch âm là Ma-la. Chỉ loại
ác thần, ác quỉ hay phá hoại tâm chí cầu
đạo, ngăn trở việc thiện và phá hoại thân
mệnh của mình và người. Tức cũng gọi
chung những người ác, việc ác, thần ác quấy
phá người tu hành. Các kinh điển Nam,
Bắc truyền, nhất là kinh A hàm, miêu tả
rất tường tận và sinh động các việc ác ma
quấy nhiễu thân tâm của đức Phật và các
đệ tử. Như kinh Tạp a hàm quyển 39, đức

Phật dùng kệ tụng thuyết minh cảnh giới
“ma” (Đại 2, 290 thượng): “Sắc, thụ, tưởng,
hành, thức, phi ngã và ngã sở; nếu biết nghĩa
chân thực, không đắm những thứ đó. Tâm
không đắm trước pháp, vượt thoát sắc trói
buộc, biết rõ tất cả chốn, không trú cảnh
giới ma”. Ác ma tương ứng (Pàli:
Màrasaôyutta) trong kinh Tương ứng bộ
Nam truyền, cũng có ghi chép tương tự, và
căn cứ theo các điều được trình bày trong
đó, cũng cóthể khảo sát tính cách của ác
ma. Có lần, ngài Lađà hỏi đức Phật: “Thế
nào là ác ma?”. Đức Phật trả lời: “Sắc (có
hình) là ma, thụ (cảm giác) là ma, tưởng (biểu
tượng) là ma, hành (sức cấu tưởng của ý chí)
là ma, thức (tác dụng phán đoán) là ma”. Mà
phàm những cái tưởng tượng, thấy, nghe
v.v... đều là nguồn gốc của sự “chấp trước”,
cho nên đều có thể được coi là ma.
Đức Phật thành đạo chưa được bao lâu,
đang ngồi yên lặng tư duy dưới gốc cây bồđề,
lúc ấy ác ma Ba tuần liền đến trước mặt
quấy nhiễu, nó nói với đức Phật (Đại 2, 286
hạ): “Cù đàm nếu tự biết, đạo Niết bàn an
ẩn, vui một mình là tốt, tại sao cưỡng hóa
người?”. Bài kệ tụng này, trong Ác ma tương
ứng của Tương ứng bộ là: “Người đã liễu
ngộ đạo bất tử yên ổn, một mình người
thực hành là được rồi, tại sao còn giáo hóa
cho người khác, độ cho người khác?”.
Ác ma tương ứng còn chép, một ngày
nọ, đức Phật vào làng khất thực không được,
mang bát trở về, Ác ma thấy thế bèn nói:
“Lần sau nếu đi xin, Đại sư chắc chắn sẽ có
ăn”. Đức Phật ngâm thơ, đáp: “Tuy không
có ăn, nhưng ta vẫn vui, như trời Quang
âm, nhờ vui mà sống”. Có người bảo đây là
đức Phật đối với thực dục, biểu hiện hai
mặt tâm cảnh. Bài kệ trên đây, kinh Tạp a
hàm quyển 3 (Đại 2, 288 thượng) chép là:
“Dù cho chẳng được gì, ta yên vui mà sống,
như trời Quang âm kia, thường ăn bằng
thú vui. Dù cho chẳng được gì, yên vui mà

tự sống; thường ăn bằng niềm vui, không tùy thuộc cái thân”. ÁC MA

Ác ma tương ứng lại chép, có lần ác ma
nói: “Người có con nhờ con mà mừng, người
có bò nhờ bò mà mừng, nhân người ta có
cái nhờ cậy mới được vui mừng, nếu không
có cái nhờ cậy, thì làm sao được vui mừng?”.
Đức Phật nghe vậy liền nói: “Có con vì
con mà lo, có bò vì bò mà lo; vì người ta có
cái nhờ cậy nên lo, nếu không có cái nhờ
cậy thì không lo”. Hai quan điểm đối với
thân tình và của cải “có cái nhờ cậy thì
mừng”, “có cái nhờ cậy thì lo” hoàn toàn
trái ngược nhau kể ở trên, bao nhiêu học
giả giải thích là trong tâm đức Phật đã nảy
sinh hai lớp tâm cảnh.
Ngoài kinh điển A hàm ra, trong các
kinh luận khác như kinh Phổ diệu quyển
6 phẩm Hàng ma, kinh Phật bản hạnh
tập quyển 25, kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 13 phẩm Ma sự, kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm quyển 6, kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 7 phẩm
Vãng niliên hà, quyển 9 phẩm Hàng ma;
luận Đại tìbàsa quyển 44, quyển 197, luận
Đại trí độ quyển 56, quyển 58 v.v... đều có
chép nhiều về sự tích danh tướng và lời
nói của ác ma (hoặc ma Ba tuần) nhiễu
hại đức Phật hoặc những người tu hành,
và phá hoại các thiện pháp. (xt. Ba Tuần,
Ma).
ÁC NGHIÊP
.....
Đối lại với Thiện nghiệp. Tức là những
hành vi trái lí do thân, khẩu, ý tạo nên.
Chỉ những việc làm xấu, lời nói xấu và ý
nghĩ xấu của thân, miệng, ý, có khả năng
dẫn đến quả khổ trong hiện tại và vị lai.
Thông thường chỉ sự tạo nghiệp ngũ nghịch,
thập ác. Kinh Hoa nghiêm (40 quyển) quyển
40 (Đại 10, 847 thượng), nói: “Xưa kia tôi
gây bao nghiệp ác, đều bởi vô thủy tham

sân si”. [X. kinh Lục ba la mật Q.5; Câu xá
luận quang kí Q.13]. (xt. Thiện Nghiệp).
ÁC NHÂN
......
Tức là người bất thiện. Chỉ người làm
ác qua thân, khẩu, ý, đặc biệt chỉ người phủ
nhận, không tin chính lí Phật giáo. Kinh
Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện nói,
kẻ ác trong đời vị lai, tuy nghe Phật nói
pháp Nhất thừa, nhưng mê hoặc mà không
chịu tin, phá pháp rơi vào ác đạo. Trong
sách Quán niệm pháp môn, ngài Thiện đạo
nêu lên năm loại người có tính ác, đó là:
1. Chê thật làm giả,
2. Chê chính làm tà,
3. Chê phải làm trái,
4. Chê thực làm dối,
5. Chê thiện làm ác.
Kinh Phạm võng quyển hạ, Bồ tát giới
nghĩa sớ quyển hạ, đối với người ác, chỉ
trích rất nghiêm khắc, bảo những kẻ không
thụ giới Bồ tát đều là người ác, gọi là súc
sinh, vô tâm như gỗ đá. Tịnh độ giáo Nhật
bản, đối với hạng người ác này, có thuyết
cứu tế, như Tịnh độ chân tông đặc biệt gọi
kẻ ác là“Ác nhân chính cơ”, chủ trương
ác nhân là căn cơ chính được cứu, cho ác
nhân là đối tượng hóa độ của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6].
ÁC NHÂN ÁC QUẢ
...........
Gọi chung ác nhân, ác quả. Chỉ cái căn
nguyên có thể đưa đến quả ác và quả khổ
do hành vi ác sản sinh. Đối lại với Thiện
nhân thiện quả. Cứ theo kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp phẩm Phật mẫu chép, thì
quả báo thiện ác rất là bất đồng, tất cả điều
thiện, cảm thụ quả Phật, còn vô minh thì
chịu quả hữu vi sinh diệt, do đó, quả thiện
từ nhân thiện mà sinh, quả ác do nhân ác
mà có. Mối quan hệ nhân quả giữa hai cái
ác nhân ác quả và thiện nhân thiện quả, là

ÁC NHÂN ÁC QUẢ

quan hệ đồng loại nhân, đẳng lưu quả. Kinh
sách Phật giải thích về thiện nhân thiện
quả và ác nhân ác quả thì rất nhiều, như
Đại trang nghiêm luận kinh quyển 15, nêu
lên tám mươi chín loại sự duyên, kinh Phân
biệt thiện ác báo ứng, thiên Thụ báo trong
Pháp uyển châu lâm quyển 69, quyển 70,
cũng nói rất rộng về nghiệp báo thiện ác.
Việc làm thiện thành nhân mà sinh ra quả
thiện, việc làm ác thành nhân mà sinh ra
quả ác, tin sâu ở đạo lí nhân quả ấy là điều
kiện tất yếu để đi vào Phật pháp. (xt. Đẳng
Lưu Quả).
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ
Là tư tưởng do ngài Thân loan, tị tổ
của Tịnh độ chân tông Nhật bản, đề xướng,
dụng ngữ biểu hiện lòng từ bi vô hạn của
Phật A di đà. Trong Thán dị sao, Thân
loan từng nói, bản ý của Phật Adiđà là
độ người vãng sinh, bất luận là thiện hay
ác, đều nên cứu độ; đặc biệt là người ác,
lại càng nên cứu, khiến họ vãng sinh, đó
gọi là “ác nhân chính cơ”. Bởi vì, đối với
việc vãng sinh của những kẻ phạm tội Ngũ
nghịch, Thập ác, Tịnh độ chân tông có
đề xuất thuyết Từ bi, Trí tuệ hai môn, bảo
rằng, trong môn Trí tuệ, Phật Diđà soi xét
phải trái thiện ác, tiếp dẫn thiện cơ mà
răn dạy ác hành, ác tính; nhưng trong môn
Từ bi thì lấy người ác mong được cứu độ
làm đối cơ chủ yếu. Đây là cái cốt tủy của
việc niệm Phật mà ngài Thân loan đã đề
xướng.
ÁC NIÊM TƯ DUY CHƯỚNG
Là một trong ba chướng tu định. Chỉ
người tu hành khi tu Thiền định, vì đắm
chìm mê tối nên niệm ác vụt khởi, bèn phá
giới cấm, nghĩ đến làm các việc bất thiện
Thập ác, Ngũ nghịch v.v... Vì một niệm
như thế, làm trở ngại các Thiền định, khiến

cho tâm hành giả không thể mở tỏ được
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập giải tiêu chỉ
sao Q.hạ; Đại tạng pháp số Q.9]. (xt. Tam
Chướng).
ÁC QUỈ LỤC TẶC
Tức là sáu giặc ác quỉ. Sáu giặc, chỉ sáu
cảnh sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; sáu
cảnh này hay làm cho người ta bị mê hoặc,
ngăn che mắt trí tuệ của người ta, cũng như
giặc, lại thí dụ như quỉ. [X. Chú Bát nhã ba
la mật đa tâm kinh của Tịnh giác].
ÁC SÁT LA
........
Phạm:Akwara. Còn gọi là Á sát ra, A
sát ra, La sát la, Ác sát na, A khất sử la.
Dịch là chữ. Cũng hàm ý âm tiết, vần, lời.
Tức chỉ văn tự, do nghĩa bất biến của nó
mà lấy làm nghĩa không chuyển đổi. Thành
duy thức luận thuật kí quyển 2 phần cuối
(Đại 43, 69 thượng), nói: “Ác sát na là chữ,
nghĩa không chuyển đổi”. Câu xá luận
quang kí quyển 5 (Đại 41, 108 hạ), nói:
“Phạm Ác sát la, Hán dịch là chữ, là nghĩa
không lưu chuyển, tức không lưu chuyển
đổi dời theo phương hướng”. Cứ theo
Huyền ứng âm nghĩa quyển 2 chép, thì chữ
là văn tự nói chung, tiếng Phạm là Ác sát
la, dịch là vô lưu chuyển, vô tận; chữ nhờ
mực được viết trên giấy có thể là bất diệt,
sự bất diệt ấy được dùng để ví dụ với sự
thường trụ, gồm có bốn mươi bảy chữ, là
gốc của tất cả chữ. Lại cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 17 chép, thì “chữ” trong tiếng
Phạm có hai âm là ác sát la và li tỉ bề, âm
trước là chữ căn bản, tức chữ gốc, như hai
âm đầu tiên của chữ A, âm sau thì là chữ
tăng gia. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Đại
nhật kinh sớ nghĩa thích Q.11; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.25; Phạm ngữ tạp danh].
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ

ÁC TÁC
......
I. Ác tác. Phạm:Kaukftya. Là một
trong các tâm sở (tác dụng phụ thuộc tâm).
Đồng nghĩa với “hối”. Là một trong bảy mươi
lăm pháp do Thuyết nhất thiết hữu bộ lập
ra, thuộc Bất định địa pháp, cũng là một
trong bốn Bất định của tông Pháp tướng.
Ác, tức chán ghét; tác, tức việc được làm.
Nghĩa là chán ghét cái việc đã được thực
hiện, tâm hối tiếc sau khi việc ác đã được
làm. Luận Câu xá quyển 4, đối với từ “ác
tác”, có nêu ra ba cách giải thích. Một là,
việc duyên với ác được thực hiện mà hối
tiếc, gọi là Ác tác, tức đứng về mặt hối tiếc
năng duyên mà đặt tên cảnh sở duyên. Hai
là, sự hối tiếc lấy ác tác làm chỗ nương tựa
mà sinh, cho nên đứng về mặt hối tiếc năng
y mà đặt tên sở y. Ba là, sự hối tiếc là quả
của sự làm ác, cho nên đứng về mặt quả
hối tiếc mà đặt tên nhân. Trong ba cách
giải thích trên đây, chữ “ác” của ác tác, đều
được đọc là “Ố”, nghĩa của nó đều là hối
tiếc việc đã làm. Nhưng, tính của ác tác
không phải chỉ là bất thiện, mà bất luận
thiện hay bất thiện, phàm việc đã được thực
hiện một cách không hợp tình hợp lí, thì
đều gọi là ác tác. Lại luận Đại tì bà sa quyển
37, có nêu lên bốn câu ác tác:
1. Hối tiếc ác nghiệp đã làm,
2. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm,
3. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm chưa
đủ,
4. Hối tiếc ác nghiệp đã làm chưa đủ.
Bốn câu trên là nói về nghiệp đã làm.
Luận Câu xá quyển 4 thì đối với việc chưa
làm mà hối tiếc cũng gọi là ác tác, chẳng
hạn như hối tiếc “Tại sao mình lại không
làm việc ấy” cũng là ác tác.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng, hối

tiếc đã không làm nghiệp thiện là thiện ác
tác, hối tiếc đã không làm nghiệp bất thiện
là bất thiện ác tác, chủ trương ác tác chỉ
hạn ở thiện và bất thiện, chứ không thông
vô kí. Nhưng, cứ theo luận Câu xá quyển 4
chép, thì trong các nhà thuộc các bộ khác,
cũng có người nói ác tác thông cả vô kí.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 7 phần
đầu, cũng cho ác tác thông cả ba tính thiện,
bất thiện và vô kí. Lại các nhà Duy thức gọi
ác tác là “hối” và giải thích nó cũng khác
với luận Câu xá. Luận Thành duy thức
quyển 7, thuyết minh “hối” tức là hiềm ghét
cái nghiệp được làm, lấy hối tiếc làm tính,
chướng ngại xa ma tha làm nghiệp, vả lại,
“ác tác” là đứng trên phương diện quả mà
giả lập tên nhân, còn “hối” thì ngay từ đương
thể của nó mà đặt tên nó. Ngoài ra, cứ theo
ý của Thành duy thức luận thuật kí quyển
7, thì “ác” của ác tác đọc là “ố”, là ý hiềm
ghét. [X. luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.11; luận Du gia sư địa Q.11; luận Hiển
dương thánh giáo Q.1; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.7; Câu xá luận quang kí
Q.4; Bách pháp vấn đáp sao Q.1].
II. Ác tác. Tức là Đột cát la (Phạm:
Duwkfta) trong giới luật. Chỉ việc làm ác
nhỏ nhiệm của thân thể, có khi cũng bao
quát cả việc làm ác nhỏ nhiệm của miệng
lưỡi. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.9] (xt.
Đột Cát La).
ÁC THẾ
.....
Tức đời vẩn đục, xấu ác. Thời nay, phiền
não và tà kiến bốc cháy, tuổi thọ của người
ta ngắn ngủi, khổ nhiều mà vui ít. Cứ theo
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện
chép, thì trong đời xấu ác, có năm thứ vẩn
đục là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc. Thời kì này,
chúng sinh nhơ nhớp tội nặng, thành tựu
các nghiệp bất thiện, cho nên chư Phật dùng
sức phương tiện, tùy cơ giáo hóa, đem pháp

một Phật thừa chia ra nói ba Thừa. Kinh A ÁC THẾ

di đà (Đại 12, 348 thượng), nói: “Phật Thích
ca mâu ni đã làm một việc rất khó, hiếm
có, đó là ở cõi Sa bà, trong đời năm trọc ác
là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc, mà được
đạo Vô thượng chính đẳng chính giác”.
Bởi vì, trong thời Chính pháp, chúng sinh
ít phiền não, ai ai cũng tự làm mười điều
thiện và thọ mệnh lâu dài; trái lại, trong
thời mạt pháp, là thời mà thế giới xấu xa,
con người xấu xa, quan niệm xấu xa, tâm lí
xấu xa, hành vi xấu xa, lòng bất tín bừng
cháy, đặc biệt gọi là ác thế, hay là ác thời.
[X. An lạc tập Q.thượng; Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa].
ÁC THÚ
Phạm:Durgati, Pàli: Duggati. Cũng
gọi là Ác đạo. Đối lại với “Thiện thú”. Thú,
có nghĩa đi tới. Tức do ác nghiệp dắt dẫn
mà đi tới chỗ phải đến. Cứ theo luận Câu
xá quyển 8 chép, thì thể của năm thú là vô
phú vô kí, lại năm thú nhiếp vào số hữu
tình; nghĩa là do nghiệp thiện ác chiêu cảm
quả thể dị thục vô kí, gọi là thú, vì thế,
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương “Thú"
chẳng thông với thiện, nhiễm và khí thế
giới.
Thông thường gọi địa ngục, ngã quỉ và
súc sinh là ba ác thú, cũng gọi là ba đường,
ba ngả ác, là những nơi thuần túy vì ác
nghiệp mà phải đi tới; trong đó, y theo tức
giận đi đến địa ngục, y theo tham muốn đi
đến ngã quỉ, y theo ngu si đi đến súc sinh.
Đối lại với ba ác thú, ba cõi A tu la, người,
Trời gọi là ba thiện thú, là những nơi mà
những người làm nghiệp thiện đi đến. Ba
ác thú, nếu thêm A tu la thì là bốn ác thú.
Ba ác thú, nếu thêm người, trời thì là năm
ác thú, cũng gọi là năm ác đạo, năm thú;
trong đó, A tu la bao quát ba nơi là ngã quỉ,

súc sinh và trời, hoặc nhiếp cả địa ngục.
Năm ác thú lại thêm A tu la thì gọi là sáu
đạo, cũng gọi là sáu ngả. Loài người cũng
có thể sinh diệt vòng quanh trong sáu ngả.
Sáu ngả này, nếu đem thí dụ cuộc sống hiện
thực của con người, thì nóng giận tức là địa
ngục, tham muốn tức là ngã quỉ, ngu si tức
là súc sinh, đấu tranh tức là A tu la, còn
vui sướng thì có thể phân biệt là người và
trời. Cái nguyện vọng lớn nhất trong một
đời của người Ấn độ xưa, là không muốn
phải sinh lại vào cõi người, vì thế, coi nhân
đạo và thiên đạo đều là ác thú. Nhưng,
nghĩa ác thú này, sau khi du nhập Phật
giáo, thì ác thú chuyên chỉ cho ba đạo địa
ngục, ngã quỉ và súc sinh, còn trời, người
là hai thiện đạo. Ngoài ra, trong bốn mươi
tám nguyện của Phật Adiđà, nguyện thứ
nhất là nguyện không có ba ác thú, nguyện
thứ hai là nguyện không trở lại ác thú lần
nữa, hai nguyện này đều là nguyện đại bi,
nhổ hết gốc khổ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Atìđạtma pháp uẩn túc Q.9;
luận Đại tìbàsa Q.172; luận Câu xá quang
kí Q.8; luận Câu xá bảo sớ Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.4; Tuệ lâm âm nghĩa Q.48;
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập
Q.thượng].
ÁC THỦ KHÔNG
Phạm:Dur-gfhìta zùnyatà. Còn gọi là
Tịch thủ không (chấp chặt cái không một
cách hẹp hòi). Có nghĩa là giữ chặt cái ác
không (cái không sai lầm, không thông
suốt). Đối lại với “Thiện thủ không”. Tức
là phủ nhận đạo lí nhân quả, chẳng biết lí
duyên sinh vô tính mà hiểu lầm nghĩa
không, cố chấp cái ý kiến đoạn không. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 7 chép,
thì phủ định hai đế chân, tục là ác thủ
không, chư Phật bảo là những kẻ ấy không
thể cứu được. Lại cứ theo luận Đại trí độ
quyển 1 chép, thì trong Phật pháp có
ÁC THÚ

Phương quảng đạo nhân, chủ trương hết
thảy pháp chẳng sinh chẳng diệt, không có
một pháp nào; chủ trương ấy không phù
hợp thực nghĩa, chẳng biết cái lí vô tính
tức không, đó là ác thủ không. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.2; luận Du già sư địa Q.36; Dugià
luận kí Q.9; Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí Q.10; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.4].
ÁC TRI THỨC
Phạm:Pàpa-mitra (bạn xấu). Đối lại
với Thiện tri thức. Còn gọi là Ác hữu, Ác
sư, Ác sư hữu. Tức là kẻ ác đức nói các
pháp ác, pháp tà khiến người ta bị hãm vào
đường ma. Kinh Pháp hoa quyển 2 phẩm
Thí dụ chép, đối với những người đã xa lìa
ác tri thức mà gần gũi bạn tốt thì mới có
thể nói pháp cho nghe. Lại cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 chép,
thì Bồ tát ma ha tát đối với voi dữ tâm không
sợ hãi, mà với ác tri thức thì tâm sinh sợ
hãi. Trường a hàm quyển 11 kinh Thiện
sinh, nêu lên sáu loại bạn ác, đó là: nói
những lời dối trá, thích những chỗ vắng vẻ
kín đáo, dụ dỗ người nhà người khác, bàn
mưu tính kế lấy của người khác, mưu đồ lợi
riêng, thích vạch lỗi lầm của người khác.
Còn nêu lên bốn việc gần bạn xấu, tức bạn
lúc uống rượu, bạn lúc đánh bạc, bạn lúc
dâm dật, bạn lúc múa hát. Ngoài ra, ngài
Thân loan của Nhật bản, trong Ngu thốc
sao quyển hạ, giải thích về bạn xấu được
nói trong Nhị hà thí dụ trong Tán thiện
nghĩa của Quán kinh sớ của ngài Thiện
đạo, bảo rằng, bạn xấu là những người giả
dối độc hại, tức chỉ những người có cái
học khác, cái thấy khác, cái hiểu khác và
việc làm khác, khiến phương hại đến tông
chỉ của môn Vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Duy ma cật Q.thượng; kinh Thi ca la việt

lục phương lễ].
ÁC VÔ QUÁ
.........
Còn gọi là Ác vô ngại. Tức một loại tà
kiến chấp trước cho rằng làm ác không phải
tội. Chẳng hạn như người “ác thủ không”,
quán tất cả đều là không mà phủ định đạo
lí nhân quả, không sợ tội lỗi. Lại đối với
thuyết “Ác nhân chính cơ” do Tịnh độ
chân tông của Nhật bản đề xướng mà nói,
thì từ ngữ Ác vô quá dùng để chê bai thuyết
cho rằng người ta chỉ cần nhờ vào bản
nguyện của Phật Di đà mà được vãng sinh,
chứ tự mình không cần phải ngăn ngừa
việc tạo ác. [X. Tuyển trạch truyền hoằng
quyết nghi sao Q.4; Tịnh độ tông yếu tập
Q.4]. (xt. Ác Nhân Chính Cơ).
ÁC XOA TỤ
........
Ác xoa, Phạm:Awka, cũng gọi là ô rô
nại la -xoa(Phạm:Rudràkwa). Dịch ý là
Diên quán châu, Kim cương tử. Tên cây,
cũng là tên quả cây. Tên khoa học:
Eleocarpus ganitrus. Cứ một chùm ba quả
và sau khi rụng xuống đất thì phần nhiều
chụm lại một chỗ, cho nên gọi là Ác xoa
tụ, dùng để thí dụhoặc, nghiệp, khổliên
quan chặt chẽ với
nhau. Ngoài ra,
trong các kinh
luận thường dẫn ra
để thí dụ số nhiều.
Luận Du già sư địa
quyển 96 (Đại 30,
846 hạ), nói: “Ví
như chùm ác xoa
ở thế gian, trong
Tụ này có nhiều
phẩm loại”. Luận
Thành duy thức
quyển 2 (Đại 31, 8 thượng), nói: “Hết thảy
hữu tình, từ vô thủy đến nay, có rất nhiều
Chùm quả ác xoa

ÁC XOA TỤ

loài, như quả ác xoa, tự nhiên như thế”.
Quả ác xoa màu đỏ tươi, người Ấn độ phần
nhiều lấy làm thuốc nhuộm hoặc để ép dầu,
hột nó có thể dùng làm tràng hạt. [X. kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.1; luận
Du già sư địa Q.51, Q.56; Du già luận kí
Q.13; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Thành duy thức luận diễn bí
Q.2 phần cuối; Huyền ứng âm nghĩa Q.22;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.35; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
ÁC XÚC
.....
Có nghĩa là thức ăn uống do tay người
khác đã sờ mó vào nên không được sạch
sẽ. Giới luật cho thức ăn đã bị người khác
sờ mó vào là vật bất tịnh, cho nên cấm,
không được ăn. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.hạ; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2 tiết 2].
ÁI
..
I. Ái . Phạm:Tfwịà,towayati, priya,
là dịch ý của chữ piya trongPàli. Còn gọi
là Ái chi. Là một trong mười hai nhân
duyên. Ý là tham luyến chấp trước tất cả sự
vật. Trước nay, Cơ đốc giáo được xem là
tôn giáo bác ái, trong Phật giáo thì lấy “từ
bi” làm trung tâm mà không trực tiếp nói
đến chữ “ái”. Trong kinh điển Tăng chi bộ,
đức Phật thường dạy về chữ ái, bảo: “Yêu
có thể sinh yêu, mà cũng có thể sinh ghét;
ghét có thể sinh yêu, cũng có thể sinh ghét”.
Cho nên, Phật giáo nói yêu, nói ghét, cũng
giống như lòng bàn tay và mu bàn tay, là
hai mặt của một thể, thương yêu càng sâu
thì oán ghét có thể càng lớn.
Trong bài kệ 212 của kinh Pháp cú Nam
truyền, có nói: “Từ yêu sinh lo buồn, từ yêu
sinh sợ hãi; lìa yêu không lo buồn, làm gì

có sợ hãi?”. Kế đó, cũng trong bài kệ ấy, lại
từ “yêu” chuyển biến mà lần lượt đưa ra
bốn thứ: thân ái (Pàli: Pema), dục lạc (Pàli:
Rati), ái dục (Pàli: Kàma) và khát ái (Pàli:
Taịhà). Cái gọi là ái là nói đến tình yêu có
quan hệ thân tộc huyết thống đối với mình;
còn cái gọi là thân ái là nói về tình bạn đối
với người khác; dục lạc là tình yêu đối với
một nhân vật đặc biệt nào đó; ái dục chuyên
chỉ tình yêu được kiến lập trong quan hệ
về tính; còn khát ái là chỉ tình yêu vì quá
say đắm đến nỗi thành si tình. Năm giai
đoạn trên đây đều thuộc tình yêu của loài
người, bản chất của nó đều lấy tự ái làm
tiền đề, do tự ái xuất phát đưa đến tính ái,
lại sâu đậm nữa thì lấy tự ái làm chủ mà
hình thành tình ái biến thái cho đến khát
ái, trong đó, tầng thứ dần dần sâu thêm mà
không thay đổi hình thái nữa. Khát ái là
bản thể ái tình của con người, do thứ tình
ái ấy mà sinh ra khổ não, lại do khổ não
mà sinh bi (Phạm,Pàli: Karuịà). Nguyên
ý của chữ bi là đau đớn. Con người không
những chỉ cảm thụ sự đau đớn của chính
mình mà cũng có thể cảm thụ sự khổ não
của người khác, nếu với những người khổ
não, đều lấy tình bạn thân thiết mà đãi ngộ,
thì có thể gọi là từ (Phạm:Maitreya), mà
từ là do bạn (Phạm:Mitra) diễn biến mà
có, ý bao hàm tình bạn sâu xa, cho nên từ
bi là danh từ thay cho ái. Từ bi đến rứt
mực, tột bực thì thành“vô duyên đại từ”,
hàm ý là tình yêu vô điều kiện, không đòi
hỏi một cái gì, miễn khiến người khác có
hạnh phúc là được, đây có thể gọi là đại ái,
là biểu hiện cao nhất của thái độ đãi người
trong Phật giáo. [X. luận Tạp a tì đàm tâm
Q.8; luận Du già sư địa Q.93; Thành duy
thức luận thuật kí Q.8].
II. Ái. Phạm: Anunaya-saôyojana.
Tên gọi tắt Ái kết. Là một trong chín kết.
Còn gọi là Tùy thuận kết. Tức chỉ phiền
não tham, đắm say cảnh. Luận Đại tì bà sa

quyển 50 (Đại 27, 258 thượng), nói: “Thế ÁC XÚC

nào là ái kết? Nghĩa là Tam giới tham.
Nhưng, Tam giới tham, trong chín kết, lập
chung làm ái kết, trong bảy Tùy miên, lập
hai tùy miên, tức Dục giới tham, gọi là Dục
tham tùy miên; Sắc, Vô sắc tham, gọi là
Hữu tham tùy miên. Trong các kinh khác,
lập làm Tam ái, tức Dục ái, Sắc ái, Vô sắc
ái”. Đây là gọi chung cái tham trong ba cõi
là Ái kết. Lại luận Tập dị môn túc quyển 4,
bảo Dục ái, Sắc ái, Vô sắc ái, trong các dục,
ham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Dục ái; trong các sắc, ham mê đắm
đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là Sắc ái;
trong vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là Vô sắc ái. Cũng nói Dục
ái, Hữu ái, Vô hữu ái, trong cõi Dục ham
mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là
dục ái (Phạm:Kàma - tfwịà); trong cõi
Sắc, Vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là hữu ái (Phạm:Bbhava -
tfwịà); người thích Vô hữu, ở trong vô hữu
tham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Vô hữu ái. (Phạm:Vibhava - tfwịà).
Ngoài ra, kinh Thắng man chương Nhất
thừa, nói về năm trụ địa hoặc, cũng nêu
lên ba danh xưng là Dục ái trụ địa, Sắc ái
trụ địa và Hữu ái trụ địa. Kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 13, bảo Tập đế trong
bốn đế là ái và có hai loại, ba loại, bốn loại,
năm loại khác nhau, nhưng đều lấy tham
gọi là ái. [X. luận Đại tì bà sa Q.48, Q.49,
Q.56, Q.173; luận Thành thực Q.9 phẩm
Tham tướng; luận Nhập a tì đạt ma
Q.thượng; luận Câu xá Q.21].
III. Ái. Phạm:Preman hoặcpriya. Tức
có nghĩa là không đem tâm nhiễm ô mà tin
ưa Pháp hoặc kính yêu sư trưởng. Luận Đại
tì bà sa quyển 29, bảo ái có hai thứ, nhiễm
ô là tham, không nhiễm ô là tín. Luận Câu
xá quyển 4 (Đại 29, 21 thượng), nói: “Ái là

ưa thích, thể tức là tín; nhưng ái có hai thứ,
một là có nhiễm ô, hai là không nhiễm ô.
Có nhiễm là tham, như yêu vợ con, không
nhiễm là tin, như yêu sư trưởng”. Đây nói
rõ ái không nhiễm ô, thể của nó là tín. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.16; luận
Thuận chính lí Q.11; luận Thành duy thức
Q.6].
IV.Ái. Chữ (ai) Tất đàm. Cũng gọi là
Ế. Một trong mười hai nguyên âm của mẫu
tự Tất đàm, một trong năm mươi chữ cái.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm quyển
4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng chữ
ái, phát ra tiếng uy nghi thù thắng”. Tiếng
uy nghi thù thắng dẫn trên đây, Phạm:
Airyàpatha-zreyàn-sabda, tức trong đó
có âm “ai”. Ngoài ra, kinh Du già kim cương
đính phẩm Thích tự mẫu, bảo rằng, chữ ái
đây có các nghĩa thù thắng, như tự tại, tự
tướng, Thánh đạo v.v... [X. kinh Đại ban
Niết bàn (bản Bắc) Q.8; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bố tự; Tất đàm tạng Q.5].
ÁI BIÊT LI KHỔ
Phạm:Priya-viprayoga-du#kha,Pàli:
Piya-vippayoga-dukkha. Tức là nỗi khổ
cảm thấy khi mình phải rời bỏ cái cảnh mà
mình ưa thích, hoặc phải xa lìa người mà
mình thương yêu. Là một trong tám cái khổ.
Còn gọi là Ân ái biệt khổ, Ái tương biệt li
khổ. Cứ theo Trung a-hàm quyển 7 kinh
Phân biệt thánh đế, và luận Đại tì bà sa
quyển 78 chép, thì sáu căn, sáu đại yêu quí,
khi lìa bỏ thân thể thì sinh khổ, gọi là ái
biệt li khổ. Ngoài ra, kinh Ngũ vương cho
là phải xa lìa anh em, vợ con mà sinh khổ,
thì gọi là ái biệt li khổ. Đại thừa nghĩa
chương quyển 3 phần đầu thì ghi nhận cả
hai thuyết kể trên mà nói (Đại 44, 513
thượng): “Ái biệt li khổ là thế nào? Có hai
thứ: một là trong, hai là ngoài. Trong là
chính thân mình, ngoài là họ hàng thân
thích và các vật cần cho sự sống”. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.17; kinh Tứ đế; kinh

Chính pháp niệm xứ Q.57]. (xt. Tứ Khổ). ÁI BIÊT LI KHỔ

ÁI CÁT CHI QUỈ
...... ...
Cũng gọi là Ái cát quỉ. Là khởi thi quỉ,
tức loài quỉ chịu sự khống chế của thần
chú mà giết người. Cái pháp thuật sử dụng
thần chú để sai khởi thi quỉ giết người thì
gọi là Tì đà la, vì thế, loại khởi thi quỉ này
còn được gọi là quỉ Tì đà la. [X. luật Thập
tụng Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.54]. (xt. Tì Đà La Quỉ).
ÁI DỤC
Phạm,Pàli:Kàma. Tức sự tham ái. Đồng
nghĩa với ái trước, ái nhiễm, ái chấp. Người
Ấn độ cổ đại cho là đời người có ba mục
đích lớn, đó làpháp (Phạm:Dharma),lợi
(Phạm:Artha), vàái, tức chỉ sự hiểu biết
chân lí, tích trữ của cải và hưởng thụ tình ái.
Về vấn đề ái dục thì có Ái dục kinh (Phạm:
Kàma-sùtra), kinh này được xem là sách
chỉ nam về tính ái có tiếng trên thế giới, nhân
sĩ thượng lưu cũng nhờ sách chỉ nam này
mà có được sự chỉ dẫn về sinh hoạt tính ái.
Giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy lấy
tăng lữ (tỉ khưu) làm chủ yếu, mà tính dục
là một loại bản năng của con người chỉ đứng
sau thực dục, vì vậy, trong giáo đoàn phải
chế định những giới luật nghiêm khắc, lấy
việc siêu thoát ái dục làm đức mục tu hành
trọng yếu của tăng lữ. Đến thời kì Phật giáo
Đại thừa hưng khởi, vì có tín chúng tại gia
tham dự giáo đoàn, thành ra việc cấm chỉ
ái dục là việc không làm được, mà đối với
tín chúng tại gia chỉ có thể phương tiện
hạn chế thôi.
Cái gọi là phiền não tức bồ đề, là nhờ ái
dục hoặc các bản năng khác hay khiến cho
tâm trí con người lay động, trong hoàn cảnh
thường xuyên bị quấy nhiễu như thế, mà
vẫn tiến tu để chứng ngộ cảnh giới liễu sinh
thoát tử.

ÁI GIẢ
.... .
Là tên gọi khác của Tư hoặc. Tư hoặc
lấy Ái làm chủ, mà ái thì từ mê tình sinh
khởi, thể của nó hư giả, vì thế gọi là Ái giả.
ÁI HÀ
.....
Sông yêu. Còn nói là Tình thiên dục
hải (tình trời dục biển). Ái dục làm người
chìm đắm nên dùng sông để thí dụ. Ngoài
ra, tâm tham ái, nắm chặt vật mà không
rời, cũng như nước thấm vào vật, nên cũng
dùng nước sông để ví dụ ái dục. Kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) quyển 26 có câu: “Theo
dòng sống chết, vào sông yêu lớn”. Kinh
Lăng nghiêm cũng nói: “Sông yêu cạn khô,
khiến người giải thoát”.
ÁI HÀNH KIẾN HÀNH
Ái hành, Phạm: Tfwịà-carita; Kiến
hành, Phạm:Dfwỉi-carita.
I. Ái hành kiến hành. Hành vi của
người ta, căn cứ theo tính cách, có thể chia
làm hai loại:
1. Y theo lời chỉ dạy của người khác mà
hành động, gọi là ái hành.
2. Không thích nghe theo ý kiến người
khác, mà chỉ theo ý riêng mình để hành
động, gọi là Kiến hành. Cứ theo luận Câu
xá quyển 17, thì người ái hành ý muốn xấu
(Phạm:Àzaya, dịch âm a thế gia) rất là nông
nổi, không dứt mất thiện căn; người Kiến
hành thì ý thích xấu xa cực sâu bền, cho
nên có khả năng dứt mất thiện căn. Lại
luận Đại tì bà sa quyển 109 thì bảo, người
Kiến hành từ không mà vào chính tính li
sinh, người ái hành từ vô nguyện mà vào
chính tính li sinh. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; luận Đại trí độ Q.21;
luận Câu xá quang kí Q.16].
ÁI CÁT CHI QUỈ

II. Ái hành kiến hành. Kiến hành và
ái hành là hai loại phiền não. “Hành” là
gọi chung các pháp hữu vi. Trong đó, kiến
hành là năm kiến (bao hàm thân kiến...),
nói rộng là sáu mươi hai kiến hay chín mươi
lăm kiến. Nói theo nghĩa rộng thì kiến hoặc
và kiến hành cũng có thể thông dụng, hai
nghĩa tham dục (tu hoặc) và ái hành cũng
tương thông. Nói cách thông thường thì
kiến hành là phiền não thuộc phương diện
lí trí, ái hành là phiền não thuộc phương
diện tình ý. [X. luận Câu-xá Q.6; Câu xá
thích luận Q.5; Câu xá quang kí Q.6].
ÁI HOẶC
.....
Là hoặc ái dục. Hoặc, có nghĩa là mê
mờ đối với chân lí. Nếu không trừ dứt ái
hoặc này thì không thể thấy được chân lí.
Kim quang minh kinh văn cú quyển 3 (Đại
39, 60 thượng), nói: “Bát nhân kiến địa..
........ , còn có ái hoặc”.
ÁI KẾT
.....
Là một trong chín kết. Nói tắt là kết.
Cũng gọi là tùy thuận kết. Kết, là nghĩa trói
buộc. Vì tham ái trói buộc con người nên
gọi là kết. Vì chúng sinh tham ái mà tạo
các nghiệp bất thiện: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối v.v..., do đó dẫn đến cái
khổ sống chết trong đời sau, trôi lăn trong
ba cõi, không thoát ra được, cho nên gọi là
ái kết. Kinh Đại tập quyển 3 (Đại 13, 17
thượng), nói: “Nhân duyên phiền não chịu
nghiệp quả, nhân duyên các kiến thêm ái
kết”.
ÁI KIẾN
.....
Còn gọi là Kiến trước nhị pháp, Ái kiến
nhị hành. Nói chung ái và kiến. Tức là các
phiền não đối sự, đối lí mà sinh khởi. Nói

một cách phân tích, thì ái là phiền não thuộc
phương diện tình cảm, do cố chấp sự sự
vật vật, nên dễ ngăn trở đạo. Còn kiến là
chỉ sự cố chấp cái lí luận sai lệch mà dẫn
đến cái thấy biết lầm lẫn, đồng thời, làm
chướng ngại sự ngộ đạo, là phiền não thuộc
phương diện lí trí. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; Duy ma kinh sớ am la
kí Q.30].
ÁI KIẾN ĐẠI BI
...........
Chỉ tâm đại bi chưa lìa ái kiến. Tức
chưa chứng được lí thực tướng, còn nhận
có hai tướng năng ái, sở ái mà khởi tâm
đại bi. Trong Chú Duy macật kinh quyển
5, có nêu lên sự giải thích của các nhà,
ngài Cưu ma la thập bảo (Đại 38, 378
thượng): “Chưa thâm nhập được thực
tướng, thấy có chúng sinh, tâm sinh ái
trước, do đó sinh thương, gọi là ái kiến đại
bi. Ái kiến đại bi hư vọng bất tịnh, hay
khiến người ta sinh tưởng chán nản, vì
thế nên xa lìa”. Sư Tăng triệu cũng nói
(Đại 38, 378 thượng): “Nếu người biết tự
điều trị, thì trước quán bệnh của mình và
bệnh của chúng sinh, cái nhân duyên
thành bệnh là giả dối không thực, nên
dùng tâm ấy mà sinh bi; nếu người quán
chưa thuần, thấy chúng sinh vì yêu mà
khởi bi, thì là ái kiến bi. Cái bi ấy tuy tốt,
nhưng là cảnh ái kiến có tâm lẫn lộn, chưa
hẳn khỏi lụy, vì thế nên bỏ”. Sư Đạo sinh
thì bảo (Đại 38, 378 trung): “Khi quán như
trên mà khởi đại bi, nếu trong quán có
tâm niệm yêu thương, lại thấy chúng sinh
mà muốn cứu giúp, thì là ái kiến đại bi”.
[X. Duy ma kinh nghĩa kí Q.3 phần đầu;
Duyma kinh nghĩa sớ (Cát tạng) Q.4].
ÁI KIM CƯƠNG
Phạm:Ràgavajra. Là một trong mười
ÁI KIM CƯƠNG

bảy vị Tôn thuộc Kim cương giới mạn đồ
la Lí thú hội trong Mật giáo. Còn gọi là Ái
phọc kim cương, Ái lạc kim cương, Bi mẫn
kim cương. Được đặt trong Nguyệt luân
liên hoa ở phía sau Kim cương tát đỏa,
trên Kim cương giới mạn đồ la Lí thú hội.
Hình tượng mầu xanh, tay cầm cờ ma kiệt.
Cứ theo Lí thú kinh bí quyết sao quyển 3
chép, thìbồtát Bi mẫn kim cương, vì lòng
thương xót, nên dùng giây ái niệm buộc
hết chúng sinh,
cuối cùng, đến bồ
đề cũng không
buông bỏ. Cũng
như loài cá ma
kiệt lớn, bất cứ vật
gì, khi đã vào
miệng nó rồi thì
không tài nào
thoát ra được, bởi
vậy, Bồtát cầm cờ
makiệt là biểu
hiện cái thân trí bình đẳng, buộc chặt
hoặc buông bỏ đều là huyễn cả. [X. Kim
cương đính thắng sơ dugià kinh trung lược
xuấtđại lạc kim cương tátđỏa niệm tụng
nghi].
ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ
Đem lòng yêu kính của người con hiếu
đối với cha mẹ để thí dụ tâm từ bi của Bồ
tát. Kinh Đại vô lượng thọ phần tựa (Đại
12, 266 trung), nói: “Hãy đem pháp không
cầu xin mà bố thí cho mọi người, cũng như
người con hiếu thảo yêu kính cha mẹ”. Bởi
vì, lòng từ bi của Bồ tát không bỏ hết thảy
chúng sinh, giống như người con hiếu yêu
kính cha mẹ. Lại lòng từ bi của Bồ tát không
đợi được cầu xin mới thương yêu và hộ trì
chúng sinh, cũng như người con hiếu,
không đợi được sai bảo mới yêu kính cha

mẹ và hết lòng hiếu dưỡng.
ÁI LẠC
Có nghĩa là tin yêu ưa muốn. Tức hàm
ý tin ưa các pháp lành thế gian và xuất thế
gian, thuộc tin yêu không nhiễm ô. Luận
Câu xá quyển 4 bảo, yêu là ưa thích, thể
của nó tức là tin. Luận Thành duy thức
quyển 6 bảo, tin lấy ưa thích làm tướng.
Luận Tịnh độ thì nói, người tin ưa pháp vị
của Phật, tức là tin ưa pháp vị Tịnh độ.
ÁI LẠC KIM CƯƠNG NỮ
...
Phạm:Ràga-vajriịì. Là một trong mười
bảy vị Tôn trong Kim cương giới mạn đồ la
Lí thú hội. Cũng gọi là Ái kim cương nữ. Là
vợ của Ái kim cương. Được đặt trong Nguyệt
luân, bên trái Kim cương tátđỏa. Hình tượng
màu vàng, tay cầm cây đàn. Cứ theo Lí thú
thích yếu lược bí quyết tập quyển 3 chép, thì
Bồtát này dùng thiên nhãn tràn đầy đại bi,
thấy suốt hết chúng sinh giới đều có đủ tự
tính thanh tịnh của Như Lai tạng tính, không
khác gì với cảnh
giới của chư Phật
Bồtát, bởi thế,
khởi lòng thương
đại tham đại ái
mạnh mẽ để an úy
và làm lợi ích cho
hết thảy chúng
sinh. [X. Kim
cương đính thắng
sơ du già kinh
trung lược xuất
đại lạc kim cương tát đỏa niệm tụng nghi;
Kim cương đính thắng sơ dugiàphổ hiền bồ
tát niệm tụng pháp].
ÁI LUẬN KIẾN LUẬN
Đối với tất cả sự vật, chỉ thiên trọng
Ái Kim Cương
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
Ái Lạc Kim Cương Nữ
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)

ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ

mặt tình cảm mà bàn luận một cách cứng
nhắc, thì gọi là Ái luận; ngược lại, cứ khư
khư bám chặt phương diện lí luận tri thức,
thì gọi là Kiến luận. Cả hai mặt trên đây
đều trái với chân lí, là ngôn luận làm chướng
ngại việc tu đạo, vì thế, thông thường, đều
bị coi là hí luận (bàn hão). Về vấn đề này,
sư Cát tạng đã từng nói: “Các phần tử trí
thức và chúng xuất gia dễ sinh kiến luận,
còn những người trí thức phổ thông và
chúng tại gia thì lại dễ khởi ái luận”. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.15; Duy
ma kinh sớ am la kí Q.30].
ÁI LƯU
.....
Tức là phiền não tham ái. Tham ái hay
khiến lòng người mờ tối chìm đắm, ví như
dòng nước chảy xiết, nên gọi là ái lưu. Ái
tức tham ái, có khả năng khiến các hữu
tình phiền não trôi giạt trong bể khổ sống
chết. Phiền não này là gốc của mọi phiền
não, cho nên ái cũng là tên gọi chung của
phiền não. Kinh Tâm địa quán quyển 1 (Đại
3, 295 thượng), nói: “Thiện thệ thường là
thuyền diệu pháp, hay dứt dòng ái sang bờ
kia”. [X. kinh Thắng man chương Nhất
thừa].
ÁI NGẬP ĐÔI ĐẦU KIẾN TRƯỢNG LỤC
KIM THÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ái, là bụi
bặm; ngập, là nơi bụi bậm tích tụ; đôi đầu,
hình dung một đống (bụi) nổi cao; trượng
lục kim thân, nghĩa là mình vàng cao một
trượng sáu thước (chỉ cho thân đức Phật).
Ý nói: ở trong đống bụi bặm thấy được Phật,
là biểu thị tính bình đẳng tuyệt đối của Phật
và chúng sinh, xóa hết cái nhìn có tính nhị
nguyên đối đãi: Phật và chúng sinh, trong
sạch và nhơ nhớp.
Bích nham lục tắc 39 (Đại 48, 177 trang)

nói: “Có vị tăng hỏi Vân môn: Thế nào là
pháp thân thanh tịnh? (Ái ngập đôi đầu
kiến trượng lục kim thân, ban ban bác bác
thị thập mạ? = Trong đống bụi bặm thấy
mình vàng trượng sáu loang lổ lốm đốm là
cái gì?). Vân môn nói: “Lan can bằng cây
hoa thược dược”.”
ÁI NHẠO
... Hàm ý là tin ưa các pháp lành thế gian
và xuất thế gian. Thuộc về sự ưa thích không
nhiễm ô. Luận Câu xá quyển 4 nói, ái là ưa
thích (ái nhạo), thể của nó là tin. Luận Tịnh
độ cũng nói: người ưa thích mùi vị Phật
pháp tức là ưa thích pháp vị Tịnh độ.
ÁI NHIỄM
.....
Do tham đắm đối với mọi sự vật rồi sinh
tâm ô nhiễm chấp trước, gọi là ái nhiễm.
Đồng nghĩa với “dục ái”. Là tên gọi khác
của phiền não. Cái gọi là “nhiễm” (nhơ
nhuốm) là gọi chung cái tâm bám chặt mọi
sự vật trong thế gian. Luận Đại trí độ quyển
1 (Đại 25, 63 hạ), nói: “Vì pháp mình là ái
nhiễm, hủy hại pháp người khác”.
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA
Tức Mạn đồ la lấy Ái nhiễm minh vương
làm tôn vị chính. Cũng gọi là Ái nhiễm
vương mạn đồ la. Chủng loại không giống
nhau: có loại mười bảy vị tôn tạo thành, có
loại ba mươi bảy vị tôn cấu thành. Mạn đồ
la mười bảy vị tôn tạo thành thì ở phía trước,
phía phải, phía sau, phía trái của tôn vị
chính, bày bốn Kim cương là: Ý sinh (dục),
Kế lí chỉ la (xúc), Ái lạc (ái) và Ý khí (mạn),
ở bốn góc bên góc tây bắc, bày bốn nữ Kim
cương Ý sinh, v.v..., bốn cửa đông nam tây
bắc bày bốn Bồ tát Sắc (câu, cái móc), Thanh
(tác, sợi dây lớn), Hương (tỏa, cái vòng), Vị
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA

(linh, chuông nhỏ); tại bốn góc bên của
góc tây bắc viện ngoài, bày bốn Bồ tát Thời
xuân (hương), Thời vũ (hoa), Thời thu (đèn)
và Thời đông (hương bột), tổng cộng mười
bảy vị tôn. Chư tôn yếu sao quyển 5 có
chép bức vẽ này. Ngoài ra, kinh Du kì quyển
thượng phẩm Ái nhiễm vương, cho biết có
mạn đồ la trực tiếp lấy ba mươi bảy vị tôn
quyến thuộc của Đại nhật Như Lai làm
quyến thuộc của Ái nhiễm minh vương.
[X. Kim cương vương bồ tát bí mật niệm
tụng nghi quĩ; Biệt hành Q.4; Khê lam thập
diệp tập Q.21].
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG
Phạm:Ràgaràja. Dịch âm là La nga la
xà. Nói tắt là Ái nhiễm vương. Trong các vị
tôn của Mật giáo, minh vương này ở trong
Tam muội đại ái dục, đại tham nhiễm. Vị
tôn này là do các bồ tát Kim cương tát đỏa,
hoặc Kim cương ái, Kim cương vương biến
hiện. Các Bồ tát ấy, vì thương xót chúng
sinh, đáp lại bi nguyện của các kiếp trước
mà vào môn gia trì. Bản tôn (bản thân, bản
địa) của các Ngài là Đại nhật Như Lai hoặc
là Kim cương tát đỏa. Bề ngoài hiện dáng
phẫn nộ bạo ác, nhưng phần nội chứng thì
lấy sự yêu kính khiến
chúng sinh được giải
thoát. Ngài có ba
mắt, sáu cánh tay, tay
cầm nhiều loại binh
khí. Ngoài ra, hình
tượng của vị tôn này,
phần nhiều là một
thân hai mặt, một
mặt là nam, mặt kia
là nữ, là biểu thị cái
ý vừa mạnh bạo vừa
nhu hòa; tức bên
trong giấu kín cung trăng của tự giác bản

bất sinh, bề ngoài thì hiện rõ vòng mặt
trời của Ái nhiễm minh vương, không
ngoài sự biểu hiện cụ thể một Phật nhiều
thân và cái phương tiện hòa ánh sáng vào
bụi trần để lợi vật. Thông thường, cầu tiêu
tai, cầu phúc thì tu pháp Ái nhiễm minh
vương. [X. kinh Du kì Q.thượng phẩm Ái
nhiễm vương; Kim cương bồ tát bí mật
niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Ái Nhiễm Minh
Vương Pháp).
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG PHÁP
Là phép tu trong Mật giáo lấy Ái nhiễm
minh vương làm tôn vị chính. Nói tắt là
Ái nhiễm vương pháp hoặc Ái nhiễm pháp.
Phép tu này có hai loại: “Lập ba mươi bảy
vị tôn” và “Lập mười bảy vị tôn”, loại sau là
y vào Kim cương vương bồ tát niệm tụng
nghi quĩ mà tu, còn loại trứơc thì y vào
kinh Du kì mà tu. Pháp này lấy kính yêu
làm gốc, vì thế là phép tu khi cầu phúc, cầu
tiêu tai. Khi tu pháp này, bày tôn vị chính
màu đỏ trên đàn màu đỏ, y phục của hành
giả, lư hương, đàn, tất cả đều nên dùng màu
đỏ làm chính, tương ứng với lòng kính ái.
Đồng thời, kết căn bản nhiễm ấn và đọc
chú. “Án (om) ma ha la nga (mahàràga,
đại ái nhiễm) phạ nhật lộ sắt ni sái
(vajrowịìwa, kim cương đính) phạ nhật la
tát đỏa phạ (vajrasattva, kim cương hữu
tình), nhược (ja#, cái móc) hồng (hùô, dẫn
vào) tông (ban, buộc, trói) cốc (ho#, vui
mừng), kết ngoại ngũ cổ ấn, lại đọc nhất tự
tâm “hồng (hhùô) trích (ỉa) chỉ (ki) hồng
(hùô) nhược (jja#)” (Ý là nghiệp nhân
không thể được, kiêu mạn không thể được,
tác nghiệp không thể được, liễu nghĩa không
thể được, thiên biến không thể được).
Nhưng, trong năm loại tương ứng ấn minh,
có thể tùy theo pháp mà thay đổi. [X. kinh
Du kì Q.thượng phẩm Ái nhiễm vương; Bạc
thảo tử khẩu quyết Q.15 Ái nhiễm vương
pháp (Lại du); Yếu tôn đạo tràng quán
Ái Nhiễm Minh Vương

ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG

Q.thượng; Biệt hành Q.4; Chư tôn yếu sao
Q.5].
ÁI PHÁP LẠC PHÁP HỈ PHÁP CHI TÂM
Tức là tâm yêu pháp, tâm ưa pháp, tâm
vui pháp. Là lời tán thán công đức các Bồ
tát Tịnh độ, có xuất xứ từ kinh Đại vô lượng
thọ quyển hạ. Trong Đại vô lượng thọ kinh
nghĩa sớ, ngài Tịnh ảnh nói, khi bắt đầu
cầu pháp thì tâm mừng, gọi là hỉ pháp, lúc
đang nghe pháp cảm thấy mùi vị như cam
lộ, tâm sinh ưa thích, gọi là lạc pháp, cuối
cùng khi được pháp, tâm sinh yêu đắm, gọi
là ái pháp. Trong Vô lượng thọ kinh thuật
văn tán, ngài Cảnh hưng đứng về phương
diện ba tuệ văn, tư, tu mà bảo rằng, ưa thích
văn tuệ, gọi là ái pháp; đắm mùi tư tuệ, gọi
là lạc pháp; nhuần thấm tu tuệ, gọi là hỉ
pháp.
ÁI QUYÊN
.....
Ái, chỉ tham ái, ân ái, ái dục. Quyên, chỉ
tấm lưới, sự trói buộc. Còn gọi là Ái hệ.
Nghĩa là kẻ ngu si mắc vào lưới tham ái
cũng như bị trói buộc, không được tự tại.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 7 (Đại
17, 41 thượng), nói: “Đã bị lưới ái lừa gạt,
làm tất cả nghiệp bất thiện”. Ngoài ra, ái
dục là phiền não căn bản, do đó mà phát
sinh các phiền não khác, vì thế gọi là ái
căn; mến tiếc bám chặt tình ân ái mà khó
lìa bỏ được, gọi là ái chấp. Lại ân ái hay làm
hại việc tu đạo, nó như thuốc độc, cho nên
gọi là ái độc.
ÁI THẦN
.....
Phạm:Kàma. Thần coi việc tình ái. Do
từ Cama (kàma, ái dục) trong Lê câu phệ
đà mà diễn hóa thành tên thần. Cứ theo
Đế đề lị gia Phạm thư chép, thì Ái thần là
con của Đạt ma (Phạm: Dharma) và Xá la

đà (Phạm:Zradhà). Còn Ha lị thế hệ thì
ghi là con của Cát tường thiên nữ; cũng có
thuyết cho là con của Phạm thiên. Hình
tượng thần này, tay cầm tên làm bằng hoa
và cung làm bằng cây lúa, lưng đeo ống
đựng cung tên, cưỡi chim anh vũ, được miêu
tả giống như Khâu tỉ đặc trong thần thoại
Tây phương. Vào thời đại Lê câu phệ đà,
“nguyên động lực sáng tạo vũ trụ” được
người ta ca tụng, do đó đã xuất hiện những
bài ca tán, sau đó thì chuyển thành sự suy
tư về nguyên lí triết học tính ái và sức sinh
sản. Đến sau thời Tự sự thi xuất hiện, Ái
thần được thông tục hóa mà trở thành đối
tượng trong văn học cổ điển Ấn độ được
đại chúng tôn sùng và ca tụng hết mức,
đồng thời, văn nghệ Ấn độ nhân đó mà
phong phú, có tính cách thần bí và chú
trọng việc miêu tả các quan năng. Có rất
nhiều truyền thuyết về tên gọi khác và các
truyện phụ về ái thần.
ÁI TRƯỚC
Phạm, Pàli: Ràga. Ái, tức ân ái, thân
ái; trước, tức dính chặt, dính nhuốm. Tình
dính mắc cảnh ân ái mà khó chia lìa được.
Trong ba độc, nó là phiền não tham dục.
Trong kinh Đại bảo tích quyển 917, có câu
(Đại 11, 546 thượng): “Như con ruồi, thấy
đồ nôn ọe ra thì sinh tâm ái trước”. [X. kinh
Hoa nghiêm (60 quyển) Q.25].
AM
..
Là nhà ở của người xuất gia cách xa làng
mạc. Là căn nhà nhỏ khiêm nhường làm
bằng tre nứa và lợp cỏ hoặc lá mà thành.
Cũng gọi là thảo am, bồng am, am thất,
mao am, thiền am, lư lam. Tăng tục phần
nhiều ở am để tu hành. Cứ theo Thích thị
yếu lãm quyển thượng chép, thì Đào diễm,
AM

Đào tiềm và Tiêu quang đã từng ở am. Đời
sau cũng đặc biệt gọi chỗ ở của tỉ khưu ni là
am, am tự. Tuy nhiên, từ “am tự” vốn chỉ
cả chùa tăng hoặc ni, chứ không phải chỉ
riêng là chỗ ở của ni. [X. Luật ngũ phần
Q.1; Hữu bộ tì nại da Q.48; Hữu bộ tì nại
da tạp sự Q.34].
AM BÀ LA BÀ LỢI
Tên Phạm: Àmrapàlì, Pàli: Ambapàlì.
Còn gọi là Am bà bà lợi, A phạm hòa lợi,
A phạm bà la, Am một la nữ, Am la nữ.
Dịch là Nại nữ. Cứ theo kinh Nại nữ kì bà
chép, người con gái này là do cây nại (tức
cây xoài) sinh ra, vì thế gọi là Nại nữ. Là vợ
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà, là mẹ của
lương y Kì bà. Bà từng đã dâng cúng đức
Phật vườn Am-một-la. [X. kinh Xuất diệu
Q.3; luật Tứ phần Q.39].
AM BÀ LA THÔN
Phạm: Àmra-gràma, Pàli: Ambagàma.
Cũng gọi là Am mãn tụ lạc. Thôn
này có rất nhiều cây am bà la (cây xoài)
nên đặt tên như thế. Từ đây đi đến thành
Phệ xá li (Phạm:Vaizàlì) phải mất ba ngày
hành trình. Đức Thế tôn, trong năm nhập
diệt, đã từ Phệ xá li qua thôn Kiện đà (Pàli:
Bhanda gàma), thôn Thụ thủ (Pàli:
Hatthi-gàma) rồi đến đây. [X. kinh Du
hành trong Trường a hàm Q.2 đến Q.4;
kinh Phật ban nê hoàn Q.thượng; kinh Đại
ban Niết bàn Q.thượng; Căn bản thuyết
nhất thiết hữu bộ tì-nại-da tạp sự Q.36].
AM BÀ LA THỤ LÂM
Phạm: Àmrayawỉikà, Pàli: Ambalaỉỉhikà.
Cứ theo kinh Phạm võng (Pàli:
Brahmajàla-sutta) chép, rừng cây này nằm
ở giữa khoảng thành Vương xá (Pàli:
Ràjagaha) và Na lan đà (Phạm:Nàlandà).
Lại theo ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa)
trong Pháp tụ luận chú (Pàli: Atthasàlinì)

nói, từ trong rừng này nước chảy ra trong
vắt, cây cối xanh um thành bóng rợp mát,
lối vào trồng cây am bà la (cây xoài), chung
quanh có thành lũy bao bọc. Kinh Giáo
giới la hầu la am bà bách lâm (Pàli:
Ambalaỉỉhika-Rahùlovàda-suttanta)
trong kinh Trung bộ 6.1 chép, đức Thế tôn
ở trong vườn rừng này, đích thân dạy bảo
con Ngài là La hầu la. Kinh Đại ban Niết
bàn (Pàli: Mahàpa-rinibbàna-suttanta)
trong kinh Trường bộ 6.1 thì chép, trong
năm nhập diệt, đức Thế Tôn ở vườn này,
sau khi dạy dỗ các tỉ khưu rồi mới đi Na
lan đà. [X. kinh Phật ban Nê hoàn
Q.thựơng].
AM CHỦ
.....
Là người sáng lập chùa am. Vốn chung
cho cả tăng và tục. Như Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 12 liệt kê những người nối
pháp của ngài Lâm tế, có am chủ Đồng
phong, am chủ Sam dương, am chủ Hổ khê,
am chủ Phúc bồn v.v... Các am chủ thời
cận đại thì phần nhiều chỉ cho các sư ni.
AM CHỦ BẤT CỐ
...........
Am chủ chẳng thèm ngó ai. Là tên gọi
công án trong Thiền tông. Am chủ, chỉ
Tường am chủ, một Thiền tăng đời Tống ở
ngọn núi Liên hoa, là pháp tự của ngài Đạo
thâm ở Phụng tiên. Gần ngày thị tịch, Tường
am chủ vác gậy lên vai, chẳng thèm ngó ai,
nhằm nói cái ý chỉ vượt nghìn vạn ngọn
núi mà đi thẳng vào thế giới Niết bàn. Ngũ
đăng hội nguyên quyển 15 (Vạn tục 138,
292 thượng), nói: “Thiên thai Liên hoa
phong Tường am chủ (...) trong ngày thị
tịch, dơ gậy lên bảo chúng: “Người xưa đến
AM BÀ LA BÀ LỢI

đây tại sao không chịu ở?” Chúng không
trả lời. Sư bèn nói: “Vì không có sức đi con
đường khác?” Lại nói: “Rốt cục là thế nào”?
Sư đặt gậy ngang vai nói: “Vác ngang cây
gậy chẳng ngó ai, nhắm thẳng vào nghìn
muôn ngọn núi mà đi”. Nói xong thì tịch”.
AM CHỦ KHÊ THÂM THƯỢC BÍNH TRƯỜNG
Nước khe sâu cán phễu dài. Tên công
án trong Thiền tông. Tức công án của một
am chủ và thiền sư Tuyết phong Nghĩa tồn
đời Đường, mượn cái cán phễu để ví dụ sự
sâu xa của Phật pháp. Bên rìa núi Tuyết
phong (còn gọi là Tượng cốt phong, nằm
về phía tây huyện Hầu quan tỉnh Phúc kiến),
có một vị tăng dựng am để ở, đã nhiều năm
mà không cạo đầu, tự làm lấy cái phễu gỗ
có cán rồi ra khe suối múc nước uống. Lúc
đó có vị tăng hỏi: “Ý tổ sư từ bên Ấn độ
đến là thế nào?”. Am chủ đáp: “Nước khe
sâu, cán phễu dài”. Vị tăng về, đem chuyện
kể lại với ngài Tuyết phong. Tuyết phong
rất kì quái và muốn khám nghiệm. Một hôm,
Tuyết phong và thị giả cầm dao cạo đầu
đến thăm Am chủ, vừa thấy liền bảo: “Hễ
nói được thì không cạo đầu ông”. Am chủ
lặng thinh, chỉ lấy nước gội đầu và Tuyết
phong cầm dao cạo đầu cho ông. Trong
công án này, Am chủ nói: “Khe nước sâu,
cán phễu dài” là mượn chiều sâu của khe
nước và chiều dài của cán phễu mà biểu thị
sự sâu thẳm của Phật pháp và sự thâm nhập
mà chính mình đã thể hội được. Ngài Tuyết
phong vẫn còn ngờ cái cảnh giới mà Am
chủ nói đã đúng chưa, nên lại càng ra công
chứng nghiệm. [X. Chiêm bình tam bách
tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 83].
AM LA LÂM
Rừng Am la. Phạm: Àmràỉaka - vana.
Pàli: Ambàơa - vana. Là khu rừng ở Ấn
độ xưa. Cây am la là một loại cây mà quả

có gai, và trong rừng có rất nhiều loại cây
này nên đặt tên như thế. Cứ theo Pháp cú
kinh chú (Pàli: Dhammapada
aỉỉhakathà) kể, thì cách thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì) ba mươi do tuần, có thành Ma
sư sơn (Pàli: Macchikàsaịđa), trong đó,
có trưởng giả Chất đa (Pàli: Citta) nghe
Ma ha nam (Pàli: Mahànàma), một trong
năm tỉ khưu, nói pháp mà được quả Dự
lưu, vì thế cúng dường rừng am la làm tinh
xá. Trong rừng này, trưởng giả Chất đa cùng
với tỉ khưu Lê sư đạt đa (Pàli: Isidatta)
hỏi đáp, đàm luận với tỉ-khưu Ca ma (Pàli:
Kàmabhù), đối đáp với tỉ-khưu Cù đạt đa
(Pàli: Godatta) và vấn đáp với Ni kiền tử
(Pàli: Nigaịỉha Nàtaputta). Tỉ khưu Tu
đạt ma (Pàli: Sudhamma) thường ở vườn
rừng này, Các tôn giả Xá lợi phất (Pàli:
Sàriputta) và Mục kiền liên (Pàli:
Moggalàna) cũng đã từng đến rừng này.
[X. kinh Trưởng lão kệ, kệ 406; Tương ứng
bộ kinh 41].
AM MỘT LA THỤ
Cây xoài. Am một la, Phạm: Àmra,
amra, amlaphala, amarapuwpa,
amarapuwpaka, Pàli: Amba. Còn gọi là
am ma la thụ, am bà la thụ, am la thụ. Dịch
ý là Nại thụ (cây xoài). Tên khoa học là
Mangifera indica, thông thường gọi là
Mango. Thiện kiến luật tì bà sa có nói đến
quả am la tức là chỉ quả của cây này. Cây
am la được trồng tại nhiều nơi ở Ấn độ,
đặc biệt ở vùng Bombay, quả rất đẹp. Cây
này hoa nhiều mà kết quả rất ít. Hình quả
giống quả lê nhưng hơi quăm, hình lá giống
lá liễu, dài hơn một thước (Tàu), rộng
khoảng ba ngón tay. Mùa đông ra hoa nhỏ,
đến tháng năm, tháng sáu thì quả chín.
Nhưng cây này có rất nhiều loại, có loại
quả xanh quả chín đều là màu lục, có loại
AM MỘT LA THỤ

khi chín thì vàng, vàng da cam, có loại chưa
chín thì vàng, chín rồi thì lục v.v... Mùi vị
cũng có ngon, có dở; dở thì vị chua mà
nhiều xơ, ngon thì ít
xơ mà vị ngọt. Trong
tiếng Phạm tên cây
am một la tương tự
với rất nhiều thực
vật khác, cho nên
thường hay lẫn lộn.
[X. kinh Nại nữ kì
vực nhân duyên;
kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.12
Q.26; kinh Đại bát
nhã ba la mật đa
Q.356, Q.460; luận Thuận chính lí Q.33;
Đại đường tây vực kí Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
(xt. A Ma Lặc Thụ).
AM MỘT LA VIÊN
Vườn Am một la. Am một la, Phạm:
Àmra, hàm ý là vườn Ammộtla nữ. Còn
gọi là Ambàla viên, Ambàlê viên, Am
la vệ lâm, Am la thụ viên, Am một la
lâm. Hoặc cũng gọi là Nạithị viên, Cam
lê viên, Nại viên. Nằm ở vùng phụ cận
thành Phệxáli (Phạm:Vaizàlì) trung Ấn
Độ do Ammộtla nữ dâng cúng đức Phật,
bởi thế vườn được gọi theo tên của người
này. Đức Phật đã nói kinh Duy ma tại
đây. [X. kinh Xuất diệu Q.3; Duy ma kinh
sớ Q.1 (Gia tường); Huyền ứng âm nghĩa
Q.21].
AM TRUNG BẤT TỬ NHÂN
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tỉ dụ ai ai
cũng vốn có đủ Phật tính. Am, chỉ nhục
thể, bất tử nhân (người không chết), thí dụ
Phật tính. Cảnh đức truyền đăng lục quyển

30 (Đại 50, 461 hạ), nói: “Muốn biết người
không chết trong am, há lìa túi da mà nay
đang che lấp?”.
ÁM
Chữ (aô) Tất đàm. Một trong 12
nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong
50 chữ cái. Là chữ A chuyển biến lần thứ
ba trong năm lần chuyển biến, tức là thêm
cái chấm (.) bồ đề ở phía trên chữ (a).
Trong năm lần chuyển biến phối với năm
vị Phật, thì chữ Ám tương đương với Tam
ma địa của Vô lượng thọ Như lai ở phương
tây, đây là theo nghĩa “Đông nhân phát
tâm”.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng) nói: “Khi xướng
chữ Ám thì phát ra tiếng tất cả vật đều
không có cái ta và của ta”. Tức là từ ngữ
amogha-utpatti trong bản tiếng Phạm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính quyển thượng cho chữ này là
nghĩa biên tế (ngằn mé). [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.8; kinh Văn thù sư lợi vấn
Q.thượng phẩm Tự mẫu; Đại nhật kinh sớ
Q.13, Q.14, Q.20]. (xt. Đông Nhân Phát
Tâm).
ÁM CHỨNG THIỀN SƯ
Cũng gọi Manh thiền giả (Thiền sư mù
mờ), Ám thiền tỉ khưu. Lời nhạo báng, giễu
cợt Thiền gia của các tông phái Phật giáo
không phải là Thiền tông, nhất là chỉ những
người một mực chấp trước Thiền định,
không chịu nghiên cứu giáo pháp; trí hiểu
biết thì mù mờ, nhưng lại tự kiêu tự đại, ra
vẻ ta đây là Thiền sư! Thiền gia thì thường
châm biếm những nhà nghiên cứu giáo lí
như Thiên thai, Pháp tướng, Hoa nghiêm
v.v... là “Văn tự Pháp sư”, ý nói họ chỉ câu
nề lời nói văn chữ trong kinh luận, chỉ thấy
Cây Am Một La
AM MỘT LA VIÊN

một cách hời hợt nông cạn, chứ không biết
đi sâu vào ngộ nhập giải thoát. Để đáp lại,
các nhà nghiên cứu Giáo môn gọi mỉa
những vị ám thiền là “Ám chứng thiền sư”
hoặc “Ám chứng manh ngộ” (chứng ngộ
một cách mù mờ). [X. Ma ha chỉ quán Q.5
thượng].
ÁM CHƯỚNG
Sự tối tăm, mờ mịt ngăn che các pháp.
Kinh Đại tập quyển 11 (Đại 13, 68 hạ), nói:
“Trong tất cả các pháp đều có ám chướng;
diệt trừ ám chướng là bồ đề”. [X. kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) Q.15].
ÁM ĐÀ GIÀ TẦN ĐÀ THÔN
Phạm,Pàli: Andhakavinda- Cũng gọi
A na già tần đà thôn. Cứ theo Nam truyền
luật tạng đại phẩm chép, thì có lần đức Thế
tôn tạm trú ở nước Ba la nại, sau Ngài dời
về ở thôn Ám đà già tần đà, rồi từ đấy Ngài
lại đi đến thành Vương xá. Căn cứ vào đó
có thể đoán biết là thôn này nằm giữa nước
Ba la nại (Pàli: Baraịàsì) và thành Vương
xá (Pàli: Ràjagaha). Sách đã dẫn còn chép:
Ngài Ca diếp (Pàli: Mahàkassapa) có lần
từ thôn này đi đến thành Vương xá bố tát,
lúc Ngài qua sông, nước chảy xiết, suýt nữa
bị nước cuốn đi, ba tấm áo ướt hết, vì sự
kiện này nên đức Phật chế định giới không
được để mất áo.
Đức Thế tôn thường đến thôn Ám đà
già tần đà nói pháp cho các vị tỉ khưu nghe.
Cứ theo Nam truyền Tăng chi bộ kinh 5,
114 chép, thì đức Thế tôn sai ngài A nan
răn dạy các vị tỉ khưu mới vào phải giữ giới
và dạy năm pháp giữ gìn năm căn.
Cứ theo lời chú thích trong kinh Thiên
cung sự (Pàli: Vimàna-vatthu) của Phật
giáo Nam truyền, thì có lần đức Thế tôn bị
cảm ở đây, sai ngài A nan cầm bát đi xin
cháo. Lại có vị ưu bà tắc ở thôn này xây cất

điện Hương (Pàli: gandhakuỉì) để cúng
dường đức Phật. [X. luật Tứ phần Q.35;
luật Thập tụng Q.26; luật Ngũ phần Q.22].
ÁM ĐỘN
Nghĩa là căn tính ngu tối chậm lụt. Cứ
theo kinh Pháp hoa phẩm thí dụ nói, người
chê bai kinh Pháp hoa sẽ bị các tội báo,
trong đó, nếu được sinh làm người, thì các
căn ám độn (ngu tối chậm lụt), mù điếc,
lưng gù, hễ nói điều gì không ai tin nhận.
ÁM ĐỘN CHƯỚNG
Một trong mười chướng nặng. Cũng gọi
Trì độn chướng, Ám tướng ư văn tư tu đẳng
chư pháp văn chướng. Một trong 10 chướng
nặng. Hàng Bồ tát trong 10 địa: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa v.v... tu 10 hạnh thù thắng,
mỗi hạnh dứt trừ một chướng nặng, 10 hạnh
đoạn hết 10 chướng.
Ám độn chướng là nạn chướng phát
sinh cùng lúc với Sở tri chướng, khiến cho
quên mất các pháp Văn, Tư, Tu. Trong đó,
nếu dính mắc năm dục, thì nó che lấp định
tu tuệ gọi là Dục tham ngu; nó che lấp tổng
trì và văn, tư tuệ, thì gọi là Viên mãn văn
trì đà la ni ngu. Khi vào Phát quang địa thì
dứt trừ chướng này và chứng được Thắng
lưu chân như. (xt. Thập Trọng Chướng).
ÁM KHỨ MINH LAI
Bóng tối đi, ánh sáng lại. Cũng gọi Minh
lai ám khứ. Thí dụ này thường được dùng
để hiển bày sự dứt hoặc chứng lí. Tiểu thừa
chủ trương trước phải dứt hoặc rồi sau mới
chứng Trạch diệt, giống như đuổi cướp rồi
mới khoá cửa. Bởi thế dứt hoặc chứng lí là
hai sát na trước sau, là thứ tự bóng tối đi,
ánh sáng lại.
ÁM KHỨ MINH LAI

Nhưng Đại thừa thì chủ trương ngay khi
chân trí phát sinh là hạt giống phiền não bị
dứt trừ, hệt như ánh sáng sinh thì bóng tối
diệt liền. Cho nên không phải bóng tối đi
ánh sáng lại, mà là ánh sáng lại, bóng tối
đi: đó là chỗ khác nhau giữa Đại thừa và
Tiểu thừa.
Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31,
52 trung), nói: “Khi hai Kiến đạo chân thực
hiện ở trước, thì hai chướng kia ắt không
thành tựu; như ánh sáng và bóng tối nhất
định không có mặt cùng một lúc, cũng
như hai đầu cân bên này cao thì bên kia
thấp”. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.10].
ÁM LÂM
Phạm, Pàli: Andha-vana. Khu rừng
gần tinh xá Kì viên ở nước Xá vệ, trung
Ấn độ đời xưa. Cũng gọi An đà lâm, An
hòa lâm, Đắc nhãn lâm, Khai nhãn lâm,
Trú an viên. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 6 chép, thì trong rừng này có
dấu chân của đức Như lai đi dạo, chỗ các
bậc Thánh tăng tu Thiền định và giải
thích lí do tại sao khu rừng này được gọi
là Đắc nhãn lâm (rừng được mắt). Chuyện
kể: khi đức Phật còn tại thế, có năm trăm
tên cướp bị vua Thắng quân bắt, vua ra
lệnh móc hai mắt rồi bỏ chúng vào rừng
sâu. Bấy giờ, đức Phật đang ở tịnh xá Thệ
đa, nghe tiếng kêu thương của bọn cướp,
Ngài khởi từ tâm làm cho cơn gió mát
dịu thoảng qua, đưa thuốc từ núi Tuyết
đến phủ đầy mắt họ, chưa bao lâu bọn
cướp đều được sáng mắt trở lại. Họ đến
trước Phật vui mừng đính lễ, ném gậy rồi
đi, những cây gậy ấy sau mọc thành rừng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.45; Trung a hàm
Q.2 kinh Thất nhật; luật Thập tụng Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.82; Cao tăng Pháp

hiển truyện].
ÁM MẬT LÍ ĐẾ QUÂN ĐỒ LỢI MINH VƯƠNG
Ám mật lí đế quân đồ lợi, Phạm:Amfta
kuịđalì. Tức là minh vương Quân đồ lợi.
Một trong năm vị Minh vương lớn của Mật
giáo. Cũng gọi Cam lộ quân đồ lợi minh
vương. Dịch ý: Minh vương bình cam lộ.
Hoặc gọi Cát lí minh vương, Đại tiếu minh
vương, Cam lộ tôn, Quân đồ lợi bồ tát, Quân
đồ lợi dạ xoa. Dạ xoa có nghĩa là bạo ác, mà
tất cả tướng phẫn nộ của vị Minh vương
này đều hiện vẻ bạo ác, vì thế gọi Ngài là
dạ xoa.
Trong mạn đồ la Kim cương giới, vị tôn
này là Giáo lệnh luân thân của Phật Bảo
sinh, hiện thân phẫn nộ, ngồi ở góc tây
nam của hội Hàng tam thế. Hình tượng
của vị tôn này là một mặt ba mắt tám tay,
tay cầm vũ khí, sau lưng những ngọn lửa
bốc lên ngùn ngụt, dùng rắn quấn quanh
mình thay cho chuỗi anh lạc. Trong viện
Tô tất địa của mạn đồ la Thai tạng giới, vị
tôn này là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ kim cương, là sứ giả của Phật bộ,
hình tượng mầu
vàng, bắt ấn để ở
trước ngực, ngồi
trên hoa sen đỏ.
Trong viện Quan
âm, Ngài là Liên
hoa quân đồ lợi,
mật hiệu: Hàng
phụckim cương, là
sứ giả của Liên hoa
bộ, hình tượng
mầu xanh, tay trái
cầm hoa sen cúp,
mặc áo trời. Trong viện Kim cương thủ, Ngài
cũng là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ quân đồ lợi, là sứ giả của Kim cương
bộ. Hình tượng mầu vàng, hai tay bắt ấn ba
chẽ, hai cỗ tay sắp lại để ở trước ngực.
Ám Mật Lí Đế Quân Đồ Lợi

Minh Vương ÁM LÂM

Xưa nay thường cho nghĩa kuịđalì
(quân đồ lợi) là nước trí cam lộ từ bình quí
báu rót ra, rửa sạch phiền não và chuyển
thức thứ bảy tương ứng với ngã si, ngã mạn
thành trí tính bình đẳng; cho nên trong
các nghi quĩ phần nhiều gọi vị tôn này là
Cam lộ quân đồ lợi. Lại cho quân đồ lợi là
biểu thị tăng ích, kinh ái. Nhưng, thực ra
kuịđalì có nghĩa là quấn quanh, còn các
nghĩa như “bình quí báu” nói ở trên chỉ là
do người đời sau thêm thắt mà thôi. Lại
nữa, cứ theo khảo chứng, quân đồ lợi bắt
nguồn từ sự sùng bái Thước khất để (Phạm:
zakti, tính lực). [X. kinh Đà la ni tập Q.8;
kinh Tô tất địa yết la Q.thượng; Cam lộ
quân đồ lợi bồ tát cúng dường niệm tụng
thành tựu nghi quĩ].
ÁM NGHÊ TẬP
.....
Tác phẩm, 18 quyển, được soạn và ấn
hành năm nào không rõ. Sách này thu chép
những niên đại Văn an, Bảo đức, Văn minh
v.v... của Nhật bản và bàn luận về giáo
nghĩa tông Thiên thai. Nội dung chia làm
sáu thiên: Kế Phật bộ, Ngũ thời bộ, Giáo
tướng bộ, Bồ tát bộ, Nhị thừa bộ và Tạp
bộ. Mỗi bộ 3 quyển.
ÁM TÂM
Tâm mờ tối. Một trong 60 tâm nói trong
kinh Đại nhật. Nghĩa là đối với pháp chân
thực mà sinh tâm ngờ vực, giống như Si
tâm (tâm ngu si), Nghi tâm (tâm ngờ vực)
trong 60 tâm. Si tâm và ám tâm tuy cùng
thuộc về phiền não si, nhưng si tâm thì gặp
pháp thảy đều tin nhận, còn ám tâm thì
sinh nghi ngờ.
Lại, si tâm và ám tâm tuy đều là tâm
ngờ vực, nhưng nghi tâm thì vì tiểu trí mà
ngờ pháp, bản chất của nó là nghi ngờ;
còn ám tâm thì vì tâm mê muội mà ngờ

pháp, bản chất của nó là tối tăm. [X. kinh
Đại nhật phẩm Trụ tâm; Đại nhật kinh sớ
Q.11].
ÁM THẤT HỐT MINH
Nhà tối chợt sáng. Nghĩa là lúc trong
nhà đang tối, thắp đèn lên thì lập tức ánh
sáng tỏa khắp nhà và bóng tối tan biến hết.
Ví dụ phiền não nghiệp chướng, khi đèn
trí tuệ soi rọi thì không thể tồn tại.
Kinh Như lai bí mật tạng quyển hạ (Đại
17, 845 thượng), chép: “Phật nói (...) Này
Ca diếp! Nếu trong nhà tối khi thắp đèn
sáng, thì bóng tối ấy há có thể nói rằng: tôi
ở đây đã trăm nghìn năm rồi, nay nhất định
tôi không đi đâu, có được không?”
Ca diếp bạch Phật: “Không ạ, bạch Thế
tôn! Khi thắp đèn lên thì bóng tối ấy đã đi
rồi”.
Phật bảo: “Đúng thế, này Ca diếp! Dù
tạo nghiệp chướng trong trăm nghìn muôn
kiếp, nhưng nếu tin lời Như lai, hiểu rõ
được duyên pháp (...) Nên biết các phiền
não yếu ớt, khi đèn trí tuệ soi rọi, thì không
thể tồn tại”.[X. kinh Đại tập Q.1; Ma ha chỉ
quán Q.1 phần dưới].
ÁM THẤT NIÊM PHẬT
Nghĩa là vào nhà tối lớn tiếng niệm Phật.
Hành giả đặc biệt chọn căn phòng tối, niệm
Phật thật lớn tiếng, hoàn toàn cắt đứt với
những cái thấy nghe ở bên ngoài, xa lìa
vọng tưởng để thành tựu tam muội niệm
Phật.
Luận Thích tịnh độ quần nghi quyển 7
(Đại 47, 76 trung), nói: “Xét trong thánh
điển thì phương pháp “ám thất niệm Phật”
tuy không phải là giáo lí niệm Phật tột bậc,
nhưng nếu người ta tu hành ở trong căn
nhà tối, dứt bặt mọi sự thấy nghe, thì tâm
dễ buông bỏ các duyên; phương pháp này
ÁM THẤT NIÊM PHẬT

giúp những người mới tu tập dễ tập chú
tưởng để thành tựu tam muội.” (xt. Niệm
Phật).
ÁM THIỀN
Nghĩa là thiền mờ tối đối với giáo lí. Cũng
gọi Ám chứng thiền, Manh thiền (thiền mù).
Lời chế giễu những Thiền tăng chỉ chấp
trước thiền định, không biết gì về giáo tướng,
văn nghĩa.
ẢM HẮC ĐẬU TẬP
Sách, 9 quyển. Cư sĩ Tâm viên soạn
vào đời Thanh, cư sĩ Hỏa liên ấn hành
vào năm Càn long 59 (1794) đời Thanh,
thu vào Vạn tục tạng tập 145. Nội dung
ghi chép quê quán và lược truyện của 140
vị tăng và cư sĩ trong Thiền lâm từ ngài
Ứng am Đàm hoa đời Tống trở xuống
ghi trong Chỉ nguyệt lục và Chư gia đăng
sử, cho đến ngài Lữu khê Hành sâm ..
đời Thanh. Sau phần cơ duyên
pháp ngữ của các vị sư, đều có thêm Niêm
đề bình xướng (đưa ra các công án và
giải thích ý nghĩa) để dẫn dắt người học
vào thẳng con đường Phật pháp chân
chính.
AN BAN THỦ Ý KINH
Gồm 2 quyển. Cũng gọi An ban kinh,
Đại an ban thủ ý kinh, Đại an ban kinh,
ngài An thế cao dịch vào đời Hậu Hán, thu
vào Đại chính tạng tập 15.
An ban (Phạm:Ànàpàna), gọi đủ là
An na ban na, tức là theo dõi hơi thở ra
thở vào. Tiếng Phạm àna (an na) nghĩa
là hít hơi vào,apàna (ban na) nghĩa là
thở ra. Kinh này trình bày phương pháp
đếm hơi thở (đếm nhẩm hơi thở ra thở
vào, chú ý theo dõi hơi thở) lúc ngồi
thiền để thu nhiếp tâm khỏi tán loạn.
Tuy đề là “kinh”, nhưng cứ xem hình
thức và thể tài thì thuộc về “luận”. Nội

dung giống như nội dung của phẩm Sổ
tức trong kinh Tu hành đạo địa quyển
5, và Sổ tức quán trong luận Đại tì bà sa
quyển 26.
Ngoài ra, ngài An thế cao còn dịch kinh
An ban thủ ý 1 quyển, gọi là kinh Tiểu an
ban. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.6;
Duyệt tạng tri tân Q.30; Pháp kinh lục Q.3;
Ngạn tông lục Q.1] (xt. Đại An Ban Thủ Ý
Kinh).
AN BỒI KHẮC - AMBEDKAR, BHIMRAO RAMJI
(1893 - 1956)
Là nhà tôn giáo, nhà chính trị của
Ấn độ hiện đại. Ông sinh tại bang Mã
cáplạpthịđặclạp, xuất thân từ giai cấp
thấp nhất trong chế độ giai cấp của Ấn
độ, tức thuộc giai cấp tiện dân không ai
dám tiếp xúc (untouchable). Ông từng du
học Mỹ quốc tại Colombia University,
nghiên cứu kinh tế học, xã hội học, sau
làm giáo sư, luật sư, nổi bật trong giới
chính trị Ấn độ, hô hào thủ tiêu chế độ
giai cấp bất bình đẳng, chủ trương giải
phóng giai cấp hạ tầng. Sau khi Ấn độ
được độc lập, ông là chủ tịch của Ủy ban
khởi thảo bản Hiến pháp mới, làm Bộ
trưởng Tư pháp đầu tiên, đồng thời, là
chủ tịch “Liên minh chủng tính”, hết sức
đề cao tinh thần bình đẳng của Phật giáo.
Từng phát khởi “Tiện dân cải tín Phật
giáo vận động” trên khắp nơi tại Ấn độ,
hô hào tiện dân tin theo Phật giáo, khiến
vô số người thuộc giai cấp thấp nhất bỏ
Ấn độ giáo mà tin theo Phật giáo, là cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mạnh mẽ
nhất tại Ấnđộ hiện đại, bởi thế, người ta
gọi ông là “người cha lành của giai cấp
hạ tầng”, và tôn kính như thần. Ông có
ÁM THIỀN

các tác phẩm: Đức Phật và Phật pháp,
Vấn đề tiền tệ (roupie) v.v...
AN CỐC BẠCH VÂN
.....
Vị tăng người Nhật bản thuộc tông
Tào động. Bạch vân là tên Thiền, còn gọi
là Tổ nhạc. Xuống tóc từ lúc còn nhỏ,
khi mười ba tuổi sư đã trở thành tân học
tăng của tông Tào động. Học khoa Sư
phạm giáo dục và đã từng là giáo chức.
Mười lăm tuổi mới tập ngồi Thiền, bốn
mươi tuổi mới chính thức trở thành vị tăng
trong chùa, sau được ngài Nguyên điền đại
vân ấn khả, và nối pháp thầy. Phương
pháp dạy đạo của sư kiêm cả Thiền pháp
tâm yếu “chỉ cần chăm chú Thiền định”
của Thiền sư Đạo nguyên thuộc tông Tào
động, và pháp yếu “công án và ngồi Thiền”
của tông Lâm tế. Ngoài hoạt động cử hành
“tiếp tâm” hằng ngày tại Nhật bản, sư còn
đi các nước Mỹ, Anh, Pháp, Đức để giảng
diễn Thiền học, dắt dẫn người Âu, Mỹ. Sư
xuất bản sách chú thích Công án tập gồm
các công án trong Vô môn quan, Bích
nham lục, Thung dung lục, Truyền quang
lục và Động sơn ngũ vị. [X. Thiền môn
tam trụ].
AN CỐT
.....
Sau khi hỏa thiêu, thu nhặt xương cốt
còn lại để thờ. Cũng gọi là An vị. Pháp
sự khi cử hành lễ an cốt, gọi là An cốt
Phật sự, hoặc gọi là An cốt phúng kinh.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 3
mục Thiên hóa (Đại 48, 1129 thượng),
nói: “Học trò, người làng, pháp quyến,
thu nhặt xương cốt sau khi hóa, thụ trai
xong, đánh chuông tập chúng tại nhà
Tăng, nghi lễ đầy đủ, rước cốt về nhà
nghỉ để thờ, cử hành an cốt Phật sự, bày

tượng cúng dường tụng kinh”. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Tang tiến môn].
AN CƯ
......
Phạm: Vàrwika hoặc varwa, Pàli:
Vassa. Dịch ý là vũ kì (thời kì mưa). Là
một trong các chế độ tu hành. Còn gọi là
Hạ an cư, Vũ an cư, Tọa hạ, Hạ tọa, Kết
hạ, Tọa lạp, Nhất hạ cửu tuần, Cửu tuần
cấm túc, Kết chế an cư, Kết chế. Thời kì
mưa ở Ấn độ kéo dài suốt ba tháng mùa
hạ. Trong ba tháng này, người xuất gia không
được đi ra ngoài mà phải tập trung ở yên
một chỗ, dốc sức tu hành, gọi là An cư.
Trong thời kì mưa nhiều, đi ra ngoài, sợ
dẫm đạp lên các loại côn trùng và mầm non
của cây cỏ trên mặt đất, khiến người đời chê
cười, vì thế phải ở yên một chỗ để tu hành,
tránh không ra ngoài. Tứ phần luật san bổ
tùy cơ yết ma sớ quyển 4, giải thích nghĩa
chữ an cư như sau: thu nhiếp thân tâm yên
tĩnh là an, thời kì phải ở lại là cư.
Chế độ an cư trước tiên do Bà la môn
giáo tại Ấn độ cổ đại thực hành, về sau
được Phật giáo thu dụng. Trong Trường a
hàm quyển 2 kinh Du hành, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 39, có ghi chép sự tích đức
Phật và các đệ tử an cư tu hành. Kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, thì liệt kê tên các
nơi mà đức Phật đã ngồi hạ trong khoảng
bốn mươi lăm năm. Về địa điểm mà đức
Phật, sau khi thành đạo, và các đệ tử đã cử
hành an cư lần đầu tiên, thì các kinh điển
nói khác nhau, tuy nhiên, thông thường
phần nhiều lấy vườn Lộc dã làm nơi an cư
lần đầu tiên. Lại theo Thiện kiến luật tì bà
sa quyển 3 chép, con trai của vua A dục là
Ma hi đà và các tỉ khưu ở Tích lan (nay là
Sri Lanka) đã ngồi hạ ba tháng tại Ca na ca
thất (Pàli: Kaịỉaka) trên núi Chi đế da
(Pàli: Cetiyagiri). Đến nay, Tích lan và
các nước Phật giáo phương nam vẫn chiếu
theo luật đã qui định mà cử hành an cư.

AN CƯ

Cứ theo luật Thập tụng quyển 24, thì
năm chúng xuất gia là tỉ khưu, tỉ khưu ni,
thức xoa ma ni, sa di, sa di ni phải cử hành
an cư, còn hai chúng tại gia ưu bà sắc và ưu
bà di thì không được an cư. Lại trong năm
chúng xuất gia thì tỉ khưu và sa di cùng ở
một chỗ an cư tu hành, tỉ khưu ni và sa di
ni, thức xoa ma ni cùng ở một chỗ an cư tu
hành. Trong Luật tạng đại phẩm nhập vũ
an cư kiền độ (Pàli: Vassupanàyika -
kkhandhaka) văn Pàli qui định, nếu tỉ
khưu không an cư thì sẽ mắc tội ác tác (Pàli:
dukkaỉa, đột cát la).
Về địa điểm an cư, thì luật Tứ phần
quyển 37 An cư kiền độ, nêu lên các chỗ
như: dưới gốc cây, nhà nhỏ, hang núi, hốc
cây, trên thuyền, làng mạc v.v..., hoặc nương
nơi những người chăn bò, người ép dầu,
người đốn gỗ để an cư. Luật Ngũ phần
quyển 19 An cư pháp, thì cấm chỉ không
được an cư ở những nơi không có sự cứu
hộ, như: giữa bãi tha ma, chỗ không cây
cối, nhà lợp bằng da thú (còn có lông), chỗ
đất trống v.v... Lại trước khi an cư, phải sửa
sang phòng xá, đồng thời, phân phối phòng
xá và các vật cần dùng cho đại chúng một
cách đồng đều. Còn về ngày giờ phân phối,
thì luật Ma ha tăng kì quyển 27 Sàng nhục
pháp điều, nói: nếu nơi an cư tương đối gần
thì có thể phân phối vào ngày mười lăm
tháng tư; nếu nơi an cư tương đối xa, hoặc
số người an cư quá đông mà phải chia bớt
đến nơi khác để an cư thì có thể phân phối
sớm hơn vào ngày mười ba tháng tư. Lại
trước khi vào an cư, phải đối trước người
mình nương tựa (vị tỉ khưu có đức hạnh)
để bày tỏ ý kết chế an cư, gọi là đối thủ an
cư; không có người nương tựa, thì trong
tâm tự nói ý kết chế an cư để vào an cư, gọi
là tâm niệm an cư.

Trong thời gian an cư, cấm chỉ không
được ra ngoài đi chơi, nếu người nào không
tuân qui định ấy thì mắc tội ác tác. Tuy
nhiên, cứ theo luật Tứ phần quyển 37, thì
nếu người nào có thể trở về ngay trong ngày
thì được phép ra ngoài; hoặc có việc đặc
biệt cần thiết, được Tăng đoàn thừa nhận,
thì có thể được phép ra ngoài trong vòng
bảy ngày, mười lăm ngày, phương pháp này
gọi là Thất nhật pháp, Thụ nhật pháp. Ngoài
ra, nếu người nào vi phạm qui định này mà
ra ngoài, thì đắc tội ác tác, gọi là phá an cư,
phá hạ, sẽ mất tư cách tiếp nhận các vật
cúng dường an cư được phân phối. Nhưng,
nếu vì các chướng nạn như: chạy tránh ác
thú, rắn độc, hỏa hoạn, nước dâng, vua bắt,
giặc đuổi, trúng thực, nữ nhân, thân tộc
v.v..., hoặc vì sự hóa giải việc phá tăng mà
rời khỏi nơi an cư, thì không phải tội.
Về thời gian an cư, thông thường phần
nhiều lấy một hạ chín tuần (tức ba tháng)
làm kì hạn. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng phần 4,
lấy ngày 16 tháng 4 là ngày đầu an cư, ngày
15 tháng 7 là ngày cuối cùng, ngày hôm
sau là ngày Tự tứ; luật Ma ha tăng kì quyển
27, thì lấy ngày 15 tháng 7 làm ngày Tự tứ;
Đại đường tây vực kí quyển 2, quyển 8, thì
ghi thời kì an cư là từ ngày 16 tháng 5 đến
ngày 15 tháng 8. Về chủng loại an cư thì
có hai thuyết, một thuyết là tiền an cư, hậu
an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng
5, hậu an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng 6.
Thuyết thứ hai là tiền an cư, trung an cư và
hậu an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16
tháng 4, trung an cư bắt đầu vào ngày 17
tháng 4 đến ngày 15 tháng 5, hậu an cư bắt
đầu vào ngày 16 tháng 5. Ngoài ra, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 2 phần
đầu, dẫn dụng thuyết trong kinh Niết bàn,
đem chia một ngày kết chế làm năm phần,
rồi theo thứ tự, tường thuật hành chỉ của
đức Phật trong một ngày, sáng dậy Ngài mặc

áo, ra ngoài khất thực hành hóa, cho đến
việc nói pháp cho chúng tỉ khưu, chư thiên
và các thiện thần.
AN CƯ

Ngày đầu an cư gọi là kết hạ, ngày kết
thúc viên mãn gọi là giải hạ, quá hạ, hạ
kính, hạ mãn, hạ giải, an cư kính. Thời kì
giữa kết hạ và giải hạ, gọi là bán hạ. Cứ
theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, khi kết thúc an cư phải làm
bốn việc là: tự tứ, giải giới, kết giới và thụ
công đức y. Tức sau khi an cư đã viên mãn,
đại chúng phải tự xét những hành vi của
mình trong thời gian an cư, nếu có tội thì
tự giải bày để cùng nhau sám hối, gọi là tự
tứ; ngày tự tứ gọi là tự tứ nhật, Phật hoan hỉ
nhật. Lại khi kết thúc an cư, phải giải trừ
cái phạm vi đã được kết giới mà trong thời
gian an cư không được ra khỏi, gọi là giải
giới. Lại sau khi an cư đã viên mãn, các tỉ
khưu, tỉ khưu ni được thêm một tuổi hạ gọi
là Pháp lạp. Pháp lạp cũng gọi là hạ lạp, là
tiêu chuẩn qui định thứ bậc lớn, nhỏ của
người xuất gia.
Thông thường phần nhiều cử hành an
cư vào mùa hạ, nhưng cũng có kết chế an
cư vào mùa đông, gọi là Đông an cư. Tại
Trung quốc, Nhật bản và các địa phương
Tây vực đều có chế độ Đông an cư. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 1 Yết sương
na quốc chép, thì ngày 16 tháng 12 là ngày
đầu của Đông an cư, ngày 15 tháng 3 năm
sau là ngày cuối cùng.
Tại Trung quốc, chế độ an cư bắt đầu
được thực hành vào thời đại Diêu Tần, vào
thời ấy, các luật Thập tụng và Quảng luật
đã được truyền dịch và nói rất tường tận về
tác pháp an cư, chư tăng Trung quốc bèn
theo đó mà làm lễ kết hạ. Ngoài ra, như
Xuất tam tạng kí tập quyển 3 Tân lập luật
lai hán địa tứ bộ tự lục, Quảng hoằng minh
tập quyển 24, cũng có ghi sự tích chư tăng
Trung quốc kết hạ an cư. Chế độ an cư ở
Trung quốc tuy thừa kế Ấn độ, nhưng vì

phong thổ và dân tình có khác, cho nên
chưa hẳn hoàn toàn noi theo tác pháp Ấn
độ, mà cũng có chỗ biến thông. Như Đại
tống tăng sử lược quyển hạ Tứ hạ lạp điều
chép, từ giữa đời Đường đến đời Ngũ đại,
có việc không y theo hành nghi an cư mà
ban thêm tuổi hạ. Ngoài ra, tại Trung quốc
cũng có thuyết tùy ý tùy chỗ mà cử hành
an cư, tức thừa nhận việc tu hành tùy nơi
chỗ mà làm, chứ không giới hạn ở thời kì
an cư, cho nên, những việc làm trong năm,
không coi ba tháng hạ an cư là việc tất yếu.
Như trong Bách trượng thanh qui nguyệt
phân tu tri chương, ghi chép các việc làm
mỗi tháng mà không thấy có mục an cư.
Ngoài ra, cứ theo Thích thị yếu lãm quyển
hạ Giải hạ điều chép, vào ngày tự tứ, các tỉ
khưu Ấn độ phải lấy cỏ (tức cỏ cát tường)
làm tòa ngồi cho chúng tăng, tự mình cũng
ngồi trên cỏ mà làm tự tứ. Tập tục này khi
được truyền đến Trung quốc thì có chỗ thay
đổi; như chúng tăng ở các địa phương Giang
nam dưới đời Tống, vào ngày giải hạ, lấy cỏ
tặng cho đàn việt (thí chủ).
Tại Nhật bản, chế độ an cư cũng đã
được thực hành từ lâu, khoảng đồng thời
với hội tắm Phật, hội Vu lan bồn từ Trung
quốc truyền vào. Trong thời gian an cư
cũng có các thời giảng kinh, gọi là Hạ kinh.
Vào thời đại Bình an, trong an cư, ngoài
việc giảng kinh, còn tổ chức viết kinh, gọi
là Hạ thư. Lại vào ngày giải hạ, thu góp
các Hạ thư đem nạp cho các chùa, gọi là
Thư nạp, Hạ giải nạp. Lại trong thời gian
an cư ở ẩn trong các chùa, gọi là Hạ lung;
ngôi nhà ở ẩn gọi là Hạ đường; trong an
cư, tu niệm Phật gọi là Hạ niệm Phật; tăng
kết hạ an cư gọi là Hạ tăng; trong thời
gian an cư, tránh những thực vật bất tịnh,
gọi là Hạ đoạn.
An cư tại Nhật bản phần nhiều là chế
độ “nhị kì tịnh hành” (cùng làm hai kì một
lúc), về mặt hình thức, xưa nay đã thay đổi

không ít, nhưng cho đến nay vẫn còn được
cử hành một cách trọng thể. Trong đó, đặc
biệt coi trọng việc làm an cư của Thiền tông,
AN CƯ

tức hằng năm, từ ngày 15 tháng 4 đến ngày
15 tháng 7 là thời kì Hạ an cư, từ ngày 15
tháng 10 đến ngày 15 tháng 1 năm sau là
thời kì Đông an cư. [X. Trung a hàm Q.19
kinh Thỉnh thỉnh; kinh Nguyệt đăng tam
muội Q.5; kinh Chính pháp niệm; luật Tứ
phần Q.58; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.1, Q.2; Cảnh đức truyền đăng lục Q.17
Tào sơn bản tịch thiền sư chương phần
dưới; Gia thái phổ đăng lục Q.14 Tuyết đình
nguyên tịnh thiền sư chương phần dưới;
Thiền uyển thanh qui Q.2; luận Hưng thiền
hộ quốc Q.hạ]. (xt. Tự Tứ).
AN CƯ KIỀN ĐỘ
Pàli: Vassupanàyika - kkhandhaka.
Là một trong hai mươi kiền độ. Chỉ các
loại chế giới liên quan đến việc an cư. Như
tư cách của những người tham dự, việc phân
phối phòng xá, ngọa cụ, tiền an cư, hậu an
cư, nơi chỗ an cư, trong nhà, ra ngoài v.v...
những qui định về các việc trên đây, gọi là
An cư kiền độ. (xt. Nhị Thập Kiền Độ).
AN DANH
.....
Tức trong Thiền lâm, khi đặt pháp danh
cho những người mới thụ giới hoặc mới qui
y, gọi là An danh. Còn gọi là Thủ danh.
Tuy nhiên, an danh không hẳn chỉ hạn ở
lúc thụ giới hoặc qui y, Thiền tông ngữ lục
ghi chép nhiều sư đã vượt quá việc “an danh”
mà hiển bày những công án đặc thù về cơ
pháp của mình. Như Liên đăng hội yếu
quyển 19 chép việc Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất đời Đường đặt tên cho Thiền sư Đơn
hà, câu truyện này đã trở thành sự tích trứ
danh trong Thiền lâm (Vạn tục 136, 371
thượng): “Sư lại đến yết kiến Mã tổ, chưa
tham lễ mà đã vào nhà Tăng, rồi trèo lên
cổ Thánh tăng mà ngồi; đại chúng kinh
ngạc, đi báo Mã đại sư. Đại sư vào nhà,

thấy thế bèn cười, nói: “Con ta thiên nhiên”.
Sư nhảy xuống làm lễ, nói: “Cảm tạ thầy đã
đặt tên cho!”. Nhân đó, lấy tên là Thiên
nhiên”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Xưng
hô môn].
AN DƯỠNG
......
Là tên gọi khác của thế giới Cực lạc
phương tây. Như gọi nước An dưỡng, Tịnh
độ an dưỡng, Thế giới an dưỡng v.v... Sống
trong Tịnh độ Cực lạc này, có thể yên tâm,
nuôi thân, nên gọi an dưỡng. Kinh Chính
pháp hoa quyển 9 (Đại 9, 126 hạ), nói: “Sinh
nước An dưỡng, thấy Phật Vô lượng thọ”.
Kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh
quyển thượng (Đại 11, 895 hạ), nói: “Đất
nước nghiêm tịnh, cũng như nước An
dưỡng ở phương tây”. Ngoài ra, từ “an
dưỡng” còn là từ dịch khác của “an lạc”, cả
hai đều là tên gọi khác của thế giới Cực
lạc. Theo đó, vị giáo chủ ở nước An dưỡng,
tức là Phật Di đà, gọi là An dưỡng Giáo
chủ. [X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Duy
ma cật Q.hạ]. (xt. Cực Lạc Thế Giới).
AN DƯỠNG SAO
.........
Gồm bảy quyển. Không rõ tên người
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 84. Sách
này do sự thu tập ghi chép các luận đề trong
những kinh luận chương sớ có liên quan
đến cõi An dưỡng tịnh độ và những người
được vãng sinh mà cấu thành. Nội dung
gồm tám mươi sáu hạng mục, dưới mỗi hạng
mục, đều có viện dẫn các câu văn trong
nhiều kinh luận chương sớ, nếu là lời của
soạn giả tự nói, thì nêu chữ “tư vân” (theo ý
riêng) để phân biệt. Sách này dẫn dụng hoặc
có liên quan đến rất nhiều kinh sách khác,
như ba bộ kinh Tịnh độ và các bản dịch
khác nhau của ba bộ ấy, kinh Đại phẩm,
kinh Đại thừa đồng tính, kinh Tâm địa
AN CƯ KIỀN ĐỘ

quán, Vô lượng thọ kinh sớ của Chân đế,
luận Thập nghi của Trí khải, Vãng sinh
luận chú của Đàm loan, An lạc tập của
Đạo xước v.v... Trong đó, bao hàm nhiều
cuốn sách cổ rất quí báu đã thất lạc. Bản
viết tay của bộ sách này được tàng trữ tại
chùa Đông đại bên Nhật bản vào cuối thời
kì Bình an.
AN DƯỠNG TỨC TỊCH QUANG
An dưỡng, là tên gọi khác của thế giới
Cực lạc; Tịch quang, tức Thường tịch quang
độ, là thế giới của Phật ở. Trong bốn loại
quốc độ (tứ độ) do tông Thiên thai lập ra,
thế giới An dưỡng là cõi thấp nhất, và Tịch
quang là cõi cao nhất. Tuy nhiên, đứng về
phương diện đạo lí viên dung mà nói, thì
bốn cõi không hai không khác, vì thế, trong
bốn cõi, cõi An dưỡng thấp nhất cũng tức
là cõi Tịch quang cao nhất, đây gọi là “An
dưỡng tức Tịch quang”, đồng nghĩa với câu
“Sa bà tức Tịch quang”. Pháp hoa văn cú kí
quyển 9 phần dưới (Đại 34, 333 hạ), nói:
“Há lìa Già da mà tìm cầu Thường tịch riêng?
Chẳng phải ngoài Tịch quang mà có Sa-bà
riêng”. Lại Chỉ quán nghĩa lệ quyển thượng
(Đại 46, 450 trung), nói: “Không biết thân
và độ đều ở một tâm, nên biết tâm thể tức
Thường tịch quang, Tịch quang các cõi
không hai không khác”. (xt. An Dưỡng,
Thường Tịch Quang Độ).
AN ĐÀ HỘI
Phạm:Antarvàsa, Pàli: Antarvàsaka.
Là một trong ba áo. Còn gọi là An đát bà
sa, An đa bà sa, An đà la bạt tát, An đa hội,
An đà y, An đa vệ. Dịch ý là áo trong, áo
lót, áo mặc làm việc, áo mặc khi ngủ. Áo
này được may thành bởi năm nẹp vải, vì
thế còn gọi là áo năm nẹp. Áo này mặc sát
vào mình, nên còn gọi là áo dưới, thông
thường mặc khi làm việc, khi ngủ, là áo nhỏ

nhất trong ba áo. Phép may áo này là một
nẹp vải dài một nẹp vải ngắn (nhất trường
nhất đoản) khâu vào làm một, tất cả có năm
nẹp, dùng vải gai thô hoại sắc để may.
Về kích thước của áo An đà hội, các
kinh luận nói khác nhau; cứ theo Hữu bộ
bách nhất yết ma quyển 10, thì có hai loại:
1. Dọc hai khuỷu tay, ngang năm khuỷu
tay,
2. Dọc hai khuỷu tay, ngang bốn khuỷu
tay. Áo này còn gọi là áo giữ gìn, kích thước
nhỏ nhất cũng phải che được ba chỗ, tức
phần trên che bụng và rốn, dưới che hai
đầu gối.
Vũ tắc thiên đời
Đường, muốn các vị
tăng trong Thiền lâm,
khi đi đường hoặc làm
việc được tiện lợi, đem
thu nhỏ áo này lại rồi
dâng cúng các Thiền
tăng, từ đó áo này được
mặc trên áo pháp, gọi là
lạc tử, quải lạc. [X. luật
Thập tụng Q.5; Hữu bộ
tì-nại-da Q.17; luật Tứ
phần Q.40; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.14; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.59; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7] (xt. Tam Y,
Quải Lạc).
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC
Tên một đảo quốc nhỏ ngày xưa ở phía
bắc Sumatra. Còn gọi là Khỏa quốc, Khỏa
nhân quốc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
25 chép, thì nước này là một biên quốc.
Nay là quần đảo Ni cổ ba (Nicobar), thuộc
địa của Ấn độ, theo truyền thuyết, nước
này thường được gọi là Khỏa nhân quốc
(nước của những người ở truồng). Cũng có
Áo An Đà Hội
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC

thuyết bảo nước này là hòn đảo nhỏ ở phía
bắc quần đảo Ni cổ ba. Theo Tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển hạ, thì nước
này trồng rất nhiều dừa, cau, chuối, mây,
tre, rừng rậm xanh um. Cũng sách trên còn
nói, đàn ông nước này đều ở truồng, đàn
bà thì dùng lá che thân, vì thế nên biết lí
do tại sao gọi là Khỏa nhân quốc (nước của
những người ở truồng).
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC
An đát la phọc, Phạm:Antar-àb. Cũng
gọi là An đát la phọc bà (Phạm:Antarava).
Tên một nước xưa ở tây bắc Ấn độ, đất cũ
của nước Đổ hóa la. Nằm về phía tây bắc
Ấn độ, chân núi phía bắc núi Hưng đô khố
thập (Hindu Kush), tức nay là vùng phụ
cậnAnderab. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 12 chép, thì người nước này có
tính hung bạo, ít tin Phật pháp, chỉ có ba
ngôi chùa và một cây tháp (do vua A dục
xây). Tăng đồ vài chục người, đều học tập
giáo pháp của Đại chúng bộ. Ngài Huyền
trang đến Ấn độ cầu pháp, trên đường trở
về, từ nước Ca tất thí đường đất gập ghềnh,
đi về phía bắc, xuyên qua nước Anđátla
phọc rồi quay đến nước Hoạt (tức nay là
Kunduz, nằm trong nội địa A phúhãn). [X.
Đại từ ân tựtam tạng pháp sư truyện Q.5;
Đường thưtây vực liệt truyện thứ 146 phần
dưới; T. Watters: On Yuan Chwang, Vol.
II].
AN ĐỊNH
.....
Đã rời khỏi định ở cõi Dục, bắt đầu hiện
các Thiền chi của định cõi Sắc, như Tầm,
Từ, Hỉ, Lạc, thì tâm ở trong cảnh giới ngưng
chỉ, gọi là An định. Tương đương với Căn
bản định của Hữu bộ. Giải thoát đạo luận
quyển 2 (Đại 32, 407 trung), nói: “Lại nữa,
định có hai thứ: định ngoài, và an định.

Các định phần đầu (định cõi Dục), gọi là
định ngoài, định có tính không gián đoạn
(định cõi Sắc) gọi là an định”. (xt. Căn Bản
Định).
AN ĐƠN
Bất cứ vị tăng du phương (đi tham học)
nào khi đến chùa đều có thể xin tạm trú
(quải đơn). Nếu tạm trú đã lâu, biết rõ hạnh
kiểm của vị ấy có thể ở chung, thì đưa vào
Thiền đường: như thế gọi là An đơn. Từ
đó về sau, vị tăng ấy chính thức trở thành
vị thanh chúng (chúng thanh tịnh) của tùng
lâm.
Pháp an đơn trong tùng lâm, mỗi năm
chia làm hai kì: mùa xuân, mùa đông. Mùa
xuân từ ngày 16 tháng 7 đến ngày 15 tháng
giêng năm sau thì kết thúc. Được tiến cử
vào Thiền đường vào đầu tháng giêng hay
tháng 7, gọi là Đại tiến đường.
AN HẠ XỨ
........
Chỉ nơi nghỉ ngơi. Tức là nơi nghỉ của
khách khứa hoặc vị trụ trì mới nhậm chức.
Lại nơi nghỉ tạm được đặt ngoài cổng chùa
trong dịp trai tăng, cũng gọi là An hạ xứ.
Theo Sắc tu bách trượng thanh qui quyển
2 chương Trụ trì mục Thí chủ thỉnh thăng
tọa trai tăng (Đại 48, 1123 thượng), thì: “Thí
chủ đến cửa, tri khách tiếp, đưa lên phương
trượng, mời trà nước, rồi dẫn đến an hạ xứ.
Nếu là quan quí đại thí chủ, thì đánh
chuông tập chúng, ra cửa đón tiếp, đưa
thẳng đến an hạ xứ”. [X. Thích thị tư giám
Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Điện đường
môn].
AN HUYỀN
.....
Nhà dịch kinh đời Hán. Người nước
An tức. Không rõ năm sinh năm mất.
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC

Ông đến Lạc dương vào năm cuối đời
Linh đế nhà Đông Hán, vì có công nên
được trao chức Kị đô úy, bởi thế, người
đời gọi ông là “Đô úy Huyền”. Đọc tụng
khắp các kinh, coi việc hoằng pháp là
bổn phận của mình, sau dần dần hiểu
chữ Hán thì thường cùng với các sa môn
giảng bàn đạo nghĩa. Năm Quang hòa thứ
4 (181), ông cùng với Nghiêm phật điều
cùng dịch kinh Pháp kính 2 quyển, kinh
Ahàm khẩu giải thập nhị nhân duyên 1
quyển, đều lột hết được những ý chỉ sâu
xa vi diệu, người bấy giờ đều bảo đời sau
khó có ai thừa kế được. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.13; Lương cao tăng truyện
Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên
thích giáo lục Q.1].
AN LẠC
Yên vui. Là tên khác của thế giới Cực
lạc phương tây, như gọi An lạc quốc,
An lạc tịnh độ, An lạc thế giới... Cứ theo
kinh Vô lượng thọ quyển thượng chép,
nước ấy không có ba đường khổ nạn,
chỉ có vui sướng tự nhiên, cho nên gọi
là nước yên vui. Ngoài ra, hai chữ “an
lạc”, nếu dùng cho thân tâm, thì chỉ cho
ý thân yên, tâm vui. Theo sự giải thích
trong Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, thì thân không bị ách nạn là yên,
tâm không lo buồn là vui. (xt. Cực Lạc
Thế Giới).
AN LẠC ĐƯỜNG
Nhà nghỉ ngơi của các vị tăng già yếu
trong Thiền lâm. Tương tự như nhà dưỡng
lão thu nhận và chữa trị những người đau
ốm. Thiền lâm tượng khí tiên điện đường
môn chép: “Thiền lâm bảo huấn âm nghĩa
nói: ‘Nhà dưỡng lão là nơi an úy những
người già cả đau ốm. Trong các Tùng lâm
xưa, các vị tăng già cả được đưa vào nhà an

lạc, những vị đau ốm đưa vào nhà dưỡng
lão’”.
AN LẠC HÀNH
Tức chỉ pháp an trú thân tâm của Bồ
tát khi giảng diễn kinh Pháp hoa trong đời
mạt pháp xấu ác. Cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm An lạc hành chép, thì có
bốn thứ An lạc hành: Thân an lạc hành,
Khẩu an lạc hành, Ý an lạc hành, Thệ
nguyện an lạc hành, gọi là Tứ an lạc hành.
Cũng tức là các Bồ tát phải xa lìa những tội
lỗi của ba nghiệp thân, khẩu, ý, đồng thời
phát nguyện dạy bảo chúng sinh, hóa độ
chúng sinh, là những hành vi yên vui làm
lợi mình lợi người.
Cứ theo Pháp hoa kinh an lạc hành
nghĩa của ngài Tuệ tư chép, thì đối với tất
cả pháp, tâm không lay động, gọi là an,
không bị phiền não năm ấm trói buộc, gọi
là lạc; thân tâm yên vui mà làm lợi mình
lợi người, gọi là hành. Cũng sách đã dẫn
còn chia an lạc hành làm hai thứ là hữu
tướng, vô tướng:
1.Hữu tướng hành, là pháp tu bên
ngoài, như dốc lòng đọc tụng văn tự của
kinh Pháp hoa, gọi là Văn tự hữu tướng
hành.
2.Vô tướng hành, là phép tu bên trong,
như tu chỉ quán để thấu suốt trong tất cả
các pháp, tâm tướng vắng bặt, rốt ráo chẳng
sinh, cũng tức là chẳng lấy “an lạc hành”
này làm phép tu, mà cứ trong trạng thái tự
nhiên nhi nhiên, vô hành vô hóa mà lợi
mình lợi người.
Ngoài ra, Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, cũng nêu lên ba giải thích để giải nghĩa
của an lạc hành. Đó là:
1.Y sự thích, tức giải thích theo sự vật;
nghĩa là thân không ách nạn là an, tâm
không lo buồn là lạc, dựa vào đó (thân yên
AN LẠC HÀNH

tâm vui), có thể thực hiện được những việc
làm lợi mình lợi người.
2.Phụ văn thích, là phụ thêm ba phép
tắc trong phẩm Khuyến trì để giải thích;
tức lấy mặc áo Như lai (hành chỉ hành)
làm pháp thân yên, vào nhà Như lai (hành
từ bi hành) làm tâm vui giải thoát, ngồi tòa
Như lai (hành quán hành) làm Bát nhã
hạnh. Ngoài ra, còn phụ thêm riêng vào
văn của phẩm An lạc hành để giải thích;
tức an trú ngôi nhẫn nhục là thân yên,
không bị phiền não, bạo lực làm khốn là
tâm vui, quán thực tướng của các pháp là
hành tiến.
3.Pháp môn thích, tức đem pháp môn
tu hành để giải thích; nghĩa là không duyên
theo pháp thiên hẳn một bên sinh tử hoặc
Niết bàn, mà an trú bất động là an; không
chấp thủ cái dụng rộng lớn của Thiền định
và không nhận năm ấm là lạc; dưới cái trạng
thái không nhận, không làm mà tu trung
đạo, là hành. (xt. Tứ An Lạc Hành).
AN LẠC TẬP
Gồm hai quyển. Do ngài Đạo xước (562
- 645) đời Đường soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 47. Cứ theo luận Tịnh độ của ngài
Ca tài nói, thì ngài Đạo xước tin theo Tịnh
độ giáo vào năm Đại nghiệp thứ 5 (608) đời
Tùy, lúc đó đã bốn mươi tám tuổi; như vậy,
bộ sách này có thể đã được viết vào khoảng
từ năm 609 đến năm 645 Tây lịch. Về mục
đích của bộ sách, có nhiều thuyết khác nhau,
có thuyết bảo sách này là từ trong toàn bộ
giáo nghĩa Phật giáo mà rút tỉa ra những
nghĩa chủ yếu của Tịnh độ giáo, chứ không
liên quan đến bộ kinh điển đặc biệt nào; có
thuyết bảo sách này là trình bày ý nghĩa
chủ yếu của ba bộ kinh Tịnh độ, là sách
khuyên người vãng sinh; cũng có thuyết
bảo là giải thích yếu nghĩa của kinh “Quán

vô lượng thọ”, nhằm tuyên dương thực
nghĩa của việc vãng sinh Tịnh độ. Nội dung
bộ sách do mười hai môn lớn cấu thành.
Trong sách, giáo pháp một đời của đức Phật
được chia làm hai môn Thánh đạo và Tịnh
độ, và cho môn Tịnh độ thích hợp với
chúng sinh độn căn ở đời mạt pháp, cho
nên đề xướng pháp môn niệm Phật, khuyên
người ta niệm Phật cầu vãng sinh thế giới
Cực lạc. Đời sau, Nhật bản chia Phật giáo
thành Thánh đạo môn và Tịnh độ môn,
chính đã bắt nguồn từ sách này.
Thời đại ngài Đạo xước đang chứng kiến
sự kiện Vũ đế nhà Bắc chu bài Phật, tư
tưởng mạt pháp trong Phật giáo Trung quốc
lúc đó rất là phổ biến, vấn đề tồn tại của
Phật giáo đang bị đe dọa thật sự. Lúc bấy
giờ lại có các nhà thuộc tông Tam luận
cho thuyết Vãng sinh Tịnh độ là kiến chấp
hữu tướng, các nhà chú thích luận Nhiếp
đại thừa thì cho niệm Phật là “biệt thời ý”
rồi phần nhiều bài bác pháp môn Tịnh độ,
bởi thế, trong sách này, ngài Đạo xước cũng
đã biện luận rất nhiều về ý kiến đó.
Sách này còn căn cứ vào thuyết năm
cái năm trăm năm nói trong kinh Đại tập
mà chủ trương Phật giáo Trung quốc lúc
bấy giờ đang ở vào năm trăm năm thứ tư,
chúng sinh cần phải nương tựa vào pháp
môn niệm Phật mới có thể được cứu vớt,
do đó mới cực lực đề xướng pháp môn niệm
Phật, tư tưởng này, sau được học trò của
ngài là sư Thiện đạo tập đại thành. Tư tưởng
này, sau khi được truyền vào Nhật bản, ở
thời đại Liêm thương, đã trở thành cốt tủy
trong Tịnh độ giáo của các sư Pháp nhiên
và Thân loan.
AN LÃO
1. Là liêu phòng của những vị tăng già
cả hoặc những vị “nhập thất” ở, trong phạm
vi Thiền viện. Những người ở liêu phòng,
nếu đã bảy tám mươi tuổi thì hoàn toàn
AN LẠC TẬP

được miễn trừ mọi công việc hàng ngày,
thức ăn uống được cung cấp đầy đủ.
2. Chỉ nơi ở của các vị tăng tuổi già mà
thân thể suy yếu.
3. Những người tuy đã già nhưng phát
tâm đạo tu hành trong nhà Tăng cũng gọi
là An lão. (xt. An Lạc Đường).
AN LẪM (507 - 583)
Vị tăng thời Nam triều, người Lợi thành
Giang âm (huyện Giang âm tỉnh Giang tô),
họ Tần. Lúc nhỏ thông minh ham học, hiếu
hạnh có tiếng. Hai mươi lăm tuổi xuất gia,
sau đến nước Ngụy theo học kinh luận với
Dung công ở chùa Quang dung, Tư châu,
đồng thời, theo Quang công nghe giảng
thuyết Thập địa tại chùa Thiếu lâm núi Tung
sơn, và thụ yếu chỉ Thiền pháp, hiểu rõ lí
huyền. Sư ở nước Ngụy mười hai năm, tuyên
giảng luật Tứ phần và các kinh luận Đại
thừa nhiều lần, người theo học càng ngày
càng nhiều. Niên hiệu Thái thanh năm đầu
(547) đời Lương, sư và môn nhân đến Dương
đô, Vũ đế tôn kính tiếp đón, mời ở chùa
Thiện an, tại đây sư tuyên giảng kinh Hoa
nghiêm, nêu cao tông chỉ. Nhà Lương mất,
nhà Trần lên, vào niên hiệu Vĩnh định năm
đầu (557), sư vâng mệnh vua vào nội điện
giảng giới luật, mở trường thuyết pháp tại
chùa Kì xà, diễn giảng không ngừng. Sau vâng
mệnh Văn đế, đến giảng kinh Đại tập ở điện
Chiêu đức. Vào thời Tuyên đế, sư cũng thuyết
pháp tạivườn Hoa lâm. Sư từng lập giáo tướng
sáu tông để phân định Thánh giáo một đời
của đức Phật. Niên hiệu Chí đức đời Trần, sư
thị tịch, thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.10 phần trên; Thỉnh
quan âm kinh sớ; Tụccao tăng truyện Q.7].
AN LẬP
Tức là bày đặt các nghĩa sai biệt. Cũng
tức là dùng lời nói, danh tướng để phân

biệt các sự vật khác nhau. Trái lại thì là phi
an lập. Phi an lập là vượt lên trên sự sai
biệt tương đối, không dùng lời nói và danh
tướng để bày tỏ. Duy thức nhị thập luận
thuật kí quyển thượng có nêu lên bốn nghĩa
an lập, tức là:
1.An trí, là đối với sự lí đã tồn tại, thành
lập cái căn cứ tồn tại của sự lí ấy, cũng gọi
là kiến lập, thành lập.
2.Thi thiết, là dùng đạo lí rộng rãi đặt
bày cái lí thú của giáo pháp.
3.Khai diễn, đối với thuyết cũ đã nói
rồi, thì nói thêm cho rộng ra.
4.Khả kiến, là đối với cảnh giới thuộc
pháp tính đã dứt mọi đường nói năng tư lự,
thì đem giáo lí tương xứng và dùng lời nói
có thể thông suốt cảnh giới ấy để miêu tả.
Cũng sách đã dẫn, bảo luận sư Trần na gọi
chung “Năng lập”, “Năng phá” đều là an
lập; tức hay lập thuyết Đại thừa Duy thức
của tông mình, hay phá luận chấp trước
hữu cảnh của tông người, cho nên gọi là
An lập.
Lại theo luận Đại tì bà sa quyển 121, thì
an lập quả, nghĩa là dựa vào phong luân
mà an lập thủy luân, lại dựa vào thủy luân
mà an lập kim luân, rồi cứ như thế mà an
lập đại địa cho đến an lập tất cả hữu tình,
vô tình; cũng tức là cái kết quả được an lập
trên một cơ sở nào đó, gọi là An lập quả. Ở
đây, an lập là nghĩa an trí, kiến lập, tương
đương với nghĩa “thành lập” trong Duy thức
nhị thập luận thuật kí.
Ngoài ra, đối với bản chất của chân như
(lí chân đế), đặt bày những lời nói danh
tướng khác nhau để giải thích, gọi là An
lập đế; còn lìa tất cả lời nói, danh tướng, do
lập trường siêu việt tuyệt đối mà thể ngộ lí
chân như, thì gọi là Phi an lập đế. Luận
Thành duy thức quyển 9 nói, trong Tướng
kiến đạo, nếu quán Phi an lập đế, thì có ba
phẩm tâm, mà nếu duyên theo An lập đế,
AN LẬP

thì có mười sáu tâm. Lại Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương quyển 2 phần cuối, bảo
bốn loại Thế tục đế thuộc về An lập đế,
mà trong bốn loại Thắng nghĩa đế thì ba
loại trước cũng thuộc An lập đế, chỉ có loại
sau cùng là “Thắng nghĩa thắng nghĩa đế”
thuộc Phi an lập đế mà thôi. [X. kinh Vô
lượng thọ Q.thượng; luận Câu xá Q.11; luận
Thành duy thức Q.8; Thành duy thức luận
thuật kí Q.9 phần cuối; Thắng man bảo
quật Q.thượng phần cuối].
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Thừa, hàm ý là pháp môn. Tức tùy theo
căn tính và dục vọng của chúng sinh, dùng
nhiều đạo phương tiện mà lập thành vô
lượng pháp môn. Trong Mật giáo, các vị
tôn thuộc Thai tạng mạn đồ la hiển bày vô
lượng thừa này, các vị tôn trong các thừa
tuy nhiều, nhưng đều từ vô tận trang
nghiêm tạng của Đại nhật Như lai mà ra,
vả lại, bất luận từ pháp môn nào mà vào,
cũng đều hội tụ về một. Đại nhật kinh sớ
quyển 1 (Đại 39, 585 thượng), nói: “Làm
thế nào mà sau khi được trí tuệ này rồi, có
thể vì vô lượng chúng sinh, tùy theo các
ngả, tùy theo mọi tính dục, dùng các đạo
phương tiện mà tuyên thuyết nhất thiết trí
trí một cách rộng rãi đều khắp? Đó là các
đạo an lập vô lượng thừa, thị hiện vô lượng
thân, cùng nói ngôn ngữ của chúng sinh,
trụ nơi uy nghi của chúng sinh”. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm].
AN LÊNH THỦ NI
..............
Một ni sư vào thời đại Hậu Triệu. Năm
sinh năm mất không rõ. Người Đông hoàn
(Sơn đông), họ Từ. Lúc nhỏ thông minh
hiếu học, tính tình đạm bạc, sau là đệ tử
của ngài Phật đồ trừng. Y vào Ni sư Tịnh
kiểm ở chùa Trúc lâm thụ giới, sau trú trì

chùa Kiến bảo, được Hoàng đế Thạch hổ
nhà Hậu Triệu tôn sùng. [X. Tỉ khưu ni
truyện Q.1].
AN NHẪN
Chỉ sự yên tâm chịu đựng. Là một trong
sáu Ba la mật, một trong mười Ba la mật.
Tức là tâm có thể yên lặng không lay
chuyển, chịu đựng được những nỗi vinh
nhục não hại cả trong tâm ngoài thân, để
thành tựu đạo nghiệp. [X. Ma ha chỉ quán
Q.7 phần 4: Đại minh tam tạng pháp số
Q.37]. (xt. Thập Ba La Mật, Nhẫn).
AN NHIÊN
.....
Vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản.
Người Cận giang (huyện Tư hạ). Còn gọi là
Ngũ đại viện đại đức, Ngũ đại viện A xà lê,
Bí mật đại sư, A giác đại sư. Lúc nhỏ theo
ngài Viên nhân xuất gia, chăm học kinh
luận chương sớ. Mười chín tuổi, thụ Đại
giới Bồ tát. Sau khi Viên nhân tịch, sư thờ
ngài Biến chiêu làm thầy, thụ pháp Thai
tạng, đến đây, đã thâm nhập lí huyền diệu
của Thiên
thai hiển và
mật. Sư thiết
lập giáo
tướng năm
thời, năm
giáo, tuyên
dương giáo
chỉ Sơn gia,
đồng thời,
cũng xiển
minh nghĩa lí
sâu xa của Nhất đại Viên giáo, là người tập
đại thành Thai mật của Nhật bản. Cứ theo
A sa phọc sao quyển 195 chép, thì An nhiên
đã muốn đến Trung quốc cầu pháp, nhưng
chưa toại nguyện. Tuy vậy, trong tác phẩm
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Ngài An Nhiên

Thai tạng giới đối thụ kí quyển 1, có ghi
việc An nhiên có đến Trung quốc. Sư đã
từng ở Ngũ đại viện trên núi Tỉ duệ làm
việc trước tác, bởi thế mới có các xưng hô
Ngũ đại viện đại đức v.v... Tác phẩm của sư
rất nhiều, gồm hơn trăm bộ, như Tất đàm
tạng 8 quyển, Bát gia kí lục 2 quyển, Đại
nhật kinh cúng dường trì tụng bất động 7
quyển v.v...
AN ỔN
.....
Còn gọi là An ẩn. Tức là ý yên vui, bình
an vô sự. Nếu đạt đến chỗ không bị bất cứ
phiền não nào quấy rối, thân yên tâm ổn,
cũng như cảnh Niết bàn vắng lặng vô vi,
năm ác trược không dính dấp, thì cũng gọi
là an ổn. Ngoài ra, thiện nghiệp cũng gọi là
an ổn nghiệp, và đạo lợi mình lợi người
cũng gọi là an ổn đạo. Hữu bộ tì nại da tạp
sự quyển 36 (Đại 24, 387 thượng), nói: “Nghĩ
như thế rồi liền vào thắng định; những nỗi
khổ phải chịu đều trừ diệt như đã nghĩ, an
ổn mà trú tâm”. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Pháp hoa Q.1, Q.2; luận
Câu xá Q.15; Pháp hoa văn cú Q.14].
AN PHÁP HIỀN
........
Nhà dịch kinh ở đời Tào Ngụy. Người
nước An tức. Nghệ nghiệp tinh thâm, trí
tuệ cao minh, du lịch bốn nước, trong năm
Hoàng sơ (220 - 226) đời Văn đế nhà Ngụy,
ngài ở Lạc dương theo việc phiên dịch. Dịch
được kinh La ma già 3 quyển, kinh Đại ban
Niết bàn 2 quyển, gồm hai bộ năm quyển,
rất tiếc nay đều đã thất lạc. Năm sinh năm
mất không rõ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
AN PHÁP KHÂM
Nhà dịch kinh đời Tây Tấn. Người nước
An tức. Năm sinh năm mất không rõ. Rộng

thông các kinh, những chỗ sâu kín đều suốt,
từ năm Thái khang thứ 2 (281) đời Vũ đế
đến năm Quang chiếu năm đầu (306) đời
Huệ đế, sư ở Lạc dương dịch được các kinh
sau đây: kinh Đạo thần túc vô cực biến hóa
4 quyển, A dục vương truyện 7 quyển, kinh
Văn thù sư lợi hiện bảo tạng 2 quyển, gồm
năm bộ mười sáu quyển. [X. Đại đường nội
điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2].
AN TÂM
Tức do sự thể nghiệm được đạo lí và
hiểu rõ được giáo pháp, mà tâm an trú ở
một chỗ, đồng thời, đạt đến cảnh giới yên
định bất động. Cứ theo Tục cao tăng
truyện quyển 16 truyện Bồđềđạtma chép,
thì ngưng lặng nhìn vách, không mình
không người, phàm Thánh như một, đó
là an tâm. Đây có lẽ là nguồn gốc của
thuyết an tâm.
Tông Thiên thai cũng nói đến pháp
an tâm, theo Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên, thì khéo dùng Chỉ quán mà an
trú pháp tính, gọi là an tâm khéo léo, có
thể chia làm hai thứ là tự mình làm và
dạy người làm; lại tùy theo căn cơ chúng
sinh có lợi độn khác nhau, mà có thể mở
rộng làm sáu mươi bốn thứ an tâm. Theo
ngài Trạm nhiên trong Chỉ quán đại ý, thì
bất luận là người lợi hay độn, đều dùng
Chỉ quán mà an trú nơi lí thể của pháp
tính, gọi là Tổng minh an tâm; còn thuận
theo căn cơ lợi độn mà đặt ra sáu mươi
bốn phương pháp an tâm, gọi là Biệt minh
an tâm. Tóm lại, chấm dứt sự tán loạn
của tâm, quán chiếu tự tính thanh tịnh,
đưa tâm an trú nơi lí thể pháp tính, gọi là
an tâm.
Lại ngài Thiện đạo đời Đường cũng đưa
ra thuyết an tâm; theo ngài Thiện đạo trong
AN TÂM

Vãng sinh lễ tán, thì an tâm là điều kiện tất
yếu để vãng sinh Tịnh độ. An tâm ở đây
tức là chỉ ba tâm chí thành tâm, thâm tâm
và hồi hướng phát nguyện tâm nói trong
kinh Quán vô lượng thọ, nếu đủ ba tâm
này thì có thể vãng sinh Tịnh độ. [X. Bát
chu tán (Thiện đạo); Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5 phần 4; Vãng sinh
luận chú Q.hạ; Tông kính lục Q.44].
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP
Nói tắt là Tâm hành nghiệp. Là tiếng
dùng trong môn Tịnh độ bao quát tâm,
hành và tu tướng. Có xuất xứ từ Vãng sinh
lễ tán (Đại 47, 438 hạ) của ngài Thiện đạo:
“Nay muốn khuyên người ta vãng sinh, thì
nên biết, nếu làm được an tâm, khởi hành,
tác nghiệp thì nhất định sẽ được vãng sinh
sang nước ấy (Cực lạc)”.
1.An tâm, chỉ chí thành tâm, thâm tâm,
hồi hướng phát nguyện tâm nói trong kinh
Quán vô lượng thọ, hoặc chỉ chí tâm, tín
nhạo, dục sinh, ba tâm nói trong kinh Vô
lượng thọ, hoặc chỉ nhất tâm trong kinh A
di đà.
2.Khởi hành, tức do đã an tâm mà phát
khởi tu hành ba nghiệp thân, khẩu, ý, như
tu năm niệm môn là lễ bái, tán thán, phát
nguyện, quán sát, hồi hướng, và tu năm
chính hành là tụng đọc, quán sát, lễ bái,
xưng danh và tán thán cúng dường.
3.Tác nghiệp, là nghĩa tạo tác, chỉ việc
xúc tiến tu hành các pháp môn ba tâm,
năm niệm, cũng tức là siêng năng chăm
chỉ làm bốn pháp tu, là cung kính tu, vô dư
tu, vô gián tu và trường thời tu. Bởi vì an
tâm là chính nhân của sự vãng sinh Tịnh
độ, nên đã do an tâm mà khởi hành rồi, lại
thêm trường thời vô gián (tức tu liên tục, tu
lâu dài, không ngừng nghỉ, không gián đoạn)
nữa, thì chắc chắn sẽ được vãng sinh thế

giới Cực lạc.
AN TÂM LẬP MÊNH
Còn gọi là An thân lập mệnh. Hàm ý
là an lập thân mệnh. Cũng tức là làm đạo
cho hết việc người, đồng thời, tùy thuận
mệnh trời mà an trú tâm mình, không bị
tất cả ngoại vật lay động. Còn “lập mệnh”
vốn là tiếng dùng của nhà Nho, như trong
sách Luận ngữ thiên Vi chính, nói: “Ba
mươi tuổi lập mệnh, bốn mươi tuổi hết ngờ,
năm mươi tuổi biết được mệnh trời”. Lại
sách Mạnh tử thiên Tận tâm cũng nói:
“Chết non, sống lâu chẳng khác, tu thân
để chờ, vì vậy lập mệnh”. Những câu nói
trên đây hàm cái ý tu thân dưỡng tính, cứ
theo lòng trời mà làm, không để cho ngoại
vật lay động, sai khiến. Sau được Phật giáo
chuyển dụng, hàm ý là tự mình yên tâm
(an trú bất động). Thiên mục minh bản
thiền sư tạp lục quyển trung (Vạn tục 122,
382 hạ), nói: “Khi bốn đại tan rã thì an
thân lập mệnh vào đâu?” [X. Kim cương
kinh khẩu quyết; Thiên mục minh bản thiền
sư tạp lục Q.thượng; Thiên mục trung
phong hòa thượng quảng lục Q.5 phần
trên].
AN THẾ CAO
........
Là vị tăng dịch kinh thời kì đầu của Phật
giáo Trung quốc. Người nước An tức, tên
là Thanh, tự là Thế cao, nhưng dùng An
thế cao làm tên gọi. Là con vua của một
Vương quốc xưa (An tức) thuộc địa phương
Ba tư (nay là Iran) ở tây bắc Ấn độ, lấy nơi
xuất thân làm họ. Gọi là An, vì thế mới có
các danh xưng An hầu, An thế cao. Lúc
nhỏ, ngài nổi tiếng có hiếu, thật thà hiền
lành, nghe nhiều học rộng. Sau khi cha
mất, ngài bỏ ngôi vua qui y cửa Phật, hiểu
rộng kinh tạng, đặc biệt tinh thông A tì
đàm học và Thiền. Năm Kiến hòa thứ 2
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP

(148), đời Hoàn đế nhà Đông Hán, ngài đi
qua các nước Tây vực mà đến Lạc dương,
theo việc phiên dịch; đến năm Kiến minh
thứ 3 (170) đời Linh đế là hơn hai mươi
năm; trong thời gian đó, ngài lần lượt phiên
dịch các kinh: kinh An ban thủ ý, kinh
Ấm trì nhập, A tì đàm ngũ pháp, Tứ đế,
Thập nhị nhân duyên, Chuyển pháp luân,
Bát chính đạo, Thiền hành pháp tưởng,
kinh Tu hành đạo địa v.v... tất cả khoảng
ba mươi tư bộ, bốn mươi quyển (có thuyết
nói ba mươi lăm bộ, bốn mươi mốt quyển),
số kinh này được ghi trong Xuất tam tạng
kí tập quyển 2, tuy nhiên, còn có nhiều
thuyết khác. Các kinh do ngài dịch, nghĩa
lí rõ ràng, văn từ sáng sủa, đẹp nhưng không
cầu kì, chất phác mà không quê kịch, chủ
yếu truyền bá A tì đàm học và Thiền định
lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ thuộc
Phật giáo Tiểu thừa. Sự truyền bá Phật học
tại Trung quốc ở thời kì đầu, chính đã do
An thế cao đặt nền tảng, vả lại ngài là người
đầu tiên đem Thiền quán vào Trung quốc.
[X. Bài tựa kinh An ban thủ ý; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.6, Q.13; Lương cao tăng
truyện Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1].
AN THIỀN
.....
Hàm ý là an trú nơi tọa thiền. Đồng
nghĩa với “An tâm pháp môn”, “An lạc pháp
môn”. Nếu an trú nơi tọa thiền mà tâm được
bình tĩnh, thì gọi là An thiền tĩnh lự. Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 28 Đại châu tuệ
hải chương (Đại 51, 441 trung), nói: “Nhổ
cái gốc sâu của sự sinh tử, được tam muội
hiện trước mắt; nếu không an thiền tĩnh lự
thì tới đâu cũng thấy mờ mịt”.
Tổ sư ngồi thiền tu hành mà thành cái

chứng tích thạch sàng (giường đá), được gọi
là An thiền thạch, Tọa thiền thạch, đây
bắt nguồn từ nguyên do đức Thế tôn ngày
xưa ngồi trên phiến đá dưới gốc cây bồ đề
mà thành đạo.
Ngoài ra, ngồi thiền không bị hoàn cảnh
chi phối, nhất tâm tự do vô ngại, không cứ
phải ở những nơi vắng vẻ giữa núi rừng,
bên dòng suối, thì gọi là An thiền bất tu
sơn thủy(an thiền không cần núi và sông).
Bích nham lục Tắc thứ 43 (Đại 48, 180
thượng), nói: “An thiền không cần phải gần
núi hoặc sông, hễ diệt được tâm đầu là lửa
tự mát mẻ”.
AN THIÊN NA
........
Phạm:Aĩjana. Còn gọi là An thiền na,
An xà na. Một thuyết cho là tên thuốc mắt,
màu đen. Thuyết khác lại cho là một loại
thực vật, lá nó có thể hòa với thuốc mắt
mà dùng. Cứ theo nói, dùng nó thoa lên
mí mắt, mắt sẽ trở nên đen, người khác
không có cách nào nhận ra được. Ngày nay,
người Ấn độ thường dùng thuốc ấy thoa
lên mí mắt của trẻ con, vì họ tin nó có hiệu
lực làm cho mắt khỏe, đồng thời, cho rằng
mắt đen sẽ khiến người ta yêu thích. Ngoài
ra, rừng An thiền ở vùng phụ cận thành
Sa chỉ đa thuộc trung Ấn độ, là nơi ngày
xưa đức Phật đã nói pháp, vì nơi này có
nhiều cây an thiền na (an thiện na) xanh
tốt mà được đặt tên như thế. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.38; kinh Đại nhật
Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ].
AN TỌA
.....
Tức an vị tượng Phật. Bất luận tượng
mới hay tượng cũ, phàm khi rước tượng
lên tòa để thờ, phải thỉnh các sư làm lễ
tụng kinh để an vị, nghi thức ấy gọi là An
tọa Phật sự. Lại tượng Phật mới, chưa khai
quang điểm nhãn, thì nhân dịp làm lễ an

AN TỌA

vị có thể cử hành luôn, vì lễ an vị có đủ cả
hai ý nghĩa; tuy nhiên, nếu cử hành lễ khai
quang điểm nhãn cùng một lúc với lễ an
vị, thì phải thỉnh hai vị sư, mỗi vị làm một
việc riêng. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Thùy thuyết môn].
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH
Có một quyển. Mất tên người dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung kinh
này tường thuật khi đức Phật ở trong vườn
Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, hai bồ tát Đại
quang và Vô lượng quang, vâng mệnh của
Tối thắng đăng vương Như lai, từ nước
Chúng hoa đến thế giới Sa bà, trao chú An
trạch đà la ni, bảo chú này có nhiều lợi ích.
Đức Phật bảo ngài A nan phải thụ trì cúng
dường kinh chú này. Lại bản dịch khác
cùng bản với kinh này, thì còn gồm các
kinh như: kinh Trì cú thần chú, kinh Đà
lân ni bát, kinh Đông phương tối thắng
đăng vương đà la ni, kinh Đông phương tối
thắng đăng vương Như lai, kinh Thánh tối
thượng đăng minh Như lai đà la ni v.v...
AN TRẠCH THẦN CHÚ KINH
..............
Có một quyển. Mất tên người dịch. Được
dịch vào khoảng những năm cuối đời Đông
hán. Còn gọi là An trạch chú, An trạch
pháp, thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này tường thuật khi đức Phật ở nước Xá vệ,
vườn Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, có người
con của trưởng giả Li xa, đưa họ hàng gồm
năm mươi tám người đến chỗ đức Phật để
xin pháp làm yên nhà cửa, đức Phật bèn
suất các đệ tử đến nhà tuyên thuyết pháp
môn vi diệu, khiến con trưởng giả xa lìa sợ
hãi, thân tâm yên vui, đồng thời, triệu tập
các thần giữ nhà, dặn không được vọng
động, nếu không sẽ bị Đại lực quỉ thần gia
hại. Đức Phật lại dặn dò đại chúng, trong

năm trăm năm sau khi Ngài vào Niết bàn,
nếu gặp yêu quái quấy nhiễu, làm hại chúng
sinh, thì một lòng nghĩ đến Tam bảo, trai
giới trong sạch, thụ trì Tam qui, Ngũ giới,
Thập thiện, Bát quan trai giới, đồng thời,
sớm tối sáu thời lễ bái sám hối, siêng năng
tinh tiến tụng niệm kinh này.
Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
kinh này được để vào mục “Thất dịch tạp
kinh lục” (mục ghi các kinh mất tên người
dịch), trong Chúng kinh mục lục quyển 4,
ngài Pháp kinh bảo kinh này là kinh giả,
nhưng Khai nguyên thích giáo lục quyển
18 thì lại cho là kinh thật.
AN TRẤN PHÁP
Còn gọi là An trấn quốc gia bất động
pháp, Quốc trấn pháp, Trấn trạch pháp.
Là pháp tu trong Mật giáo. Pháp này là pháp
cầu bình an khi nhà mới được làm xong;
hoặc là pháp bí mật cầu cho quốc gia được
thanh bình vững chắc. Về phương pháp
tu, cứ theo Thánh vô động tôn an trấn quốc
gia pháp chép, thì trước hết, đặt một hình
tượng của Bất động minh vương bốn cánh
tay trên trấn đàn và quyến thuộc mười hai
Thiên, kế đó, quán chủng tử chữ Hồng,
hình Tam muội da Trấn luân (bánh xe ba
chạc), sau hết, tụng Trấn trạch chú. Ngoài
ra, còn phải vẽ Thập nhị thiên mạn đồ la
(chính giữa là Bất động minh vương), treo
trên đàn tràng, sau khi tán đàn, cuộn bức
tranh lại để vào ống tre bịt kín, rồi để lên
xà ngang chính giữa nhà. [X. A sa phọc sao
quyển 124 An trấn chính trấn tác pháp].
AN TUÊ (457 - 555)
.....
Phạm:Sthiramati. Dịch âm là Tất sỉ la
mạt để. Người nước La la (nước Phạt lạp tì)
thuộc nam Ấn độ. Một học giả lớn của Phật
giáo Đại thừa nam Ấn độ, khoảng một
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH

nghìn một trăm năm sau đức Phật nhập
diệt. Sư tinh thông Duy thức và Nhân minh
học, rất giỏi luận nghĩa, là một trong mười
luận sư lớn của Duy thức học. Sư sống đồng
thời với ngài Hộ pháp, nhưng có nhiều điểm
chủ trương khác với Hộ pháp. Về phương
diện tác dụng tâm thức, sư chỉ thừa nhận
Tự chứng phần là thực có, còn cho Kiến
phần, Tướng phần tình thì có mà lí thì
không, vì thế, người ta gọi sư là Nhất phần
gia; ngài Hộ pháp thì lập bốn phần là Kiến
phần, Tướng phần, Tự chứng phần và
Chứng tự chứng phần, cho nên, được người
ta gọi là Tứ phần gia. Đối với quan điểm dị
đồng về tác dụng tâm thức giữa An tuệ và
Hộ pháp, từ xưa, đã có bài kệ biểu thị như
sau: “Hai chướng tương ứng bảy chuyển
trước; Hai chấp tương ứng duy sáu, bảy; Năm
tám không chấp tông Hộ pháp. Sở tri pháp
chấp năm, sáu, tám; Ngã chấp tương ứng
duy sáu, bảy; Phiền não tương ứng bảy
chuyển trước; Năm, tám pháp chấp tông
An tuệ”. Giải rõ nghĩa như sau: Theo ngài
Hộ pháp, thì phiền não chướng và sở tri
chướng tương ứng với bảy chuyển thức trước
(tức mắt tai mũi lưỡi thân ý và mạt na), ngã
chấp và pháp chấp chỉ tương ứng với thức
thứ 6 và thức thứ 7, còn thức thứ 5 (thân
thức) và thức thứ 8 (A lại da thức) thì không
chấp; đó là quan điểm của Hộ pháp. Theo
ngài An tuệ, thì sở tri chướng và pháp chấp
tương ứng với các thức thứ 5, thứ 6 và thứ
8, ngã chấp chỉ tương ứng với thức thứ 6
và thức thứ 7, phiền não chướng tương ứng
với bảy chuyển thức trước, pháp chấp tương
ứng với thức thứ 5 và thứ 8; đó là quan
điểm của An tuệ.
Đồ biểu như sau:
Năm thức trước chấp ngã năm thức trước
Hộ Thức thứ sáu chấp pháp Thức thứ sáu An

Pháp Thức thứ bảy chướng sở tri Thức thứ bảy Tuệ
Thức thứ tám chướng phiền não Thức thứ tám
An tuệ tôn sùng giáo nghĩa của ngài Thế
thân, thừa kế học thuyết của ngài, từng viết
Thích luận giải thích Duy thức tam thập
tụng của Thế thân, tức là bộ “Duy thức
tam thập tụng thích luận”; bản tiếng Phạm
của sách này đến nay vẫn còn, được phát
hiện tại Ni bạc nhĩ (Népal), nó cũng được
dịch ra tiếng Pháp và tiếng Nhật. Những
tác phẩm khác của An tuệ, còn có luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập 16 quyển, luận Đại
thừa quảng ngũ uẩn 1 quyển, Đại thừa trung
quán thích luận 9
quyển, Câu xá
thực nghĩa sớ 5
quyển v.v... Trong
đó, Câu xá thực
nghĩa sớ mới được
tìm thấy tại Đôn
hoàng thời gần
đây, thu vào Đại
chính tạng tập 29.
[X. Thành duy
thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.1 phần cuối; Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu Q.1
phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4]. (xt. Tứ Phần).
AN TUÊ BỒ TÁT
An tuệ, Phạm: Sthirabodhi#. Trong
phẩm Cụ duyên, phẩm Bí mật mạn đồ la
Hư không tạng viện của kinh Đại nhật, đều
có ghi vị tôn này. Còn gọi là An trú tuệ bồ
tát. Trong mạn đồ la do A xá lê truyền, vị
tôn này được gọi là Pháp tuệ Bồ tát. Vị tôn
này an trú nơi tuệ quả đức, làm lợi ích
chúng sinh khiến không sợ hãi. Chủng tử
là (hùô), biểu thị nghĩa an trú. Cứ theo
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la chép,
thì hình Tam muội da của vị này là hoa

Ngài An Tuệ AN TUÊ BỒ TÁT

sen kim cương ở trong phong luân. Ấn khế
là ấn hoa sen xanh, tức các ngón tay giữa,
ngón vô danh và ngón út khóa vào nhau
làm thành nắm tay, hai ngón tay trỏ đứng
thẳng, đầu ngón không chạm nhau, và hai
ngón cái cũng để thẳng lên. Chân ngôn là:
Nam ma (namo, kính lễ), tam man đa
(samanta, khắp cả) bột đà nam
(budhànàô, chư Phật) nhương mỗ ôn bà
phọc (jĩànodbhava, trí sinh) sa ha (svàhà,
thành tựu). [X. kinh Đại nhật phẩm Chân
ngôn tạng, phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ
Q.16]
AN TỨC HƯƠNG
.........
Phạm:Guggula. Dịch âm là cầu cầu la,
quật cụ la, cầu la, cục quật la. Còn gọi là
Càn đà la thụ hương. Là một loại hương
liệu, tức là nhựa của cây an tức hương. Cây
này thuộc loại cây cao, lá rụng, phần nhiều
sinh sản ở Ấn độ, Tô môn đáp lạp (Sumatra),
Tiên la (Thái lan) và Ba tư; cây cao hơn
trượng, lá hình bầu dục, láng bóng, hoa
bên ngoài trắng, bên trong mầu hạt dẻ, da
cây mầu tro, nhựa có thể dùng làm thuốc
hoặc làm hương đốt. Nhưng, thông thường
người ta lấy cây an tức, nghiền thành bột,
trộn lẫn với keo,
rồi xe thành
hương nén mà
thắp. Hương liệu
này đầu tiên được
các lái buôn người
nước An tức du
nhập Trung quốc,
vì thế gọi là An
tức hương.
Ngoài ra, sách
Dậu dương tạp trở
quảng động thực

mộc thiên nói: “Cây an tức hương từ nước
Ba tư, người Ba tư gọi là cây trừ tà. Cao ba
trượng, vỏ màu vàng thẫm, lá có bốn góc,
mùa đông không rụng, tháng hai nở hoa,
hoa màu vàng, hơi biếc bên trong, không
có quả. Cứa da cây thì nhựa chảy ra như
mạch nha, g ọi là an tức hương. Tháng sáu
tháng bảy thì nhựa cứng lại, lấy để đốt,
thông được với thần minh, tiêu trừ điều
xấu ác”. [X. luận Du già sư địa Q.44; Du-già
lược toản Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.4;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
AN TỨC QUỐC
Một Vương quốc xưa, nằm ở địa phương
Ba tư (nay là Iran). Lịch sử Tây phương gọi
là Parthia. Đãn can (Damghan) ngày nay
tức là vương đô của An tức xưa. Do vua A
nhĩ tát khắc tư (Arsakes) xây dựng vào
khoảng năm 250 trước Tây lịch, vì thế
vương triều ấy được gọi là vương triều A
nhĩ tát khắc tư. “An tức” là dịch âm, trong
sách sử Trung quốc phần nhiều dùng tên
dịch này. Khi vương triều A nhĩ tát khắc-tư
cực thịnh, từ bờ sông Ấn Độ đến Mỹ tố bất
đạt mễ á (Mesopotamia) đều thuộc lãnh thổ
của vương triều này. Sau đánh nhau với đế
quốc cổ La mã, lại thêm nội loạn thành
suy yếu, cuối cùng, vào năm 226 Tây lịch,
bị vương triều Tát san của đế quốc Ba tư
tiêu diệt.
Nước An tức là con đường trọng yếu
trong việc giao thông mậu dịch giữa đông
và tây, trao đổi hàng tơ lụa với Trung quốc
rất mạnh. Cứ theo Sử kí đại uyển liệt truyện
thứ 63 chép, thì năm Nguyên thú thứ 4
(119 B-C) đời Vũ đế nhà Tây hán, Trương
kiển phụng mệnh đi sứ Tây vực, khi viên
Phó sứ vào nước An tức, được nhà vua đón
tiếp, trong sách còn kể đến phong thổ và
dân tình nước An tức. Lại Tiền hán thư tây
vực truyện thứ 78, Ngụy thư liệt truyện thứ
90 v.v... cũng đều có ghi chép về tình hình
nước này.

Cây an tức hương AN TỨC HƯƠNG

Còn đứng về phương diện quan hệ giữa
nước An tức và Phật giáo mà nói, thì vào
thời Hoàn đế nhà Đông Hán, có ngài An
thế cao đến Lạc dương làm việc phiên dịch
kinh điển, cứ theo truyền thuyết thì ngài là
con vua nước An tức, sau xuất gia làm tăng.
Về sau, thời Linh đế có An huyền, thời
Tào Ngụy có Đàm vô đế, thời Tây Tấn có
An pháp khâm v.v... cũng nối nhau đến
Trung quốc phiên dịch kinh điển. Các kinh
do họ dịch phần nhiều là kinh điển Tiểu
thừa, dịch rộng cả ba tạng kinh, luật, luận,
xem thế đủ biết, khoảng thời đại Tam quốc
nhà Đông Hán, Phật giáo ở nước An tức
đã rất thịnh hành. [X. kinh Đại bảo tích
Q.10; kinh Bồ tát thiện giới Q.2; Xuất tam
tạng kí tập Q.14; Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1, Q.2;
Chu thư liệt truyện thứ 42; Bắc sử liệt truyện
thứ 85].
AN TƯỜNG
Tức là dáng yên ổn thoải mái. Cũng chỉ
trạng thái yên tĩnh. An, là ý thong thả; tường
là ý biết rõ. Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm
Phương tiện (Đại 9, 5 trung), nói: “Lúc bấy
giờ, đức Thế tôn từ tam muội An tường
đứng dậy”. Ngoài ra, khi nhờ an thiền nhập
định mà vào được cảnh giới tịch lặng, an
ổn, cũng gọi là An tường tam muội. [X. kinh
Vô lượng thọ Q.thượng].
AN TƯỢNG TAM MUỘI NGHI QUĨ KINH
Có một quyển. Do ngài Thí hộ dịch vào
năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980) đời
Tống. Cũng gọi là Nhất thiết Như lai an
tượng tam muội nghi quĩ kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 21. Kinh này tường thuật
các việc đắp vẽ chạm trổ hình tượng Phật,
Bồ tát và trình bày các chi tiết rõ ràng về
phép khai nhãn, cúng dường v.v...
AN VỊ

Tức sau khi tang lễ kết thúc, thu nhặt
linh cốt để chôn cất, đồng thời, an trí linh
vị. Còn gọi là an cốt. Tụng kinh lúc làm
Phật sự an vị, gọi là An vị phúng kinh, thông
thường phần nhiều tụng chú Đại bi tâm đà
la ni để cúng dường. Lại tụng văn hồi hướng
khi làm lễ an vị, thì gọi là An vị phúng
kinh hồi hướng văn; nếu là hồi hướng các
bậc tôn túc thì đọc: “Nay con phúng tụng
Đại bi tâm đà la ni, được công đức gì, xin
hồi hướng đại Hòa thượng tên là... cầu xin
an vị đến nơi chân vị”. Nếu là hồi hướng
cho đàn việt tín đồ, thì đọc: “Nay đem công
đức phúng kinh hồi hướng mỗ giáp (tên
thiện nam tín nữ) cầu mong an vị đến nơi
báo địa trang nghiêm”. [X. Tào động tông
hành trì quĩ phạm Q.2 Tang nghi pháp].
AN XÀ NA LÂM
Phạm,Pàli: Aĩjana-vana. Còn gọi là
An thiện lâm, An thiền lâm. Là khu rừng
ở gần thành Sa chỉ đa (Pàli: Sàketa) tại
trung Ấn độ. Còn thành Sa-chỉ-đa thì nằm
giữa khoảng nước Kiều thiểm tì
(Pàli:Kosambì) và thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì). Trong rừng An xà na có vườn
Lộc dã (Mfgadàva), nơi đức Phật thường
ở và nói pháp. (xt. Lộc Dã Uyển).
ÁN
Chữ (oô) Tất đàm, là lời cầu nguyện
đứng đầu các câu văn thần chú, hàm ý là
thần thánh. Trong kinh Veda, chữ Án vốn
nghĩa là bằng lòng, ưng ý, lại được dùng
trong thánh âm (Phạm: Praịava) phát ra
đầu tiên trong các câu chú và văn cầu
nguyện. Đến Áo nghĩa thư phụ thêm nghĩa
bí mật mà thành là đối tượng quán tưởng,
ÁN

lại tiến thêm bước nữa, Án trở thành Phạm,
thế giới, nương theo sự tu hành quán tưởng
chân thực này thì đạt được pháp Đệ nhất
nghĩa đế (Phạm).
Bí tạng kí phần cuối liệt kê năm nghĩa
của chữ Án là: Đính lễ, cúng dường, ba
thân, thức tỉnh và nhiếp phục; nhưng
thường thì chỉ dùng ba nghĩa trước.
Chữ Án này do ba chữ (a) (u)
(ma) hợp thành. A có các nghĩa: tâm bồ đề,
các pháp môn, không hai, các pháp quả,
tính, tự tại, cũng có nghĩa là pháp tâm. U
nghĩa là báo thân; Ma nghĩa là hóa thân.
Hợp ba chữ này lại thành chữ Án, bao hàm
vô lượng nghĩa, vì thế nó đứng đầu, như
Đại nhật chân ngôn: “Án ti la hồng khiếm
sa bà ha”, Lục tự minh chú của Lạt ma giáo
Tây tạng: “Án ma ni bát di hồng” v.v.. đều
dùng hình thức này. Nếu tu hành quán
tưởng chữ Án này, thì ba thân hiển hiện
gia trì ủng hộ hành giả, nhờ công đức ấy
mà hành giả đạt thành vô thượng chính
đẳng giác. Vì chữ Án do ba chữ (a, u, ma)
hợp thành, nên trong tư tưởng Ấn độ đời
xưa, chữ Án biểu thị ba tính nam, nữ, trung,
hoặc biểu thị ba thời quá khứ, hiện tại, vị
lai; lại phối với ba Phệ đà (Veda), hoặc phối
với ba trạng thái tỉnh, mộng, ngủ say; hoặc
phối với ba loại: lửa, gió, mặt trời; hoặc phối
với thức ăn, nước uống, mặt trăng; hoặc
phối với trời, hư không, đất. Về sau, trong
Ấn độ giáo, chữ Án lại được so sánh với ba
vị thần: Tì thấp nô (Phạm: Viwịu), Thấp
bà (Phạm:Ziva), Phạm (Phạm:Bràhman),
cũng tức là ba vị thần cùng một bản thề
(Phạm:Trimuti) trông coi việc hộ trì, phá
hoại và sáng tạo. [X. kinh Thủ hộ quốc giới
Q.9; Bí tạng kí sao Q.9].
ÁN A HỒNG
I. Án, A, Hồng. Tức là ba chữ (án:

oô), (a) (hồng:hùô) là ba chủng tử
trong Mật giáo được dùng để đặt ở ba chỗ
trên tượng Phật. Kinh An tượng tam muội
nghi quĩ thuyết minh về chạm khắc, nặn
đắp hoặc cúng dường tượng chư Phật Bồ
tát, nên lưu ý một điều: trong khi làm việc,
phải quán tưởng thân chân thực của Như
lai, các tướng đầy đủ, đặt chữ Án trên đỉnh
đầu, đặt chữ A ở miệng và đặt chữ Hồng
trước ngực.
II. Án, A, Hồng. Trong phép tu của
Mật giáo, hành giả dùng hơi thở bình
thường, lúc hít vào, dừng lại, thở ra thì niệm
ba chữ Án, A, Hồng. Ba chữ này là âm chữ
rất linh nghiệm, nếu niệm tụng liên tục theo
hơi thở, cho đến khi không niệm cũng tự
niệm, niệm hay chẳng niệm rõ ràng không
sai khác, không gián đoạn, tức là “Kim cương
niệm tụng”. Nương theo Kim cương tụng
niệm này, hành giả có thể hợp nhất với
bản tôn (vị tôn chính), khế nhập lí thể pháp
tính.
Lại nữa, ba chữ Án, A, Hồng thay cho
bản tôn, bản tôn lúc nào cũng ở trong hơi
thở của ta, ta ở trong pháp thân của bản
tôn mà vào chân lí Đệ nhất nghĩa đế.
ÁN ĐẠT LA PHÁI
Pàli: Andhakà. Danh xưng của Bộ phái
Phật giáo. Căn cứ địa của phái này là khu
vực Án đạt la (Phạm: Andhra, Pàli:
Andha) thuộc nam Ấn độ. Còn gọi là Án
đà la. Theo ngài Phật âm (Phạm:
Budhaghowa) trong Luận sự chú (Pàli:
Kathà-vatthuppakaraịa - aỉỉhakathà)
thì phái Án đạt la gồm có bốn bộ là Đông
sơn trụ bộ (Pàli: Pubbaseliyà), Tây sơn
trụ bộ (Pàli: Aparaseliya), Vương sơn trụ
bộ (Pàli: Ràjagiriyà) và Nghĩa thành bộ
(Pàli: Siddhathikà), đều là những bộ phái
xuất hiện ở đời sau. Thời ngài Phật âm trở
về trước, danh từ “Án đạt la” không được
sử dụng, tuy nhiên, trong các sách có liên
ÁN A HỒNG

quan đến bộ phái, đối với bốn bộ phái thuộc
Án đạt la, thì Đảo sử (Pàli: Dìpavaôsa V)
nói, trong hai trăm năm kể từ khi đức Phật
nhập diệt, sau khi giáo đoàn nguyên thủy
đã chia thành mười bảy bộ phái rồi, thì từ
trong sáu bộ sản sinh bốn bộ nữa là: Vương
sơn trụ bộ, Nghĩa thành bộ, Đông sơn trụ
bộ và Tây sơn trụ bộ (Nam truyền Đại thống
sử Mahàvaôsa V cũng nói thế). Ngài
Thanh biện (Phạm: Bhavya), trong thuyết
thứ hai của Dị bộ tông tinh thích (tiếng
Tây tạng: Sde-pa tha-dad-par byed-pa
dan rnam-par-bzad-pa), cũng từ trong
tám bộ của Đại chúng bộ nêu lên bốn bộ là
Đông sơn trụ bộ (Tạng:Zar-gyi ri-bo-pa),
Tây sơn trụ bộ (Tạng:Nub-gyi ri-bo-pa),
Vương sơn trụ bộ (Tạng: Rgyal-po ri-bopa),
và Nghĩa thành bộ (Tạng: Don-grubpa).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân của Thế
hữu chép, thì sau Phật nhập diệt đúng hai
trăm năm, trong Đại chúng bộ có Đại thiên
ở núi Chế đa, tranh luận với chư tăng Đại
chúng bộ về năm việc (Ngũ sự), dẫn đến
xích mích mà chia thành Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ bộ (tương
đương với Đông sơn trụ bộ trong Đảo sử).
Về vấn đề này, trong chú thích luận sự 2-1
đến 5, Phật âm bảo “Dư sở dụ” là chủ trương
của Đông sơn trụ bộ và Tây sơn trụ bộ, “vô
tri, do dự, tha linh nhập” là chủ trương của
Đông sơn trụ bộ, “Đạo nhân thanh cố khởi”
là chủ trương chung của Đông sơn trụ bộ,
đại khái vẫn hợp. Thế hữu chưa nói đến
Vương sơn trụ bộ và Nghĩa thành bộ, mà
hai bộ này chỉ thấy ghi trong Đảo sử, cứ đó
mà suy thì biết hai bộ này về sau mới từ
Tây sơn trụ bộ và Đông sơn trụ bộ phân
hóa ra, Đảo sử còn nói đến một bộ nữa là
Hậu vương sơn trụ bộ (Pàli: Apara -
ràjagirikà, Đại thống sử gọi là Kim cương

bộVàjiriyà) từ Vương sơn trụ bộ thuộc
sáu bộ Đại chúng phân hóa ra ở thời kì
phân phái sau. [X. Kết tập phân phái sử
khảo, Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận;
Ấn độ Phật giáo cố hữu danh từ từ điển; N.
Dutt: Aspects of Mahàyàna Buddhism; J.
Thomas: The History of Buddhist Thought;
G.DMalalasekera: Dictionary ofPàli proper
Names].
ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU
Án đạt la, Phạm:Andhra. Còn gọi là
Án đà la vương triều. Là Vương triều thống
lãnh miền nam Ấn độ sau khi vua A dục
băng hà. Từ năm 232 sau Tây lịch, trải ba
mươi đời, gồm bốn trăm năm mươi năm.
Theo truyền thuyết, Vương triều này là
chủng tộc Nhã lợi an (Aryan) lai dân địa
phương. Trước ngày độc lập thống nhất,
có ba mươi đô thị, vô số làng mạc, mười
vạn bộ binh, hai nghìn kị binh, một vạn
thớt voi, vũ lực rất mạnh. Vì vua đời thứ
nhất là Thi ma ca (Phạm: Simuka), họ là
Sa đa bà ha (Phạm:Sàtavàhana), cũng tức
là tên gọi dòng Vương thất. Cuối thế kỉ thứ
nhất Tây lịch, Án đạt la bị hai bộ tộc thuộc
dòng Thích ca xâm lược, đến năm 106, vua
Kiều đạt di phổ đặc la tất đạt tạp nhĩ ni
(Phạm:Gautamìputra zàtakarịi) lên ngôi
mới chấn hưng thế nước. Về sau, vận nước
lại dần dần suy đồi, cho đến năm 225 Tây
lịch thì diệt vong. Năm 200 Tây lịch, Vương
triều Án đạt la bảo hộ việc xây dựng di tích
Phật giáo nổi tiếng là tháp A ma la bà đề
(Phạm:Amaràvatì) và đục mở các chùa
viện hang động ở A chiên đà (Phạm:
Ajantà) thời kì đầu, lại vào thời vua Da kì
na xá lợi (Phạm: G. Yajĩazri), đem dâng
cúng hang núi Hắc phong cho nhà Đại thừa
Phật giáo lừng danh là ngài Long thụ
(Phạm:Nàgàfjuna). Bởi thế, Vương triều
này, đối với Đại thừa Phật giáo, đã có những
cống hiến cực lớn. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì đô thành nước

Án đạt la là Bình kì la, phong tục mạnh ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU

mẽ dữ tợn, toàn quốc có hơn hai mươi ngôi
chùa, Tăng đồ hơn ba nghìn người. Về phía
nam không xa, có một ngôi tốt đổ ba (tháp)
do vua Vô ưu (A dục) xây, đánh dấu một
trong những nơi đức Phật đã đến nói pháp.
Chỗ cách đô thành về mạn tây nam hơn
hai mươi dặm, có một quả núi trơ trọi, trên
chóp núi có tháp đá là nơi thuở xưa ngài
Trần na làm luận Nhân minh. Tây vực kí
còn nói, về phía đông nam Án đạt la là nước
Đà na yết trách ca, mà cũng được gọi là nước
Đại án đạt la. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; Đông nam
Ấn độ chư quốc đích nghiên cứu.]
ÁN ĐẦU
Tức là cái bàn nhỏ. Trong phòng liêu
của chúng tăng tại các chùa viện thuộc
Thiền tông, có đặt bàn để tăng chúng ngồi
đọc kinh luận. Thiền tăng, khi “phóng
tham” (nghỉ ngơi sau khi tham thiền), đại
chúng trở về phòng liêu, ngồi vào bàn đối
diện nhau để uống trà. Trên mặt bàn, không
được bày tượng Phật hoặc Bồ tát để tránh
sự vô lễ. [X. Vĩnh bình nguyên thiền sư
thanh qui Q.thượng, Q.hạ].
ÁN HẮC ĐẬU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền lâm
dùng từ ngữ này để ngụ ý trách người chỉ
dựa vào văn chữ của kinh để lí giải ý nghĩa
trên bề mặt, mà bỏ qua ý nghĩa đích thực
chứa đựng bên trong.
Hắc đậu (đậu đen), chỉ cho văn chữ.
Án, cũng gọi ảm, yểm, yêm, nghĩa là dùng
tay bốc đậu đen ăn, hoặc ngậm trong miệng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 (Đại
51, 290 hạ), nói: “Nhân lúc giữa hạ, sư lên
núi Hoàng bá, thấy Hòa thượng đang xem
kinh. Sư bảo: Tôi sẽ nói người này vốn chỉ
là lão hòa thượng án hắc đậu”.
ÁN HÔ LÔ HÔ LÔ

Gọi đủ: Án hô lô hô lô chiến đà lợi ma
đăng kì sa bà ha. Bài chú ngắn trong chân
ngôn của đức Dược sư Như lai. Trong đó,
án (oô) nghĩa là đính lễ; hô lô hô lô (huru
huru) nghĩa là nhanh chóng; chiến đà lợi
(caịđari) nghĩa là tướng bạo ác; ma đăng
kì (mataígì) nghĩa là voi chúa; sa bà ha
(svàhà) nghĩa là thành tựu. Là chân ngôn
được tụng khi lễ Dược sư Như lai để cầu
phúc tiêu tai. [X. Dược sư Như lai quán hạnh
nghi quĩ pháp; Chư tôn chân ngôn cú nghĩa
sao Q.thượng].
ÁN MA NI BÁT DI HỒNG
Phạm: Oô mani padme hùô. Cũng
gọi Án ma ni bát một minh hồng, Án ma
ni bát đầu mê hồng. Có nghĩa là: “Qui y
châu ma ni trên hoa sen”. Tín đồ Phật giáo
Tây tạng khi cầu vị lai được sinh về thế giới
Cực lạc thì đọc sáu chữ thần chú này trước
bồ tát Liên hoa thủ (Phạm:Padma-pàịi).
Vì họ tin rằng vị Bồ tát này ở trên đài sen
bên thế giới Cực lạc (Tạng: bde-ba-can)
cứu độ người cầu nguyện, khiến họ ra khỏi
đường sống chết, nên bất luận tăng ni hay
Phật tử tại gia đều đọc thần chú này. Phong
tục này rất thịnh hành ở Tây tạng.
Cứ theo truyền thuyết Tây tạng từ xưa
đến giờ, thì vào khoảng thế kỉ thứ IV, có
vua Giáp đà đóa lật tư nhan tán (Tạng:
Tho-tho-ri-gĩan-btsan) từng được bốn
thứ quí báu từ trên trời ban xuống. Một
trong bốn thứ ấy là sáu chữ thần chú. Còn
Ma ni già bộ bà (Tạng: Maịi bka# #bum)
trong kinh Quan âm của Tây tạng thì dùng
thơ khen ngợi công đức sáu chữ thần chú
này, bảo đó là nguồn gốc của trí tuệ, giải
thoát, cứu tế và khoái lạc. Tức là, nếu người
nào đọc chữ Án (oô) trong sáu chữ một
ÁN ĐẦU

lần, thì nhờ công đức ấy, sau khi chết, có
thể dứt đường trôi lăn ở cõi trời. Đọc chữ
Ma (ma) có thể ra khỏi vòng luân hồi trong
đường A tu la nơi loài ác quỉ ở . Đọc chữ
Ni (ịi) thoát được tai ách thụ sinh trở lại
trong cõi người. Đọc chữ Bát (pad), khiến
người ta tránh được hoạn nạn luân hồi
trong đường súc sinh. Đọc chữ Di (me) có
thể thoát khỏi khổ não chìm đắm trong
loài quỉ đói. Đọc chữ Hồng (hùô), sau
khi chết, không phải chịu khổ đọa địa
ngục.
Lại nữa, vẽ chữ Án mầu trắng biểu thị
cõi trời, chữ Ma mầu xanh biểu thị đường
A tu la, chữ Ni mầu vàng biểu thị cõi người,
chữ Bát mầu xanh lá cây biểu thị đường
súc sinh, chữ Di mầu hồng biểu thị đường
quỉ đói, chữ Hồng mầu đen biểu thị địa ngục.
Không những miệng đọc thần chú này mới
được công đức, mà đeo bên mình, hoặc cầm
ở tay, hay cất trong nhà, cũng được nhân
giải thoát sống chết.
Người Tây tạng phần nhiều viết sáu chữ
thần chú này vào miếng vải dài cất trong
ống đựng kinh, gọi là pháp luân; thông
thường dùng tay tự xoay, hoặc nhờ sức quạt
gió hay xe nước làm cho nó quay, gọi là
chuyển pháp luân (quay bánh xe pháp), và
cho công đức chuyển pháp luân được thoát
khỏi khổ luân hồi sinh tử. Bánh xe pháp
lớn nhất viết được mười ức (1.000.000) thần
chú. Trong nước Tây tạng nguời ta thấy cờ
xí bay phất phới trước cửa mọi nhà, đó tức
là sáu chữ thần chú này, những tấm bia
dựng bên lề đường cũng như thế. Do đó,
người ta có thể thấy lòng tôn sùng và tin
tưởng của phật tử Tây tạng đối với sáu chữ
thần chú này như thế nào. [X. Kinh Đại
trang nghiêm bảo vương Q.4; E.
Schlagintweit: Buddhism in Tibet].

ÁN QUA NHỊ ĐẾ
..
Từ dùng của ngài Cát tạng, tông Tam
luận, để bình giải thuyết Nhị đế. Như nhận
trái dưa vào trong nước, nhấc tay ra thì dưa
nổi lên, dùng để thí dụ Thế đế, ấn xuống
thì quả dưa chìm, thí dụ Chân đế “thể giả
tức không”. Tục đế hiển lộ dễ thấy, Chân
đế thì không hiển bày, chẳng phải người
thường có thể biết được, vì thế dùng “án
qua” (ấn dưa) làm thí dụ. [X. Nhị đế nghĩa
Q.hạ]. (xt. Nhị Đế).
ÁN TỰ ẤN
Ấn này là phù hiệu của Mật giáo dùng
để biểu thị sự nói pháp thức tỉnh chúng
sinh. Cũng gọi Tịnh hạnh giả cát tường ấn,
Tịnh hạnh cát tường ấn, Cát tường ấn.
Hình tướng ấn là: ngửa bàn tay trái lên và
để hơi nghiêng, co ngón trỏ, các ngón còn
lại đều duỗi thẳng ra.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 20
và Diễn áo sao quyển 14, thì khi hành
giả tịnh hạnh kết ấn này rồi, nếu muốn
nói, thì trước tiên phải xướng ra tiếng chữ
Án, vì thế gọi ấn này là Án tự ấn. Đại
nhật kinh sớ quyển 5 có chép: tay thứ
hai bên trái của thần Phạm thiên bốn mặt
bốn tay, kết ấn này. [X. Nhiếp đại nghi
quĩ Q.trung].
Án Ma Ni Bát Di Hồng
ÁN TỰ ẤN

ÁN TỰ QUÁN
Phép quán của Mật giáo dùng để quán
tưởng nghĩa chữ (oô, án). Theo kinh
Thủ hộ quốc giới quyển 9 thì chữ “Án” là
chỉ cho tất cả pháp môn, là chân thân của
đức Phật Tì lô giá na, mẹ của hết thảy đà la
ni v.v.., tất cả Như lai đều từ chữ Án này
sinh ra. Ba đời chư Phật đều nhờ nơi phép
quán này mà được Bồ đề. Đức Thích ca tu
khổ hạnh ròng rã sáu năm cũng không
thành Phật, đến khi được Hóa Phật ở giữa
hư không chỉ dạy, quán tưởng vầng trăng
trong sáng trên đầu mũi, tu quán chữ Án
trong vầng trăng, nhờ thế, lúc sao Mai mọc
mới thành Phật.
ÁN VỊ SÀNG TRƯỚNG
Nghĩa là, trong phòng liêu của chúng
tăng, giường của mỗi người đều có giăng
màn (mùng) để ngủ. Vị, còn gọi là Bị vị, tức
là trong phòng liêu của mỗi người đều có
chiếu ngồi. Sàng trướng, tức là màn muỗi
được chúng tăng dùng trong nhà Tăng.
Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy na (Vạn
tục 111, 446 hạ), nói: “Người quản lí nhà
Tăng, phải trông nom cửa ngõ, cửa sổ, sắp
đặt phòng xá, chuẩn bị chiếu, giường, màn
và các đồ lặt vặt thường dùng”.
ÁN VỊ TIẾP
Đối lại với “Thắng tiến tiếp”. Án, có
nghĩa là dừng lại, tức dừng lại ở giai vị cũ để
được Hậu giáo tiếp vào. Trong giáo nghĩa
Thiên thai, khi những người thuộc hai giáo
Thông, Biệt còn chờ được tiếp vào Hậu
giáo, thì vẫn chưa vào được giai vị chân
thực của Hậu giáo, mà còn dừng lại ở giai vị
Tiền giáo, như giai vị Thập hồi hướng của
Biệt giáo, giai vị Thập tín của Viên giáo. Vì
giai vị này mới chỉ biết được lí Trung đạo,
nhưng chưa diệt hết vô minh để có thể
tiến vào giai vị chứng chân. [X. Pháp hoa

huyền nghĩa thích tiêm Q.4; Thiên thai tứ
giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt. Bị Tiếp).
ANH ĐỒNG TÂM
Là tâm thứ tám trong tám loại tâm được
nói trong phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật
quyển 1. Tám loại tâm, là tám giai vị của
thiện tâm tương tục chuyển chứng lần lượt
được thuần thục. Người chứng tâm này được
vào cõi Trời Tự tại có thể ban cho tất cả
thú vui rất mực, nếu chúng sinh kiền thành
cúng dường thì có thể thỏa mãn những điều
mong cầu; nếu nghe câu nói ấy mà qui y tin
chịu, thì ở trong dòng sinh tử trôi giạt, được
nơi nương tựa không sợ, đây là tâm tối
thượng của thế gian, gọi là anh đồng tâm
(tâm trẻ con) [X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt.
Bát Tâm).
ANH ĐỒNG VÔ ÚY TÂM
Tâm thứ ba trong mười trụ tâm. Tổ
Không hải của tông Chân ngôn Nhật bản,
dựa theo kinh Đại nhật, luận Bồ đề tâm
mà sáng lập thuyết mười trụ tâm, trong đó,
Anh đồng vô úy tâm là ngoại đạo phàm
phu, nhờ giữ giới tu thiện mà được trụ tâm
sinh Thiên. Tức chỉ tâm Thiên thừa. Vì
quả báo sinh lên các cõi Trời, tuy sáng rỡ
che cả mặt trăng mặt trời, phúc báo hơn cả
Luân vương, nhưng so với các bậc đại
Thánh, thì là yếu kém dại khờ cũng như
trẻ con, nên gọi là Anh đồng; xa lìa khổ
nạn trong ba đường, nên gọi là vô úy (không
sợ). Ngài Không hải, trong Bí tạng bảo thược
quyển thượng (Đại 77, 364 hạ), nói: “Anh
đồng vô úy tâm là tâm ngoại đạo chán cõi
người, phàm phu, thích cõi trời. (...) Thoát
được phần nhỏ của những nạn ách và trói
ÁN TỰ QUÁN

buộc, nên gọi vô úy, chưa được cái vui Niếtbàn,
nên gọi anh đồng”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.2; luận Thập trụ tâm Q.3]. (xt. Thập
Trụ Tâm).
ANH LẠC
Phạm:Muktàhàra, hàra hoặckeyùra.
Phiên âm là cát do la, chỉ do la. Là vật trang
điểm được tết bằng hoa hoặc châu ngọc.
Có thể đội trên đầu, đeo ở cổ, ở ngực hoặc
tay, chân v.v... Thông thường, tất cả Vương
công quí nhân tại Ấn độ đều đeo và đội cả.
Lại cứ theo các kinh điển chép, thì ở Tịnh
độ hay Bắc câu lư châu, đều thấy trên cây
có các vòng anh lạc rủ xuống. Kinh Pháp
hoa phẩm Phổ môn (Đại 9, 57 trung), nói:
“Cởi chuỗi anh lạc châu báu đeo ở cổ, giá
trị trăm nghìn lạng vàng để cúng dường”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Khởi thế
Q.1 phẩm Uất-đan-việt châu; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.78].
ANH LẠC CHÚC
Chỉ loại cháo nấu với rau tập tàng tạp
nhạp. Vì rau tập tàng ngọn, cuống lằng
nhằng, giống như chuỗi anh lạc, nên gọi là
cháo anh lạc.
ANH LẠC YẾT MA
Yết ma, có nghĩa làm phép thụ giới. Chỉ
tác pháp thụ giới, được nói rõ ràng trong
phẩm Đại chúng thụ học của kinh Anh
lạc. Là tướng tông của Phạm võng giới tông,
được các nhà Nhất thừa của Thiên thai tuân
theo.
ANH NHI HÀNH
Là một trong năm hạnh tu của Bồ tát
được liệt kê trong kinh Niết bàn. Phần nhiều
do tông Thiên thai ứng dụng. Cứ theo Đại
thừa nghĩa chương quyển 12 chép, thì Anh
nhi hạnh có hai nghĩa lợi mình và lợi người.
Đứng về phương diện lợi mình mà giải
thích, thì Bồ tát làm việc mà không phân

biệt, cũng như con trẻ làm việc, cho nên
gọi là Anh nhi hạnh; còn đứng về phương
diện lợi người mà giải thích, thì đối với các
thừa người, trời, Thanh văn, Duyên giác,
Bồ tát thương xót họ cũng như thương con
trẻ, nên phát khởi tâm đại bi mà hóa độ họ,
cho nên gọi là Anh nhi hạnh.
Ngoài ra, kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 18, liệt kê “Anh nhi ngũ tướng” (năm
tướng của con trẻ):
1.Bất năng khởi(không dậy được), Như
lai rốt ráo không khởi các pháp tướng.
2.Bất năng trụ(không đứng được), Như
lai không chấp trước tất cả pháp.
3.Bất năng lai (không đến được), thân
Như lai không lay động.
4.Bất năng khứ(không đi được), Như
lai đã đến đại ban Niết bàn.
5.Bất năng ngữ(không nói được), Như
lai tuy vì hết thảy chúng sinh mà diễn nói
các pháp, nhưng thực ra thì không có gì để
nói cả. [X. Kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.11,
Q.20; Pháp hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới;
Bảo kính tam muội]. (xt. Ngũ Hành).
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG
...........
Chỉ đức Phật khi còn ở nhân địa .....
(giai vị tu nhân) là chim anh vũ có hiếu.
Cứ theo kinh Tạp bảo tạng quyển 1 chép,
thì ngày xưa, trong núi Tuyết có một con
chim anh vũ, cha mẹ nó bị mù, không đi
kiếm ăn được. Lúc bấy giờ, có một người
nông dân nhân từ, phát nguyện đem thóc
lúc trồng được bố thí chúng sinh, chim
anh vũ hàng ngày cứ đến ruộng của người
nông dân ấy lấy thóc đem về nuôi cha
mẹ. Cha mẹ mù của chim anh vũ xưa tức
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG

là tiền thân của vua Tịnh phạn và hoàng
hậu Magia, còn chim anh vũ tức là thân
đời trước của đức Phật. [X. Nghĩa sở lục
thiếp Q.23].
ANH VŨ KINH
........
Có một quyển. Còn gọi là Phật thuyết
Anh vũ kinh. Do ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu tống dịch, thu vào Đại chính tạng tập
1. Ngày xưa ở Ấn độ, trong thành Xá vệ có
người tên là Anh vũ ma lao đâu la tử, đức
Phật thường đến xin ăn nhà người ấy và vì
họ mà nói kinh này. Nội dung nói rõ về
nhân quả, như thân người có cao có thấp,
tốt xấu, trong đục, khỏe mạnh, ốm đau, đẹp
xấu, sang hèn, có tài năng không tài năng,
nghèo giàu, khôn dại v.v...
Kinh này có các bản Hán dịch khác nhau,
như:
1. Trung a hàm quyển 44 kinh Anh vũ.
2. Kinh Phân biệt thiện ác báo ứng, do
ngài Thiên tức tai dịch.
3. Kinh Đâu điều, mất tên người dịch.
4. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt, do ngài Pháp trí dịch.
5. Kinh Tịnh ý ưu bà tắc sở vấn, do ngài
Thí hộ dịch. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10;
Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.7].
ANH VŨ THIỀN
........
Từ dùng trong Thiền lâm. Cũng như
nói Khẩu đầu Thiền (Thiền cửa miệng).
Hình dung Thiền chỉ được nói bàn chứ
không được hành trì một cách thực tiễn.
Tức nói những người tự mình chẳng thân
chứng, mà chỉ cóp nhặt những câu nói
của người xưa, như chim anh vũ học nói

vậy.
ANH VŨ THỈNH PHẬT
Sự tích Anh vũ tử vương ở nước Ma
kiệt đề thỉnh Phật vào rừng ngồi yên nói
pháp, sau được sinh lên cõi trời. Cứ theo
kinh Soạn tập bách duyên quyển 6 Anh vũ
tử vương thỉnh Phật duyên chép, thì trong
các đàn chim ở nước Ma kiệt đề, có Anh
vũ tử vương, thỉnh Phật vào rừng ngồi yên
nói pháp, đồng thời, suốt đêm không ngủ,
cứ bay liệng vòng quanh đức Phật, khiến
cho sư tử, hổ lang và giặc cướp không não
hại đức Phật; ngày hôm sau, đức Phật đến
thành Vương xá, Anh vũ tử vương bay phía
trước dẫn đường, đồng thời, báo cho vua
Tần bà sa la thiết trai cúng dường và ra
ngoài thành đón rước. Nhờ công đức ấy,
Anh vũ tử vương bèn mệnh chung trong
đêm hôm đó và được sinh lên cõi trời Đao
lợi. [X. Nghĩa sở lục thiếp Q.23].
ANH VŨ THUYẾT PHÁP
...........
Nghĩa là chim anh vũ tuyên thuyết Phật
pháp để hóa đạo chúng sinh, như trong
kinh Chính pháp niệm chép việc chim anh
vũ ở cung trời Dạ ma nói pháp hóa đạo các
trời. Lại kinh A di đà (Đại 12, 347 thượng),
nói: “Tại nước Cực lạc, thường có các loài
chim màu sắc kì diệu, như chim hạc trắng,
chim sẻ, anh vũ, xá lợi, ca lăng tần già, chim
cộng mệnh, các loài chim ấy (...) diễn nói
các pháp năm căn, năm lực, bảy phần bồ
đề, tám phần Thánh đạo v.v...”. [X. Nghĩa
sở lục thiếp Q.23].
ẢNH
..
Có ba nghĩa:
1. Màu tối lờ mờ do che ánh sáng mặt
trời mà có, là một trong mười hai hiển sắc.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 2 hạ), nói:
ANH VŨ KINH

“Che ánh mặt trời mà có, trong đó, các sắc
khác có thể được nhìn thấy, gọi là ảnh
(bóng)”.
2. Thí dụ các sự vật do nhân duyên sinh.
Nghĩa là bóng từ thực thể mà sinh nhưng
không có thực tính. Kinh Duy ma phẩm
Phương tiện (Đại 14, 539 trung), nói: “Thân
này như bóng, từ nghiệp duyên hiện”. Kinh
Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 273
thượng), nói: “Biết các pháp như điện, như
bóng, rốt ráo đạo Bồ tát”. Lại kinh Kim
cương bảo tất cả pháp hữu vi như chiêm
bao, như trò dối, như bọt nước, như bóng.
3. Thí dụ vật không lìa nhau. Các kinh
luận thường đem nghiệp nhân và quả báo
của khổ vui, thiện ác, nhân nào quả ấy,
không rời nhau, mà ví dụ như “bóng theo
hình”. Kinh Pháp cú quyển thượng (Đại 4,
562 thượng), nói: “Phúc lạc tự đến, như
bóng theo hình”. [X. kinh Bồ tát xử thai
Q.7].
ẢNH ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà, trong đó, đặt ảnh tượng
của các tổ sáng lập các tông phái hoặc của
các bậc cao tăng. Cũng gọi là Tổ đường, Tổ
điện, Đại sư đường, Khai sơn đường. Là nơi
ngày xưa người dân Trung quốc phụng thờ
di tượng của tiền nhân, sau Phật giáo mượn
hai chữ ấy để chỉ ngôi điện đường an trí di
tượng của các Tổ sư. Cứ theo Tống cao
tăng truyện quyển 25 chép, thì tại Trường
an có ảnh đường của đại sư Thiện đạo đời
Đường. Ở Nhật bản, thờ cúng tượng của
chư Phật, Bồ tát, chư thần, tổ sư, tiên đức,
gọi là ảnh cúng. Pháp hội của tông Chân
ngôn cũng gọi là ảnh cúng.
ẢNH HƯỚNG
.....
Chi sự ứng hiện của Phật, Bồ tát. Còn
gọi là Ảnh hưởng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp

đỡ đức Phật giáo hóa mà thị hiện một cách
tự do tự tại, như bóng theo hình, như vang
đáp tiếng, để tùy cơ cứu độ chúng sinh. Ảnh,
hàm ý là từ nơi bản thể mà ứng hiện một
lúc nào đó. [X. Pháp hoa văn cú Q.2 hạ].
ẢNH HƯỚNG CHÚNG
........
Cũng gọi là Ảnh hưởng chúng. Là một
trong bốn chúng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp
đỡ đức Như lai trong việc giáo hóa, ẩn quả
viên cực của các Ngài, mà chỉ thị hiện ở
trong chúng nghe pháp, tức điều được gọi
là Thích ca Pháp vương như hình, như tiếng,
chư Bồ tát như bóng, như vang; chẳng hạn
như các bồ tát Văn thù, Phổ hiền đều thuộc
loại này. Pháp hoa văn cú quyển 2 phần
dưới (Đại 34, 26 hạ), nói: “Chư Phật quá
khứ, Pháp thân Bồ tát, ẩn quả cao tột, giúp
đỡ Pháp vương, như các vì sao vây quanh
mặt trăng, tuy không làm gì, nhưng lợi ích
rất lớn, đây gọi là Ảnh hưởng chúng”. Pháp
hoa văn cú kí quyển 2 phần dưới (Đại 34,
190 trung), nói: “Thứ đến giải thích chúng
Ảnh hưởng, tức có nghĩa là hình và tiếng
của vị hóa chủ phải có bóng, vang giúp đỡ
thì mới phát khởi được việc cảm hóa, như
vang đáp tiếng, bóng theo hình.
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN
Nói tắt là Ảnh lược. Khi thuyết minh
hai sự kiện có liên quan với nhau, sự kiện
phía này lược bớt đi là do phía kia hiển bảy
ra, sự kiện phía kia lược bớt đi là do phía
này thuyết minh rõ, cứ như thế bổ sung
cho nhau mà thành phương thức thuyết
minh hoàn toàn, thế gọi là Ảnh lược hỗ
hiển. Chẳng hạn, trong kinh Duy ma phẩm
Đệ tử, có một câu: “Đoạn phiền não, nhập
Niết bàn”, sau “đoạn phiền não” là “đắc bồ
đề” được lược bớt đi (đoạn phiền não đắc
bồ đề), và trước “nhập Niết bàn” là “li sinh
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN

tử” được bỏ bớt đi (li sinh tử nhập Niết bàn).
Tức giữa bồ đề tương đối với phiền não,
giữa sinh tử tương đối với Niết bàn, dùng
phương thức Ảnh lược hỗ hiển để thuyết
minh. [X. luận Thành duy thức Q.6; luận
Câu xá quang kí Q.1; luận Thành duy thức
thuật kí Q.6 phần cuối].
ẢNH TƯỢNG
.....
1. Tương đối với “bản chất”. Thí dụ đặt
tên để hiển bày cái tướng phần biểu hiện ở
trong tâm (ảnh tượng của những sự vật bên
ngoài chiếu hiện trong tâm). Ghép liền với
tướng phần mà gọi là Ảnh tượng tướng
phần. (xt. Bản Chất).
2. Chỉ hình tượng của các Tổ sư được
chạm trổ, đắp nặn hoặc vẽ. Cũng gọi là
Ảnh, Chân ảnh, Tả ảnh. Cứ theo Cao tăng
Pháp hiển truyện chép, thì phía nam thành
Na kiệt, có núi Thạch thất rộng lớn, từ đó
lại đi về phía tây nam thì có ảnh của đức
Phật còn lại. Người Ấn độ phần nhiều đắp
vẽ tượng Phật và Bồ tát, chứ ít ai đắp vẽ
tượng người xuất gia. Nhưng, tại Trung quốc
và Nhật bản, phong tục đắp vẽ tượng các
Tổ sư tiên đức thì rất thịnh, nếu được tạc
hoặc vẽ lúc còn sống thì gọi là “thọ tượng”.
Ngoài ra, Thiền tông có cái gọi là “Đính
tướng”, tức là tượng bán thân.
ÁO
Chữ Tất đàm (au). Là một trong mười
hai nguyên âm của tự mẫu Tất đàm, một
trong năm mươi chữ cái. Kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 4 (Đại 3, 560
thượng), nói: “Khi xướng chữ áo, đều ra
tiếng hóa sinh”. Kinh Văn thù sư lợi vấn
phẩm Tự mẫu (Đại 14, 498 thượng), nói:
“Xướng chữ áo, ra các tiếng hóa sinh”. Vì
chữaupapàduka bắt đầu bằng chữ au, bèn
dùng nghĩa hóa sinh để giải thích nghĩa chữ

áo. Kinh Đại ban Niết bàn quyển 8 (Đại 12,
413 trung), nói: “Áo, có nghĩa là Đại thừa,
là nghĩa cứu kính trong mười bốn âm. Kinh
điển Đại thừa cũng lại như thế, trong các
kinh luận là rốt ráo nhất, bởi thế gọi là áo”.
Theo đó, chữ áo là chữ sau cùng trong mẫu
tự, là nghĩa rốt ráo, cho nên dùng nó để thí
dụ kinh điển Đại thừa là rốt ráo nhất. [X.
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; kinh
Du già kim cương đính phẩm Tự mẫu; Tất
đàm tự kí]
ÁO ĐĂNG BÁCH CÁCH - OLDENBERG,
HERMANN (1854 - 1920)
..
Nhà học giả Ấn độ học và Phật giáo
học người Đức. Sinh tại Hán bảo (Hamburg),
từng theo học tại hai Đại học Kha
đinh căn (Gottingen) và Bách lâm (Berlin).
Năm 1889, ông vào Đại học Cơ nhĩ (Kiel).
Năm 1908 trở đi, giữ chức giáo thụ tại Đại
học Kha đinh căn, dạy tiếng Phạm, tiếng
Pàli và Phật học, là nhà tiên phong đương
thời nghiên cứu Lê câu-phệ đà (Phạm:
Rigveda), cùng với Đại vệ tư (Rhys Davids),
nhà chuyên nghiên cứu Thánh điển Pàli,
gọi chung là “song bích,. ” (hai viên
ngọc bích). Năm 1879, ông hiệu đính và
ấn hành tạng Luật. Năm 1883, ông lại hiệu
đính toàn bộ văn hiến của tạng Luật và
xuất bản. Về sau, lại hiệu đính và ấn hành
Trưởng lão kệ, Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Thera, anhTheri-gàthà) và tư liệu trọng
yếu về lịch sử Phật giáo Tích lan là Đảo sử
(Pàli: Dìpavaôsa), có phụ thêm bản dịch
tiếng Anh. Ngoài ra, ông còn soạn Die
Lehre der Upanishaden und die Anfange
des Buddhismus (1915), là tác phẩm nổi
tiếng về tư tưởng sử, luận chứng nguồn gốc
tư tưởng Phật giáo từ trong Áo nghĩa thư.
Ngoài ra, họ Áo còn viết tác phẩm Buddha,
Sein Leben, Seine Lehre, Seine
Gemeinde (1881), trong đó, ông trình bày
ẢNH TƯỢNG

về sự sinh hoạt, về giáo lí và giáo đoàn của
đức Phật, rồi xác nhận Phật là nhân vật
lịch sử, thực sự tồn tại. [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Journal of thePàliText Society, 1920].
ÁO ĐĂNG BẢO - OL’DENBURG SERGEI
FYODOROVICH (1863 - 1934)
Là nhà học giả Phật giáo người Nga. Ông
nghiên cứu kinh điển tiếng Phạm của Phật
giáo rất sớm, năm 1884, ông đã kiểm tra rồi
ấn hành Hiền kiếp thí dụ (Phạm:
Bhadrakalpàvadàna, Nhân duyên đàm
tập của Phật giáo) và nhờ đó mà người ta
biết tiếng ông. Từ năm 1897 trở đi, ông lo
việc xuất bản bộ văn khố Phật giáo
(Bibliotheca Buddhica), năm 1903, tự tay
chế tác rồi xuất bản tập Tam bách đồ tượng
(tức tập đồ tượng Lạt ma giáo do Chương
gia hô đồ khắc đồ biên tập) làm thành sách
thứ 5 của văn khố này. Từ năm 1907, ông
theo lệnh của viện Học sĩ Đế quốc, đến
khảo sát các nơi Khố xa thuộc tỉnh Tân
cương và động Thiên phật ở Đôn hoàng
thuộc tỉnh Cam túc của Trung quốc, năm
1914, ấn hành sách báo cáo của ông, nhan
đề Russkaja Turkestanskaja Ekspedicija
1909 - 1910 (Thám hiểm vùng đất Liên xô
và Thổ nhĩ kì năm 1909 - 1910). Các học
trò của ông là Hoắc nhĩ tư thản (StaèlHolstein),
Sử triệt ba tư thản (Stcherbatsky) cũng
đều nổi tiếng ở đời [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Zeitschrift der deutschen
Morgenl@ndischenGesellschaft, 1934).
ÁO NGHĨA THƯ
Phạm: Upaniwad. Dịch âm là Ưu ba ni
sa độ. Là sách triết học của cổ Ấn độ. Sách
ghi giáo nghĩa bí truyền giữa thầy và trò,
cho nên gọi là Áo nghĩa thư. Sách viết bằng
chữ Phạm, ghi chép và tường thuật những
tư tưởng nguyên gốc của triết học Ấn độ.
Tôn giáo Ấn độ bắt đầu bằng những bài ca

tán tụng của Phệ đà, về sau sách bằng chữ
Phạm được viết ra, mục đích là thuyết minh
phép dùng các bài ca tán và các nghi thức
khác, trong đó, có một chương gọi là A lan
nhã ca (Phạm:Àraịyaka), để thuyết minh
chương này mà Áo nghĩa thư được biên
tập. Thuyết A lan nhã ca sâu kín nhỏ nhiệm,
lấy nghĩa do những người trốn đời ở trong
rừng rậm đọc tụng mà gọi là Sâm lâm thư
.(sách rừng rậm), đặc biệt trọng
phương diện hình thức và thần học, mà
Áo nghĩa thư thì trái lại, thuộc thuần chính
triết học. Áo nghĩa thư lấy việc giải thích rõ
ý nghĩa chung cực của Phệ đà làm mục đích,
kế tục tư tưởng triết học ở thời kì cuối Phệ
đà và phát huy ý kiến mới, về phương diện
này, nó còn được gọi là Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta). Nguyên ý có thể là bộ phận cuối
cùng của Phệ đà, sự phát triển sau này đặc
biệt được coi trọng, trở thành là nguồn gốc
của các phái triết học đời sau. Các bản
truyền đến nay có tới hơn hai trăm loại,
nhưng chủ yếu có mươi loại, gọi chung là
Cổ đại Áo nghĩa thư (Áo nghĩa thư đời xưa),
được hoàn thành khoảng từ tám trăm năm
đến sáu trăm năm trước Tây lịch. Từ đó
đến mấy thế kỉ sau, các tác phẩm vẫn tiếp
tục tăng thêm, gọi là Tân Áo nghĩa thư.
Xem thể văn,có thể chia làm ba loại: tản
văn xưa, tản văn và tản văn mới. Từ xưa
được coi là văn học Thiên khải
(Phạm:Zruti), là uyên nguyên của tư tưởng
chính thống Bà la môn Ấn độ, cũng là
sách căn cứ cốt cán của tư tưởng triết học,
tôn giáo đời sau. Các thiên trong sách
không phải do cùng một tác giả trình bày
một tư tưởng thống nhất, hoặc một hình
thức nhất định, mà trải qua bao tháng năm
lâu dài mới hoàn thành việc biên tập, bởi
thế, những tư tưởng mới cũ lẫn lộn, vả
lại, thiếu hẳn tính thống nhất và chủ thể
trung tâm. Những người thực sự biên soạn
ÁO NGHĨA THƯ

sách này, chắc chắn là những người Bà la
môn qua nhiều thế hệ. Ngoài ra, cũng có
thể nói, sự xuất hiện của Áo nghĩa thư
tượng trưng cho sự phản động lại chủ
nghĩa tế tự vạn năng của Phệ đà, đồng
thời, cũng tạo thành thời cơ thích hợp cho
Phật giáo hưng khởi.
Tư tưởng cốt tủy trong toàn bộ sách Áo
nghĩa thư cho rằng, bản thể của đại vũ trụ
“Phạm” và bản thể cá nhân “Ngã” là nhất
thể, là nguyên lí căn bản của vũ trụ vạn
hữu, đây tức là tư tưởng “Phạm Ngã đồng
nhất, ”, cũng là triết học Nhất
nguyên của quan niệm luận. Thuận theo
nguyên lí căn bản này, sự phát sinh của
muôn sự muôn vật tất phải có một trật tự
nhất định. Sự sống của con người là do
“nghiệp” mà đi lại trong đường luân hồi,
đem hành vi của con người, lấy yêu cầu
đạo đức quả báo thiện ác làm nền tảng, mà
triển khai tư tưởng luân hồi tái sinh. Nếu
bằng Thiền định và khổ hạnh mà nhận
thức được chân lí “Phạm Ngã đồng nhất”,
thì có thể giải thoát sự trói buộc của sinh tử
luân hồi mà đạt đến thế giới Phạm (Phạm:
Brahma-loka) đó là mục đích cao nhất
của con người.
Tư tưởng quan
niệm luận này
nhằm giải thích
tất cả hiện tượng
giới đều hư dối,
duy chỉ có Phạm
là thực tại độc
nhất, đồng thời,
lấy Phạm, Ngã
đại biểu hai
phương diện
Tâm, Vật mà
sinh thành muôn vật trong vũ trụ. Từ trong

tư tưởng này của triết học Ấn độ cổ đại,
dần dần đã sản sinh ra các hệ phái Hữu
thần luận. Qua thời kì sau của Áo nghĩa
thư, tư tưởng triết học ấy lại còn triển khai
phức tạp hơn nữa, do đó, các phái triết học
Ấn độ càng sản sinh thêm nhiều chi phái
nữa. Sách này có rất nhiều bản dịch, xưa
nhất là bản dịch tiếng Ba tư, về sau, lần
lượt có các bản dịch Lạp đinh (Latin), Đức,
Anh, Trung, Nhật v.v... [X. Deussen:
Allgemeine Gestchichte der Philosophie; H.
Oldenberg: Die Lehre der Upanishaden und
die Anf@nge des Buddhismus].
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU - SRI AUROBINDO
GHOSE (1872 - 1950)
Còn dịch là Áo la tân đa cao sĩ. Nhà
triết học Ấn độ, nhà thơ, nhà cải cách Ấn
độ giáo. Ông sinh trong gia đình Bà la môn
ở Mạnh gia lạp (Bengal). Bảy tuổi sang Anh
du học, năm 1893 tất nghiệp tại Đại học
Kiến kiều (Cambridge) rồi trở về nước. Đầu
thế kỉ XX, ông tham gia cuộc vận động dân
tộc Ấn độ, giữ việc biên tập báo “Kính lễ
Tổ quốc”, là một lãnh tụ trong phái cấp
tiến thuộc đảng Quốc đại. Năm 1910, ông
mở thư viện Áo nhã tân đô, sau lập phái
hệ triết học Chỉnh thể bất nhị luận (Pùrịa
advaita), cho rằng vũ trụ là do hiện tượng
giới (thế giới hiện thực) và siêu việt giới (thế
giới bản thể) tổ chức thành, hiện tượng giới
bao gồm sự tồn tại của vật chất, sinh mệnh
và tâm; còn siêu việt giới là sự tồn tại của
tinh thần siêu việt tâm. Thế giới siêu việt là
do thế giới hiện tượng diễn hóa ra, từ vật
chất tiến hóa đến sinh mệnh, lại tiến nữa
mà tiến hóa đến tâm, đến siêu tâm. Cả cuộc
đời ông dồn hết sức lực vào việc điều hòa
giữa khoa học và tôn giáo, giữa chủ nghĩa
duy vật và duy tâm, giữa văn hóa tư tưởng
đông và tây v.v..., cố sức đem cuộc vận động
chính trị ở Ấn độ xây dựng trên nền tảng
tôn giáo, lấy lí tưởng Ấn độ giáo làm lí tưởng
cho cuộc vận động giải phóng dân tộc. Trước

tác hơn trăm loại, trọng yếu thì có: Thần
Áo nghĩa thư viết
trên lá bối
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU

thánh sinh hoạt (The Life Divine), Du già
chi tông hợp, Ấn độ văn hóa chi cơ sở, Tối
hậu chi thi thiên v.v...
ÁO NHĨ CAO ĐẶC - HENRY STELL OLCOTT
(1832 - 1907)
Ông sinh tại Tân trạch tây châu quất
thành (Orange, New Jersey), nước Mĩ, khi
còn theo học tại Đại học Kha luân tỉ á (Colombia)
đã tin theo Phật giáo. Năm 1875,
ông thành lập học hội Linh trí, khuyên
người cải tín theo Phật giáo. Sau khi xuất
ngũ, ông lại vào Đại học học luật, rồi cùng
với vợ là Ba lạp ngõa tư-cơ (H.P. Blavatsky),
quốc tịch Nga, sang Ấn độ tham học, sáng
lập Chi hội của học hội Linh trí tại Ấn độ,
đề xướng việc nghiên cứu các tôn giáo, so
sánh và lựa chọn những điều hay nhất để
tin theo. Năm 1880, cả hai vợ chồng đến
Tích lan, thấy sự suy đồi của Phật giáo Tích
lan và bị Cơ đốc giáo bách hại, ông mới
thành lập Phật giáo Linh trí học hội (Buddhist
Theosophical Society) để xúc tiến tinh
thần hòa bình hữu nghị giữa các tôn giáo
trên thế giới, bênh vực những tôn giáo bị
áp bách, rồi liên hợp các vị lãnh đạo bốn
chúng tại địa phương, khuyến hóa thành
lập được hơn bốn trăm trường học Phật
giáo. Như học viện A nan đà (Ananda College),
học viện Pháp vương (Dharmaraja
College), học viện Ma hi đà (Mahinda College)
v.v... đều được thành lập vào thời gian
này, đồng thời, dùng phương pháp giáo dục
cận đại để dạy Phật pháp và khoa học, lôi
cuốn nhiều học giả Tây phương đến Tích
lan, đặt kế hoạch phát triển nền giáo dục
quốc gia và giáo dục Phật giáo Tích lan.
Ngoài ra, ông còn khuyến hóa ấn hành tạp
chí “Phật giáo đồ” (The Buddhist) bằng tiếng
Anh. Lá cờ Phật giáo thế giới hiện nay cũng
chính do ông thiết kế. Ông so sánh Phật

pháp với giáo nghĩa của các tôn giáo khác,
và nhận rằng Phật giáo có những đặc điểm
không trái với khoa học, đồng thời, cũng
có nhiều chỗ mà khoa học chưa bì kịp.
ÁO TÌ CA
Phạm: Aupayika. Có các nghĩa: cho
phép, bằng lòng, nên, phải, tốt. Tức là tiếng
dùng để xin thầy cho phép khi tác pháp
thụ giới hoặc trình bày một việc gì (bạch
sự). Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ bách
nhất yết ma quyển 1 (Đại 24, 456 thượng),
nói: “Trước tiên dạy người cầu xuất gia lễ
kính xong rồi, quì chăp tay trước mặt thầy,
nói như sau: ‘A già lợi da thương chứng
cho, con tên là..., bắt đầu từ hôm nay cho
đến trọn đời, xin qui y đức Phật lưỡng túc
tôn, xin qui y Pháp li dục tôn, xin qui y
Tăng chúng trung tôn’. Nói như thế ba lần,
thầy bảo: ‘Áo tì ca’. Trò nói: ‘Sa độ’”. Như
vậy, tiếng Áo tì ca và Sa độ (Phạm:Sàdhu,
lành thay!), là những tiếng “được”, “vâng”
bắt buộc phải dùng trong tác pháp trì giới,
nếu không sẽ mắc tội vượt pháp. [X. Hữu
bộ tì nại da Q.31; Tuệ lâm âm nghĩa Q.61].
ÁO VIÊN
Tiếng dùng trong kiến trúc Phật giáo
Nhật bản. Tại Nhật bản, các nơi đền Thần,
chùa Phật, ngoài những điện chính, nhà
chính ra, còn có nhà thờ vị Tổ khai sơn
(người sáng lập chùa, đền) gọi là Áo viện,
phần nhiều được dựng ở những nơi sâu
kín và hang núi.
ÁP DU LUÂN TỘI
...
Tội dùng bánh xe ép dầu. Người buôn
bán dầu dùng bánh xe ép hạt vừng (mè) để
lấy dầu, giết hại các vi sinh vật ở vừng, tội
rất nặng. Theo kinh Thập luân quyển 4,
người làm nghề ép dầu, hàng ngày ép dầu,
ÁP DU LUÂN TỘI

giết vô số vi sinh vật ở trong những hạt
vừng, nếu cứ tiếp tục năm này qua năm
khác, thì tội cũng không thể tính được, hệt
như những hạt vừng không thể đếm được.
Trong kinh so sánh tội của người làm nghề
ép dầu với tội của những người bán dâm,
bán rượu, đồ tể v.v... để cho biết nặng nhẹ.
ÁP LƯƠNG VI TIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
Yếm lương vi tiện. Nghĩa là cưỡng bức người
dân lương thiện trở thành dân ti tiện, hoặc
mua hay cướp con cái của dân bình thường
làm tôi tớ. Thiền lâm dùng từ ngữ này
chuyển ý để chỉ việc cưỡng ép người tốt
lành trở thành người xấu xa, cũng ví như
ông thầy đã chẳng làm cho chân tính vốn
có của người học phát sinh tác dụng, mà lại
khiến cho họ tu hành hạnh tạp nhạp của
phàm phu.
Vô môn quan tắc 6 (Đại 48, 193 hạ), nói:
“Cù đàm mặt vàng, coi bên cạnh như không
có ai, cưỡng ép người lương thiện thành người
xấu xa (áp lương vi tiện); treo đầu dê, bán
thịt chó, hãy nói xem còn có bao nhiêu việc
lạ khác nữa.” [X. Động sơn lục].
ÁP SA DU
........
Ép cát lấy dầu. Nghĩa là dùng sức ép cát,
nhưng cát không thể ra dầu, ví cho việc
không bao giờ có. Kinh Niết bàn (bản Bắc)
quyển 25 (Đại 12, 515 trung), nói: “Tâm
cũng như thế, vốn không có tướng tham,
tuy tạo các duyên, nhưng tham không do
đâu phát sinh (...) Ví như ép cát không thể
được dầu. Tâm cũng như thế, dù có ép tâm,
cũng không thể được tham”.
ÁP TANG
Trong Thiền lâm, người đi ở cuối hàng
người dự lễ tống táng, để giữ cho đám tang
khỏi lộn xộn, mất trật tự, gọi là Áp tang.

Thông thường là Đô tự (Duy-na, người trông
nom tổng quát các việc trong chùa) đảm
nhiệm việc này. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 Thiên hóa điều (Đại 48, 1128
hạ), nói: “Vị trưởng ban lễ tang điều khiển
mọi người, đi theo hàng tư, chia nhau tung
bông tuyết liễu hai bên, đi song song và
bước thật đều, không được kề vai nói
chuyện, đều tỏ lòng thương cảm. Áp tang,
tang tư (người lo việc tang), duy na, tri khách
(người coi việc tiếp khách) và thị giả của
Thánh tăng thì phân phối vật bố thí cho
chư tăng sau khi đám tang hoàn tất.
ÁP TỌA VĂN
Vào thời đại Đường, Tống, phương thức
thông tục được dùng khi nói pháp cho mọi
người, trước khi tuyên giảng kinh Phật, thì
đọc vài câu văn vần bảy chữ, gọi là Áp tọa
văn. Hai chữ “áp tọa” có ý là trấn áp bốn
tòa, cho nên văn áp tọa có cái công dụng
đưa vào đề chính và thu nhiếp tâm thần.
Như đoạn cuối của văn áp tọa kinh Duy
ma (Đại 85, 1297 trung), nói: “Chẳng như
nghe kinh cầu giải thoát, học Phật tu hành
được hay chăng? người được cung kính và
chắp tay, danh mục kinh đề sẽ xướng ra”.
Câu cuối trong áp tọa văn nào cũng có ba
chữ “xướng tương lai” (sẽ xướng ra). Loại
áp tọa văn được thu vào Đại chính tạng tập
85, bao quát Duy ma kinh áp tọa văn, Ôn
thất kinh giảng xướng áp tọa văn v.v...
ÁT BỘ ĐÀM
Phạm: Arbuda, Pàli: Abbuda. Cũng
gọi A bộ đàm, A phù đà, Át phù đà. Hán
dịch: pháo, thũng vật.
I. Át bộ dàm. Là một trong năm giai
đoạn ở trong bào thai. Sau khi đầu thai,
ÁP LƯƠNG VI TIÊN

đến tuần lễ thứ hai, dáng thai nhi đông lại
như cái nốt phỏng trên da cho nên gọi là
pháo hoặc là thủy bào (bọt nước). [X. kinh
Tạp a hàm Q.49; kinh Tăng nhất a hàm
Q.30; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.38;
Hữu bộ tì nại da tạp sư Q.11; luận Câu xá
Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.14, Q.26].
II. Át bộ đàm. Là một trong tám địa
ngục lạnh. Vì chúng sinh rơi vào địa ngục
này thân hình phỏng phồng lên giống như
bọt nước, nên mới có tên là Át bộ đàm.
Nếu người bị đọa vào địa ngục lạnh này thì
thân hình co giúm lại, những mụt phổng
lên, gió độc thổi đến làm cho da nứt lông
rụng, gân thịt rã rời, xương vỡ tủy chảy ra.
Chịu nỗi khổ ấy xong, xương lại lành trở
lại và lại chịu khổ như trước, không một
chút ngừng nghỉ. Những chúng sinh gây
các tội như sau: Khinh rẻ chư Phật hoặc
những đệ tử Phật không giữ giới; hoặc làm
rồng dữ nổi giận căm phẫn, làm mưa đá to
lạnh buốt hại người, hoặc trộm cướp củi
lửa của người đang bị lạnh cóng v.v..sau
khi chết sẽ rơi vào địa ngục này để chịu
khổ báo. [X. kinh Đại lâu thán Q.2; kinh
Khởi thế nhân bản Q.4; luận Câu xá Q.11;
luận Đại trí độ Q.16; Phiên phạm ngữ Q.8;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Vãng sinh
yếu tập Q.thượng]. (xt. Bát Hàn Địa Ngục).
ÁT GIÀ
Phạm:Argha, Pàli: Aggha. Cũng gọi A
già, Át ca, Át la già. Dịch ý: công đức, nước
công đức, nước. Còn gọi nước át già, nước
thơm át già, nước hoa thơm. Chỉ cho nước
công đức, nước thơm đặt cúng trước đức Phật,
hoặc cái bình đựng nước công đức. Đại nhật
kinh sớ quyển 10 nói rằng nước át già tức là
nước hoa thơm. Đại nhật kinh cúng dường

thứ đệ pháp sớ chép: dâng cúng nước thơm
át già sẽ chứng được bình đẳng tính trí, ở
vào ngôi vua Pháp của ba cõi.
Tiếng phạmargha là từ gốc tiếngarh
(có giá trị) mà ra, ý nói là vật có giá trị, về
sau chuyển sang ý là vật dâng cúng thần
linh hoặc người cao quí, rồi lại mở rộng ra
với ý là nước cúng dường. Lại theo Tuệ
lâm nghĩa quyển 10 thì át già là đồ đựng
nước thơm. Hi lân âm nghĩa quyển 5 thì
bảo át già là gọi chung những cái chén đựng
nước thơm. Chú thích trong Phật tổ thống
kỉ quyển 43 thì cho rằng phàm là đồ cúng
dường đều gọi là át già, hoặc còn chỉ đồ
đựng nước tắm. Những nghĩa ghi trên đây
cho Át già là đồ cúng dường đều là kết quả
của sự chuyển dịch sai lầm.
Ngoài ra, kinh Nhiếp chân thực quyển
hạ dịch chữargha là tròn đầy, không nhơ
đục, hoặc xa hơn nữa là đạo bồ đề.
Từ xưa, ở Ấn độ, khi có yến tiệc, trước
hết phải chuẩn bị nước cho khách rửa ráy.
Tập tục này đặc biệt được Mật giáo dùng
làm một trong sáu thứ cúng dường. Kinh
Đại nhật phẩm Cụ duyên nói, át già, hương
hoa, tràng hoa, hương đốt, thức ăn, đèn
sáng, là sáu thứ cúng dường. Kim cương
đính kinh nhất tự đính luân vương du già
nhất thiết thời xứ niệm tụng thành Phật
nghi quĩ đem phối sáu thứ cúng dường với
sáu đường: át già được phối với đường súc
sinh, hoặc đem át già phối với bố thí ba la
mật trong sáu ba la mật.
Theo phép tu của Mật giáo, át già cúng
dường phải được thực hiện hai lần:
1.Tiền cúng dường: trước khi tu quán
“Nhập ngã ngã nhập” (Người vào Ta Ta
vào Người) hoặc trước chính niệm tụng,
cúng dường át già ở bên phải hỏa xá (nhà
lửa: một thứ lò hương).
2.Hậu cúng dường: sau khi gia trì ở
nơi bản tôn hoặc tán niệm tụng, cúng dường
át già ở bên trái hỏa xá.

Lần cúng dường trước là lần cúng dường ÁT GIÀ

nước cho bản tôn từ bản địa mới đến, cũng
như đem nước cho khách rửa chân mới từ
phương xa đến. Lần cúng dường sau cũng
giống như đưa nước cho khách súc miệng
sau bữa yến tiệc đã xong.
Về đồ vật át già có nhiều chủng loại,
như:
1.Thùng át già: đồ chứa hình cái thùng
từ đó múc lấy át già, về chất liệu và hình
dáng cũng như kích thước của thùng đều
không nhất định, thường thì nó được làm
bằng gỗ hoặc kim khí, đường kính khoảng
từ 15 đến 30 phân tây. Khi truyền phép
Quán đính, Kim cương giới và Thai tạng
giới mỗi giới dùng một thùng riêng.
2.Giếng át già: giếng chuyên chứa át
già dùng để cúng dường. Thùng át già đựng
át già múc từ giếng át già lên. Át già lúc nào
cũng phải được giữ cho trong sạch, không
được dùng nước tạp khác, cho nên các chùa
viện lớn phần nhiều đào giếng át già riêng.
3.Đồ đựng át già: chiếc bát nhỏ, một
trong sáu thứ đồ đựng. Vốn chỉ cái bát đựng
át già cúng dường Phật, sau được mở rộng
mà gọi chung các đồ đựng cúng dường.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, chiếc bát này
được đặt ở giữa đàn, ở hai bên hỏa xá mỗi
bên để ba cái. Nguyên gốc
là một bộ bốn cái, nhưng
sau biến thành một bộ sáu
cái.
4.Gác át già: là giá để
thùng và các đồ đựng át
già khác, cũng dùng để để
hoa. Gác át già thường
được làm ở bên cạnh
giếng át già, nóc gác hơi
dốc để dễ thoát nước khi trời mưa.
5.Chén át già: đồ đựng nước cúng
dường Phật hình cái chén. Có thứ bằng

kim khí, có thứ bằng gốm. Nước lấy từ thùng
át già để cúng dường không được rót ngay
vào đồ đựng át già, mà phải rót vào chén át
già trước, sau đó mới lại ruôn sang đồ át già.
Để tiện cho việc thay đổi át già trong khi tu
pháp, được rót nước vào chén át già trước
và để ở gần chỗ hành giả ngồi. [X. kinh Đại
nhật Q.3 phẩm Thế gian thành tựu, Q.7
phẩm Chân ngôn sự nghiệp; kinh Tô tất
địa yết la Q.hạ phẩm Phụng thỉnh; Thành
tựu diệu pháp liên hoa kinh vương du già
quán trí nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.43; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.7; Hiển mật uy nghi tiện lãm
tục biên Q.hạ]. (xt. Át Già Khí).
ÁT GIÀ HOA
Chỉ cho hoa cúng Phật đựng trong át
già, thường dùng hoa tươi hoặc lá thơm tùy
theo mùa. Thành tựu diệu pháp liên hoa
kinh Vương du già quán trí nghi quĩ (Đại
19, 596 thượng), nói: “Tại hai bên ở bốn
cửa đàn đều đặt hai đồ đựng át già chứa đầy
nước thơm, bên trong thả hoa uất kim và
các thứ hoa khác nổi lên, rất thơm ngát và
tinh khiết”.
ÁT GIÀ KHÍ
Vốn chỉ cái đồ đựng át già, sau chuyển
sang chỉ chung các đồ dùng cúng Phật. Cũng
gọi Át ca khí. Phật tổ thống kỉ quyển 43
(Đại 49, 398 trung), nói: “A già (át già), đây
dịch là khí (đồ dùng); phàm đồ dùng cúng
dường đều gọi là a già”.
Đối với Mật giáo, át già là một trong
sáu thứ đồ dùng, tức đồ đựng át già là một
trong sáu thứ cúng dường. Đồ cúng dường
này do chén át già và đài át già hợp thành.
Chén át già giống hình cái bát, còn đài át
già là cái đế để đặt chén lên trên. Trong
chén chứa đầy át già, hoa tươi và cỏ thơm,
khiến cho nước trong chén rất thơm tho
tinh khiết.
Cứ theo kinh Tô tất địa yết la quyển hạ
Thùng Át Già

ÁT GIÀ HOA

phẩm Phụng thỉnh chép, đồ át già tùy theo
phép tu mà có chất liệu khác nhau: hoặc
làm bằng vàng, bạc, đồng, đá, gỗ v.v..hay
làm bằng lá sen. Ngày nay, Mật tông phần
nhiều dùng
đồng hoặc
vàng để chế
tạo. [X. kinh
Nhuy hi da
Q.trung phẩm
Ma ha mạn đồ
la; kinh Thập
nhất diện Quán tự tại bồ tát tâm mật ngôn
niệm tụng nghi quĩ; Thành tựu diệu pháp
liên hoa kinh vương du già quán trí nghi
quĩ].
ÁT GIÀ QUÁN ĐÍNH
Một trong những nghi thức tác pháp
của Mật giáo. Tức là lấy nước thơm át già
rưới lên đỉnh đầu của người tu hành đạo
Phật để chứng minh công đức của người
ấy. Đồng nghĩa với các nhóm từ “Cam lộ
quán đính”, “Hương thủy quán đính”. [X.
Kim cương đính nghĩa quyết Q.thượng].
ÁT GIÀ THỦY GIA TRÌ
Nước át già dùng để gia trì. Một trong
những phép tu của Mật giáo. Tức là phép
múc nước hoa trong giếng át già vào lúc giờ
Dần (ba giờ đến năm giờ sáng) của ngày Tam
ma da giới để làm nước át già. Cũng gọi là Át
già cấp tác pháp (phép múc nước át già). Sở
dĩ múc lấy nước lúc giờ Dần là vì vào giờ này
nước trong giếng chưa sinh vi trùng, nước
rất trong sạch. Khi truyền pháp Quán đính
phải dùng nước át già lấy vào giờ này.
ÁT NỄ LA THẦN
......
Át nễ la, Phạm:Anila. Một trong 12 vị
thần tướng Dược sư, một trong mười sáu vị
thiện thần thủ hộ Bát nhã. Cũng gọi An

nễ la thần, A nễ rô thần. Hán dịch: Chấp
phong thần (thần cầm gió), Truyền tống
thần (thần truyền đưa).
Cứ theo Dược sư lưu li quang vương
thất Phật bản nguyện công đức kinh niệm
tụng nghi quĩ cúng dường pháp (Đại 19, 47
trung), nói: “Đại tướng Dược xoa Át nễ la,
thân ngài mầu đỏ, tay cầm xoa báu, cầm
đầu bảy ức chúng Dược xoa, thề nguyền
giữ gìn giáo pháp của Như lai”.
Về hình tượng của vị thần này, sách
Tịnh lưu li Tịnh độ
phiêu nói: thân ngài
phát ra lửa đỏ, cỡi
trên mình rắn, tay
phải cầm búa Chiến
đồ, tay trái nắm lại,
ngón trỏ duổi thẳng.
Còn Tu Dược sư
nghi quĩ bố đàn
pháp thì nói: thân
ngài mầu đỏ, tay
cầm cây xoa ba chĩa.
[X. kinh Quán đính
Q.12; kinh Dược sư
lưu li Quang Như lai
bản nguyện công
đức; Phật tượng đồ vậng Q.4]. (xt. Dược Sư
Thập Nhị Thần Tướng).
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN
Át thấp phược yết noa, Phạm:
Azvakarịa, Pàli:Assakaịịa. Một trong
chín núi, một trong bảy núi vàng. Cũng gọi
A sa can na sơn, A ba ni sơn. Hán dịch:
Mã nhĩ sơn (núi tai ngựa), vì ngọn núi này
giống như tai ngựa nên đặt tên như thế.
Kinh Khởi thế quyển 10 gọi là Mã phiến
đầu sơn; kinh Trường a hàm quyển 18 thì
gọi là Mã thực sơn. Cũng có chỗ dịch là
Át Già Khí
Thần Át Nễ La
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN

Mã bán đầu sơn (núi nửa đầu ngựa). Núi
này bao quanh núi Tô đạt lê xá na, cao
2.500 do tuần. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.24]. (xt. Thất Kim Sơn, Cửu Sơn Bát Hải).
ĂNG CO NGHÊ THUẬT
Ăng co, còn gọi là Ngô ca. Nằm ở miền
bắc nước Cao miên, cách thị trấn Tiên lạp
(Siemreap) năm cây số về mạn bắc, là đô
thành của Vương triều Ăng co từ năm 802
đến năm 1432 Tây lịch, xây cất đã trải mấy
trăm năm, gồm hơn sáu trăm tòa kiến trúc,
toàn bằng đá vĩ đại và những hình chạm
nổi trên đá rất là tinh xảo, đời sau đặc biệt
gọi là “nghệ thuật Ăng co”. Thế kỉ XV, người
Thái công hãm Ăng co, thả cửa cướp bóc
phá phách, Vương triều bèn dời đô về Bách
nang bôn (Phnom-penh) ở phía nam, Ăng
co bị bỏ hoang và những kiến trúc to lớn
tráng lệ dần dần đã bị rừng rậm nhiệt đới
xâm lấn. Đến thế kỉ XIX, nhờ bản dịch của
cuốn sách “Chân lạp phong thổ kí” được
công bố, và nhờ sự tìm tòi khảo sát của hai
nhà học giả người Pháp là Hanh lợi mạc
hợp (Henri Mouhot) và Bá hi hòa (Pelliot)
cổ tích Ăng co mới tái hiện ở đời.
Quần thể kiến trúc Ăng co gồm hơn
sáu trăm tòa, trừ bộ phận đã thành những
cái gò hoang phế ra, còn phần lớn đều được
bảo tồn hoàn hảo, tiêu biểu là các tòa La lô
áo tư (Roluos), cung điện Ba khẳng
(Bakheng), đền thần Ban đài tư lợi (Banteay
Seri), Phi mễ a nạp tạp (Phimeanakas, hàm
ý là cung điện trong hư không), đền Ba
phổ ngang (Baphuon), chùa Ăng co
(Angkor Wat hoặc Angkor-Vat), thành
Ăng co (Angkor Thom), chùa Ba nhung
(Bayon), chùa Tháp phổ long (Ta Prohm),
chùa Phổ lạp khảm (Prah Khan), chùa Na
già ban (Neak Pean, còn gọi là chùa Phan
Long), trong đó, thành Ăng co và chùa Ăng

co là những kiến trúc tráng lệ và tinh xảo
nhất, khiến người xem phải ngây ngất,
choáng ngợp.
Chùa Ăngco, còn gọi là TiểuĂngco,
thông thường người ta quen gọi là Hang
Ăngco (hang Ngô ca), là kiến trúc lớn
nhất trong quần thể Ăngco, nằm về mặt
nam thành Ăngco, được xây cất vào thời
vua Tôlợigiabạtma đệ nhị (Suryavarman
II, 1113 - 1150), bốn chung quanh có hào
nước bao bọc, dài năm cây số sáu. Toàn
bộ kiến trúc đều là những khối đá chồng
xếp lên nhau mà thành. Chính giữa là một
tòa đài cao ba tầng, diện tích nền đài rộng
hơn bốn vạn mét vuông, trên nhà có năm
tòa tháp nhọn nối liền thành một tổ, làm
thành bốn hình vuông, tòa cao nhất là
sáu mươi lăm mét, thềm đài ba tầng đều
xếp đá và có hành lang đi xung quanh,
trên vách hành lang đầy các bức chạm
nổi, mỗi lối hành lang dài hơn hai trăm
mét. Cửa tây là cửa chính, trước cửa có
cầu đá lớn, hai bên chạm rồng chín đầu
bằng đá làm lan can. Phía ngoài nền chùa
có hai lớp tường đá bao bọc, cửa lầu phối
trí tráng lệ. Qui mô toàn ngôi chùa cấu
tạo rất là to lớn, tỉ lệ cân xứng, tỉ mỉ trang
nghiêm, chùa tháp, nóc nhà, hành lang,
cửa sổ, tường vách, cột điện, thềm đá, bất
luận chỗ nào, đều được chạm trổ một cách
khéo léo, trang sức đẹp đẽ, Nóc Hành Lang của Chùa Ăng Co đã đạt
đến cực
ĂNG CO NGHÊ THUẬT

điểm của nghệ thuật kiến trúc. Chủ đề
chạm trổ thì có hai Sử thi lớn của Ấn độ
là Mahabàlađa và Lamadana, tranh vẽ
địa ngục biến tướng, tranh vẽ Tì thấpnô
và ác ma hoặc Thiên thần giao chiến, cùng
với các đề tài sinh hoạt của nhà vua và
nhân dân thời bấy giờ, nhân vật rất sinh
động, hình tượng cực chân thật, trên dưới
phối trí đẹp đẽ tuyệt vời. Chùa này nguyên
là điện thờ thần Tìthấpnô, sau trở thành
lăng tẩm của vua Tôlợidabạtma đệ nhị.
Năm 1970, Cộng sản Cao miên chiếm cứ,
chùa Ăngco bèn bị lửa chiến tranh phá
hoại.
Thành Ăng co, còn gọi là Đại Ăng co,
do vua Xà da bạt ma đời thứ 7 (Jayavarman
VII, 1181 - 1219) xây dựng để kỉ niệm chiến
thắng nước Chiêm thành, bốn chung
quanh dài đến mười hai cây số, tường vây
bằng đá đỏ, cao bảy mét, hào ngoài rộng
một trăm mét, trên hào có cây cầu đá to
lớn, hai bên đều chạm một con rắn chín
đầu cực lớn, mỗi con rắn có năm mươi tư
người bằng đá to khỏe nắm bắt kéo lại, trông
cực kì đẹp mắt. Có năm tòa cửa thành, cửa
cao hai mươi mét, ở trên cửa có ba tòa tháp
đều bằng đá, bốn mặt tháp đều chạm trổ
hình tượng bồ tát Quán thế âm với vẻ mặt
hiền từ. Hai bên cửa thành, đặt một tổ ba
con voi bằng đá to cao, chính giữa thành
tức là chùa Ba nhung được tạo thành bởi
năm mươi tòa tháp đá. (xt. Ngô Ca, Phù
Nam Quốc).
ÂM CHẤT LỤC
...
Có một quyển. Viên liễu phàm (thế kỉ
XVI) đời Minh soạn. Còn gọi là Liễu phàm
Tứ huấn. Là tác phẩm đại biểu nói về đạo
đức dân gian ở Trung quốc. Có lần, Viên
liễu phàm đến hỏi đạo nơi Thiền sư Vân

cốc, nhờ đó, liễu ngộ thuyết “lập mệnh”,
biết rõ chân lí của hành vi thiện ác và nhân
quả báo ứng mà soạn ra sách này, cho rằng
âm chất là sự chi phối của trời đối với loài
người, nhưng dựa vào hành vi thiện ác của
con người có thể quyết định được họa phúc.
Nội dung, trước hết, bàn về lí “khiêm hư
lợi trung”, kế đó, trình bày những trường
hợp “tích thiện dư khánh”, đồng thời, liệt
kê mười sáu đức mục lớn của việc làm điều
thiện. Ở cuối quyển chép “biết lỗi hay sửa
đổi, là điều thiện lớn”, và nêu lên ba cách
sửa đổi lỗi lầm. Tư tưởng trong sách này
chịu ảnh hưởng nhiều của thuyết “tăng thọ
ích toán” hình thành vào thời đại Nam Bắc
triều, và là tư tưởng Nho, Đạo, Phật ba giáo
nhất thể dung hợp. Quan niệm Phật giáo
về nhân quả báo ứng thấy rải rắc khắp cuốn
sách, đã thành chuẩn tắc của hành vi đạo
đức trong dân chúng.
ÂM DƯƠNG ĐẠO
........
Phương thuật Nhật bản. Cái học vấn
và phương thuật lấy thuyết âm dương ngũ
hành của Trung quốc làm nền tảng mà
nghiên cứu thiên văn, lịch số, bói toán, địa
lí v.v... mục đích là tránh họa cầu phúc, do
các tăng lữ Triều tiên truyền vào Nhật bản
ở đầu thế kỉ thứ X. Nơi làm việc, gọi là Âm
dương liêu, người làm phương thuật, gọi là
Âm dương sư, người thông suốt hết các
Tương Quán Thế Âm Bằng Đá ở Ăng Co
ÂM DƯƠNG ĐẠO

thuật, gọi là Âm dương gia. Còn có các
chuyên gia, như âm dương bác sĩ, lịch số
bác sĩ, thiên văn bác sĩ, lậu khắc (thời khắc
tính theo đồng hồ nước) bác sĩ v.v... Đạo
âm dương là tính xem sự vận hành tương
đương của mặt trời, mặt trăng, mười can,
mười hai chi, để suy xét lẽ tương sinh tương
khắc, mà biện rõ lành dữ họa phúc của tất
cả sự vật, vì thế, trên mọi mặt, năm tháng,
ngày giờ, phương hướng, một mình, một
việc đều đặt ra nhiều sự kiêng cữ rất là phức
tạp, cho đến các loại hành động trong nhân
gian, đều có định chế cả. Về mặt hành sự
của đạo âm dương, Phật giáo cũng thu dụng
một vài điểm nào đó.
ÂM HƯỞNG NHẪN
Phạm: Ghowànugama - dharma -
kwànti. Là một trong ba phép nhẫn. Còn
gọi là Tùy thuận âm hưởng nhẫn, Tùy thuận
âm thanh nhẫn. Có ba nghĩa:
1. Nghĩa là thuận theo tiếng nói pháp
của Phật Bồ tát mà biết được đạo lí các pháp,
an trú nơi pháp.
2. Nghĩa là những người vãng sinh sang
thế giới Cực lạc, nghe âm thanh của rừng
cây bảy báu mà tỏ ngộ cái lí không mà như
có, chẳng phải có mà có. Ngài Tuệ viễn,
trong Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển
hạ (Đại 37, 106 thượng), nói: “Tìm tiếng
hiểu tỏ, biết tiếng như vang, gọi là Âm hưởng
nhẫn”.
3. Nghĩa là nghe pháp chân thực mà
không kinh, không sợ, không hãi, tin hiểu
thụ trì, ưa thích thuận vào, tu tập an trú.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển)
Q.28;kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Nguyệt đăng tam muội Q.2; Vô lượng thọ
kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung;
Vô lượng thọ kinh hội sớ Q.5; Vô lượng
thọ kinh kí Q.thượng]. (xt. Tam Pháp

Nhẫn).
ÂM NGHĨA
.....
Là sách giải thích về hình thái, cách phát
âm và ý nghĩa của văn tự. Tại Trung quốc,
từ rất sớm, đã có sách âm nghĩa phổ thông
về sách sử, sách kinh, chẳng hạn, trong kinh
Phật, có Thập tứ âm huấn tự của ngài Tuệ
duệ đời LưuTống, Nhất thiết kinh âm của
ngài Đạo tuệ đời BắcTề, nhưng hai sách
này đều đã mất. Đến đời Đường, có Nhất
thiết kinh âm nghĩa hai mươi lăm quyển của
ngài Huyền ứng, Hoa nghiêm kinh (bản dịch
mới) âm nghĩa hai quyển của ngài Tuệ uyển,
Nhất thiết kinh âm nghĩa trăm quyển của
ngài Tuệ lâm, Tục nhất thiết kinh âm nghĩa
mười quyển của ngài Hi lân v.v... Cách sắp
xếp ngữ vựng trong các bộ sách nêu trên
đều y theo thuận tự của nguyên bản. Cho
đến đời BắcTống, trong Thiệu hưng trùng
điêu đại tạng âm ba quyển của ngài Xử quan
thì sắp xếp theo bộ thủ chữ Hán, là một loại
sách âm nghĩa theo thể tài Tự điển. Loại
sách âm nghĩa do người Nhật bản soạn thuật,
thì đại khái lấy Vạn diệp giả danh và Hòa
huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật) để biên
tập và sắp đặt mà thành, chẳng hạn như Đại
bátnhã kinh âm nghĩa (nay chỉ còn quyển
trung); chú thích Hán văn tường tế hơn thì
có Pháp hoa kinh thích văn3 quyển của Trọng
toán, và Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập4
quyển của Tín thụy. Còn có hình thức sử
dụng Âm huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật)
và Phiến giả danh, chẳng hạn như Pháp hoa
kinh âm nghĩa 2 quyển của Tâm không. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.15 Đạo an truyện;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Tống cao
tăng truyện Q.25; Trung quốc Phật giáo sử
tịch (Trần Viên) Q.3, Q.4].
ÂM THANH PHẬT SỰ
Cái lọt vào nhĩ căn (lỗ tai), gọi là âm
ÂM HƯỞNG NHẪN

thanh. Sự nghiệp tế độ chúng sinh của đức
Phật, hoặc dùng ánh sáng, hoặc dùng thân
Phật, hoặc dùng lương thực, đồ mặc, đồ
nằm, ngồi v.v... gọi chung là Phật sự. Ở
trong thế giới Sa bà, không y vào các
phương pháp khác, mà chỉ dùng âm thanh
nói pháp, gọi là Âm thanh Phật sự. [X. kinh
Duy ma phẩm Hương tích Phật; Kim quang
minh huyền nghĩa Q.2].
ẤM TRÌ NHẬP KINH
...
Gồm hai quyển. An thế cao đời Đông
Hán dịch,thu vào Đại chính tạng tập 15.
Mục đích kinh này là nói rõ các pháp tướng
năm ấm (sắc, thụ, tưởng, hành, thức) và
mười hai nhập (nhãn nhĩ tị thiệt thân tâm,
sắc thanh hương vịxúc pháp... trong sáu
ngoài sáu), đồng thời, nói tỉ mỉ các pháp
trong kinh Tam thập thất phẩm (bốn ý
chỉ, bốn ý đoạn, bốn thần túc, năm căn,
năm lực, bảy giác ý, tám thứ đạo hạnh của
Hiền giả). Lại tiến bước nữa mà nói rõ cái
phương pháp do Đạo đế mà thông suốt
giải thoát.
Vào thời đại Tam quốc, tư tưởng giới
Phật giáo Trung quốc chia làm hai hệ thống
lớn. Một là hệ thống Thiền học Tiểu thừa
của An thế cao, hai là hệ thống Bát-nhã
học Đại thừa của Chi lâu ca sấm. Những
kinh điển trọng yếu của hệ thống An thế
cao tức là kinh Ấm trì nhập, kinh An ban
thủ ý. Cho nên, kinh Ấm trì nhập đứng
trên lập trường Phật giáo Tiểu thừa mà giải
thích, luận bàn các pháp số và đạo giải
thoát. Ngoài ra, “Ấm trì nhập kinh chú” là
một tư liệu trọng yếu của sự nghiên cứu về
tư tưởng Phật giáo và ngôn ngữ dịch kinh
Phật ở Trung quốc vào thế kỉ thứ III. Cứ
khảo chứng bản chú này, thì chắc nó đã
được viết từ trước đời Tây Tấn, và tác giả

phải là người thuộc hệ thống An thế cao,
An huyền, Khang tăng hội, Nghiêm phật
điều và Hàn lâm Nam dương, Bì nghiệp
Dĩnh châu, Trần tuệ Cối kê.
ẤM VỌNG NHẤT NIÊM
...........
Là cảnh thể của Quán môn thuộc tông
Thiên thai. Chỉ cái vọng tâm trong một sát
na mà người phàm phu khởi lên hàng ngày.
Còn gọi là Giới nhĩ vọng tâm. Ấm vọng, là
tiếng dịch mới của chữ uẩn, tức tâm này là
thức uẩn trong năm uẩn, là tâm mê vọng;
nhất niệm, là tâm của một sát na, cái tâm
niệm rất là vi tế. Chỉ tâm vô kí của thức
thứ sáu. Ý chỉ tông Thiên thai bảo trong
cái tâm một sát na hiện tiền, có đầy đủ ba
nghìn các pháp, hàm chứa lí mầu nhiệm
của ba đế viên dung, vì thế, nó được trở
thành cái cảnh (đối tượng) để quán xét. Các
pháp khác tuy không phải không có đủ lí
mầu nhiệm ấy, nhưng vì người sơ tâm khó
có thể trực tiếp lấy pháp thể viên dung vi
diệu làm cảnh sở quán, nên không lựa chọn
trong chúng sinh giới hoặc Phật giới, mà
lấy ngay cái tâm một niệm hiện tiền của
chính mình làm đối tượng để quán xét, vì
nó gần gũi và dễ tu hơn. [X. Ma ha chỉ
quán Q.5 phần trên; Tứ niệm xứ Q.4; Thập
bất nhị môn chỉ yếu sao Q.thượng].
ẨM QUANG
I. Ẩm quang. Phạm: Kàzyapa (phiên
âm là Ca diệp ba, nói tắt là Ca diệp), dịch ý
là Ẩm quang, Phật và các đệ tử của Phật
đều có vị lấy danh từ này làm tên gọi. (xt.
Ca Diếp).
II. Ẩm quang(1718 - 1804), là Tổ của
tông Chân ngôn chính pháp luật Nhật bản.
Người Đại phản (Osaka). Thường gọi là Từ
vân tôn giả, hiệu Cát thành sơn nhân, Bách
bất tri đồng tử. Sau khi xuất gia, sư đến học
tại Kinh đô Kyoto, Nại lương (Nara). Học
rất rộng, phàm Hiển, Mật, Tất đàm, Thiền,
ẨM QUANG

Luật, Thần đạo v.v... đều ra sức tu học. Lấy
Chính pháp của đức Phật khi còn tại thế
làm bản nguyện mà đề xướng Chính pháp
luật. Sau rời đến ở chùa Cao quí, núi Cát
thành (phủ Đại phản) tỉnh Hà nội, và lấy
ngôi chùa ấy làm núi chính của Chính pháp
luật. Trước tác gồm có: Phương phục đồ
nghi, Nam hải kí qui truyện dốc lãm sao,
Thập thiện
pháp ngữ, Từ
vân tôn giả
toàn tập, 19
quyển. Ngoài
ra, còn có
Phạm học tân
lương một
nghìn quyển,
là một bộ đại
trước tác có
liên quan đến
Tất đàm học.
Niên hiệu Văn
hóa năm đầu sư tịch, hưởng thọ tám mươi
bảy tuổi. Người đời cũng tôn sư làm vị tổ
khai sáng của Vân truyền Thần đạo. [X.
Từ vân tôn giả lược truyện; Tục Nhật bản
cao tăng truyện Q.1].
ẨM QUANG BỘ
Phạm: Kàzyapìya. Dịch âm là Ca diếp
di bộ, Ca diếp duy bộ. Còn gọi là Ẩm quang
đệ tử bộ, Thiện tuế bộ. Là một trong hai
mươi bộ Tiểu thừa, cũng là một trong năm
bộ luật. Khoảng ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ trong Thuyết nhất thiết hữu bộ mà
phân hóa ra. Tổ của bộ phái này là ngài Ca
diếp ba, thuộc dòng Ẩm quang tiên nhân
đời thượng cổ, nên lấy Ẩm quang làm họ.
Cứ theo truyền thuyết, đời thượng cổ có
người tiên, thân hình có ánh sáng vàng,
hay uống hút các ánh sáng khác không cho

hiện lại, bởi thế gọi là Ẩm quang tiên nhân
(người tiên uống ánh sáng). Giáo nghĩa của
bộ phái này tương tự giáo nghĩa của Hữu
bộ và Pháp tạng bộ, chủ trương tất cả các
hành đều diệt trong khoảng sát na. Nghĩa
là phiền não chưa diệt, nghiệp quả chưa
chín, thì tức quá khứ có thực thể; nếu phiền
não đã diệt, hoặc nghiệp quả đã chín, thì
thực thể quá khứ tức không. Luật của bộ
phái này là kinh Giải thoát giới, nhưng
quảng luật của luật này chưa được truyền
đến Trung quốc [X. kinh Xá lợi-phất vấn;
Dị bộ tông luân luận thuật kí Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.3]. (xt. Thượng Tọa
Bộ).
ẨM THỰC
......
Thức uống vật ăn. Hữu tình ở Dục giới
phải nhờ ăn uống để nuôi thân. Tức là
lấy ba pháp hương, vị, xúc làm thể, ăn
vào miệng, bụng mà có thể nuôi lớn các
căn. Phật địa kinh luận quyển 1 (Đại 26,
295 thượng), nói: “Hay nuôi giữ thân,
không khiến hoại dứt, tăng trưởng pháp
lành, nên gọi là ăn”. Các thức ăn uống thì
có năm loại đạm thực (ăn nhai) là: cơm,
đậu mạch, miến, thịt, bánh, và năm loại
tước thực (ăn nhấm) là củ, cây, lá, hoa và
quả. Phật chế giờ ngọ trong ngày là chính
giờ pháp thực. Luật Ma ha tăng kì bảo,
mặt trời xế qua giờ ngọ bằng một sợi tóc,
một chớp mắt, tức là phi thời. Lại cứ theo
luận Ma đắc lặc già chép, nếu giờ được
ăn, thì mỗi miếng đều phải tưởng niệm,
phàm khi ăn, hạn cứ ba thìa (muỗng) là
một miếng; thìa thứ nhất tưởng niệm
“nguyện dứt tất cả điều ác”, thìa thứ hai
tưởng niệm “nguyện tu tất cả điều thiện”,
thìa thứ ba “nguyện hồi hướng cho tất cả
chúng sinh những căn lành đã tu được và
tất cả đều thành Phật”. [X. kinh Phạm ma
nan quốc vương; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1].

Ẩm Quang ẨM QUANG BỘ

ẨM TỬU GIỚI
Phạm: Madya-pàna-virati. Là một
trong năm giới, một trong bốn mươi tám
giới nhẹ trong kinh Phạm võng. Rượu là
gốc của sự mê loạn, gây nên tội ác, cho
nên, Đại thừa, Tiểu thừa, bảy chúng tăng,
tục đều bị cấm. Theo luật Tứ phần quyển
16 chép, khi đức Phật ở nước Chiđà, Sa
giàđà đến một gia đình ở Câudiệmdi ăn
uống, chủ nhà đem rượu đen dâng cúng,
ăn uống xong trở về, trên đường về, lảo
đảo nôn ọe. Đức Phật biết chuyện, bèn
chế giới cấm tỉ khưu uống rượu, nếu
không tuân thì phạm tội Badậtđề. Phật
lại nhân đó, nói uống rượu có mười lỗi,
tức sắc diện xấu xí, đi lảo đảo, mắt lờ đờ,
hay cáu giận, tốn tiền của, sinh bệnh tật,
thích cãi nhau, người chê cười, trí tuệ kém,
khi chết rơi vào ba ngả ác, gọi là Ẩm tửu
thập quá.
Trường a hàm quyển 11 kinh A nâu di,
cũng nêu lên sáu thứ lỗi của sự uống rượu,
tức mất của, sinh bệnh, tranh cãi, mang
tiếng xấu, hay tức giận, trí tuệ giảm dần.
Luận Đại trí độ quyển 13, còn nói chi tiết
hơn mà nêu lên những ba mươi lăm thứ
lỗi về uống rượu. Lại kinh Đại phương tiện
Phật báo ân quyển 6 bảo, uống rượu dễ
phạm các tội ác khác. Ngày xưa có một Ưu
bà tắc, vì uống rượu mà gian dâm với vợ
người ta, ăn cắp và giết gà người ta, rồi lại
chối (nói dối) là không làm. Vì uống rượu
làm loạn tính nên một lúc phạm cả năm
giới. Luận Câu xá quyển 14 (Đại 29, 77
trung), nói: “Những kẻ uống rượu, tâm
thường dông dỡ, không giữ được các luật
nghi khác, vì thế, để giữ các luật nghi khác
mà xa lìa sự uống rượu”. [X. Phạm võng bồ
tát giới bản sớ Q.3; Câu xá luận quang kí
Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.7; Đại minh

tam tạng pháp số Q.43].
ÂN
..
Hết thảy sự vật đều nhờ mối quan hệ
hỗ tương (nhân duyên) mà sống còn, ơn
tức là từ đó. Ơn trong Phật giáo có thể chia
làm hai phương diện tích cực và tiêu cực.
Ơn về mặt tích cực, tức là trong lòng luôn
nghĩ đến ơn, đây là yếu tố căn bản của sự
tu hành Phật đạo. Chẳng hạn như kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán có nêu lên
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh, ơn Tam bảo, đó là những ơn
mà người ta phải luôn luôn nhớ nghĩ tới;
trong đó, đặc biệt nói công đức hiếu dưỡng
cha mẹ ngang hàng với cúng dường Phật.
Ngoài ra, cái ân đức của Như lai đã đem sức
đại nguyện cứu độ chúng sinh cũng cần
phải ghi nhớ, cảm tạ. Còn ơn về mặt tiêu
cực, chẳng hạn thương yêu con cái, ân ái
giữa vợ chồng, thường làm trở ngại việc tu
hành Phật đạo, nên cần phải cắt đứt. Pháp
uyển châu lâm quyển 22 chép, tăng lữ khi
xuất gia được độ, có bài kệ (Đại 53, 448
trung) rằng: “Trôi lăn trong ba cõi, ân ái
không ra được; bỏ ân vào vô vi, là chân
thực báo ân”.
Trung quốc và Nhật bản đều coi trọng
tư tưởng ơn, nhưng Phật giáo Ấn độ thì lại
không nhấn mạnh lắm, như luận “Nhân
thi thiết” (Pàli: Puggala-paĩĩatti) bảo,
trong thế gian có hai hạng người được coi
trọng và khen ngợi, đó là người ban ơn và
người biết ơn, cảm ơn. “Người biết ơn” (tri
ân giả) là dịch thẳng từ nguyên ngữPàli
Katĩĩù,là người hay cảm biết ơn huệ của
người khác. Chữ ân trong chữ Hán, được
cấu thành bởi chữ (nhân) và chữ (tâm), ý
chữ ân và ý nguyên ngữ, có thể nói, không
hẹn mà gặp, cho nên, có thể bảo rằng bất
cứ việc gì, nguyên nhân nào, phàm đã cấu
thành cái trạng thái ngày nay, đều phải ghi
nhớ luôn ở trong lòng và suy nghĩ cho sâu.

ÂN

[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.11]. (xt. Tứ
Ân).
ÂN ÁI
.....
Tình yêu gắn bó giữa cha con, anh em,
vợ chồng gọi là ân ái. Người đời chìm đắm
trong yêu đương, do đó bị ái ân trói buộc,
không gỡ ra được; bởi thế, có thể nói, thế
gian là cái ngục ái ân giam hãm con người.
Phật giáo chủ trương người đời nên bỏ ân
ái mà vào Phật đạo, vào Phật đạo mới có
thể báo ân chân chính. Vì thế, Pháp uyển
châu lâm quyển 22 (Đại 53, 448 trung), nói:
“Trôi lăn trong ba cõi, ân ái không thoát
được; bỏ ân vào vô vi, là báo ân chân thực”.
[X. Chư kinh yếu tập Q.4]. (xt. Ân).
ÂN ÁI HÀ
.........
Giữa cha con, vợ chồng, sợi dây ân ái
trói buộc rất chắc, rất sâu, cũng như sông
biển, khó vượt qua, khó lường tới. [X. Luận
Đại trí độ Q.1].
ÂN ÁI NGỤC
........
Thế giới Sa-bà cũng như ngục tù, ai ai
cũng bị ái ân gông cùm, không được tự tại
giải thoát. [X. kinh Trường a hàm Q.1]. (xt.
Ân Ái).
ÂN ÁI NÔ
........
Phàm kẻ đắm say ân ái, bị ân ái sai khiến
như đứa nô lệ, cũng vì thế mà phải vòng quanh
trong ba cõi, sống chết trôi giạt. [X. kinh
Trường ahàm Q.10; kinh Phổ hiền quán].
ÂN ĐIỀN
Là một trong ba thứ ruộng phúc, cũng
là một trong tám thứ ruộng phúc. Đối với
những người có ân đức với mình, như cha
mẹ, sư trưởng, hòa thượng, A xà lê, hay
biết ơn, cảm ơn, báo ơn, thì có thể sinh ra

phúc đức, cũng như ruộng nương có khả
năng bồi bổ nuôi lớn các loại mễ cốc, cho
nên gọi là ân điền.
ÂN ĐỘ
Tức hàm ý là xuất gia được độ. Ân,
nguyên là chi sự cảm biết chỗ tốt và thiện ý
mà người khác dành cho mình. Trong Hán
văn, chữ.. (ân) là do chữ ...(nhân) và
chữ .(tâm) hợp thành, đại khái bảo trong
tâm phải luôn luôn ghi nhớ tất cả nguyên
nhân đã hình thành cái trạng thái hôm nay.
Sự định nghĩa này rất phù hợp với tư tưởng
báo ân trong Phật giáo, như kinh Đại thừa
bản sinh tâm địa quán đã chỉ bày, người tu
hành Phật đạo phải thường xuyên nghĩ nhớ
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh và ơn Tam bảo. Cho nên, lấy
một việc xuất gia mà nói, nếu biết rõ nhân
duyên ngày nay xuất gia được độ, tất phải
từ tất cả sự duyên hình thành, mà trong
đó, đặc biệt có sức đại nguyện của Phật, thì
cũng phải thầm cảm cái ơn được độ ấy, do
đó, ân độ cũng là cách nói khác của xuất
gia đắc độ vậy. [X. Đông lâm thiện pháp
đường kí (Trương vô tận)]. (xt. Ân).
ÂN ĐỨC
.....
Là một trong ba thứ đức tướng của Phật.
Như lai vận dụng Đại thừa nguyện lực mà
cứu độ chúng sinh, vì thế có ân đức lớn đối
với chúng sinh. [X. kinh Đại nhật Q.6; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.8]. (xt.
Tam Đức).
ÂN HẢI
Bể rộng bốn ơn. Bốn ơn là ơn cha mẹ,
ÂN ÁI

ơn quốc vương, ơn chúng sinh, ơn Tam
bảo. [X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tứ Ân).
ÂN VIÊN ĐỨC
Là một trong ba thứ viên đức. Có nghĩa
công đức làm lợi người của Như lai tròn
đầy. Tức là, Như lai có đủ công đức khiến
chúng sinh vĩnh viễn thoát khỏi ba ngả ác,
hoặc ra khỏi sống chết trong nẻo thiện mà
đặt chúng sinh trong ngả thiện hoặc trong
ba Thừa. [X. luận Câu xá Q.27].
ẤN CHỈ
.....
1. Thiền lâm dùng mẩu giấy nhỏ in hiệu
chùa màu đỏ, gọi là Ấn chỉ. [X. Thiền lâm
tượng khí tiên loại 23 Bạ khoán môn].
2. Nói chung in và giấy.
3. Chi cho giấy đã in chữ. Tiếng dùng
làm thí dụ. Bởi vì một thiên văn chương có
chia ra thứ tự, trước sau, nhưng khi được in
lên giấy, thì đồng thời hiển hiện toàn nghĩa
của một văn, chứ không phân biệt thứ tự,
trước sau, đây gọi là ấn chỉ đồng thời. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương quyển 1, dùng “ấn
chỉ đồng thời” này để thí dụ đức Phật nói
pháp, tuy có chia thứ tự, trước sau, nhưng
lí thì không trái nhau, đồng thời hiển hiện
toàn nghĩa chân lí, mà không phân biệt
thứ tự, trước sau.
ẤN CHÍNH (1617 - 1694)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Thanh. Người
Nhạc trì Tứ xuyên, họ Khương. Húy Đạo
chính, hiệu Liên nguyệt. Sư từng lấy dao tự
cắt tóc, đầu tiên, nghe giảng kinh Lăng
nghiêm, luận Duy thức, sau lập chí tu Thiền,
sư bèn lên núi Vạn phong tham vấn các
ngài Phá sơn Hải minh, Tượng nhai Tính
đĩnh. Sau ngồi thiền ở núi Dạ lang, nhà
Hoài bạch sáu năm. Năm Thuận trị 15
(1658), sư lên ở chùa Đông ấn, núi Cửu

thanh, phủ Tuân nghĩa (Quí châu); về sau,
lần lượt ở các chùa Giác lâm, Bảo luân, Độ
đạt, Bảo thọ (các chùa trên đây đều ở Tứ
xuyên), Long hưng, Cảnh đức (ở tỉnh Hồ
bắc) v.v... Năm Khang hi 33 sư tịch, thọ
bảy mươi tám tuổi. Có Liên nguyệt thiền sư
ngữ lục sáu quyển, Ngọc tuyền liên nguyệt
chính Thiền sư ngữ lục hai quyển lưu hành
ở đời. [X. Ngũ đăng toàn thư Q.70; Tân tục
cao tăng truyện tập 4, Q.56].
ẤN CHÚ
.....
Còn gọi là Ấn minh, Ấn ngôn, Khế
minh. Gọi chung ấn tướng và đà la ni. Tức
tay kết khế ấn của chư Phật Bồ tát, miệng
tụng chân ngôn đà la ni. Ấn, là thân mật
của chư tôn; Chú, tên gọi khác của đà la ni,
là ngữ mật của chư tôn, cả hai có quan hệ
mật thiết với nhau. Người tu hành nếu kết
ấn tụng chú thì có thể được công đức rộng
lớn. Lại trao ấn minh cho mà truyền quán
đính, thì gọi là Ấn minh quán đính, như
Quán đính ấn tín, Đại hắc quán đính ấn
tín, Thánh thiên quán đính ấn tín v.v... được
nói trong kinh Lí thú, đều thuộc Ấn minh
quán đính. [X. Vô lượng thọ Như lai quán
hành cúng dường nghi quĩ; kinh Đà la ni
tập Q.1]. (xt. Ấn Tướng, Đà La Ni).
ẤN ĐỊNH
.....
Hàm ý là ấn khả quyết định. Tức có
nghĩa là thầy đã thấy suốt tâm địa của học
trò, chứng minh và thừa nhận cái cảnh giới
giác ngộ viên mãn mà trò đã đạt được.
ẤN ĐỘ
Phạm: Indu. Nằm về phía nam Hi mã
lạp sơn, một đại bán đảo nhô ra về phía
nam từ giữa đại lục Á tế á. Còn gọi là Thân
ẤN ĐỘ

độc, Thiên trúc, Thiên đốc, Thân đốc, Càn
đốc, Hiền đậu, Hi độ, Ấn đệ á, Ấn đặc già
la, Mật thê đề xá, Bà la môn quốc, Mộc tư,
A li gia đề xá, Nhân đà la bà đà na.
Về tên gọi của Ấn độ, có nhiều thuyết
khác nhau. Đầu tiên, trong Sử kí đại uyển
liệt truyện thứ 63, người ta đã thấy tên
“Thân độc”. Về sau, Hậu hán thư tây vực
truyện thứ 78, nêu ra tên “Thiên trúc”.
Trong kinh Phật, từ đời Ngụy Tấn trở đi,
phần nhiều dùng tên gọi “Thiên trúc”. Đến
đời Đường trở về sau, thì lấy “Ấn độ” làm
tên chính. Ngoài ra, cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 2, Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện quyển 2, thì “Ấn độ” được dịch ý
là “Nguyệt”. Còn một thuyết khác cho rằng,
tên Ấn độ là từ chữ Phạm Tín độ hà
(Sindhu, sông Tín độ) mà ra, về sau, nhân
người Ba tư và người Hi lạp truyền sai đi
mà thành là Ấn độ.
Đất nước Ấn độ có thể chia làm ba khu
địa hình: bắc Ấn độ, cao nguyên Đức can
(Deccan) và nam Ấn độ. Vào thời Trung
cổ, Ấn độ được chia thành năm khu, là
Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung gọi là năm
Thiên trúc, năm Ấn độ, nói tắt là năm
Thiên, năm Trúc, năm Ấn. Nội địa có ba
con sông lớn là sông Ấn độ (Indus), sông
Hằng (Ganges), sông Bá lạp mã phổ đặc
lạp (Brahmaputra), ngoài sa mạc Ấn độ ở
phía tây ra, đất đai trong toàn cõi có thể
được coi là phì nhiêu. Lưu vực sông Hằng
là nơi nóng nhất trên toàn cõi Ấn độ, về
mùa nóng, nhiệt độ thường lên tới 49oC.,
còn lưu vực sông Bá lạp mã phổ đặc lạp
thì là nơi có lượng mưa nhiều nhất thế
giới.
Nền văn minh Ấn độ đã phát sinh từ
lưu vực sông Ấn độ, vào khoảng 2500 năm
trước Tây lịch (có thuyết bảo 3.000 năm

đến 2.000 năm trước Tây lịch), gọi là Ấn
độ hà văn hóa, thời ấy đã phát triển hệ
thống đưa nước vào ruộng, hệ thống đường
sá, nhà tắm công cộng, lầu gác bằng gạch
và các thiết bị vệ sinh, là những yếu tố rất
giống với quan niệm thiết kế đô thị hiện
đại. Vào năm 1921 đến 1922 Tây lịch, các
nhà khảo cổ đã đào được, tại khu vực này,
hai tòa đô thị cổ là Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo daro) và Cáp lạp ba (Harappà)
tức là những di tích thuộc thời kì văn minh
này. Hơn 2.000 năm trước Tây lịch, dân
tộc Nhã lợi an (Aryan) đã vượt qua dãy núi
Khố thập sơn (Hindu Kush) mà đi vào địa
phương Ngũ hà (Phạm:Paĩjàb) ở thượng
du sông Ấn độ, trong đó, một phần dân
tộc ấy lại từ lưu vực sông Ấn độ lần tới lưu
vực sông Hằng, chinh phục thổ dân địa
phương, dần dần tổ chức thành xã hội, hình
thành nền văn hóa giai cấp phân biệt chủng
tộc. Về loại truyền thống Ấn độ xa xưa này,
trong kinh điển Phật ghi chép rất nhiều.
Ngoài ra, trong hai kiệt tác Sử thi lớn là Ma
ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata) và La
ma da na (Phạm: Ràmàyaịa) của Ấn độ,
cũng nêu ra nhiều tên nước xa xưa của Ấn
độ. Đến thời đại đức Phật thì có mười sáu
nước lớn đồng thời tồn tại, như Trường a
hàm quyển 5 kinh Xà ni sa, Trung a hàm
quyển 55 kinh Trì trai, luận Đại tì bà sa
quyển 24 v.v... đều nói rõ tên của mỗi nước.
Ngoài ra, về các kinh điển và các tác phẩm
văn học bằng chữ Phạm của Ấn độ, thì cứ
xem trong văn hiến hiện còn cũng có thể
biết, như Lê câu phệ đà, được thành lập
vào khoảng 1200 năm trước Tây lịch, là
tập ca tán xưa nhất thế giới. Về sau, Sa ma
phệ đà, Dạ nhu phệ đà, A lan bà phệ đà,
Phạm thư, Sâm lâm thư, Áo nghĩa thư v.v...
lần lượt được hoàn thành. Thổ dân Đạt la
tì đồ (Dravidians) cố hữu tại Ấn độ là dòng
giống người Phi châu da đen lai người Mông
cổ, về sau lại lai người Nhã lợi an mà thành

dân tộc Ấn độ ngày nay. Ý thức giai cấp
của người Nhã lợi an rất mạnh, họ chia xã
hội làm bốn giai cấp, đó là:
ẤN ĐỘ

1. Bà la môn (Phạm: Bràhamaịa, tế
tư).
2. Sát đế lợi (Phạm: Kwatriya, vương
tộc).
3. Phệ xá (Phạm: Vaizya, thương gia,
nông dân).
4. Thủ đà la (Phạm:Zùdra, nô lệ).
Chế độ giai cấp này gọi là Chủng tính
chế độ, Tứ tính. Ngoài ra, còn một hạng
tiện dân không thuộc chế độ chủng tính.
Tôn giáo của người Nhã lợi an vốn sùng
bái linh hồn tồn tại trong thiên nhiên, và
tin linh hồn có sức thống trị, sau dần dần
biến thành tín ngưỡng sùng bái nhiều thần,
gọi chung là Bà la môn giáo.
Khoảng năm, sáu trăm năm trước Tây
lịch, Bà la môn giáo ngày càng suy vi, đức
Thích ca mâu ni sáng lập Phật giáo để cách
tân những cái hủ bại của Bà la môn giáo,
đồng thời, đả phá chế độ giai cấp mà tổ
chức thành giáo đoàn, Kì na giáo cũng góp
sức trong cuộc cách tân này. Cùng lúc, còn
có các phái Xà y na, Du già hưng khởi, làm
cho việc cách tân trở thành một hiện tượng
sôi động. Bấy giờ, ở miền trung Ấn độ,
Vương triều Tây tô nạp gia (Phạm:
Zaizunàga) bột khởi, đến khi vua A xà thế,
con vua Tần bà sa la, làm vua nước Ma yết
đà thì trở thành bá quyền miền trung du
sông Hằng. Phật giáo lúc bấy giờ được vua
A xà thế ủng hộ, nên rất thịnh hành tại
Ấn độ vào thời ấy. Sau Vương triều Tây tô
nạp gia, Vương triều Nan đà (Nanda) kế
tiếp nổi lên.
Năm 327 (có thuyết nói 326) trước Tây
lịch, quốc vương Hi lạp mã kì đốn là Á lịch
sơn đại đế xâm nhập Ấn độ, chiếm lãnh
khu vực ven sông Ấn độ. Nhân lúc tao
loạn, Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), ông vua trẻ tuổi dòng Nan

đà, quật khởi, bình định miền bắc Ấn độ,
lấy thành Hoa thị (Phạm: Pàỉaliputra) của
nước Ma yết đà làm thủ đô, thành lập Vương
triều Khổng tước (Phạm: Maurya), mở ra
sự giao thông với Hi lạp và dung hợp hai
nền văn minh Ấn độ - Hi-lạp mà sản sinh
cái gọi là “Hi lạp - Ấn độ thức nghệ thuật”
(nghệ thuật theo hình thức Hi lạp - Ấn
độ). Đến khi cháu đích tôn của Chiên đà la
cấp đa là vua A dục lên ngôi, thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo, lại phái các
đoàn truyền giáo đến các nước truyền pháp,
hình thành một thời đại Phật giáo hưng
thịnh. Các triều đại về sau nối nhau hưng
khởi là: Vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàôa), Vương triều Huân ca (Phạm:
Zuga), Vương triều Khang ngõa (Phạm:
Kaịva) và Vương triều Tát cáp (Phạm:Sàh).
Khoảng 300 năm sau Tây lịch, Vương
triều Cấp đa (Phạm:Gupta) hưng khởi, về
các phương diện văn học, nghệ thuật, kiến
trúc, khoa học v.v... đều có các thành quả
sáng chói, là thời đại hoàng kim trong lịch
sử văn hóa Ấn độ. Về mặt quân sự thì đã
đánh nước Đại nguyệt chi ở phía bắc Ấn
độ, lại từng chống sự xâm lược của người
Ap thát, một chi khác của Hung nô, dẫn
đến thế nước hao tổn, có nguy cơ suy bại.
Tuy nhiên, vào thế kỉ thứ VI, vua Siêu nhật
(Phạm: Vikramàditya) đánh đuổi được
người Áp thát, thì văn hóa, vũ công lại một
thời được trung hưng. Vào thời kì cuối của
Vương triều Cấp đa, các nước nhỏ mọc lên
như nấm, trong đó, mạnh hơn cả, có Vương
triều Phạt đàn na (Phạm: Vardhana), còn
gọi là Vương triều Giới nhật. Năm 606, vua
Giới nhật (Phạm:Zìlàditya) lên ngôi. Nhà
vua một đời hùng mạnh, ra sức thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo. Khi ngài Huyền
trang tây du Ấn độ, chính là gặp lúc nhà
vua này đang trị vì. Sau Vương triều Cấp
đa, là các Vương triều Tạp lỗ ca (Phạm:
Chàlukya), Khách sa li (Phạm:Kesari) nối

nhau hưng khởi.
Ở nam Ấn độ, khoảng 220 năm trước
Tây lịch, có Vương triều Án đạt la (Phạm:
ẤN ĐỘ

Andhrabhftya) quật khởi, cho đến hơn
300 năm sau Tây lịch, thanh thế của Vương
triều này vẫn cường thịnh. Vào thời kỳ này,
Bà la môn giáo dần dần phục hưng và hình
thành cái thế đối đầu với Phật giáo, nhưng
ở phương diện khác, thì giữa hai tôn giáo
lại tiếp thu những đặc chất của nhau. Đứng
về mặt phục sinh của Bà la môn giáo mà
nói, thì thời kỳ này, lọc bỏ cái cũ, bồi bổ cái
mới, tức đã gieo mầm cho sự bột hưng của
tân Bà la môn giáo (tức là Ấn độ giáo); và
trong Phật giáo thì tư tưởng Đại thừa cũng
đã manh nha để rồi sản sinh nhiều giáo
nghĩa sâu xa kì đặc. Về sau, do sự diệt vong
của Vương triều Khổng tước tại trung Ấn
độ, mà trung tâm của Phật giáo đã dần dần
di chuyển lên miền bắc Ấn độ. Mãi đến
800 năm sau Tây lịch, thì Phật giáo và Ấn
độ giáo đã thay nhau hưng thịnh, hễ đạo
này lên thì đạo kia xuống, về sau, thế lực
của Ấn độ giáo càng ngày càng mạnh, đến
mức có thể áp đảo toàn diện, thì Phật giáo
dần dần cũng rơi vào tình trạng gần như
tuyệt diệt, ngay trên mảnh đất đã sản sinh
ra mình.
Đồng thời với sự suy thoái của Vương
triều Khổng tước, Diêm cao trân, người Đại
nguyệt chi, xâm nhập bắc Ấn độ lập nên
nước Kiện đà la và Vương triều Quí sương,
cháu đích tôn là vua Ca nị sắc ca mở rộng
bờ cõi, làm cho uy thế thịnh cực một thời,
lại thi hành chính sách bảo hộ Phật giáo,
cùng với vua A dục, trong lịch sử Phật giáo
Ấn độ, là hai vị Đế vương đại hộ pháp.
Nhà vua đã mở đại hội kết tập ở nước Ca
thấp di la, thỉnh tôn giả Thế hữu làm chủ
tọa, biên tập luận Đại tì bà sa. Ngoài ra, tại
Mạnh gia lạp (Bengal), phía đông Ấn độ,
khoảng năm 660 Tây lịch, Cù ba la (Phạm:
Gopàla), kiến lập Vương triều Ba la (Phạm:

Pàla), giữ được thế ổn định tại đông Ấn độ
đến bốn, năm trăm năm, các vua đời nào
cũng sùng tín Phật giáo (Mật giáo Đại thừa),
đặc biệt là Đạt ma ba la (Phạm:
Dharmapàla) đời thứ tư, hết lòng hộ trì
Phật pháp, và xây dựng nhiều chùa viện
lớn, như chùa Âu đan đa phú lê (Phạm:
Uddaịđapura), chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) v.v... thành những trung tâm
tín ngưỡng và nghiên cứu, đối với sự phát
triển Mật giáo, có ảnh hưởng rất lớn.
Năm 1001 Tây lịch, vua Hồi giáo là Mã
mục đức (Mahmud) xâm nhập Ấn độ. Tính
đến năm 1516, đế quốc Mông ngột nhi
(Mogul) được thành lập hơn năm trăm năm,
là thời đại Hồi giáo trong lịch sử Ấn độ;
thời kỳ này, Hồi giáo hủy hoại các chùa
viện, Thánh tích của Phật giáo và Ấn độ
giáo, tàn sát tăng ni, đến nỗi Phật giáo hoàn
toàn tuyệt tích tại Ấn độ. Đế quốc Mông
ngột nhi do cháu đời thứ 6 của Thiết mộc
nhi, là Bạt ba (Babar, 1483-1530) dựng lên,
cũng tin theo Hồi giáo. Cháu nội của Bạt
ba là A khắc bái đại đế (Akbar), là ông vua
vĩ đại nhất của đế quốc Mông ngột nhi,
thời gian ông ta cai trị, lãnh thổ được mở
rộng, và áp dụng chính sách khoan dung
đối với các tôn giáo khác. Nhưng đến thế
kỉ XVII thì đế quốc dần dà suy vi.
Mặt khác, sau khi địa lí được phát hiện
mạnh, thì Ấn độ đã trở thành nơi tranh
giành hơn thua giữa các thế lực thực dân
nước ngoài, như Anh, Pháp, Hà lan, Bồ
đào nha v.v... Năm 1600, công ty Đông Ấn
độ của nước Anh được thành lập, dần dần
nắm được quyền khống chế. Năm 1757,
Khắc lai vũ (Robert Clive) xuất quân đánh
bại quân đội của các chư hầu Ấn độ chống
đối và công ty Đông Ấn độ trở thành thế
lực lãnh đạo Ấn độ một cách tuyệt đối.
Năm 1858, chính phủ nước Anh tiếp quản
công ty Đông Ấn độ và trực tiếp cai trị Ấn
độ. Trước đó, các địa phương Ấn độ đã bắt

đầu nhen nhúm cuộc vận động giành độc
lập, qua hai cuộc thế giới đại chiến mới do
Cam địa (Gandhi, 1869-1948) lãnh đạo cuộc
ẤN ĐỘ

“Vận động bất hợp tác” mà hình thành
phong trào quần chúng rất mạnh và đến
tháng 8 năm 1947 thì giành được độc lập.
Cùng năm ấy, vấn đề xung đột kịch liệt
giữa Ấn giáo và Hồi giáo, cũng được hai
bên Anh quốc và Ấn độ đồng ý giải quyết
bằng cách thành lập nước Hồi giáo Ba cơ
tư thản (Pakistan). Mặc dầu Ấn độ đã chia
làm hai nước rồi, nhưng những sự kiện đưa
đến đổ máu giữa Ấn, Hồi vẫn còn đó, có
khi lại tăng thêm. Hơn nữa, sau khi lập
quốc, Ba cơ tư thản lại phát sinh nội chiến
liên miên, thường thường có hàng trăm
ngàn nạn dân từ đông Ba cơ tư thản tràn
vào Ấn độ. Đến tháng 12 năm 1971, nhờ
sự giúp đỡ của Ấn độ, đông Ba cơ tư thản
đánh tan quân tây Ba cơ tư thản, rồi tuyên
bố độc lập và đổi tên nước là Mạnh gia lạp
(Bangladesh). Ngoài ra, tháng 5 năm 1975,
nước Xích kim, nằm về phía đông bắc Ấn
độ, cũng sáp nhập vào Ấn độ mà thành là
tiểu bang cuối cùng (tiểu bang thứ 22) trong
chính phủ nước Cộng hòa liên bang Ấn
độ.
Tại Ấn độ ngày nay, số tín đồ Ấn độ
giáo đông nhất, kế đó là tín đồ Hồi giáo, kì
dư, tín đồ Phật giáo, Cơ đốc giáo, Kì na giáo
và Tích khắc giáo thì thuộc thành phần
thiểu số, trong đó, tín đồ Phật giáo có độ
hơn một triệu người. Gần đây, giai cấp tiện
dân ùn ùn theo Phật giáo, sự kiện ấy đã trở
thành vấn đề trong xã hội Ấn độ. Các phái
Ấn độ giáo coi Phật giáo như một chi phái
của họ, và coi đức Phật là vị thần của Ấn
độ giáo. Trong các tác phẩm hội họa, điêu
khắc cổ đại còn được bảo tồn tại Ấn độ
cho đến ngày nay, những di tích của Phật
giáo được coi là kho báu. Từ sau ngày Ấn
độ được độc lập, phần nhiều lấy tư tưởng
Phật giáo làm gương cho lí tưởng chính trị,

hơn nữa, lá quốc kì Ấn độ có in hình bánh
xe Pháp luân của Phật giáo, đồng thời, năm
giới của Phật giáo được suy tiến thành chính
sách năm nguyên tắc hòa bình. Do đó, tính
trọng yếu của Phật giáo tại Ấn độ sẽ được
đánh giá lại.
Dân số Ấn độ hiện nay khoảng hơn
sáu trăm triệu người chiếm mười lăm phần
trăm dân số toàn thế giới, chỉ đứng sau Cộng
hòa nhân dân Trung quốc. Quá nhiều
chủng tộc, hiện được gọi là “Nhân chủng
bác vật quán” của thế giới; ngôn ngữ phức
tạp, có tới một trăm tám mươi thứ (thông
dụng nhất có mười bốn thứ), một vấn đề
trở ngại lớn trong sự phát triển của Ấn độ.
Ấn độ ngày nay tuy đã có vũ khí hạt nhân,
nhưng đứng về mặt toàn quốc mà nói, thì
vẫn còn là một nước nghèo nàn lạc hậu.
Khoáng sản tuy phong phú nhưng phần
lớn chưa được khai thác đúng mức để có
thể lợi dụng. Dân số toàn quốc tăng nhanh,
con số người mù chữ cao và cái hố ngăn
cách giữa người nghèo và người giàu càng
thêm sâu rộng. Tình hình vệ sinh rất tồi,
dân chúng phần nhiều suy dinh dưỡng, các
thiết bị y tế thiếu thốn và số tử vong rất
cao. Tuy chính phủ đã tích cực đặt các kế
hoạch kinh tế dài hạn năm năm, nhưng
kết quả chậm chạp các thứ kiến thiết phần
nhiều trông vào sự giúp đỡ hoặc vay mượn
của nước khác. Mức sinh hoạt của quốc
dân xuống thấp, tính mức đến năm 1980,
lợi tức bình quân cả năm, mỗi người dân
được khoảng tám mươi Mĩ kim (trong khi
lợi tức bình quân cả năm tại Đài loan (năm
1977) mỗi người dân được một nghìn một
trăm tám mươi hai Mĩ kim, và tại nước Mĩ,
mỗi người được bảy nghìn sáu trăm tám
mươi tư Mĩ kim), nỗi nghèo khó của người
dân Ấn độ như thế nào, cứ xem đó đủ biết.
Ngoài ra, sự phân chia tôn giáo, giai cấp,
chủng tộc, vẫn y nguyên là vấn đề nghiêm
trọng của xã hội. [X. Phật tổ thống kỉ Q.32;

Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146 phần
trên; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 58; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10; Hi
ẤN ĐỘ

lân âm nghĩa Q.2, Q.3, Q.8; V. A. Smith:
Early History of India; S. Robert: Indian
Chronography; J. Dowson: A Classical Dictionary
of Hindu Mythology].
ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH
Chỉ nền văn minh phát sinh tại lưu vực
sông Ấn độ, phía tây bắc Ấn, khoảng 3.000
năm trước Tây lịch, và tồn tại được độ năm
trăm năm. Qua sự nghiên cứu các di chỉ
của hai thành phố cũ Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo-daro) và Cáp lạp ba (Harappa,
hiện nay thuộc Pakistan), người ta có thể
biết nền văn minh ấy thuộc thời đại đồ đồng.
Mạc hãn tá đạt la nằm ở tỉnh Tín độ, miền
hạ du sông Tín độ, diện tích khoảng mười
sáu cây số vuông. Di chỉ này chia làm ba bộ
phận trên, giữa, dưới, trên có ba tầng (thời
kì sau), giữa có ba tầng (thời kì giữa), dưới
chỉ có một tầng (thời kì đầu), tất cả bảy
tầng, từ bảy tầng này, có thể ước định tầng
trên và tầng dưới cách nhau độ năm trăm
năm. Cách di chỉ này về hướng đông bắc
khoảng sáu trăm năm mươi cây số là cổ
thành Cáp lạp ba, qua những vật đào được
ở đây, người ta biết thành này cũng một
thời đại với Mạc hãn tá đạt la, là di tích văn
hóa do cùng một dân tộc sáng lập, và so
với Mạc hãn tá đạt la, đô thị này có quy mô
rộng lớn hơn. Đường sá tại hai nơi này đều
có trật tự rành mạch, có điều lí hẳn hoi,
mang hình thái những đô thị có kế hoạch,
là những kiến trúc đặc thù trong lịch sử
kiến trúc của thế giới. Ngoài nhà ở ra, có
các kiến thiết công cộng như nhà tắm, chợ,
kho tàng v.v... đều đầy đủ; thực phẩm chính
của thị dân là mì và gạo. Qua các tượng nữ
thần được đắp nặn còn sót lại, người ta biết
được là tín ngưỡng sùng bái ngẫu tượng thần
mẹ của vùng Tây á, Trung á đang thịnh
hành ở thời bấy giờ. Ngoài ra cũng có phong

tục sùng bái cây cối, động vật và các hiện
tượng thiên nhiên. Lại tuy có đào được các
di tích mồ mả, nhưng không rõ được phép
tắc và nghi thức chôn cất người chết như
thế nào. Hình thái chính trị và kiểu cách
cung vua cũng không được rõ.
Ngoài ra, trong lưu vực sông Ấn độ,
người ta còn phát hiện được những di tích
thuộc nền văn hóa cổ đại, trong đó có các
đồ dùng ở cả hai thời kì đồ đồng và đồ đá,
tại các nơi như Chiên phù đạt la (Chanhudaro),
A mẫu lợi (Amri) và Tập phu táp
(Jhukar) v.v..., những di tích này cũng giống
như những di tích thuộc nền văn minh
thái cổ ở Mĩ tốt bất đạt mễ á (Mesopotamia)
và ở Ai cập. Đứng về phương diện tính độc
lập văn hóa của dân tộc Ấn độ mà nói, thì
tuy không thể bảo văn hóa Ấn độ đã bắt
chước văn hóa Mesopotamia, nhưng qua
các di tích văn hóa còn sót lại, người ta có
thể suy định rằng giữa Ấn độ và các nước
văn minh phương Tây đã có quan hệ mậu
dịch.
Văn minh cổ Ấn độ tất nhiên đã chẳng
phải do người Nhã lợi an sáng lập, nhưng,
giữa nền văn minh Phệ đà tương đối có
sớm với những người thuộc dân tộc Đạt la
tì đồ (Dravidians) vốn đã định cư tại Ấn độ
từ trước khi người Nhã lợi an đến, có liên
quan gì không, thì điều đó người ta cũng
không thể biết được; mà qua sự nghiên cứu
và giám định các di hài, cũng khó mà biết
được một cách chính xác. Qua các vật được
phát hiện, người ta chỉ biết rằng, tôn giáo ở
đời sau, không thuộc hệ Nhã lợi an, thì đã
từng chịu ảnh hưởng của dân tộc Đạt la tì
đồ mà thôi. Đến như văn tự của họ còn sót
lại, người hiện đại cũng không có cách nào
đọc và hiểu được hoàn toàn.
Hai thành thị Mạc hãn tá đạt la và Cáp
lạp ba đã bị phá hủy bởi nạn lụt hoặc do
người Nhã lợi an hủy diệt. Giả thuyết sau
được các học giả gần đây đồng ý nhiều hơn.

Lịch sử nhân loại phát triển nhanh chóng ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH

trong một thời gian ngắn, khiến người ta
chóa mắt; cũng có khi chỉ trong nháy mắt
đã tan biến, khiến người ta than thở! Phàm
những hiện tượng như thế, đều có thể được
coi là lịch sử văn minh chung của nhân
loại, như những Kim tự tháp, đã khiến người
ta nuối tiếc vô hạn. [X. Sir John Marshah:
Mohenjo-daro the Indus Civilization, 3
vols., 1931; E. Mackay: The Indus Civilization,
1935; Wheeler: The Indus Civilization,
1959].
ẤN ĐỘ ĐÍCH PHÁT HIÊN (THE
DISCOVERY OF INDIA)
Do nhà chính trị và là Thủ tướng đầu
tiên của Ấn độ, Ni hách lỗ (Pandit Jawaharlal
Nehru, 1889 - 1964) soạn, được ấn hành
năm 1946. Vì tham gia cuộc vận động
chống người Anh giành độc lập mà Nehru
đã nhiều lần đi tù; bộ sách này được viết
trong tù, trình bày quan niệm của ông về
lịch sử Ấn độ và chủ trương vận động giành
độc lập. Nội dung bao gồm: sự sinh hoạt
trong tù, hồi kí về gia tộc, nói tổng quát về
nền văn minh thái cổ của sông Ấn độ, đến
lịch sử văn hóa sáng chói dưới triều đại
Mông ngột nhi, và tường thuật chi tiết về
sự thống trị của nước Anh, sự hứng khởi
của cuộc vận động dân tộc Ấn độ, sự chống
lại chủ nghĩa đế quốc Anh, hai cuộc đại
chiến và tình huống nước Ấn độ v.v... trọng
tâm là chính trị, kinh tế, phương diện xã
hội và cuộc vận động bất hợp tác do Cam
địa lãnh đạo. Qua sự phân tích và đánh giá
bình tĩnh của tác giả về tinh thần cơ bản,
quan niệm đạo đức và di sản văn hóa của
Ấn độ, người ta có thể thấy chân tướng
của Ấn độ.
ẤN ĐỘ GIÁO (HINDUISM)
Thông thường chỉ Tân Bà la môn giáo.
Tức là Bà la môn giáo chính thống từ xưa

đến nay tại Ấn độ, tiếp thu các giáo nghĩa
của Phật giáo, Kì na giáo và các tín ngưỡng
dân gian phức tạp mà phát triển thành một
thứ tôn giáo. Thay vì là một tôn giáo có hệ
thống rõ ràng chính xác, Bà la môn giáo là
thứ tôn giáo xã hội, hoặc có tính xã hội, do
sự phát triển lịch sử giáo nghĩa, nghi thức,
chế độ, phong tục tập quán, mà gây thành.
Bà la môn giáo có thể được chia thành hai
thời kì hoặc ba thời kì, cũng có người đem
giai đoạn phát triển ở thời kì cuối cùng, đặc
biệt gọi là Ấn độ giáo. Ấn độ giáo phát sinh
khoảng thế kỉ thứ IV trước Tây lịch, mãi
bốn thế kỉ sau mới dần dần hưng thịnh, tín
đồ thuộc giai cấp thượng tầng tăng nhanh.
Nói theo nghĩa hẹp, thì Ấn độ giáo là sự
phục hưng của Bà la môn giáo sau một thời
suy vi do sự hưng thịnh của Phật giáo.
Do sự xuất hiện đông đảo các nhà triết
học và luận sư thuộc giai cấp Bà la môn
mà Phật giáo bị rơi vào tình thế suy yếu; và
về mặt chính trị, do sự kiên quyết của dân
tộc Lạp cát phổ đặc (Ràjput) ở phía tây
bắc, duy trì chế độ giai cấp, cũng khiến cho
thế lực của tín đồ Phật giáo phải suy thoái.
Ngoài ra, do việc lấy sự dung hợp đồng hóa
với tôn giáo dân gian, và sự biên soạn các
kinh điển mới làm trung tâm, và, ngoài sự
Đền thờ của Ấn Độ Giáo
ẤN ĐỘ GIÁO

kế thừa truyền thống ra, Bà la môn giáo đã
dùng bộ mặt và tư thái cực mới ấy mà sản
sinh ra một Ấn độ giáo hiện đại. Đến
khoảng 800 năm Tây lịch, Ấn độ giáo, một
mặt kế thừa quyền uy của Thánh kinh Phệ
đà, mặt khác, lại chịu ảnh hưởng sâu đậm
của Áo nghĩa thư và các học phái Phệ đàn
đa, đồng thời, có nhiều điểm chủ trương
tương đồng với hai tác phẩm dân tộc lớn là
Đại tự sự thi Mahaøbhaørata (dịch âm là Ma
ha bà la đa), Raømaøyaịa (dịch âm La ma
da na) và với các loại khác, như chủng tộc
Tì thấp nô (Phạm: Harivaôsa), Bạc già
phạm ca (Phạm: Bhagavadgìtà), Phú lan
na (Phạm: Puràịa), Tân áo nghĩa thư
(Phạm:New-Upaniwad), Đán đặc la (Phạm:
Tantra) và A cấp ma (Phạm:Àgama) v.v...
Đứng về phương diện thần cách mà nói,
thì từ nơi thần thoại Phệ đà mà phát triển
thành thần thoại Phú lan na (thần thoại
Ấn độ theo nghĩa hẹp), rồi từ nơi kết hợp
hai thần Tì thấp nô và Thấp bà với Phạm
(Phạm:Brahman) làm một nguyên lí thực
tại đồng nhất, tối cao, mà xác lập giáo lí
“Tam thần nhất thể”, đó là đặc điểm của
Bà la môn giáo. Trong đó, sự sùng bái Cát
lật sắt noa (Phạm:Kfwịa, hóa thân của Tì
thấp nô), La ma (Ràma), phản ánh rõ tín
ngưỡng trong dân chúng. Các tông phái
chủ yếu thì có phái Tì thấp noa, phái Thấp
bà, phái Tính lực (Phạm:Zaøkta), phái Thiệu
lạp (Phạm:Saura), phái Nga na phạ để da
(Phạm: Gànapatya), phái Tư ma lỗ đạt
(Phạm:Smàrta), ngoài ra, còn có nhiều chi
phái khác xuất hiện. Khoảng từ thế kỉ XII
đến thế kỉ XVIII, có các tông phái cách
tân, chẳng hạn như phái Khách tỉ nhĩ và
các phái cùng hệ thống: Tích khắc giáo,
phái Đạt đỗ (Dàdù) v.v... trỗi dậy.
Thế kỉ XIX, đế quốc Mông ngột nhi

diệt vong, rồi tiếp đến sự xâm nhập của
người Anh, do sự hoạt động của Cơ đốc
giáo và ảnh hưởng tư tưởng tôn giáo cận
đại ở Âu châu mà xúc thành cuộc vận
động canh tân tôn giáo, vì thế mới nảy
sinh các hiệp hội, như hội Phạm giáo
(Bràhma-Samàj) và Nhãlợian hiệp hội
(Àrya-Samàj) bắt đầu hoạt động; ngoài
ra, còn có nhiều phái vận động tôn giáo
và các hội truyền đạo tương tự. Giáo phái
Lamakhắclợituna (Phạm: Ràmakfwịa
Paramahaôsa), Thần trí giáo hội v.v...
cũng mở mang hoạt động.
Hệ thống tư tưởng của Ấn độ giáo là
nghiên cứu cho rõ cái tướng nhất thể giữa
bản chất vũ trụ “Phạm” và bản chất cá nhân
“Ngã”, cái tướng tương quan giữa tinh thần
giới và vật chất giới, cái tướng tư biện giữa
trí tuệ (minh) và vô minh, cái tướng thực
tiễn của tín ái, cho đến việc tìm hiểu về
nghiệp, luân hồi, giải thoát, kiến lập các
loại học thuyết v.v...; các tông phái đời sau
đều căn cứ vào những điểm kể trên mà sản
sinh các phái dưới đây:
- Phái Thương yết la (Phạm: Zaíkara)
với thuyết Tuyệt đối bất nhị luận (Nhất
nguyên luận bất nhị).
- Phái Ba sử tạp lạp (Phạm: Bhàskara)
với thuyết Nhất nguyên luận nhị nguyên.
- Phái La ma noa già (Phạm: Ràmanuja)
với Chế hạn bất nhị thuyết.
- Phái Ninh ba nhĩ ca (Phạm:
ẤN ĐỘ GIÁO
Ba vị thần của Ấn Độ Giáo
Từ trái sang: Phạm Thiên, Tì Thấp Nô, Thấp Bà

Nimbàrka) với Nhất nguyên nhị nguyên
luận (thuyết bất nhất bất dị).
- Phái Bà nhĩ la ba (Phạm: Vallabha)
với Thuần túy nhất nguyên luận.
- Phái Ma đà bà (Phạm: Madhva) với
Nhị nguyên luận (Thực tại luận đa nguyên).
- Phái Tì thấp nô sử ngõa mẫn (Phạm:
Viwnusvàmin) với Nhị nguyên luận v.v...
Đầu thế kỉ XX, Áo nhã tân đô cấu tu
(Aurobindo Ghosh) đề xướng Chỉnh thể
bất nhị luận, dùng quan điểm hiện đại để
giải thích triết học Phệ đàn đa, có ảnh hưởng
rất lớn đối với giới trí thức Ấn độ. Ngày
nay, lấy Liên bang Ấn độ làm trung tâm,
tín đồ Ấn độ giáo có khoảng ba ức triệu
người, sau đại chiến thế giới lần thứ hai,
Ấn độ bị chia cắt và mối tranh chấp giữa
Ấn độ giáo và Y tư lan giáo (Hồi giáo), cho
đến nay, vẫn chưa dứt. [X. Sir Monier
Monier - Williams: Bràhmanism and Hinduism,
or religious thought and life in India,
1891; L. D. Barnett: Hinduism, 1906;
René Guénon: Introduction générale à
l’étude des doctrines hindoues, 1921; Sir C.
Eliot: Hindnism and Buddhism, a historical
sketch, 3 vols., 1921]. (xt. Bà La Môn
Giáo).
ẤN ĐỘ HÀ (INDUS)
Tên Phạm:Sindhu (Tín độ). Là con sông
lớn của Ấn độ. Bắt nguồn từ cao nguyên
Tây tạng, chảy qua giữa khoảng hai dãy núi
Hi mã lạp sơn và Khách lạp côn lôn, rồi
chảy về hướng tây nam xuyên qua Hi mã
lạp sơn, hữu ngạn chảy vào sông Khách bá
nhĩ, tả ngạn là chỗ gặp nhau của các nhánh
sông ở địa phương Bàng già phổ (Phạm:
Puĩjàb, Ngũ hà), rồi chảy qua Ba cơ tư
thản (Pakistan) mà vào biển A lạp bá (Arab).
Địa phương Ngũ hà là cứ điểm của nền
văn minh cổ Ấn độ; văn hóa Phật giáo thì

thịnh hành tại lưu vực Khách bá nhĩ, Kiện
đà la ở phía bắc Bàng già phổ. (xt. Ấn Độ
Cổ Văn Minh).
ẤN ĐỘ HỌC (INDOLOGIE)
Sự nghiên cứu tổng hợp về văn học,
nghệ thuật, lịch sử, triết học, ngôn ngữ, khảo
cổ học và tôn giáo v.v... trong nền văn hóa
Ấn độ, thì gọi chung là Ấn độ học. Cùng
với “Hán học” cũng là một bộ môn của
Đông phương học. Các nước Tây Âu tìm
hiểu văn hóa Ấn độ, có thể truy đến thời
đại cổ Hi lạp. Về sau, cũng có các nhà truyền
giáo, vì mục đích truyền giáo mà phương
tiện nghiên cứu văn hóa Ấn độ. Nhưng,
phải đợi đến sau thế kỉ thứ XVIII thì người
ta mới nghiên cứu văn hóa Ấn độ với một
thái độ khách quan và có hệ thống. Bấy
giờ, để củng cố quyền thống trị thực dân
địa, người Anh bèn đặt kế hoạch nghiên
cứu văn hóa Ấn độ. Từ đó về sau, các nhà
triết học, khảo cổ học, ngôn ngữ học, lịch
sử học v.v... của các nước cũng không ngừng
theo đuổi việc nghiên cứu Ấn độ học và
thành tích cũng khá rõ rệt.
Về phương diện nghiên cứu ngôn ngữ
học và Phật học, tại các nước Anh, Pháp,
Đức, Nga, Ấn độ, Hà lan, Đan mạch, Mỹ
và Nhật v.v... đã xuất hiện rất nhiều học
giả trứ danh về tiếng Phạm, tiếngPàli, và
phát triển thành một môn ngôn ngữ học tỉ
giảo đặc thù, và nhờ đó lại tiến đến nghiên
cứu Phật giáo. Cuối thế kỉ XVIII, các học
giả nước Anh, như Hà cát lâm (B.H.
Hodgson), Chung sĩ (Jones, William), Kha
nhĩ bá lỗ khắc (Colebrooke, Henry Thomas)
v.v... đầu tiên phiên dịch nguyên điển
tiếng Phạm ra tiếng Anh và xuất bản. Hà
cát lâm sưu tập rất nhiều kinh điển Phật
bằng tiếng Phạm, đồng thời, nghiên cứu,
phiên dịch, đưa đến việc nghiên cứu Phật
giáo thịnh hành tại các nước Tây Âu.
Chung sĩ sáng lập hiệp hội Á tế á tại Gia
ẤN ĐỘ HỌC

nhĩ các đáp (Calcutta), đồng thời, năm 1878,
trong khi diễn giảng, đã nêu ra nhiều chỗ
giống nhau giữa tiếng Phạm, tiếng Hi lạp
và tiếng Lạp đinh (Latin), do đó, tạo thành
phong trào nghiên cứu tiếng Phạm tại các
nước Anh, Pháp, Đức và các nước khác ở
Âu châu. Kha nhĩ bá lỗ khắc cũng trứ tác
Luận trường (Miscellaneous Essays) ba
quyển. Đại vệ tư (Rhys Davids) thành lập
Hiệp hội Thánh điểnPàli tại Luân đôn, ấn
hành ba tạngPàli bằng chữ La mã và xuất
bản từ điểnPàli -Anh. Ngoài ra, cũng phiên
dịch ba tạngPàli ra các tiếng Anh, Pháp,
Đức, Nga để ấn hành.
Giáo sư Đại học Bách lâm (Berlin) người
Đức là Vi-bá (Weber, Albrecht Friedrich)
biên tập “Ấn độ nghiên cứu” (Indische
Studien) mười tám quyển, là tiên khu trong
việc nghiên cứu Kì na giáo. Cách lạp tư
nạp phổ (Helmuth von Glasenapp) và Tô
bá lâm (Walther Schubring) kế tục mở rộng
sự nghiên cứu. Nhà học giả người Đức quốc
tịch Anh là Mục lặc (Muller, Friedrich Max)
chú thích nguyên điển Lê câu phệ đà, đã
khai sáng ra môn tôn giáo tỉ giảo học; đồng
thời, trông nom việc biên dịch các Thánh
điển Đông phương (Sacred Books of the
East) gồm năm mươi mốt quyển. Nhà học
giả nghiên cứu Phật học trứ danh là Áo
đăng bách cách (Oldenberg Hermann),
chỉnh lí và xuất bản một lượng lớn kinh
điểnPàli, rồi cùng với Hách liệt bá nam
đặc (Hillenbrandt, Alfred) đẩy mạnh việc
nghiên cứu Phệ đà.
Nhà ngữ học người Pháp là Bá-nặc-phu
(Burnouf, Eugène) đã có những cống hiến
rất lớn cho việc nghiên cứu nguyên điển
Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông đã viết “Ấn
độ Phật giáo sử tự thuyết” (Introduction à
l’histoire du Buddlisme Indien), và cộng tác

với học giả người Đức là Lạp lâm (Lassen,
Christian) cùng viết “ Pàli ngữ luận” (Essai
sur lePàli); ngoài ra, ông còn cộng tác với
Bá đặc ninh cách (Bohtlingk, Otto Von)
hoàn thành bộ đại từ điển tiếng Phạm. Nhà
học giả Phật giáo là Tư nạp nhĩ (Senart,
Émile Charles Marie) tinh thông tiếng
Phạm, tiếngPàli, đã hiệu đính và xuất bản
“Đại sự” (Mahàvastu) ba quyển, trứ tác
“Phật-đà truyện luận” (Essai sur la légende
bu Buddha), và các luận văn khác, đồng
thời, ông đã giúp công rất nhiều vào việc
nghiên cứu những văn bia của vua A dục.
Lai duy (Lévi, Sylvain) dốc sức nghiên cứu
kinh sách Phật qua các bản dịch chữ Hán,
chữ Tây tạng, rồi so sánh đối chiếu với
nguyên điển tiếng Phạm, lại cùng với Cao
nam thuận thứ-lang người Nhật, xem xét
sửa chữa bộ từ điển Phật giáo “Pháp bảo
nghĩa lâm” (Hobogirin), ông còn có nhiều
tác phẩm nữa. Đồ cát (Guiseppe Tucci) viết
“Ấn độ và Tây tạng” (Indo - Tibetica IV) là
tác phẩm trọng yếu trong việc nghiên cứu
tranh tượng vẽ của Đại thừa.
Nhà học giả Phật giáo người Nga là Tư
triệt ba tư cơ (Theodor Stcherbatsky) tinh
thông tiếng Phạm, tiếng Tây tạng và hơn
mười thứ ngôn ngữ Âu châu, đặc biệt tinh
thông Nhân minh Phật giáo, có viết “Khái
niệm về Niết bàn Phật giáo” (The Conception
of Buddhist Nirvana), “Phật giáo luận
lí” (Buddhist Logic) v.v... Ngoài ra, sự nghiên
cứu Phật giáo Ấn độ không chỉ giới hạn ở
ngôn ngữ Ấn độ, mà gồm cả kinh điển Phật
trong các bản Hán dịch và Tạng dịch nữa.
Nhà học giả Ấn độ là Cần đức lạp đạt tư
(Sarat Chandra Das) có soạn bộ từ điển Tạng
- Anh (A Tibetan - English Dictionary). Ngoài
ra, còn có Bađạtlạp (R.G. Bhandarkar), Tát
tưđạtlập (HaraprasàdaSàstrì) cũng tinh
thông Ấn độ học. Tại Hà lan, có học giả
Phật giáo tiếng Phạm là Khắc-ân (Hendrik
Kern), Đan mạch có Hào tư bối nhĩ (Michael

Viggo Fausbôll), nước Mĩ thì có Tuệ đặc ni
(William Collins Whitney), Hoắc kim tư
(Edward Washburn Hopkins). Phía Nhật
ẤN ĐỘ HỌC

bản thì có Nam điều văn-hùng soạn “Đại
minh tam tạng thánh giáo mục lục”, Cao
nam thuận thứ lang viết “Phật giáo triết học
tinh nghĩa (The Essentials of Buddhist Philosophy).
Ngoài ra, còn có Cung bản chính
tôn, Vũ tỉnh bá thọ, Trung thôn nguyên
v.v... đều hết sức đẩy mạnh việc nghiên cứu
Ấn độ học và Phật học. Vào cuối thế kỉ
XIX, các học giả Nga, Anh, Pháp, Đức, Thụy
điển và Nhật bản v.v... ùn ùn đi trước trong
việc thám hiểm miền trung Á tế á, đã khai
thác những lãnh vực mới của Ấn độ học.
Như Áo đăng bảo (Ol’denburg) người Nga,
Sử thản nhân (M. A. Stein), Lỗ đạo phu
hoắc nặc nhĩ (Rudolf Hoernle) người Anh,
Cát luân duy đức (Albert Grunwede), Lục
khố khắc (Von Le Coq) người Đức, Bá hi
hòa (Paul Pelliot) người Pháp, Đại cốc quang
thụy người Nhật, Hách định (Sven Hedin)
người Thụy điển v.v... đều đã sưu tập một
lượng lớn những nguyên điển hoặc bản sao
của kinh sách Phật viết bằng các thứ tiếng
Phạm, Vu điền (Khotanese), Duy ngô nhi
(Uigur), Tây tạng và Hán v.v... Hiện nay,
phần lớn các bản sao đã được thu góp để
bảo tồn tại các thư viện và bác vật quán
của các nước. Nhà học giả người Đức là Âu
phúc thụy (Theodor Aufrecht) đã căn cứ
vào các bản sao tiếng Phạm thu góp tại các
nơi mà soạn “Phạm ngữ sao bản văn hiến
mục lục” (Catalogue of Sanskrit Manuscripts).
Về mặt nghiên cứu triết học Ấn độ, thì
học giả Ấn độ học là Đỗ ý thánh (Deussen,
Paul) có trứ tác “Ấn độ triết học khái luận”
(Outline of Indian Philosophy). Học giả
người Đức là Kha nhĩ tỉ (Richard Von
Garbe) đi khá sâu vào việc nghiên cứu Phệ
đà, sáu phái triết học chính thống của Ấn
độ, Phật giáo, và có các tác phẩm “Triết
học số luận” (DieSàkhya Philosophie),

“Số luận và Du-dà” (Sàkhya und Yoga)
v.v... Về mặt văn học Ấn độ thì có Tân phi
(Theodor Benfey) và Hạ đặc (Johannes
Herte) nổi tiếng. Học giả người Áo địa lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Moriz Winternitz, có
viết “Ấn độ văn học sử” (History of India
Literature), là tư liệu nghiên cứu trọng yếu.
Về mặt lịch sử Ấn độ, thì Lôi phổ sân
(Edward James Rappson) biên soạn “Kiếm
kiều Ấn độ sử” (History of Cambridge India)
sáu quyển. Uy khắc nã cách (Wilhelme
Wackernagel), Bá-lặc (Georg Buhler), cùng
chung xuất bản Grundriss Indo- Arischen
Philologie und Altertumskunde ba mươi
tám quyển, đều là những tác phẩm trọng
yếu. Còn về phương diện Bi minh học, Mĩ
thuật, Khảo cổ học Ấn độ thì có các học
giả Phổ lâm tây phổ (James Prinsep), Cáp
khâm (J. Hackin), Mã hứa nhĩ (John
Marshall) v.v... được nổi tiếng.
Về phương diện tùng thư của Ấn độ
học trước nay, có Ấn độ văn khố
(Bibliotheca Indica), Phật giáo văn khố
(Bibliotheca - Buddhica) và Trivandrum
Sanskrit Series, Chowkhambà Skt. S.,
Bombay Skt. and Prakrit S., Gaekward’s Oriental
S., Anandasra Skt. Series, Harvard Oriental
Series, Oriental Translation Fund,
Mànikacandra Digambara Jaina
Granthamàlà, Sanàtana - Jaina -
Granthamàlàv.v...
Sự nghiên cứu về Ấn độ tuy đã trải qua
thời gian một thế kỉ và đã có thành quả
vượt trội, nhưng vẫn còn có nhiều chỗ chưa
được khai thác. Lại trong Ấn độ học, sau
thế chiến hai, trung tâm nghiên cứu Phật
học, đã dần dần di chuyển từ Âu châu sang
các nước Ấn độ, Tích lan, Nhật bản và
thành tích cũng sáng sủa. Như Đại học
Vishwa – Bhàràti ở Thánh ni khẳng đăng
(Sàntinikétan) do Thái qua nhĩ (Tagore)
thành lập tại Ấn độ, thường gọi là Đại học
Quốc tế, sau đổi là Đại học Quốc lập, có

môn Phạm Hán đối chiếu nghiên cứu. Đại học quốc lập Đức lí (Delhi) thì thiết lập hệ ẤN ĐỘ HỌC

Phật học. Chính phủ tỉnh Tỉ cáp (Bihar)
xây dựng viện Phật họcPàli, đồng thời,
đào tìm các di tích Phật giáo, như Ấn độ
khảo cổ cục ở tỉnh Án đà la (Andhra) đã
đào thấy thành Long-thụ (Phạm:
Nagarjunakonda). Hệ Cổ sử tại Đại học
A lạp cáp ba, đã tìm đào được di chỉ Kiều
thướng di (Kausàmbi). Tích lan cũng cố
sức trùng hưng Phật giáo. Năm 1891, Đạt
ma ba la (Phạm: Dharmapàlà) sáng lập
hội Ma ha bồ đề (Maha - Bodhi Society), và
mở chi hội tại các nơi trên thế giới. Viện
trưởng viện Đại học Văn học của Tích lan
là Ma lạp lạp tư lai già (G. P. Malalasekera)
lãnh việc chủ biên và in lại Kinh tạngPàli.
Từ một trăm năm trở lại đây, Nhật bản cũng
đứng vào hàng các nước trùng hưng Phật
giáo quốc tế. Ngoài hơn hai mươi đại học
Phật giáo chuyên môn, như các Đại học
Lập chính, Câu trạch, Đại cốc, Phật giáo,
Long cốc v.v... ra, các Đại học công, tư lập
khác cũng có dạy môn Phật học, như Đại
học Kinh đô có khoa nghiên cứu tôn giáo,
Đại học Đông kinh, có khoa triết học Ấn
độ, cũng từ truyền thống Phật học mà dần
dần mở rộng đến các khoa môn khác của
Ấn độ học. Rồi đến các nước Miến điện,
Thái lan, Cao miên và Việt nam, cũng tận
lực phát huy Phật học và Ấn độ học nói
chung.
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO
Tình huống Phật giáo Ấn độ từ đức Phật
diễn tiến đến Bộ phái Phật giáo, Đại thừa
Trung quán, Du già phái, sẽ được tường
thuật một cách đại khái như sau:
I. Nguyên thủy Phật giáo. Đức Phật
Cù đàm giáng sinh tại thành Ca tì la vệ
(Phạm:Kapilavastu,Pàli:Kapilavatthu,
tức nay là biên giới nước Népal) vào năm
463 trước Tây lịch, từ ba mươi tuổi ngài

ngộ đạo đến năm 383 trước Tây lịch ngài
nhập diệt, trong thời gian đó, những điều
Phật dạy bảo các đệ tử, sau khi Ngài nhập
diệt, được các đệ tử kết tập lại; Phật giáo ở
thời kì này gọi là “Nguyên thủy Phật giáo”
hoặc “Căn bản Phật giáo”.
Đức Phật nói pháp, lúc đầu các đệ tử
chỉ đọc tụng thuộc lòng rồi truyền miệng
cho nhau, về sau mới dùng chữPàli để ghi
chép, những kinh (Pàli:Sutta) cổ xưa nhất
là Yếu số kinh tập (Pàli:Sutta-nipàta),
kinh Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada), kinh
Như thị ngữ (Pàli:Iti-vuttaka), kinh Vô
vấn tự thuyết (Pàli: Udàna) v.v..., các kinh
và luật (Pàli:Vinaya) kể trên đây đều được
thừa nhận là do chính đức Phật nói, còn
vấn đề có những lời bàn luận của các đệ tử
lẫn lộn trong đó hay không, thì không có
cách nào phân biệt và quyết định được, cho
nên nhất khái gọi là “Nguyên thủy Phật
giáo”.
Lập trường tư tưởng của Phật giáo
nguyên thủy, là trong sinh hoạt hiện thực,
nhận thức được cái “khổ”, hiểu rõ căn
nguyên của khổ là sự vô thường biến thiên,
chủ trương trong tất cả sự vật tồn tại, không
có một chủ tể đích thực tồn tại, mà kiến
lập quan điểm “Vô ngã”. Thế giới hiện tượng
vô ngã là do “duyên khởi” mà sinh, “mười
hai nhân duyên” là đạo lí thuyết minh về
duyên khởi, tổng quát những điều nói trên
đây mà có giáo thuyết “Tứ đế bát chính
đạo”. Ngoài ra, còn có ba học giới định tuệ,
bốn vô lượng tâm từ bi hỉ xả và các giáo
nghĩa bốn thần túc, năm phần Pháp thân,
năm căn, năm lực, bảy giác chi v.v... Lấy tỉ
khưu, tỉ khưu ni xuất gia làm trung tâm, lại
thêm thiện nan tín nữ tại gia mà cấu thành
Tăng già (Phạm, Pàli:Saôgha), các giới
luật đều có chế định. Giáo đoàn không thừa
nhận chế độ giai cấp, tệ đoan của xã hội
Ấn độ thời bấy giờ, dù tỉ-khưu xuất thân từ
giai cấp tiện dân, nhưng nếu xuất gia thụ

giới trước và giới lạp (tuổi hạ) cao, thì vẫn ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

ngồi trên những tỉ khưu thuộc dòng dõi đế
vương nhưng xuất gia thụ giới sau và giới lạp
kém. Ngoài ra, Giáo đoàn cũng thường giải
thích cho các cư sĩ tại gia về các pháp bố thí,
về năm giới và thuyết sinh lên các cõi trời.
II. Bộ phái Phật giáo. Khoảng một trăm
năm sau khi đức Phật nhập diệt, tức năm
283 trước Tây lịch trở đi, Giáo đoàn Phật
giáo chia thành hai bộ phái là Đại chúng
bộ cách tân và Thượng tọa bộ bảo thủ. Cứ
theo tư liệu của Phật giáo Bắc truyền ghi
chép, thì nguyên nhân đưa đến sự phân
hóa là do Đại thiên (Phạm:Mahàdeva) đề
xướng thuyết mới về năm việc; còn cứ theo
các tư liệu của Phật giáo Nam truyền, như
Đảo sử (Pàli:Dìpavaôsa), Đại vương thống
sử (Pàli:Mahàvaôsa) ghi chép, thì nguyên
nhân là do các tỉ khưu thuộc chủng tộc
Bạt kì (Pàli:Vajjiputtaka) nêu lên thuyết
mới về mười việc mà đưa đến chia rẽ. Đại
thiên là tỉ khưu xuất thân từ nước Ma thâu
la (Phạm:Mathurà), tuyên dương Phật giáo
tại thành Hoa thị (Phạm:Pàỉaliputra). Đại
thiên đề xướng thuyết mới về năm việc tại
chùa Kê viên (Phạm: Kukkuỉàràma), bị
phái Trưởng lão bảo thủ lên án là vọng
ngữ. Tăng đoàn do đó mà chia làm hai phái.
Cái gọi là năm việc mới tức là:
1. Dư sở dụ (người khác làm bẩn quần
áo), A la hán vẫn không chống chế được
sự cám dỗ của Thiên ma mà tình cờ có
hiện tượng mộng di.
2. Vô tri (vô minh), A la hán còn có
“Bất nhiễm ô vô tri”.
3. Do dự (ngờ), bậc Thánh chứng quả
thứ tư, đối với Phật pháp vẫn còn có chỗ
ngờ vực, chứ chưa hoàn toàn triệt ngộ .
4. Tha linh nhập (do người khác độ),
bất cứ vị A la hán nào, khi chứng quả, cũng
phải do người khác (như Phật chẳng hạn)

thức tỉnh, ấn chứng mới có thể ngộ nhập
Thánh đạo một cách chân chính.
5. Đạo nhân thanh cố khởi (Thánh đạo
nhờ lời nói mà hiển bày), người tu hành
nếu tu tập Thánh đạo xuất thế thì phải chí
thành xướng niệm tiếng “Khổ thay!” mới
có thể khiến Thánh đạo hiện khởi.
Còn phía các tỉ khưu Bạt kì đề xướng
mười việc là:
1. Dác diêm tịnh, được phép chứa muối
trong ống tre hoặc nứa.
2. Nhị chỉ tịnh, nếu ăn chưa no, thì ánh
mặt trời đã xế trong vòng hai ngón tay sau
giờ ngọ, vẫn được phép ăn thêm.
3. Tha tụ lạc tịnh, tức đã ăn ở một nơi
rồi, nhưng đến làng khác vẫn được ăn nữa.
4. Trụ xứ tịnh, các tỉ khưu ở trong cùng
một giáo khu, nhưng ở đâu làm lễ Bố tát ở
đấy chứ không cần tập trung vào một chỗ.
5. Tán đồng tịnh, khi bàn bạc để quyết
định một việc gì, nếu đã được các tỉ khưu
đồng ý, thì tuy tổng số người hiện diện
không đủ, vẫn được cử hành yết ma.
6. Sở tập tịnh, có thể thuận theo tập
quán thường ngày của Hòa thượng a xà lê.
7. Sinh hòa hợp tịnh, sữa chưa bị khuấy
đều làm mất váng thì được uống.
8. Ẩm xà lâu nghĩ tịnh, nước quả dừa
(tức xà lâu nghĩ) chưa bốc men hoặc mới
hơi chua chua thì được uống.
9. Vô duyên tọa cụ tịnh, may tọa cụ
không cần viền mép, lớn nhỏ tùy ý.
10. Kim ngân tịnh, được phép nhận
vàng bạc.
Khi thuyết mới về mười việc trên đây
được đề xướng rồi, tỉ khưu Da xá được sự
tán trợ của Trưởng lão Li bà đa (Phạm, Pàli:
Revata), bèn triệu tập đại hội tại thành Tì
xá li, nhất trí quyết nghị thuyết mới này là
bất hợp pháp, bởi thế gọi là “Thập sự phi
pháp,............”. Đại hội lần này, đồng
thời, cũng là Đại hội kết tập Luật điển, có
bảy trăm vị tỉ khưu tham dự, cho nên gọi là

“Thất bách kết tập,...........”.
Còn cái gọi là thuyết “Đại thiên ngũ sự,
” thì có thể là một vị Đại thiên
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

trùng tên nào đó ở đời sau đã từ Đại chúng
bộ chia thành một phái độc lập, rồi phụ
họa và mở rộng tư tưởng của Đại thiên mà
thành thuyết “Ngũ sự”, vì thế, khi bàn về
nguyên nhân đưa đến sự chia rẽ trong căn
bản Phật giáo, thì thuyết “Thập sự phi pháp”
có vẻ hợp lí hơn. Dĩ nhiên, sự chia rẽ chẳng
phải chỉ nảy sinh ngay lúc bấy giờ, mà về
sau phát triển dần dần mới hình thành.
Đối với phái Trưởng lão bảo thủ thì thuyết
mới “Thập sự” mà các tỉ khưu có tư tưởng
tiền tiến chủ trương, không thể chấp nhận
được, do đó, mới có thuyết “Thập sự phi
pháp”, tạo thành bức tường ngăn cách rõ
rệt giữa phái bảo thủ và phái canh tân trong
Giáo đoàn. Khoảng từ năm 280 đến 230
trước Tây lịch, những tỉ khưu thuộc phái
canh tân đã thành lập một hệ phái riêng,
có thể nói, sự phân hóa đã bắt đầu từ đó.
Vì những người gia nhập phái này đông
hơn, nên còn gọi là Đại chúng bộ (Phạm,
Pàli: Mahàsaôghika); để đối lại, phái các
Trưởng lão Thượng tọa bảo thủ bèn gọi là
Thượng tọa bộ (Pàli: Theravàda).
1. Thượng tọa bộ. Phái này thừa nhận
rằng A la hán tức là Phật, và chủ trương
“nhờ tu hành mà chứng được quả A la hán
như Phật không khác”. Ba trăm năm sau
Phật nhập diệt, tức vào khoảng từ 180 đến
80 năm trước Tây lịch, phái này lại chia
thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ gốc và
Thuyết nhất thiết hữu bộ (gọi tắt là Hữu
bộ). Thượng tọa bộ gốc rời đến núi Hi mã
lạp nhã, nên gọi là Tuyết sơn bộ (Phạm:
Haimavata, Pàli: Hemavatika). Thuyết
nhất thiết hữu bộ lấy Ca thấp di la làm căn
cứ địa, phát triển thành một thế lực mới.
Từ Hữu bộ chia ra Độc tử bộ, rồi từ Độc tử
bộ lại chia ra bốn bộ nữa là Pháp thượng,
Hiền trụ, Chính lượng và Mật lâm sơn trụ.

Kế đó, cũng trong ba trăm năm sau Phật
nhập diệt, lại từ Hữu bộ chia ra Hóa địa bộ,
rồi từ Hóa địa bộ lại chia ra Pháp tạng bộ;
cho đến cuối ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ Hữu bộ lại chia ra Ẩm quang bộ
(Thiện tuế bộ); bốn trăm năm sau Phật nhập
diệt lại từ Hữu bộ chia ra Kinh lượng bộ
(Thuyết chuyển bộ). Do đó, Hữu bộ gốc
được gọi là Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ và, như thế, Thượng tọa bộ trước sau đã
chia thành mười một bộ phái.
Khác với Thượng tọa bộ gốc coi trọng
Kinh và Luật, đặc trưng của Thuyết nhất
thiết hữu bộ là coi trọng Luận bộ. Bộ này
đã từng biên tập các bộ luận vĩ đại, như
luận Đại tì bà sa, luận Phát trí, luận Lục túc
v.v..., chủ trương ngã không pháp hữu, tam
thế thực hữu, pháp thể hằng hữu, nhấn
mạnh hết thảy sự vật tồn tại đều là thực tại,
bởi thế mới được gọi là “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”.
2. Đại chúng bộ. Bộ phái này thừa nhận
và sùng bái đức Phật như một người có nhân
cách siêu việt, cho rằng nhục thân của Phật
khác với người thường, người thường dù có
tu hành mà chứng được quả A la hán chăng
nữa, nhưng ở đời này không có cách nào
sánh ngang với Phật được. Hai trăm năm
sau Phật nhập diệt, Đại chúng bộ lại chia
thành ba bộ nữa là Nhất thuyết, Thuyết
xuất thế và Kê dận. Về sau lại chia ra hai
bộ nữa là Đa văn, Thuyết giả. Kế tiếp, lại
chia thành ba bộ Chế đa sơn, Tây sơn trụ
và Bắc sơn trụ, cộng trước sau thành chín
bộ phái. Cái phong khí canh tân của Đại
chúng bộ rất thịnh, do lòng sùng kính đức
Phật rất sâu, nên đã manh nha tư tưởng
Đại thừa Phật giáo và mở rộng phạm vi thế
lực.
III. Bồ tát đoàn. Sau Tây lịch kỉ nguyên,
Phật giáo Đại thừa xuất hiện và tồn tại song
song với Phật giáo Bộ phái. Trước đó, đã có
các tập đoàn do tín chúng tại gia tổ chức

thành, cũng tức là Bồ tát đoàn. Bồ tát đoàn
đã bắt đầu từ thời vua A dục tại thế (268
B.C. - 232 B.C.), tức lấy tháp Phật (Phạm:
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

stùpa, tháp thờ di cốt của Phật) làm trung
tâm đoàn kết mà lập thành, do lễ bái tháp
Phật mà nảy sinh niềm tin kiên định đối
với đức Phật, được pháp lạc tôn giáo sâu xa.
Đối lại với Tăng già của các tỉ khưu, các
nhóm tín chúng tại gia này tự xưng là Bồ
tát đoàn (Phạm: bodhisattva – gaịa).
“Đoàn” nguyên là tổ chức của các thương
nhân, vì trong Bồ-tát đoàn gồm đa số là
các nhà công thương nghiệp đô thị, cho
nên dùng chữ “đoàn” để đặt tên. Đoàn thể
tín ngưỡng tháp Phật ấy về sau phát triển
thành giáo đoàn của Phật giáo Đại thừa.
IV. Đại thừa Phật giáo. Bồ-tát đoàn
tín ngưỡng tháp Phật, ngoài việc lễ bái tháp
Phật ra, lại tiến thêm bước nữa mà biên tập
kinh điển riêng của mình. Trước hết, vào
khoảng Tây lịch kỉ nguyên, hoàn thành
kinh Bát nhã, kế đến, kinh Pháp hoa, kinh
Duy ma, kinh Hoa nghiêm, kinh Vô lượng
thọ v.v... lần lượt do Bồ tát đoàn biên tập
thành. Cái tinh thần đoàn kết đại đồng này
trở thành tinh thần căn bản của Phật giáo
Đại thừa. Lập trường tư tưởng của Phật giáo
Đại thừa là “không” (Phạm:sùnyatà). Cái
gọi là “không” nguyên là chỉ “không có gì”
hoặc “trạng thái không có gì”, tức cho rằng
trong thế giới hiện tượng này, không có bất
cứ vật gì có thể nắm bắt được, vì thế, không
có một vật gì có thể bảo là tồn tại đích
thực. Cho nên, trong Bát nhã tâm kinh
nói “sắc tức là không, không tức là sắc”,
chính là lí ấy. Sắc (Phạm:rùpa), tức chỉ vật
chất hữu hình, hàm ý là tất cả hiện tượng
tồn tại. Trong kinh Pháp hoa, ngoài thuyết
chủ trương “Một Phật thừa” ra, còn nêu
lên tư tưởng “Hai thừa thành Phật”. Hai
thừa là Thanh văn, Duyên giác, tức chỉ các
tỉ khưu trong Giáo đoàn truyền thống. Hai
thừa thành Phật, đại khái nói các tỉ khưu

trong Giáo đoàn đều nên qui y đạo Bồ tát.
Kinh Pháp hoa còn chủ trương “Phật
thực đã thành từ lâu xa rồi” (tức chỉ thọ
mệnh của Phật là vô lượng, Ngài đã tồn tại
từ trước kia, lâu xa lắm rồi). Kinh Vô lượng
thọ thì nói “Đức Phật sống lâu vô lượng”.
Cả hai đều thuyết minh như nhau về căn
bản của sự tồn tại, bắt nguồn từ sinh mệnh
vĩnh viễn bất diệt, tức gọi là Phật. Cái không
trong kinh Bát nhã thì nói theo lập trường
triết học, còn cái không nói ở đây thì lại
được nhận xét theo quan điểm tôn giáo.
Kinh Duy ma dùng kết cấu hí kịch để nhấn
mạnh tinh thần vĩ đại của Bồ tát, hơn lập
trường tỉ khưu xa. Kinh Hoa nghiêm thì
nêu lên thế giới quan “Một tức hết thảy,
hết thảy tức một”. Trong đó, dù nói cách
nào đi nữa cũng đều dùng danh từ Đại thừa
mà khoáng trương nhân sinh quan và vũ
trụ quan, đó là căn cứ lập luận của Hoa
nghiêm. Ở thời kì sau của Phật giáo Đại
thừa, đã có rất nhiều đại luận sư ra đời, và
nhiều bộ luận lớn đã xuất hiện, phương
diện mĩ thuật, kiến trúc cũng chịu nhiều
ảnh hưởng. Không bao lâu, các bộ luận ấy
được truyền đến Tây vực, Trung quốc, Nhật
bản và sản sinh nền văn hóa đặc thù của
Phật giáo Đại thừa. Thời kì sau của Phật
giáo Đại thừa, vì chịu ảnh hưởng tính cách
mật giáo của Ấn độ giáo và tín ngưỡng dân
gian Ấn độ một cách mạnh mẽ, nên Phật
giáo Đại thừa đã lộ rõ nét Mật giáo hóa,
đến nỗi đi dần đến tình trạng suy đồi, rồi
tiếp sau sự xâm nhập của Hồi giáo thì Phật
giáo cũng theo đó mà diệt vong.
1.Trung quán phái. Phật giáo Đại thừa
ở thời kì giữa chia thành hai phái lớn là
phái Trung quán (Phạm: Màdhyamika) và
phái Du già. Phái Trung quán lấy “Trung
luận” của ngài Long thụ làm căn bản để
tuyên dương Bát nhã không quán. Lập
trường tư tưởng của Trung luận là giác ngộ
hết thảy sự tồn tại đều bắt nguồn từ tính

duyên khởi (quan hệ hỗ tương y tồn), chẳng
chủ trương “không”, cũng chẳng chủ trương
“có”, mà chủ trương chính quán chân
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

không trung đạo. Học trò của Long thụ là
Đề bà (Phạm: Àryadeva) viết “Bách luận”
để bác xích ngoại đạo và giáo nghĩa Tiểu
thừa, La hầu la bạt đà la (Phạm:
Ràhulabhadra) thì chú thích ý nghĩa “Bát
bất” trong Trung luận. Đầu thời đại Vương
triều Cấp đa thì có “Trung luận bản tụng”,
chú thích do Phạm chí Thanh mục soạn,
và “Bách luận bản tụng”, chú thích của Bàtẩu
khai sĩ. Về sau, từ thế kỉ thứ IV đến thế
kỉ thứ V, xuất hiện hệ thống của Phật hộ
(Phạm:Buddhapàlita), gọi là Cụ duyên
phái (Phạm:Pràsagika), hệ thống Thanh
biện (Phạm:Bhàvaviveka), gọi là Y tự khởi
phái (Phạm: Svàtantrika). Đó là hai hệ
phái lớn từ phái Trung quán mà chia ra.
Hai người này đều là học trò của ngài Tăng
hộ (Phạm:Saôgharakwita), ngoài ra còn
nghiên cứu học tập cái học của ngài Long
thụ. Phật hộ chủ trương các pháp duyên
khởi tất kính là không, Thanh biện thì chủ
trương, nếu nhận xét từ phương diện Tục
đế, thì các pháp duyên khởi đều không có
tự tính, nhưng nếu đứng về phương diện
Chân đế mà nhận xét, thì hết thảy pháp
đều có bản tính tồn tại thường trụ. Khoảng
thế kỉ thứ VII, trong hệ phái thuộc phái
Cụ duyên của Phật hộ, có luận sư Nguyệt
xứng (Phạm:Candrakìrti) xuất hiện, viết
“Trung luận chú”, làm cho giáo nghĩa Trung
luận thêm thịnh.
2. Du già phái. Lấy ngài Di lặc (Phạm:
Maitreya, khoảng 270 - 350) làm vị thủy
tổ của học phái. Tương truyền luận Du già
sư địa (Phạm:Yogàcàra-bhùmi), Đại thừa
trang nghiêm kinh luận tụng, Biện trung
biên luận tụng, Hiện quán trang nghiêm
luận v.v... là do Di lặc soạn. Lấy tư tưởng
“không” trong kinh Bát nhã làm gốc, lấy
Du già hành (sự tu hành điều hòa hơi thở,

thu nhiếp tâm khiến tương ứng với chính
lí) làm nền tảng mà kiến lập thuyết Duy
thức (hết thảy sự tồn tại đều do tâm thức
biến hiện, chủ trương chỉ có thức là thực
tại), một mặt do chủ trương “tự tính thanh
tịnh” mà có tư tưởng “Như Lai tạng duyên
khởi”. Ngài Vô trước (Phạm: Asaga,
khoảng 310 - 390) là tổ thứ hai của phái
này, viết Hiển dương thánh giáo luận tụng,
luận Nhiếp đại thừa (Phạm: Mahàyànasaôgraha)
và luận Đại thừa a tì đạt ma tập
(Phạm: Mahàyànàbhidharmasamuccaya)
v.v... mà xác lập phái Du già. Em Vô trước
là Thế thân (Phạm:Vasubandbu) viết Duy
thức tam thập luận tụng (Phạm:Triôzikàkàrikà),
Duy thức nhị thập luận tụng
(Phạm:Viôzatikà-kàrikà), Nhiếp đại thừa
luận thích v.v... tuyên dương thuyết Du già
duy thức. Tư tưởng hệ Thế thân chia làm
hai hệ thống lớn là Trần na (Phạm:
Dignàga) và Đức tuệ (Phạm: Guịamati),
Trần na cũng là nhà tập đại thành của luận
lí học Ấn độ.
Đến giữa thế kỉ thứ VII, Phật giáo cấp
tốc Ấn độ giáo hóa mà sản sinh Mật giáo.
Vì khoảng thế kỉ VII, người A lạp bá
(Arab) thành lập nước Hồi giáo ở biên giới
Ấn độ, áp bách người Ấn độ. Trước tình
hình ấy, các vua chúa và nhân dân Ấn
độ, do ý thức chống đối mà quay về tôn
giáo dân tộc là Ấn độ giáo. Trong cái bối
cảnh chính trị như vậy, Phật giáo cho rằng
thỏa hiệp với Ấn độ giáo là phương pháp
tốt nhất để bảo tồn bản thân Phật giáo,
bèn dần dần dung hợp với Ấn độ giáo mà
đi đến Mật giáo hóa Phật giáo. Đến cuối
thế kỉ XII, tín đồ Hồi giáo tràn đến cứ địa
trung tâm của Phật giáo (tức là một dải đất
ở phía nam tiểu bang Bihar) thì Phật giáo
đã hoàn toàn dung hợp vào Ấn độ giáo.
Đồng thời, quân đội Hồi giáo xâm nhập
luôn, triệt để phá hủy các chùa viện Phật
giáo, tăng đồ hầu hết chạy trốn ra nước

ngoài, đến đây, Phật giáo tại Ấn độ coi
như đã tuyệt tích. (xt. Phật Giáo, Phật Giáo
Giáo Lí).
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT
Khi đức Thế tôn còn tại thế, vua Ưu
điền đã dùng gỗ chiên đàn để tạc tượng
Phật, nhưng đây chỉ nghe truyền thế thôi.
Còn hiện nay đã tìm đào được bình đựng
Xá lợi ở Nibạcnhĩ (Népal), trên có ghi
dòng họ Thích ca phụng thờ, là mĩ thuật
phẩm có nhiều giá trị, nhưng những di
phẩm mĩ thuật Phật giáo nổi tiếng và xưa
nhất thì phải kể đến những cột đá trên
đầu cột có chạm các con thú do vua A
dục kiến tạo vào thế kỉ thứ ba trước Tây
lịch.
Những di vật thế kỉ thứ nhất sau Tây
lịch đến thời đại các Vương triều Huân ca,
Án đạt la thì có tháp hoặc lan can của tháp.
Sơn kì (Sànchì), Ba hách đặc (Bharhut,
Bharrhut), Bồ đề già gia (Buddhagayà), thời
đại này, cây bồ đề, bánh xe pháp, lốt chân,
tháp v.v... đều là biểu trưng của Phật, nhưng
chưa trực tiếp biểu hiện hình tượng của Phật.
Ngoài các biểu trưng kể trên ra, đề tài phần
nhiều là sự tích bản sinh (tiền thân) của
đức Phật và Phật truyện. Thế kỉ thứ hai
(tức thời đại vua Ca nị sắc ca), biểu hiện mĩ
thuật Phật giáo Kiện đà la (Candhàra), (còn
gọi là mĩ thuật Hi lạp Phật giáo) vùng tây
bắc Ấn độ bột phát, phần nhiều lấy tượng
Phật, Bồ tát và tranh vẽ truyện Phật làm đề
tài, độ cao của bộ phận bát úp trên ngọn
tháp cũng tăng thêm. Về sau không lâu, tại
Mạt nâu la (Phạm: Mathurà) ở trung Ấn
độ, và A ma la bà đề (Phạm:Amaràvatì) ở
nam Ấn độ, mĩ thuật điêu khắc tượng Phật
cũng thịnh hành, tây Ấn độ thì có các hang
viện ở Na tây khắc (Nàsik), Ca lợi (Kàrle)
v.v... Từ thế kỉ thứ tư đến nửa trước của
thế kỉ thứ bảy, thời đại lấy Vương triều Cấp
đa (Phạm:Gupta) làm trung tâm, những di
vật ở thời kì này gồm có điện Phật ở Bồ đề

già da và tháp Đạt mật khắc (Dhamekh) ở
vườn Lộc dã (Phạm: Mfgadàva), di tích
tịnh xá Kì viên (Phạm,Pàli:Jeta-vana), di
tích tịnh xá Na lan đà (Phạm: Nàlanda).
Ngoài các tượng chạm trổ của Phật ra, chỉ
thấy di phẩm tượng của bồ tát Quan âm, Di
lặc, Kim cương thủ, kĩ thuật gần hoàn toàn,
hình thức cũng dần dần ổn định. Hang
viện thì có các hang ở A chiên đa (Ajantà,
khai sáng trước Tây lịch), Y la lạp (Ellora),
Ba cách hách (Bàgh), Cam hách thụy
(Kàịheri) v.v..., trong đó, một bộ phận
tranh vẽ trên vách vẫn còn. Mĩ thuật thời
kì này đối với nghệ thuật Trung quốc đời
Đường và mĩ thuật Trảo oa (Java) đều có
ảnh hưởng. Từ thế kỉ thứ tám đến đầu thế
kỉ thứ mười, thời đại lấy Vương triều Ba la
làm trung tâm, thì mĩ thuật Mật giáo hưng
khởi, có di tích Na lan đà và các tượng Quan
âm nghìn mắt nghìn tay, Văn thù, Đa la
của Mật giáo, ngoài ra, các kinh sách chuyên
môn như kinh Tạo tượng lượng độ, Tạo
tượng pháp v.v... cũng xuất hiện. Về sau,
Phật giáo bị hoại diệt, mĩ thuật Phật giáo
cũng theo đó mà suy vong. [X. Hugo
Munsterberg: Art of India and Southeast
Asia, 1970; Owen C. Kail: Buddhist Cave
Temples of India, 1975; David L.
Snellgrove: The Image of the Buddha,
1978].
Cột Đá và Kiến Trúc của
Vua A Dục
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT

ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ
Sau khi đức Phật thành đạo, nói pháp
lần đầu tiên tại vườn Lộc dã độ cho năm vị
tỉ khưu Kiều trần như, đó là dấu hiệu báo
trước sự hình thành Tăng đoàn Phật giáo.
Trong Tăng đoàn, đức Phật đã định ra
phương thức sinh hoạt lí tưởng cho các tỉ
khưu, tức lấy “Tứ y pháp” làm chuẩn tắc
sinh hoạt:
1. Thường hành khất thực, mỗi ngày,
trước giờ ngọ, đi xin ăn một lần để nuôi
thân.
2. Trước phẩn tảo y, mặc áo may bằng
những mảnh vải bị vứt bỏ nhặt được tại
các nơi nghĩa địa, rừng xác và đống rác.
3. Y thụ hạ tọa, ngồi dựa gốc cây.
4. Dụng trần khí dược, trần khí dược,
chỉ thuốc được chế bằng các vật đã bài tiết,
hoặc chỉ các dược liệu người ta đã vứt bỏ,
làm thuốc dùng mỗi khi tỉ khưu đau ốm. Tỉ
khưu Phật giáo tu hành theo bốn pháp trên,
khiến cuộc sinh hoạt yên vui, không tham
ái, không chấp trước.
Nhận xét qua Tứ y pháp, thì biết sự phân
phối kinh tế trong Tăng đoàn lúc bấy giờ,
căn bản lấy sự bình đẳng cùng có lợi, cùng
được cùng chia làm nguyên tắc, cái gọi là
“lợi hòa đồng quân”, tức là trong Tăng đoàn
không phân biệt trên dưới, cao thấp, mà
nhất loạt bình đẳng, chia lợi đồng đều. Về
sau, sau khi đức Phật độ cho Da du già đồng
tử, người cha của đồng tử bèn thỉnh Phật
cúng dường và dâng y, đức Phật nhận lời,
lại tiếp nhận sự cúng dường Trúc viên của
vua Tần bà sa la, cho phép cư sĩ xây dựng
nhà giảng, phòng tăng, dâng ruộng đất và
vườn v.v..., bởi thế, sự sinh hoạt của Tăng
đoàn lúc đầu đi xin ăn, nay diễn biến thành
nhận lời thỉnh mời, nhận sự cúng dường,
và từ việc mặc áo phẩn tảo diễn thành sự

“nhận áo”, v.v...
Về những qui định sinh hoạt đoàn thể
trong Tăng già, trong Kiền độ có nói tường
tận, tức sau khi đức Phật nhập Niết bàn,
các vị Trưởng lão trong Giáo đoàn đem
những nghi thức tác pháp về các việc thụ
giới, bố tát, an cư trong Tăng đoàn và các
qui định trong sự sinh hoạt hàng ngày mà
phân loại, chỉnh lí. Trong đó, có ba thứ
nghi thức tương đối trọng yếu là:
1.Tiến cụ tác pháp, là nghi thức qui
định xuất gia thụ giới pháp Cụ túc.
2.Bố tát nghi thức, Bố tát là vào những
ngày cố định, các tỉ khưu sống chung phải
tập họp ở một nơi, hoặc họp tập ở nhà Bố
tát (Phạm:uposathàgàra), lễ thỉnh vị tỉ
khưu tinh thông luật pháp, tụng niệm toàn
bộ Ba la đề mộc xoa (nếu trong hoàn cảnh
gặp nạn thì chỉ tụng một bộ phận cũng
được), để phản tỉnh hoặc có lỗi thì sám hối
trước chúng tăng, khiến các tỉ khưu đều có
thể ở trong tịnh giới, nuôi lớn pháp lành,
tăng thêm công đức.
3.An cư, ở Ấn độ, hàng năm vào mùa
hạ, trời mưa suốt ba tháng, trong ba tháng
ấy, tỉ khưu xuất gia, không được đi ra ngoài
mà phải tập trung ở một nơi dốc sức tu
hành, gọi là an cư. Sở dĩ như thế, là vì mùa
mưa nếu đi ra ngoài sẽ dẫm đạp lên các loại
côn trùng, những mầm non của cây cỏ mà
bị người đời chê cười, cho nên, trong thời
gian an cư, chế định các nghi thức Bố tát,
Tự tứ và Ca hi na y v.v... Ngoài ra, để phòng
ngừa những hành vi xấu ác có thể xảy ra
trong Tăng đoàn, để duy trì trật tự và sự
phát triển của Tăng đoàn khiến Phật pháp
trường tồn, mà đức Phật đã chế giới, đặt luật.
Về chế độ giới luật trong Tăng đoàn, đã được
chép rõ trong tạng Luật, song vì các bộ phái
bất đồng nên luật cũng có năm bộ khác nhau,
duy tinh thần cơ bản thì không ngoài mười
nghĩa, gọi là “Kết giới thập nghĩa”. Cứ theo
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại da

quyển 1 chép, thì mười nghĩa ấy là: ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ

1. Nhiếp thủ trong tăng,
2. Khiến tăng vui mừng,
3. Khiến tăng ở vui,
4. Hàng phục phá giới,
5. Người biết hổ thẹn được yên,
6. Không tin thì khiến tin,
7. Tin rồi thì thêm lớn,
8. Dứt hữu lậu hiện tại,
9. Dứt hữu lậu vị lai,
10. Khiến Phạm hạnh lâu dài.
Lại giới luật tùy theo các đối tượng thụ
trì khác nhau mà chia thành: giới tỉ khưu,
giới tỉ khưu ni, mười giới sa di, sa di ni, sáu
pháp giới thức xoa ma na, giới ưu bà tắc, ưu
bà di tại gia (Tam qui, Ngũ giới, Bát quan
trai giới), giới Bồ tát v.v... [X. luật Tứ phần
Q.1, Q.32, Q.41; luật Ngũ phần Q.1; luật
Ma ha tăng kì Q.1; luật Thập tụng Q.39;
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ mục đắc
ca Q.7, Q.9]. (xt. Bố Tát, An Cư, Phật Giáo
Giáo Chế, Giới, Thụ Giới).
ẤN ĐỘ TẠNG CHÍ
Do Bình điền đốc dận, người Nhật bản
soạn. Sách này vốn dự định biên thành hai
mưoi lăm đến ba mươi quyển nhưng vẫn
chưa hoàn thành. Nay chỉ còn quyển một
đến quyển tám và ba quyển hai mươi mốt,
hai mươi hai, hai mươi ba, cộng là mười
một quyển. Nội dung bộ sách là khảo
chứng và tường thuật về phong tục Ấn độ,
giáo lí và lịch sử Phật giáo. Trong đó, ba
quyển đầu đề là “Ấn độ quốc tục phẩm”,
lấy Đại đường tây vực kí làm cơ sở, rồi tham
khảo các kinh luận, tường thuật đại cương
bốn Phệ đà, và các giáo nghĩa chủ yếu của
chín mươi lăm thứ ngoại đạo. Quyển bốn
đến quyển tám đề là “Đại thiên thế giới
phẩm”, dựa vào thuyết trong kinh Thế kí
và các kinh Trường a hàm mà trình bày
về thế giới quan Phật giáo, chủ yếu tường

thuật bốn châu Tu di. Ba quyển hai mốt,
hai hai và hăm ba đề là “Ấn độ thông
phẩm”, căn cứ theo luận Dị bộ tông luân,
Đại đường tây vực kí mà trình bày cái xu
thế của Phật giáo vào thời đại bộ phái.
Ngoài các tiết mục kể trên đây, bộ sách
cũng nói đến Phật giáo từ Trung quốc
truyền vào Nhật bản, và nguyên do chia
thành các tông phái.
Sách này được soạn vào khoảng năm
Văn chính thứ 9 (1826), quyển đầu có Vũ
lân tẩu chùa Vĩnh bình, Giác nham chùa
Trấn đức, viết bài tựa bằng chữ Hán vào
năm Thiên bảo 11 (1840). Môn nhân của
Đốc dận là Thỉ dã huyền đạo có sao chép
một số tiết mục trong sách này, gọi là Ấn
độ tạng chí lược tiền tập 2 quyển và xuất
bản năm Minh trị 21 (1888).
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC
Ấn độ gọi triết học là “kiến giải” (Phạm:
Darzana), đặc sắc của nó là không chịu sự
giới hạn của khoa học tự nhiên, lấy việc
tìm tòi chân lí căn bản của hết thảy muôn
vật phổ biến làm chủ, và mang sắc thái tôn
giáo rất đậm đà. Trong lịch sử triết học Ấn
độ cũng có các nhà Duy vật luận, Hoài nghi
luận, nhưng chỉ hạn trong một thời kì, và
cũng không có sắc thái truyền thống. Các
phái triết học Ấn độ, trừ Duy vật luận ra,
các phái đều chủ trương thoát khỏi sự đau
khổ của kiếp người mà tiến đến một loại
thế giới vĩnh viễn, phổ biến, cũng tức là
một loại tôn giáo thực tiễn.
Người Nhã lợi an đã xâm nhập Ấn độ
vào khoảng thế kỉ XIII trước Tây lịch, đến
thế kỉ X trước Tây lịch thì thành lập tôn
giáo thời đại Lê câu phệ đà (Phạm:Fg-veda),
ở thời kì này, họ đã định cư sinh hoạt tập
thể, tin thờ các thần tự nhiên, thần anh
hùng và thần luật pháp duy trì trật tự xã
hội. Ngoài ra, các pháp tắc căn bản như
thiên tắc (Phạm: fta), cấm chế (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

vrata), đạt ma (Phạm: dharman, tức sau
này làdharma) v.v... cũng theo đó mà sản
sinh. Song, vào thời đại Lê câu phệ đà, những
tư tưởng và hoạt động đối với tự nhiên, luân
lí, tế tự, đều vẫn chưa được qui hoạch và
phân loại, quan niệm thần hoặc nguyên lí
triết học, cũng đều chưa thành thục.
Đến khoảng một nghìn năm trước Tây
lịch, người Nhã lợi an dần dần đi về phía
đông, chiếm cứ các vùng đất phì nhiêu nhất
ở khoảng giữa hai con sông Da mâu na
(Phạm: Yamunà) và sông Hằng. Sau khi
chiến tranh chấm dứt, sinh hoạt và văn
hóa của họ đã tiến vào thời đại Phạm thư
(Phạm:Bràhmaịa). Họ bắt những dân tộc
bị chinh phục làm nô lệ (Phạm:sùdra, Thủ
đà la), họ tự nhận là “Tư tế” ở địa vị cao
nhất, cũng tức là Bà la môn (Phạm:
Bràhman). Đồng thời với chế độ giai cấp
được đặt định, Thánh điển Phệ đà cũng
được tiến hành biên tập, đây là thời đại Bà
la môn tối thượng, tế tự vạn năng. Thời kì
này, vì tư tưởng đa thần chưa thỏa mãn
được yêu cầu thời đại, nên mới có sự tìm tòi
một vị thần tối cao thống nhất, do đó, xuất
hiện thần sáng tạo (tạo vật chủ, Phạm:
Prajàpati) cao nhất, rồi dần dần phát triển
mà sản sinh một thứ nguyên lí căn bản
Phạm (Phạm: Brahman), Ngã (Phạm:
àtman, a đặc mạn), hoặc là học thuyết lấy
“vô” làm đầu hết thảy.
Kế đến thời đại Sâm lâm thư (Phạm:
Àraịyaka), thời đại Áo nghĩa thư (Phạm:
Upaniwad). Thời đại Áo nghĩa thư chuyên
môn tìm tòi bản chất vũ trụ Phạm và bản
chất cá nhân Ngã, là thời kì triết học Áo
nghĩa thư được thành lập.
Thế kỉ thứ sáu trước Tây lịch là thời kì
chuyển biến trong triết học Ấn độ. Vương
quốc Ma yết đà nằm về phía đông và các

nước kế cận bột hưng, trung tâm văn hóa
cũng theo đó mà dần dần chuyển di về đông,
những đô thị mới được thiết lập, tư tưởng
mới chịu ảnh hưởng của các nhà tự do tư
tưởng cũng trỗi dậy. Cái đặc sắc của thời
này là ở chỗ phản đối chủ nghĩa triết học
bản chất Phạm - Ngã, và khuynh hướng
cảm giác luận, duy vật luận cũng rất mạnh,
thậm chí bao hàm sắc thái hoài nghi, yếm
thế và hư vô. Cái gọi là “Lục sư ngoại đạo”
tức đại biểu cho tư tưởng này:
1.A kì đa, chủ trương bốn nguyên tố
đất, nước, lửa, gió, cho rằng con người đều
do bốn nguyên tố này cấu tạo thành, khi
thân thể rữa nát thì bốn nguyên tố ấy cũng
tiêu diệt theo. Đây là Duy vật luận cảm giác,
là tiền khu của phái Thuận thế.
2.Tán nhã di, phủ định nhận thức
khách quan có tính chất chính xác tuyệt
đối, mà đề xướng Bất khả tri luận.
3.Mạt già lê, đại biểu phái Tà mệnh
ngoại đạo, thừa nhận có mười hai thứ yếu
tố cấu tạo thành sinh tồn là linh hồn, đất,
nước, lửa, gió, hư không, được, mất, khổ,
vui, sống, chết, và coi đó là thực thể. Vô
nhân luận, phủ định luân hồi theo nghiệp.
4.Bà phù đà, thừa nhận có bảy thứ yếu
tố là đất, nước, lửa, gió, khổ, vui và mệnh
ngã.
5.Bất lan ca diếp, chủ trương đạo đức
thiện ác không mang lại quả báo thiện ác,
thành lập Vô đạo đức luận.
6.Ni kiền đà nhã đề tử, tức là Phạt đà
ma na (Phạm:Vardhamàna), giáo tổ của
Kì na giáo, biệt danh là Ma ha tì la (Phạm:
Mahàvira, dịch ý là đại hùng), là người cùng
thời đại với đức Phật, đã sửa đổi giáo nghĩa
Ba tư (Pasa) khoảng hai nghìn ba trăm năm
trước mà lập thành năm thệ nguyện lớn
là: không giết hại, không nói dối, không
trộm cướp, không tà dâm, không mưu cầu
bất cứ vật gì. Thế giới quan của Kì na giáo
dựa vào năm thứ hữu tụ (Phạm:astikàya)

là: điều kiện vận động (Phạm: dharma),
điều kiện chỉ tĩnh (Phạm: adharma), hư
không (Phạm:àkàza), mệnh ngã (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

jìva) và tố tài (Phạm:pudgala) để lí luận
suy diễn.
Giáo tổ Phật giáo là đức Thích ca mâu
ni cũng xuất hiện vào thời kì này, cái đặc
sắc của Ngài là không theo phương thức
suy luận hình nhi thượng học và bản chất
chủ nghĩa, mà từ ngay trong hiện thực tìm
ra con đường (dharma, pháp) giải quyết. Kì
na giáo và Phật giáo thời ấy dần dần phát
triển thành hai tôn giáo lớn, nhất là Phật
giáo, được sự hỗ trợ của vua A dục (ở ngôi
khoảng từ 268 B.C. - 232 B.C.), bèn nhanh
chóng truyền rộng đến các nước ở phương
đông.
Thời đại Vương triều Khổng tước
(khoảng 317 B.C. - 180 B.C.), Phật giáo
chia thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ
bảo thủ và Đại chúng bộ cách tân, về sau
còn phát triển thành nhiều bộ phái nữa.
Từ khoảng thế kỉ thứ I trước Tây lịch
đến thế kỉ thứ II sau Tây lịch, Phật giáo Đại
thừa hưng khởi, nhiều kinh điển Đại thừa
cũng được thành lập vào thời kì này. Đến
đây, Phật giáo trở về trước được gọi là Phật
giáo Nguyên thủy và Phật giáo Tiểu thừa.
Cái gọi là Phật giáo Đại thừa hưng khởi, là
do dân chúng khai triển một thứ vận động
cải cách tôn giáo, nhấn mạnh tinh thần lợi
tha và thực tiễn của hạnh Bồ tát. Các học
phái ở thời kì này thì có phái Trung quán
và phái Du già (phái Duy thức) và thế lực
của cả hai tương đối đều lớn. Thế giới quan
của phái Trung quán lấy tư tưởng “Không”
làm cơ sở, phái Du già thì lập thuyết “thực
hữu”, chủ ý tư tưởng của phái này là nhắm
tới một phương thức khảo sát phân tích
hiện thực.
Khoảng thế kỉ thứ VII trở đi, Mật giáo
trong Phật giáo đã chịu ảnh hưởng của Ấn
độ giáo mà được thịnh hành, nhưng đồng

thời, cũng đã phơi bày cái khuynh hướng
trụy lạc. Đến thời kì đầu thế kỉ XIII, do tín
đồ Hồi giáo chinh phục, Phật giáo bị tiêu
diệt ở Ấn độ. Còn các giáo khác, như Kì na
giáo, trong vòng một thế kỉ, đã chia thành
phái “Không y” và phái “Bạch y”, về sau có
rất nhiều ảnh hưởng đối với văn hóa Ấn
độ, mãi đến thời gần đây mới suy vi. Tín đồ
phái này phần nhiều là các thương gia.
Trong hệ thống chính thống của Bà la môn
thì có sáu phái triết học:
1.Số luận học phái, thủy tổ là Ca tì la
(350 B.C. - 250 B.C.), thành lập hai nguyên
lí lớn là tinh thần thuần túy và nguyên chất
căn bản.
2.Du già phái, thuyết hình thượng học
của phái này và phái Số luận đại trí tương
đồng, duy phái Du già chủ trương có thần
tối cao; về phương diện thực tiễn, phái này
nhấn mạnh tinh thần thống nhất.
3.Di mạn sai học phái, đứng trên lập
trường triết học mà nghiên cứu ý nghĩa và
sự thực hành các nghi lễ tế tự được qui
định trong Thánh điển Phệ đà. Phái này
do Kì mễ ni (khoảng 200 B.C. - 100 B.C.)
xác lập.
4.Thắng luận học phái, thủy tổ là Yết
na đà (khoảng 150 B.C. - 50 B.C.), xiển
minh hết thảy hiện tượng, xác lập sáu
nguyên lí thực thể, tính chất, vận động,
phổ biến, đặc thù và nội thuộc.
5.Ni dạ da (chính lí) học phái, thủy tổ
là Kiều đạt ma (khoảng 50 - 150), còn gọi
là Túc mục. Quan điểm của phái này về hình
thượng học với Thắng luận học phái, đại trí
tương đồng, nhưng nghiêng về phương diện
nghiên cứu luận lí học nhiều hơn.
6.Phệ đàn-đa học phái, thủy tổ là Bạt
đa la diễn na (khoảng 100 B.C. - 1 B.C.),
trong Thánh điển Phệ đà, đặc biệt lấy bộ
phận Áo nghĩa thư làm căn bản mà tập đại
thành triết học “Phạm - Ngã”.
Tư tưởng hệ Bà la môn (Bà la môn giáo)

kết hợp với tín ngưỡng dân gian mà thành
Ấn độ giáo. Thần chủ yếu là Tì thấp nô và
Thấp bà, những người lấy Tì thấp nô làm
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

thần tối cao thì gọi là Tì thấp nô phái, thế
lực hai phái này đều rất lớn. Đại tự sự thi
“Ma ha bà la đa” là truyền thừa của tín
ngưỡng Ấn độ giáo, từ xưa đến nay, hầu
hết người Ấn độ đều thích ngâm tụng, trong
đó, phần các bài ca Bạc già phạm, được
người Ấn tôn kính như kinh Thánh. Đứng
về mặt toàn thể văn hóa sử Ấn độ mà nói,
thì trào lưu tư tưởng hệ từ Bà la môn giáo
đến Ấn độ giáo là lịch sử tư tưởng chính
thống của Ấn độ.
Do sự phát triển của triết học Phệ đàn
đa mà xuất hiện các luồng tư tưởng như
Bất nhị nhất nguyên luận của Thương yết
la (Phạm: Zaịkara, khoảng 700 - 750),
thuyết Chế hạn bất nhị của La ma noa già
(Phạm:Ràmànuja, khoảng 1016 - 1091),
và thuyết Bất nhất bất dị của Ninh ba nhĩ
ca (thế kỉ XIV).
Các nhà tư tưởng Ấn độ cận đại biểu
hiện đặc trưng của tư tưởng Ấn độ cận đại
thì có La ma nan đà (Ràmànanda, cuối
thế kỉ XIV đến đầu thế kỉ XV, là nhà tu
hành thuộc phái La ma noa già), phủ định
chế độ Chủng tính (caste), Khách tỉ nhĩ
(Kabìr, 1440 - 1518), phủ nhận sự phân
biệt tôn giáo, nhấn mạnh ý nghĩa sinh hoạt
thế tục, Bà nhĩ la ba (Vallabha, 1473? -
1531), xác lập nhất nguyên luận thuần túy.
Về sau còn có Na na khắc (Nànak, 1469 -
1538), dần dần khẳng định hiện thực, lập
nên giáo đoàn thế tục, chủ trương tăng lữ
được phép kết hôn, và được phép liên hiệp
với đoàn thể thương nghiệp, kết hợp lợi ích
thương nghiệp với công đức tín ngưỡng. Na
na khắc lại kết hợp Ấn độ giáo và Y tư lan
giáo mà sáng lập ra Khắc tích giáo (Sikhism).
Do sự kích thích của tư tưởng Tây
phương, Ấn độ dần dần sản sinh các cuộc
vận động cải cách xã hội, ở thời kì tiên

phong, có Lam mỗ hán la y (Ràm Mohan
Roy, 1772 - 1833) lập Phạm giáo hội
(Bràhma-Samàj) vào năm 1828, chủ
trương sùng bái Phạm duy nhất, phủ nhận
sự kì thị chủng tính giai cấp, cho quả phụ
được phép tái giá, vận động Tổng đốc nước
Anh cấm chỉ tập tục đốt sống quả phụ.
Trong các cuộc vận động cải cách ở thế kỉ
XIX, thì Nhã lợi an hiệp hội (Àrya –Samàj)
do Đái nhã nam đạt sa la tư bà địa
(Dayànanda Sarasvatì, 1824 - 1883) sáng
lập vào năm 1875 có thế lực mạnh nhất.
Người tiếp theo đã phát triển các tôn giáo
Ấn độ thành sinh hoạt có tính quốc tế là
Duy uy tạp nan đạt (Vivekànanda, 1863 -
1902), ông đã sáng lập La ma khắc lợi tu
na truyền đạo hội (The Ràmakfwịa Mission),
La ma khắc lợi tu na (Phạm:
Ràmkfwịa, 1834 - 1886) rất giầu linh cảm
thần bí, và chịu ảnh hưởng rất sâu của chủ
nghĩa lí tính cận đại, chủ trương các tôn
giáo nhất trí bình đẳng. Các tổ chức tương
tự khác nữa là Ấn độ phục vụ giáo đoàn,
Thần trí giáo hội v.v... Ngoài ra, do có cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mà hội Ma
ha bồ đề (The Mahàbodhi Society) được
thành lập, cùng kết hợp với cuộc vận động
hủy bỏ chế độ chủng tính. Về sau, tư tưởng
của cha đẻ nền độc lập Ấn độ là Cam địa
(Gandhi, 1869 - 1948), của Thái qua nhĩ
(Tagore, 1861 - 1941), của Áo nhã tân đô
cấu tu (Aurobindo Ghosh, 1872 - 1950) và
của La đạt khắc lợi tu nam (Radhakrishnan,
1888 - 1975) v.v... ảnh hưởng đến đời sau
rất lớn.
ẤN HOẠI VĂN THÀNH
Chỉ con dấu bằng sáp in lên đất bùn,
con dấu thì nát mất, nhưng vết nó còn đó.
Trong các kinh luận phần nhiều dùng từ
ngữ này để thí dụ sự sống chết nối nhau
không dứt. Tức dùng con dấu nát mất để
thí dụ cái chết, vết còn lại thí dụ cái sống,
hiển bày nghĩa sống chết đồng thời. Cũng

là thí dụ cái lí tương tục tuần hoàn của mười ẤN HOẠI VĂN THÀNH

hai nhân duyên. Thí dụ sự luân hồi của thế
giới hữu tinh, các uẩn hiện tại tuy đã diệt,
nhưng lại sinh các uẩn “Trung hữu”; đây
không có nghĩa là các uẩn hiện tại biến
thành các uẩn Trung hữu, cũng không phải
các uẩn Trung hữu tự nhiên sinh, mà là do
các uẩn hiện tại hoại diệt nên mới có các
uẩn Trung hữu, cũng như con dấu nát mất
mà thành vết còn lại. Lại tông Tịnh độ dùng
nó để thí dụ niệm Phật vãng sinh, tức con
dấu nát thí dụ sự hoại diệt của sắc thân, vết
còn lại thí dụ vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.29; luận Đại
trí độ Q.12; Ma ha chỉ quán Q.9 phần dưới;
An lạc tập Q.thượng].
ẤN KINH VIÊN
........
Viện in kinh. Nằm về mé tây chùa Thái
bình hưng quốc huyện Khai phong tỉnh
Hà nam. Năm Thái bình hưng quốc thứ 7
(982) đời Tống thái tông, các ngài Thiên
tức tai, Pháp thiên, Thí hộ ở Viện dịch kinh
của chùa Thái bình hưng quốc làm việc
phiên dịch kinh điển. Năm sau, viện in kinh
được xây dựng bên cạnh viện dịch kinh,
những kinh mới được dịch xong, đưa ngay
xuống viện khắc in để tránh việc sao chép
cho đỡ tốn công. [X. Đại tống tăng sử lược
Q.thượng; Phật tổ thống kỉ Q.43; Tống sử
bản kỉ Q.4, Q.7, Q.10]. (xt. Thái Bình Hưng
Quốc Tự).
ẤN KHẢ
.....
Sự ấn chứng nhận cho là được. Hàm ý
khi học trò thành tựu sự tu hành, được
thầy ấn chứng thừa nhận cái cảnh giới mà
học trò đã ngộ được là đúng. Từ ngữ này
thường thấy trong kinh Duy ma. Thiền tông,
Mật giáo thường cũng dùng nó, chẳng hạn
như “ấn khả quán đính”, “ấn khả gia hành”

trong pháp tu của Mật giáo. Ấn khả quán
đính có nghĩa là sự cho phép làm lễ quán
đính của thầy A xà lê; còn gọi là Hứa khả
quán đính. Ấn khả gia hành có nghĩa là
nhận cho được tu hành các pháp chuẩn bị
trước lễ quán đính. Thông thường, sau khi
tu Tứ độ gia hành, một nghìn ngày hộ ma
xong, thì cử hành Ấn khả quán đính. Ngoài
ra, trong Luận ngữ hoàng khản nghĩa sớ
cũng có câu “Giai bị Khổng tử ấn khả dã”
(đều được Khổng tử nhận cho là được).
ẤN LOÁT THUẬT
Kĩ thuật in phát khởi ở Trung quốc,
nguyên nhân là đáp ứng nhu cầu của tín
đồ Phật giáo mà phát triển thuật ấn loát
trong phạm vi văn hóa. Cứ theo các di vật
in ấn còn lại mà suy luận, thì bản khắc cổ
nhất là vào thời nhà Tùy, nhưng niên đại
không rõ. Về Nhật bản, thì Bách vạn tháp
đà la ni được khắc xong vào năm Thần hộ
cảnh vân thứ 4 (770) là ấn loát phẩm sớm
nhất của Nhật bản. Về phương diện Trung
quốc, thì “Kim cương bát nhã kinh” được
hoàn thành vào năm Hàm thông thứ 9
(968) đời Đường, là ấn loát phẩm sớm nhất,
cũng là ấn loát phẩm bản kinh khắc cổ
nhất hiện còn trên thế giới; ở ngay tờ đầu
của cuốn kinh có vẽ bản đồ “Kì thụ Cấp cô
độc viên”, hiện tàng trữ tại Đại Anh bác
vật quán của nước Anh, kĩ thuật khắc chữ
Bách Vạn Tháp Đà La Ni của
Nhật Bản in năm 770
ẤN LOÁT THUẬT

của người thợ rất tiến bộ, người đời ai cũng
khen ngợi.
Nhưng, sự ấn loát đại bộ kinh điển Phật
một cách có tổ chức thì phải đợi đến sau
thế kỉ thứ X, phát đạt nhất, là tỉnh Tứ xuyên.
Đại tạng kinh Phật giáo, được in lần đầu
tiên vào cuối thế kỉ XI, cũng in tại Tứ xuyên,
sau mới phân phối đi các chùa viện lớn ở
các nơi, các kinh điển in vào thời kì này
đều là kinh điển Hán văn. Đại tạng kinh
ấn hành vào các đời Tống, Nguyên, Minh
đều là các bản in khắc trên bản gỗ, từ tạng
Tần già vào đầu năm Dân quốc mới bắt
đầu dùng chữ rời bằng chì để in. Lại thời kì
nhà Nguyên thống trị Trung quốc, cũng có
bản in kinh Phật bằng văn Hồi hột và văn
Tây hạ, lí do là vì lãnh thổ triều Nguyên
bao gồm cả đất Hồi hột, Tây hạ, vả lại cũng
cùng là Nhung tộc (giống mọi rợ) với nhau,
nên nhà Nguyên đã vì họ mà in ấn kinh
sách Phật bằng văn Hồi hột và văn Tây hạ.
Thời bấy giờ, những người phụ trách công
việc in ấn là người Hán, bị kì thị bởi chính
sách chủng tộc của triều Nguyên, công việc
ấn loát toàn được tiến hành tại Hàng châu.
Ngoài ra, như Triều tiên và Việt nam cũng
có khắc in kinh điển Phật. Lại trong các
văn vật được tìm đào thấy, cũng có số ít ấn
loát phẩm bằng tiếng Ấn độ cổ đại, song
thuật ấn loát của Trung quốc chưa thấy
lưu hành tại Ấn độ, mãi đến cuối thế kỉ
XIX, Ấn độ mới bắt đầu in kinh điển Phật
bằng chữ rời chì trong thể chữ Thiên thành
(Phạm:devanàgarì)
Từ cuối thế kỉ IX đến thế kỉ X, số lượng
lớn kinh điển Phật in ở Trung quốc, được
phân phối đi các nơi trên toàn quốc, đến
các miền Trung á, trong đó, chỉ có số ít
may còn đến ngày nay. Các kinh điển in
được tìm đào thấy ở Trung á hiện nay, cho

thấy hình thức thời kì đầu đều là bản cuốn
lại, như kinh Kim cương bát nhã nói ở trên
là một bản
cuốn. Từ
khoảng thế kỉ
XI, mới thấy
các bản xếp và
đóng thành
quyển được
dùng. Các
kinh Phật
bằng văn Hán,
văn Hồi hột và
văn Tây hạ,
đều là bản xếp,
bản đóng, nhưng bản cuốn thì chỉ có trong
văn Hán, và số lượng cũng rất ít.
Tại Nhật bản, vào thời đại Bình an, các
chùa ở Nam đô đều có ấn hành kinh Pháp
hoa, luận Thành duy thức. Vào thời Liêm
thương, hệ thống san hành kinh Phật ấy
được gọi là “Xuân nhật bản”, về sau, có
“Cao dã bản” do chùa viện ở núi Cao dã ấn
hành, còn có “Tịnh độ giáo bản” lấy Kinh
đô làm trung tâm. Đến thời đại Thất đinh
lấy Liêm thương làm cứ điểm, rồi từ đó phổ
cập các nơi, và đến cuối thời kì Thất đinh
thì phát triển thành xuất bản thương mãi.
Sự in ấn bằng bản chữ rời đến đầu thời kì
Giang hộ mới hưng thịnh, tức vào năm
1637, Thiên hải tạng được ấn hành bằng
bản chữ rời, từ đó về sau, Đại tạng kinh
Nhật bản phần nhiều cũng ấn hành bằng
chữ rời. Ngoài ra, có các bức tranh tượng
Kinh Kim Cương Bát Nhã Đời
Đường Trung Quốc In Năm 968
Tạng Tần Già
ẤN LOÁT THUẬT

vẽ được khắc in, là tranh Phật truyền vào
từ đời Đường, từ cuối thời Bình an đến thời
Liêm thương được lưu hành rộng rãi, khổ
lớn như Lưỡng giới mạn đồ la, tượng Niết
bàn, khổ nhỏ thì như tranh tượng ban cho
các chùa viện, hộ phù v.v..., tranh Phật in
bản gỗ. Sau thời Minh trị, thuật ấn loát bằng
chữ rời chì của phương Tây thịnh hành,
bản gỗ bèn suy đồi nhanh chóng mà thay
thế bằng chữ rời chì. (xt. Hoạt Tự Bản).
ẤN MẪU
......
Ấn mẹ, tức là ấn căn bản mà Mật giáo
dùng làm nền tảng cho tất cả các ấn. Có
hai loại là mười hai kiểu chắp tay, sáu kiểu
nắm tay. Chắp tay, biểu thị cho hoa sen
chưa nở, nắm tay, biểu thị mặt trăng. Nếu
dùng chắp tay làm ấn căn bản (ấn mẫu),
thì thông thường, phần nhiều đứng về phía
chúng sinh và Bản hữu môn để mà thuyết
minh ý nghĩa của nó; còn nếu lấy nắm tay
làm ấn căn bản, thì phần nhiều đứng về
phía Như Lai và Tu sinh môn để mà giải
thích ý nghĩa của nó. [X. kinh Đại nhật
phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng, Lục Chủng Quyền
Ân).
ẤN NI PHẬT GIÁO - PHẬT GIÁO INDONESIA
Phật giáo tại Indonesia là tôn giáo rất
xưa, nhưng cũng là tôn giáo mới phát. Đầu
thế kỉ thứ V Tây lịch, trên đảo Trảo oa
(Java) đã có một số ít tín đồ Phật giáo, khi
ngài Pháp hiển ghé thăm đảo này (414),
thấy Bà la môn giáo thịnh hành, mà Phật
giáo thì vẫn còn ở giai đoạn khởi thủy. Hơn
hai mươi năm sau, có vị tỉ khưu tên là Cầu
la phất văn (Phạm: Gunavarman) đến đây
hoằng pháp, dịch kinh, Phật giáo mới chính
thức được truyền nhập, rồi lần lượt có hoàng
thái hậu, quốc vương và nhân dân qui y.

Đến thế kỉ thứ VII, Phật giáo đã truyền vào
Tô môn đáp lạp (Sumatra), vua xứ Ba lân
bàng (Palembang) lúc đó là Tô gia gia
(Zrìvijaya). Năm Hàm hanh thứ 2 (671)
đời Đường cao tông, từ Quảng châu, ngài
Nghĩa tịnh vượt biển đi về phương Nam,
lúc qua Palembang, ngài đã khen ngợi nền
giáo dục Phật giáo tại đó hưng thịnh, có thể
sánh ngang với chùa Na lan đà ở Ấn độ,
việc này thấy ghi trong bài tựa của Nam hải
kí qui nội pháp truyện. Sau đó, Nghĩa tịnh
lại đến Thất lợi phật thệ (nay là đông bộ
Tô môn đáp lạp) nghỉ lại sáu tháng để học
tập ngôn ngữ. Sau, ngài đến Ấn độ lưu học
mười một năm, tới năm Thùy củng thứ 3
(687) đời Vũ hậu, lại theo đường biển về
nước và ghé qua Thất lợi phật thệ lần thứ
hai, lưu lại đó hai năm; trong thời gian này,
ngài dịch Tạp kinh luận, viết Nam hải kí
qui nội pháp truyện, Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện, là người Trung quốc
đầu tiên dịch thuật tại Ấn ni.
Trong khoảng bốn trăm năm, từ thế kỉ
VII đến thế kỉ X, là thời kì cường thịnh của
Phật giáo Ấn ni. Trong thế kỉ VII, Đạt ma
phổ la (Phạm:Dharmapàla), đã dạy tại Đại
học Na lan đà ba mươi năm, nay từ nước
Khang cư đến Tô môn đáp lạp hoằng pháp.
Cũng trong thế kỉ VII, Vương quốc Thất
lợi phật thệ hưng khởi, trên dưới toàn quốc
đều thành kính tin theo Phật giáo. Cứ theo
Cước chú của người dịch trong Căn bản
thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma
quyển 5 chép, thì nước ấy có hơn một nghìn
Tăng chúng, đều lấy học vấn làm việc
chính, và phần nhiều hành pháp “thác bát”
(đi khất thực), phép tắc của sa môn ở đây
đại để cũng giống như ở trung Ấn độ. Từ
giữa thế kỉ VIII về sau, trong khoảng một
trăm năm, các kiến trúc Phật giáo trứ danh
nối nhau hoàn thành, như Bà la phù đồ
(Borobudur), được xây dựng vào thế kỉ IX,
dưới triều vua Tái lãng độ lạp tư, là Thánh

ẤN NI PHẬT GIÁO

địa lộng lẫy nhất, to lớn nhất của Phật giáo
Đại thừa trên toàn cầu hiện nay. Ngoài ra,
các kiến trúc Phật giáo khác, như Mạn đạt
đặc (Mendut), Tạp lạp sâm (Kalasan), Tát
lũy (Sari) v.v... cũng đều nổi tiếng trong
nước, tình hình hưng thịnh của Phật giáo
có thể coi đó mà biết được. Thời ấy, Phật
giáo nhờ sự tán trợ của vua Thế lăng đạt la
mà được tuyên dương, nhà vua còn xây
nhiều chùa viện tại hai nơi Nã lăng đà và
Lạp ca phả đôn. Đồng thời, Mật giáo cũng
du nhập.
Ở thế kỉ này, Phật giáo cư sĩ lâm đã được
thiết lập một cách rộng khắp, năm 1953,
tổ chức Cư sĩ lâm đầu tiên được thành lập
ở Nhật nhạ, nay trên toàn quốc có khoảng
hơn bốn mươi tổ chức như thế. Năm 1957,
hội Phật học Ấn ni tại Tam bảo lũng, hội
Phật học Tô đảo tại Miên lan thị cũng nối
nhau được thành lập, năm 1958, Tổng hội
Phật giáo Bồ đề Ấn ni mở đại hội lần thứ
nhất tại chùa Phật đà già gia. Tháng 10 năm
1984, các tông phái lớn của Phật giáo Ấn
ni, cùng góp sức sáng lập “Đại học Phật
giáo Ấn ni” tại Tô ma đáp lạp, đơn xin phép
đã được Chính phủ Ấn ni phê chuẩn, là
Đại học Phật giáo duy nhất tại Ấn ni. [X.
Ấn ni chi Phật giáo (Tuệ hải)].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH
Còn gọi là Bí ấn quán đính, Thủ ấn
quán đính, Li tác nghiệp quán đính. Là một
trong ba loại quán đính được nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la, kinh Đại nhật
quyển 5. Chỉ cho loại quán đính chưa làm
đầy đủ mọi tác pháp mà chỉ mới sắm sửa
một ít cúng vật cúng dường Tam bảo, nhưng
thầy A xà lê đã trao truyền pháp ấn chân
ngôn cho đệ tử. Ấn, chỉ ấn khế truyền phép
quán đính; Pháp, chỉ các nghi tắc quán đính
phải tuân theo. Bởi vì, đối với các đệ tử đã

đầy đủ căn cơ mới được truyền pháp quán
đính, nhưng đệ tử chưa đầy đủ các điều
kiện màsự nghiệp quán đính đòi hỏi, thầy
A xà lê vẫn đặc biệt cho phép cử hành
Ấn pháp quán đính. Lại vì sợ các đệ tử
sinh tâm biếng nhác chán nản, nên đối
với những người đã đầy đủ khả năng căn
cơ, thì phải truyền pháp Sự nghiệp quán
đính, chứ không cử hành Ấn pháp quán
đính. [X. Đại nhật kinh sớ Q.15; Đại nhật
kinh sớ sao Q.3; Đại nhật kinh kiến văn
kí Q.7].
ẤN PHẬT TÁC PHÁP
Tức dùng hương, đất sét, gỗ mà tạo
thành hình Phật rồi thắp hương xông. Ấn
Phật tác pháp là cách thức tạo hình tượng
Phật, như dùng đất hoặc gỗ để đắp hay
chạm thành tượng Phật khoảng độ chín
phân Tây, rồi đốt hương xông, nhờ đó mà
diệt tội, hoặc đem công đức tôn Phật tượng
này hồi hướng cho chúng sinh. Thứ tự hành
lễ là: trước hết lạy ba lạy, tụng chú Như lai,
kế đến, đặt tượng Phật xông hương giữa hư
không, rồi chắp tay, đọc bài kệ: “Nay con
dâng hương cúng Như lai, tướng hảo đầy
đủ phóng ánh sáng, đầy khắp hư không
thế giới hải, cũng như mặt trời không
chướng ngại. Nhờ sức công đức ấn Phật
này, lợi ích vô biên hữu tình hải, cùng sinh
Cực lạc chứng diệu quả, thường là duyên
giải thoát chúng sinh”. Cuối cùng, kết thúc,
tụng Phật nhãn ấn ngôn, Đại nhật ấn ngôn.
Câu “Nay con dâng hương cúng Như lai”
trong bài kệ trên, có thể tùy trường hợp mà
thay đổi, chẳng hạn khi cúng dường các
Bồ tát hoặc chư tôn khác, thì có thể đổi là
“Nay con dâng hương cúng Bồ tát” v.v...
Ngoài ra, nếu dùng gỗ mà chạm trổ thành
hình Ngũ luân tháp bà, chứ không làm
thành hình Phật, thì gọi là Ấn tháp tác pháp.
[X. Tác pháp tập; Chân ngôn tu hành tụng
Q.2].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH

ẤN QUANG
I. Ấn quang. Ánh sáng phát ra từ tâm
ấn của Phật. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại
39, 647 thượng), nói: “Con mắt tâm hoa
sen gặp ánh sáng phát ra từ tâm Bồ đề của
Phật”.
II. Ấn quang. (1862 - 1940), là vị cao
Tăng thuộc tông Tịnh độ của Trung quốc
hiện đại, tổ thứ 13 của tông Tịnh độ. Người
huyện Cáp dương tỉnh Thiểm tây, họ Triệu.
Tên là Thánh lượng, tự Ấn quang. Biệt hiệu
Thường tàm quí tăng. Lúc nhỏ học Nho,
thích đọc sách Trình, Chu. Đã từng bài báng
Phật, sau mắt bị mờ bèn sực tỉnh, trở lại
học tập nghiên cứu kinh Phật, lòng chí
thành được cảm thông, mắt dần dần sáng
ra và, cuối cùng, khỏi hẳn. Năm hai mươi
mốt tuổi, đến Nam ngũ đài núi Chung nam,
qui y và xuất gia theo Trưởng lão Đạo thuần
tại động hoa sen. Năm Quang tự thứ 8
(1882), đến trú trì chùa Liên hoa ở Trúc
khê thuộc tỉnh Hồ bắc. Sau không lâu, thụ
giới Cụ túc tại
chùa Song khê
ở Hưng An
tỉnh Thiểm tây.
Năm hai mươi
sáu tuổi, đến
Đạo tràng Tịnh
độ ở chùa Tư
phúc núi Hồng
loa niệm Phật,
tự đặt hiệu là “Kế
Lư sơn hành
giả” (Kế tiếp những người tu hành Lư sơn)
để nói rõ chí của mình. Về sau, đến ở chùa
Pháp vũ, núi Phổ đà tỉnh Triết giang hơn
hai mươi năm, sớm tối chuyên xem Đại tạng
và niệm Phật, không muốn ai biết đến. Đã
đóng cửa hai lần, buông hết sắc tướng. Dân

quốc năm đầu (1912), gửi bài in trên Phật
học tùng báo, kí tên là “Thường tàm quí
tăng” (Vị Tăng thường hổ thẹn), tiếng đồn
khắp nơi. Năm Dân quốc thứ 7, vì việc
khuyến hóa để in sách “An sĩ toàn thư”
nên thường đến Thượng Hải và trú tại
chùa Thái bình, các nơi đến cúng dường
và hỏi đạo rất đông, sư đều hoan hỉ nhiếp
thụ.
Sư suốt đời hoằng dương Tịnh độ, sư
thực hành ba nguyên tắc lớn một cách rất
kiên trì là: “Không đảm trách việc trú trì,
không thu nhận học trò, không lên tòa
giảng lớn”; sư rất nhạt nhẽo với danh lợi,
khắc khổ kiệm phác, luôn chỉ bày cho người
ta con đường tu trì chính thực. Năm bảy
mươi tuổi, ở chùa Báo ân Ngô huyện đóng
cửa, lúc đầu không tiếp ai, sau mới khai thị
đại chúng. Đã từng thu góp và sửa chữa các
sách “Chí thư” về bốn ngọn núi lừng danh
Phổ đà, Thanh lương, Nga mi và Cửu hoa.
Lại xây dựng chùa Linh nham sơn tại Ngô
huyện, do Hòa thượng Chân đạt chủ sự, là
Đạo tràng Tịnh độ đứng vào bậc nhất tại
Trung quốc. Năm Dân quốc 29, sư thị tịch
ở chùa Linh nham sơn, thọ bảy mươi chín
tuổi. Sau khi trà tì (tức là thiêu), thu được
hoa Xá lợi năm sắc và nhiều ngọc xá lợi. Sư
trọn đời giữ gìn tiết tháo trong sạch, quả
quyết, học và hành đều đủ, cảm hóa rất
rộng, được coi là bậc tôn túc Tịnh độ bậc
nhất từ năm Dân quốc đến nay. Các sách
in có Ấn quang đại sư văn sao và Ấn quang
đại sư toàn tập lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN (1906 - ?)
......
Người huyện Hải ninh tỉnh Triết giang,
họ Trương. Lúc bé học Thi, Thư, kiêm
nghiên cứu Trung y. Lại thích học Đạo gia
và tìm hiểu các tôn giáo phương Tây. Năm
hai mươi tuổi, tình cờ đọc Trang tử, thấy
trong bài tựa của Phùng mộng trinh có câu:
“Song mà, nhìn kĩ, văn của Trang tử có

Ấn Quang ẤN THUẬN

phải là mở đường cho Phật pháp chăng?”
bèn nảy sinh cái hứng thú tìm hiểu Phật
pháp. Năm hai mươi ba tuổi, thân mẫu chợt
nhuốm bệnh rồi mất, lòng rất chấn động.
Chưa bao lâu, ông chú mất, rồi tiếp đến
thân phụ cũng bệnh mà mất theo, bèn cảm
sự vô thường của kiếp người và nảy cái chí
xuất gia. Năm hai mươi lăm tuổi, xuất gia
theo Hòa thượng Thanh niệm ở am Phúc
tuyền, núi Phổ đà, pháp danh là Ấn thuận,
hiệu là Thịnh chính. Lễ trưởng lão Dực
sơn làm nghĩa sư, thụ giới Cụ túc tại chùa
Thiên đồng. Đã từng theo học tại Phật học
viện Nam mân, Phật học viện Vũ xương,
tham vấn Hòa thượng Hư vân, luật sư Từ
hàng và gần gũi Đại sư Thái hư. Thường
qua lại các nơi Phổ đà, Hạ môn và Vũ xương
giảng kinh. Năm Dân quốc 25 (1936), ở tại
núi Phổ đà Phật đỉnh đọc Đại tạng. Sau du
lịch các nơi Tây hồ ở Hàng châu, Dương
châu, gặp đại sư Thái hư và, vâng mệnh
của Đại sư, trước đến Phật học viện Vũ
xương, kế đến viện Hán Tạng giáo lí, rồi
vào Tứ xuyên làm các Phật sự, lúc đó ba
mươi ba tuổi. Từ đấy, thường bàn luận về
pháp nghĩa với pháp sư Pháp tôn.
Năm bốn mươi hai tuổi, chủ biên “Thái
hư đại sư toàn thư” ở chùa Tuyết đậu. Năm
bốn mươi tư tuổi, rời Hạ đến Hương cảng,
nhận chức Hội trưởng Hội liên hiệp Phật
giáo Hương cảng, và Hội trưởng phân hội
Cảng - Áo của hội Phật giáo thế giới hữu
nghị, tại Hương cảng cho ấn hành “Phật
pháp khái luận”. Năm bốn mươi bảy tuổi,
nhận lời mời của cư sĩ Lí tử khoan và quyết
nghị của hội Phật giáo Trung quốc cử làm
đại biểu đi dự Đại hội đại biểu của hội Phật
giáo thế giới hữu nghị lần thứ hai họp tại
Nhật bản, sư bèn đến Đài loan. Về sau,
nhận chức Đạo sư của chùa Thiện đạo ở

Đài bắc và Trưởng ban biên tập Tạp chí
Hải triều âm. Năm bốn mươi tám tuổi, dựng
tinh xá Phúc nghiêm theo kiểu tinh xá ở
Hương cảng trên bờ hồ Tân trúc thanh
thảo và định cư tại Đài loan.
Năm bốn mươi chín tuổi, theo đề nghị
của pháp sư Tính nguyện, sang Phi luật tân
hoằng pháp. Năm năm mươi mốt tuổi, nhận
chức trú trì chùa Thiện đạo, và chỉ năm
sau đã rời chùa đi. Về sau, đã nhiều lần ra
nước ngoài hoằng pháp. Lại kiến thiết Phật
học viện dành cho nữ chúng tại Tân trúc,
và sáng lập giảng đường Tuệ nhật ở Đài
bắc. Mùa đông năm Dân quốc 53, dựng
Diệu vân lan nhã tại Gia nghĩa, đến tháng
5 năm ấy thì đóng cửa tĩnh tu tại đây. Một
năm sau, đáp lời mời của Học viện văn hóa
Trung quốc (tiền thân của Đại học văn hóa),
nhận chức giáo thụ khoa Triết học. Năm
sáu mươi tám tuổi, do tác phẩm “Trung quốc
Thiền tông sử” của sư mà sư được viện Đại
học Đại chính của Nhật bản trao tặng văn
bằng Tiến sĩ văn học. Trong giới Phật giáo
theo sư tu học, có
các pháp sư
Thường giác,
Diễn bồi, Tục
minh, Nhân tuấn
v.v... Đối với việc
học Phật, sư
không chịu ảnh
hưởng của quan
niệm tông phái
Phật giáo truyền
thống nào, mà
đứng về phương
diện toàn thể Phật
giáo để học hỏi, nghiên cứu, rồi giải thích
và phê phán một cách khách quan. Đồng
thời, trực tiếp từ các kinh luận của Phật
giáo Nguyên thủy, như A hàm, Tì đàm, và
các kinh luận thuộc ba hệ “Không”, “Hữu”,
“Chân thường” của Ấn độ mà tìm ra tinh

nghĩa của lời Phật dạy và của các đại sư đời
sau. Đặc biệt đối với cái học Trung quán
của ngài Long thụ, sư đã tìm tòi một cách
Ấn Thuận
ẤN THUẬN

thấu đáo sâu xa, có thể nói, từ đời Tống
đến nay, đối với sự nghiên cứu Trung quán,
sư đã có cống hiến rất lớn. Ngoài ra, về
Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo Bộ phái,
lịch sử Thiền tông Trung quốc, sư cũng
nghiên cứu một cách tinh thâm. Riêng đối
Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, sư chia thành
ba hệ lớn là: Tính không duy danh, Hư
vọng duy thức, Chân thường duy tâm, có
cái lí thú lớn và khác với các thuyết cũ.
Sự trước tác của sư rất phong phú, có
các tác phẩm như: Trung quán kim luận,
Duy thức học thám nguyên, Tính không
học thám nguyên, Nguyên thủy Phật giáo
thánh điển chi tập thành, Thuyết nhất
thiết hữu bộ vi chủ đích luận thư dữ luận
sư chi nghiên cứu, Trung quốc Thiền tông
sử, Sơ kì Đại thừa Phật giáo chi khởi
nguyên dữ khai triển, Như lai tạng chi
nghiên cứu, Tạp a hàm kinh luận hội biên
v.v... Đại bộ phận trước thuật và các ghi
chép những buổi thuyết pháp của sư được
gom vào thành “Diệu vân tập” (24 tập)
lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN ĐỊNH
........
Ở vị Nhẫn trong bốn vị Thiện căn,
nhà Duy thức phát trí như thực phẩm dưới,
quán cảnh sở thủ là không vô, rồi nắm
giữ lại; từ sự nắm giữ ấy mà quán cái thức
năng thủ, cũng hệt như cảnh là không
vô, mà thuận vui nhận chịu, cái định nắm
giữ trước, thuận vui sau như thế, gọi là
Ấn thuận định. Thứ tự tu hành định ấy
như sau: trước hết, phát trí như thực ở hạ
nhẫn, quán cảnh sở thủ là không vô mà
nắm giữ lấy; thứ đến, ở trung nhẫn, quán
thức năng thủ là không vô mà nhận chịu;
cuối cùng, ở thượng nhẫn thì nắm giữ cái
không vô của năng thủ. [X. luận Thành

duy thức Q.9]. (xt. Gia Hành Vị, Tứ Như
Thực Trí, Thiện Căn Vị).
ẤN TIỀN KHÔI KHUẾCH
Ấn, chỉ chữ in, việc in; Ấn tiền, là cảnh
giới vượt ra ngoài sự diễn tả giảng giải của
lời nói chữ nghĩa; Khôi khuếch, dáng rộng
lớn. Tức là tự tính xưa nay vốn có. Thung
dung lục Tắc 44 (Đại 48, 255 hạ), nói: “Dưới
khung cửi lằng nhằng, tự có kim vàng chỉ
ngọc (khó lừa con mắt hoàn toàn); ấn tiền
khôi khuếch, nguyên không có chữ chim
văn trùng (Tự nghĩa bính nhiên, chữ nghĩa
sáng ngời)”.
ẤN TÍN
.....
I. Ấn tín. Trong Thiền lâm, chỉ vật làm
tin thầy dùng để trao pháp cho học trò.
II. Ấn tín. Trong Mật giáo, chỉ sách Ấn
khả khi thầy A xà lê dặn dò trao pháp môn
cho học trò. Ấn, hàm ý thừa nhận là được;
Tín, hàm ý phù hợp. Nói theo nghĩa rộng,
ấn tín là Pháp cụ mà A xà lê trao phó dặn
dò, thông thường chỉ văn thư ghi chép ấn
minh (ấn khế và chân ngôn) để trao phó
pháp. Có nhiều loại ấn tín, nhưng tương
đối phổ biến thì có ba: Ấn minh ghi chép
pháp được trao phó, Huyết mạch và Thiệu
văn. Ấn minh, tức bí ấn và chân ngôn;
Huyết mạch, tức hệ thống pháp môn một
mạch được truyền thừa; Thiệu văn, chỉ sự
tường thuật cái duyên do được truyền thừa,
là văn bản nói rõ cái ý thú của pháp được
trao phó. [X. Kinh Văn thù sư lợi bảo tạng
đà la ni].
ẤN TÔNG (627 - 713)
.....
Vị tăng đời Đường. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô). Niên hiệu Hàm
hanh năm đầu (670), đến Kinh sư, vua
mời ở chùa Đại kính ái, sư từ tạ không
nhận, đến Kì xuân tham yết đại sư Hoằng
ẤN TÔNG

nhẫn. Sau ở chùa Pháp tính Quảng châu,
tuyên giảng kinh Niếtbàn, gặp Lục tổ đại
sư Tuệ năng mới ngộ được lí huyền, và
thờ Tuệ năng làm thầy truyền pháp. Sư
sưu tập những lời nói của các bậc hiền đạt
bốn phương từ đời Lương đến đời Đường
mà viết thành “Tâm yếu tập” lưu hành ở
đời. Năm Tiên thiên thứ 2, tháng 2, sư thị
tịch tại chùa Diệu hỉ, núi Cối kê, thọ tám
mươi bảy tuổi. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.5]. (xt. Pháp Tính Tự).
ẤN TƯỚNG
Phạm: Mudrà, Pàli: Muddà. Dịch âm
là Mẫunạila, Mẫuđàla, Mâuđàla, Mục
đàla. Còn gọi là Thủ ấn, Khế ấn, Ấn khế,
Mật ấn, Ấn. Tức Mật giáo dùng để nêu tỏ
Tam muội nội chứng và bản thệ ngoại
tướng của các Tôn Phật, Bồtát và Thiên
bộ trong hải hội Mạn đồ la. Cũng chỉ thủ
ấn mà những người tu hành kết, mong
tương ứng với bản thệ của chư tôn để
thành tựu
cảnh giới
của Tam
mâ t.
Ngoài ra,
các vật
mà chư
tôn cầm
trong tay
cũng gọi
là Ấn
tướng.
Ấn, hàm
nghĩa là
tin; tức
quyết định cho là được, quyết định không
thay đổi, là nghĩa tiêu biểu. Hiển giáo phần
nhiều dùng với nghĩa ấn chương, nại ấn,
ấn khả, Mật giáo thì phần nhiều dùng với

nghĩa tiêu biểu, tượng trưng công đức nội
chứng bản thệ của chư tôn. Lại ấn trong
Mật giáo, nói theo nghĩa rộng, thì bốn
Mạn đồ la là: Đạimạn đồ la, Tammuội
da mạn đồ la, Pháp mạn đồ la, Yết ma
mạn đồ la, đều gọi là ấn cả; đó là vì bốn
mạn đồ la đều là tiêu biểu của pháp giới.
Nói theo nghĩa hẹp, thì trong bốn Mạn
đồ la, chỉ cho Tam muộida mạn đồ la,
chỉ cho Thân mật trong ba mật, tức thân
Tammuộida của chư tôn. Và trong các
kinh điển Mật giáo thông thường, từ ngữ
Ấn khế hoặc Ấn tướng phần nhiều chỉ
cách dùng theo nghĩa hẹp. Chúng sinh
phàm phu chưa dứt phiền não, nếu thân
trì mật ấn của bản tôn, hai mật miệng và
ý cũng tương ứng với bản tôn, thì nhờ
sức gia trì của ba mật tương ứng mà cùng
hòa nhập với bản tôn, được thành tựu
Tấtđịa. Cho nên, ý nghĩa ấn, nói theo
Mật giáo, là chỉ cho thân mật trong ba
mật thân, khẩu, ý.
Trước thời Mật giáo, các khế ấn thường
được dùng tại Ấn độ, thì có “Thí vô úy
ấn”, hình tướng tay phải mở ra, lòng bàn
tay hướng ra ngoài, dơ lên bên cạnh vai;
“Chuyển pháp luân ấn”, đặt hai tay ở cạnh
ngực, lòng bàn tay phải, lòng bàn tay trái
ngược nhau, các ngón tay trái hơi chạm
vào nhau; “Xúc địa ấn”, tướng ngồi, tay
phải rủ xuống đất, còn gọi là Hàng ma ấn,
Phá ma ấn, là tướng ấn lúc đức Phật thành
đạo; “Thiền định ấn”, cả hai tay duỗi thẳng
năm ngón, bàn taytrái đặt ở dưới bàn tay
phải, biểu lộ tướng tư duy thầm tưởng, còn
gọi là “Pháp giới định tướng”; “Thí nguyện
ấn”, tay phải duỗi thẳng, lòng bàn tay
hướng ra ngoài, còn gọi là Dữ nguyên ấn,
Thí dữ ấn.
Khế ấn của Mật giáo rất nhiều, thông
thường lấy sáu kiểu nắm tay và mười hai
kiểu chắp tay làm ấn cơ bản (ấn mẫu). Lại
trong các pháp tu phổ thông, phần nhiều

lấy mười tám khế ấn làm ấn tướng cơ bản
1. Ấn Hàng Ma 2. Ấn Thí Vô Úy
3. Ấn Thiền Định 4. Ấn Dữ Nguyện
ẤN TƯỚNG

khi tu phép quán. Về các loại ấn tướng,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 6 phẩm Bản
tôn tam muội, Đại nhật kinh sớ quyển 20
chép, thì ấn tướng có thể chia làm hai loại
là Hữu tướng (có hình) và Vô tướng (vô
hình):
1. Hữu tướng, tức lựa chọn trong các
tướng mà trụ ở một tướng; lại có thể chia
làm hai thứ:
a. Thủ ấn , tức là ấn của chư tôn
kết trì, như là Trí quyền ấn của Đại nhật
Nhưlai ở Kim cương giới, Pháp giới định
ấn của Đại nhật Nhưlai ở Thai tạng giới.
b. Khế ấn....., tức là các khí vật chư
tôn cầm trên tay, cũng tức là các hình Tam
muộida gậy, dao, hoa sen tiêu biểu bản
thệ của chư tôn, như hoa sen của Quan
âm, kiếm sắc của Văn thù.
2. Vô tướng, tức không thiên ở một
tướng mà đầy đủ tất cả tướng, cũng tức giơ
tay, đưa chân đều là cảnh giới của mật ấn.
Ấn tướng vô tướng này phù hợp với thực
nghĩa của ấn tướng, là ấn sâu kín trong
sâu kín. Về sự phân biệt giữa Thủ ấn và
Khế ấn, nói một cách thiển lược là, ấn kết
trên tay gọi là Thủ ấn; ấn tướng vẽ theo
các kiểu gọi là Khế ấn; nói một cách sâu
xa thì Thủ ấn chỉ ấn tướng do chư tôn
hoặc người tu hành kết trên tay; còn Khế
ấn là chỉ hình tam muộida của chư tôn
lấy tammuộida mạn đồ la trong bốn Mạn
đồ la làm ấn.
Lại trong Mật giáo, đối với hai tay kết
ấn và mười ngón tay, có cách gọi đặc biệt,
thông thường gọi hai tay là Nhị vũ
(hai cánh), Nhật nguyệt chưởng
(bàn tay mặt trời, mặt trăng), Nhị chưởng
......(hai bàn tay); gọi mười ngón tay là
Thập độ .(mười ba la mật), Thập luân
.(mười bánh xe), Thập liên .....

(mười cánh sen), Thập pháp giới, Thập
chân như, Thập phong ......(mười ngọn
núi). Đồng thời, phối hai tay với Kim cương
giới và Thai tạng giới, hoặc phối với định
và tuệ, lí và trí; phối năm ngón với năm
uẩn, năm Phật đính, năm căn, năm chữ,
năm đại v.v...; mười ngón phối với mười
độ.
Năm ngón phối với năm đại là căn cứ
theo thuyết trong kinh Đại nhật quyển 4
phẩm Mật ấn. Còn thứ tự mười ngón phối
với mười độ thì có hai thuyết, một thuyết
có xuất xứ từ các kinh luận do các ngài
Kim cương trí và Thiện vô úy dịch, còn
thuyết kia thì có xuất xứ từ các kinh luận
do ngài Bất không dịch.
Ấn tướng có khả năng tiêu biểu sự nội
chứng và bản thệ của chư tôn, vì thế, một
ngón tay co duỗi kết ấn có khả năng làm
chấn động pháp giới, phàm Thánh cùng
hội họp. Mười ngón đại biểu mười pháp
giới, là tổng thể của mạn đồ la, cho nên
khi mười ngón tay co duỗi li hợp có thể
kết thành bất cứ ấn nào. Phàm phu chúng
sinh tuy chưa dứt trừ phiền não, nhưng
cái lực dụng của sự kết ấn tướng cũng
ngang với sức của bậc Thánh, có thể sai
khiến các hiền thánh và chư thiên quỉ
thần. Lại nhờ công lực của mật ấn, có thể
sai sử Minh vương thiên thần hộ pháp đến
bên cạnh người tu hành để hộ vệ, đồng
thời, thành tựu những điều sở nguyện. Vì
công dụng của ấn tướng quá lớn, nên khi
kết ấn phải cung kính thận trọng, người
tu hành, trước khi kết ấn, phải xin thầy
trao truyền dạy bảo, nếu không thì chẳng
những mất công dụng của ấn tướng mà
còn phạm trọng tội “vượt tam muộida”.
Ngoài ra, khi kết ấn tu hành, để đề phòng
quỉ thần ác ma quấy rối, không nên kết
ấn giữa nơi trống trải, mà phải lấy ca sa,
khăn sạch, vạt áo hoặc tay áo che đi. Lại
ấn tướng nguyên là động tác của thân thể

trong uy nghi hành sự, chẳng hạn như ấn
thuyết pháp thì giơ tay kết ấn để giúp cho
sự thuyết minh, còn định ấn thì đặt hai
ẤN TƯỚNG

tay trên hai chân kết già để giúp cho tâm
an định.
Lúc đầu, ấn tướng không có qui tắc
cố định, sau khi Mật giáo hưng khởi, thu
dụng cách hành sự của Ấn độ giáo, mới
có thuyết ấn tướng, rồi tiến thêm bước
nữa mà giải thích rõ ý nghĩa và lợi ích
của ấn tướng. Do thời gian thành lập các
loại phép tắc về ấn tướng có trước, sau
khác nhau, và sự truyền thừa tại Ấn độ,
Népal và Trung quốc có bất đồng, nên
đã sản sinh nhiều thứ sai dị. Lại ấn căn
bản của chư tôn trong mạn đồ la thuộc
hai bộ Kim cương và Thai tạng trong Mật
giáo cũng bất nhất, và ấn tướng kết theo
nghi thức của các phép tu cũng sai khác,
đến nỗi khiến cho các loại ấn tướng trở
thành phồn tạp khó nhận. Hiện nay, các
ấn tướng của Phật Bồtát được thông dụng
và tương đối trọng yếu thì có: Trí quyền
ấn của Đại nhật Như lai ở Kim cương
giới, Pháp giới định ấn của Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới, Lực đoan định ấn
của PhậtAdiđà (còn gọi là Diđà định
ấn), An úy ấn của Lai nghinh Phật, Thí
vô úy ấn, Dữ nguyện ấn, Cát tường ấn
và Hợp chưởng ấn v.v... Ngoài ra, cùng
một tôn vị Phật Bồtát mà ấn tướng của
Hiển giáo và ấn tướng của Mật giáo có
khi cũng khác nhau. [X. kinh Đà la ni
tập Q.1; kinh Lược xuất niệm tụng Q.1;
kinh Tôtấtđịayếtla; Asúc Như lai niệm
tụng cúng dường pháp; Tì samôn thiên
vương quĩ; Liên hoa bộ tâm quĩ; Đại nhật
kinh sớ Q.13, Q.14]. (xt. Thủ Ấn).
ẨN CHƯƠNG
Đối lại với “Hiển thuyết”. Là từ ngữ do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản dùng để
giải thích kinh Quán vô lượng thọ. Tức làm
cho rõ nghĩa chân thực nằm ẩn dấu trong

các câu văn của kinh. Đây thuyết minh rõ
nghĩa chân thực của bản nguyện Di đà là
tha lực niệm Phật.
ẨN HIỂN TỨ CÚ
Đối lại với “Tồn hoại tứ cú”. Trong
Ngũ giáo chương quyển 1, tổ thứ ba của
tông Hoa nghiêm là ngài Pháp tạng, chia
Biệt giáo nhất thừa cai nhiếp môn làm
hai môn Bất dị và Bất nhất, rồi Bất dị
môn lại được chia thành hai hạng mục
là Tam tức nhất, Nhất tức tam. Trong
“Tam tức nhất” lại phân biệt làm bốn câu
để bàn sự còn mất của ba thừa, gọi là
Tồn hoại tứ cú; trong “Nhất tức tam”
cũng phân biệt bốn câu để bàn sự ẩn hiển
của Nhất thừa, gọi là Ẩn hiển tứ cú.
Nhưng, về bốn câu Nhất thừa ẩn hiển,
ngài Pháp tạng chưa trực tiếp nêu tỏ câu
văn, mà chỉ dựa vào bốn câu tồn hoại để
suy luận.
Dùng bốn câu tồn hoại mà suy luận đến
bốn câu ẩn hiển là thế này:
1. Vì tức ba nên chẳng đợi ẩn,
2. Vì tức ba nên không ngại hiển,
3. Vì tức ba nên không gì mà chẳng ẩn,
4. Vì tức ba nên không gì có thể hiển.
Trong hai câu đầu, vì một tức là ba,
nên tướng Nhất thừa y nhiên rõ ràng;
trong hai câu sau, vì một tức là ba, nên
tướng Nhất thừa ẩn mất không hiển. Lại
vì hai nghĩa đầu nên giáo nghĩa ba thừa
có chỗ sở y; vì hai nghĩa sau nên quyền
giáo giả lập mới được thành tựu. Tuy có
bốn câu, nhưng đều chỉ có ba thừa chứ
không có Nhất thừa, đó là Bất dị môn
“Nhất tức tam” vậy. (xt. Tồn Hoại Tứ
Cú).
ẨN HÌNH PHÁP
...
Là phép tự dấu cất thân hình của mình
đi, tức là thuật ẩn thân tàng hình. Cứ
ẨN CHƯƠNG

theo Long thụ Bồtát truyện chép, thì khi
ngài Long thụ chưa xuất gia, từng đã học
phép tàng hình, vào cung nhà vua lấn
lướt xâm phạm các thị nữ; phương pháp
làm phép này là, dùng bảy mươi thứ dược
liệu nghiền ra mà chế thành thuốc viên
xanh, rồi mài với nước thoa lên mí mắt
là có thể tàng hình tức khắc. Đây có thể
là một loại chú thuật Ấn độ đã tương
truyền từ xưa chăng?
Mật giáo dùng phép Ma lợi chi thiên
làm phép ẩn hình. Ma lợi chi thiên có sức
thần thông lớn, chuyên dùng để ẩn thân.
Mật giáo hành giả lấy vị Trời này làm vị
tôn chính của phép tu, gọi là Ma lợi chi
thiên pháp. Khi tu phép này, kết ấn Ma lợi
chi thiên ẩn mình, tụng trì chân ngôn, nhờ
sức gia trì, có thể khiến cho tất cả thiên ma
ác quỉ ngoại đạo đều không tìm được hình
thể của hành giả.
Ấn Ma lợi chi thiên ẩn hình vừa nói ở
trên, cứ theo kinh Ma lợi chi thiên chép,
thì ấn tướng là: tay trái nắm lại, ngón cái
hơi bấm vào móng ngón trỏ làm thành hình
cái vòng, còn ba ngón kia thì nắm chặt lại,
đồng thời, quán tưởng thân mình chui vào
cái lỗ ấn ấy; bàn tay phải đặt lên lỗ ấn, vừa
xoa vừa xoay về bên phải. Hành giả quán
tưởng ấn này là thân của trời Ma lợi chi, và
hành giả sẽ ẩn nấp trong tâm của trời Ma
lợi chi.
Lại cứ theo kinh Đại ma lí chi bồ tát
quyển 3 chép, thì lấy đất đen và mắt con
chim kiêu (giống như loài cú vọ) chế thành
thuốc viên, ngậm trong miệng, dốc lòng
tụng trì chân ngôn Ma lí chi bồ tát, cũng
có thể nhờ sức gia trì mà tàng hình. [X.
kinh Mạt lợi chi đề bà hoa man; Nhất tự
đính luân vương du già quán hành nghi
quĩ; Ma lợi chi bồ tát lược niệm tụng pháp;

kinh Ma lợi chi thiên đà la ni chú; Ma lợi
chi thiên nhất ấn pháp; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.42].
ẨN MẬT
Đức Như lai nói pháp có hai ý hiển
chương (rõ ràng) và ẩn mật (kín đáo). Từ
ngữ “Hiển chương ẩn mật” là một mục do
Tịnh độ chân tông Nhật bản dùng để giải
thích kinh Quán vô lượng thọ. Hiển chương
., là hiển bày ra lời nói, văn chữ phân
minh rõ ràng; còn ẩn mật là cái ý
chính của người nói được dấu kín trong
câu văn. Nói rõ là phương tiện, ý kín là
chân thực. Đây có khác với chủ trương cho
liễu nghĩa giáo là chân thực, bất liễu nghĩa
giáo là phương tiện. [X. Diễn mật sao Q.2;
Giáo hành chứng văn hoại Q.6 phần đầu].
ẨN MỘT NHƯ LAI TẠNG
Là một trong mười loại Như lai tạng.
Còn gọi là Ẩn phú Như lai tạng. Tức pháp
thân Như lai bị phiền não che lấp khiến ẩn
mất. (xt. Thập Chủng Như Lai Tạng).
ẨN MỘT TƯỚNG
Là một trong năm loại tướng của Báo
thân Phật. Tức ý là Phật sống lâu vô tận,
nhưng tạm thời ẩn khuất mà không hiện
hình. (xt. Báo Thân Ngũ Chủng Tướng).
ẨN NHẠC TỰ
Là ngôi chùa trên núi Thạch thành, nằm
khoảng giữa Thặng huyện và Thiệu hưng
thuộc tỉnh Triết giang. Ngọn núi trùng điệp
lởm chởm, cây cối um tùm, những phiến
đá đứng thẳng như tường vách, nối nhau
đến vài trăm trượng. Chùa do sa môn Bạch
tăng quang sáng lập vào niên hiệu Vĩnh
hòa năm đầu (345 - 356), đời Đông Tấn.
Trong năm Thiên giám (502 - 519), Tăng
hộ, Tăng thục, tạc một pho tượng Phật bằng
ẨN NHẠC TỰ

đá cao mười trượng đặt ở phía bắc chùa,
vua Vũ đế nghe tin, bèn sai Tăng hựu đến
giúp sức, trải hơn mười năm mới xong, là
tượng Phật bằng đá lớn nhất vùng Giang
nam.
ẨN NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáoNhật bản.Là
một pháp môn bí mật “Dị an tâm” (an tâm
khác lạ) của Tịnh độ chân tông. Nghi thức
khi truyền giáo là phải vào trong kho thóc,
buồng để men rượu, rồi mới làm phép bí
mật, cho nên gọi là Ẩn niệm Phật (niệm
Phật kín). Thông thường còn gọi là Thồ
tàng bí sự, Kiện tỏa pháp môn, Ngự tàng
pháp môn, Nội chứng giảng, Dạ trung pháp
môn, Ngự tiêu tử giảng v.v...
Nguồn gốc của pháp môn này không
được rõ, có thể là bắt đầu từ cuối thời đại
Bình an, rồi đến thời tổ sư của tông Tân
nghĩa chân ngôn là Giác tông mới thịnh
hành. Lúc đầu, dùng chân ngôn niệm
Phật, niệm cầu “Tức thân thành Phật”.
Tư tưởng của Ẩn niệm Phật dựa vào các
thư tịch, như Đại nhật kinh khai đề của
Không hải, Bátnhã tâm kinh bí kiện, Vô
lượng thọ Như lai cúng dường tác pháp
thứ đệ, Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích
của Giác tông v.v... Về mặt thực tiễn thì
lấy Nhất kì đại yếu bí mật tập, Hiếu dưỡng
tập làm cơ sở. Về sau, thu dụng giáo nghĩa
Nhất niệm tức đắc vãng sinh, Hiện sinh
bất thoái nhập chính định tụ của Chân
tông. Vào năm Bảo lịch thứ 4 (1754) và
trong năm Nguyên lục (1688- 1704), bị
Giang hộ mạc phủ (bộ tư lệnh quân đội)
đàn áp, đã có nhiều người tử đạo, nhưng
vẫn còn hơn bốn vạn tín đồ. Thế lực
của phái này đến nay vẫn mạnh, con số
tín đồ có đến vài chục vạn. Địa bàn hoạt
động thì lấy Đảm trạch ở phía nam huyện

Nham thủ, Hòa hạ, Tì quán, Tây bàn tỉnh,
làm trung tâm. Có rất nhiều phái khác
nhau, nhưng đều lấy Thân loan, Thị tín
phường, Liên như, Kiện ốc v.v... làm tông
tổ mà lập phái. Tóm lại, những người tu
hành theo pháp môn bí mật này, khi hành
đạo hoặc hội họp, đều giữ kín, không cho
ai biết, vì thế đưa đến tình trạng người
ngoài nhòm ngó, nghi ngờ và hiểu lầm,
mà cái lí do bị nhà cầm quyền đàn áp
cũng là ở đó.
ẨN PHONG
Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Học trò của ngài Nam nhạc.
Người huyện Thiệu vũ, tỉnh Phúc kiến, họ
Đặng. Đời gọi là Đặng ẩn phong. Đầu tiên,
sư tham yết ngài Mã tổ Đạo nhất, không
lãnh hội được ý chỉ sâu xa, bèn đến theo
học Thạch đầu Hi thiên, sau lại nhờ một
câu nói của Mã tổ Đạo nhất mà khai ngộ,
và trở thành người nối pháp của Mã tổ.
Sau giao du với Nam tuyền, Qui sơn nhiều
lần, mùa đông ở Hành nhạc, mùa hạ đến
Thanh lương. Khoảng năm Nguyên hòa
(806 - 820), sư muốn lên núi Ngũ đài, phát
xuất từ Hoài tây, giữa đường bị cản trở vì
loạn quân Ngô nguyên tế và quân triều đình
đang đánh nhau, sư bèn phóng gậy tích
lên không trung rồi cất mình bay qua, binh
tướng của hai phe thấy thế liền ngưng
chiến. Sư đã hiện bày thần thông khác lạ,
sợ sẽ trở thành sự mê hoặc người đời, bèn
vào núi Ngũ đài, đứng ngược mà tịch trước
cửa động Kim cương. [X. Tổ đường tập
Q.15; Tống cao tăng truyện Q.21; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.8 Đặng ẩn phong
chương].
ẨN PHONG ĐẢO HÓA
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
Thiền sư Ẩn phong đứng ngược mà thị
ẨN NIÊM PHẬT

tịch. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 8 Đặng ẩn phong chương chép, thì
sư Ẩn phong lúc sắp thị tịch, trước hỏi
chúng tăng rằng (Đại 51, 259 hạ): “Các
người khi hóa, ngồi mà hóa, nằm mà hóa,
ta đã từng thấy, nhưng có ai đứng mà hóa
không?” Chúng tăng trả lời: “Dạ có”. Sư
hỏi: “Vậy có ai đứng ngược mà hóa không?”
Chúng tăng trả lời: “Chưa từng thấy”. Sư
bèn đứng ngược mà hóa, nhưng y phục
vẫn thuận chiều trên thân thể. Lúc đó,
chúng tăng bảo nhau hỏa thiêu nhưng
thân thể vẫn y nhiên bất động, xa gần
chiêm ngưỡng, ai cũng kinh lạ và tán thán
không ngớt. Sư có người em gái làm ni,
khi nghe tin, đến nơi phục xuống bên cạnh,
nói: “Sư huynh! Lúc trước đã chẳng tuân
theo pháp luật, nay chết rồi mà còn mê
hoặc người ta!”. Nói xong, đưa tay đẩy một
cái, sư liền ngã xuống, chúng tăng đem
hỏa thiêu, thu xá lợi nhập tháp. Sư Ẩn
phong đứng ngược mà chết, sự kiện ấy tuy
là biểu hiện tự do vô ngại đối với sự sống
chết, nhưng đối với người đời thì đó là
một phép lạ thần kì, nên được người em
nói một câu “chuyển ngữ” mới đánh tan
được quan niệm thần kì ấy.
ẨN PHONG PHI TÍCH
Khoảng năm Nguyên hòa (806 - 820)
đời Đường, Thiền sư Ẩn phong muốn lên
núi Ngũ đài, giữa đường gặp quân triều đình
và quân giặc đánh nhau, để trừ tai nạn cho
cả hai bên, sư liền phóng gậy tích lên hư
không rồi cất mình bay qua, quân, tướng
hai phe ngẩng xem, đều cho là đúng với
giấc mơ đã báo hôm trước, rồi hòa giải
không đánh nhau nữa. Sự tích này hiển
bày sức thần thông và lòng từ bi của Ẩn
phong. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.8
Đặng ẩn phong chương; Thiền uyển mông

cầu Q.thượng].
ẨN PHONG THÔI XA
Tên công án trong Thiền tông. Cứ
theo Thiền uyển mông cầu quyển trung
chép, thì một ngày nọ, Thiền sư Ẩn
phong đẩy xe, gặp ngài Mã tổ đang ngồi
giữa đường duỗi thẳng hai chân. Sư nói
(Vạn tục 148, 120 hạ): “Xin thầy co chân
lại”. Mã tổ nói: “Đã duỗi rồi, không co”.
Sư nói: “Đã tiến thì không lùi!”. Nói xong
bèn đẩy xe qua, khiến chân Mã tổ bị
thương tích. Về tới Pháp đường, Mã tổ
tay cầm búa, nói: “Gọi kẻ đã làm chân
lão tăng bị thương ra đây!”. Ẩn phong
đến ngay, đứng trước Mã tổ giơ cổ ra, Mã
tổ liền vứt cái búa xuống. Công án trên
đây cho thấy cái cơ mưu hóa đạo học trò
của Mã tổ, và cái phong cách cầu đạo
không tiếc thân mệnh của Ẩn phong. [X.
Ngũ đăng hội nguyên Q.3; Quang minh
tạng Q.trung; Cát đằng tập Q.hạ].
ẨN PHÚ THỤ KÍ
Là một trong bốn loại thụ kí. Đối với
những người tu hành tinh tiến thì, cố nhiên,
phải thụ kí trước cho thành Phật, nhưng
lại e những người được thụ kí như thế sẽ
sinh tâm tăng thượng mạn hoặc sinh lười
biếng, còn nếu không thụ kí hứa trước thì
lại e mọi người sinh tâm nghi ngờ cái công
lao tu hành của mình. Để tránh tình trạng
ấy, đức Phật bèn dùng sức uy thần không
để người được thụ kí biết là mình đã được
thụ kí, mà chỉ cho người khác biết là người
ấy đã được thụ kí, như thế gọi là Ẩn phú
thụ kí. (xt. Tứ Chủng Thụ Kí).
ẨN PHÚ THUYẾT
Dấu kín lí thực mà nói, phương tiện mà
nói. Kinh Đại pháp cổ quyển thượng (Đại
ẨN PHÚ THUYẾT

9, 291 thượng), nói: “Nói ẩn phú có nghĩa
là nói Như lai rốt ráo đã vào Niết bàn, nhưng
thực thì Như lai thường trú không diệt”.
ẨN SỞ TÁC PHÁP
Là phép tu của những hành giả Mật
giáo khi vào nhà xí (nhà cầu) hoặc vào tất
cả nơi bất tịnh. Còn gọi là Ẩn sở pháp.
Tức quán chữ “Lãm” ở trên đỉnh đầu, quán
chữ “Hồng” ở hai bên hông tả hữu, đồng
thời, quán tưởng chữ lãm, chữ hồng đều
có ánh lửa bao chung quanh. Tay trái nắm
tay kim cương, tay phải nắm tay hoa sen,
gia trì năm chỗ là trán, vai trái, vai phải,
ngực và cổ họng, miệng tụng chân ngôn
Ô khu sa ma minh vương. Vì minh vương
Ô khu sa ma dùng tâm đại bi thanh tịnh
sâu xa, vào chỗ nhơ nhớp để cứu hộ chúng
sinh, ánh uy quang của Minh vương cũng
như lửa mạnh, có khả năng đốt cháy tiêu
trừ phiền não vọng kiến và tâm phân biệt
nhơ sạch sinh diệt. Lại chân ngôn của vị
Tôn này có nhiều thứ, khi tu phép “Ẩn sở
tác” thì miệng tụng chú ngắn cũng được,
đó là: “Án củ rô đà nẵng hồng nhược”.
[X. kinh Đại uy lực Ô khu sắc ma minh
vương Q.hạ ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.36].
ÂU BÁ MỄ LẶC - EVGEMI EVGENIEWICH
OBERMILLER (1901 - 1935)
Nhà học giả Phật giáo nước Nga. Ra
đời tại Liệtninhcáchlặc (Leningrad) năm
1901. Trí nhớ rất mạnh, có tài âm nhạc,
khi vào học trường công, đã thông thạo
ba thứ tiếng Anh, Pháp, Đức, lập chí trở
thành nhà âm nhạc. Năm 1918, đến thời
kì vào Đại học thì gặp nạn, bèn đổi
phương châm, theo Sử triệtbatưcơ (Th.
Stcherbasky) học tập Ấn độ học và tiếng
Phạm tại Đại học Liệtninhcáchlặc, không
bao lâu đã đọc được toàn bộ kinh điển.
Đồng thời, nghiên cứu thi ca, học luận lí,

lại học thêm tiếng Tây tạng, tiếng Mông
cổ, theo việc biên soạn văn khố Phật giáo
(Biblio theca Buddhica). Đến năm 1927
mới công bố “Chính lí nhất trích” với chú
thích và sách dẫn (index) Phạm - Tạng
(Sanskrit and Tibetan Index Verborum to
Nyàyabindu, Nyàyabindu tìkà), rồi từ
đó trở đi, tiếp tục xuất bản rất nhiều tác
phẩm. Ngoài tác phẩm kể trên, còn có:
Abhisamayàlaôkàra, Sanskrit Text and
Tibetan translation, jointly edited with Prof.
Th. Stcherbatsky, Bibl. Bud., 1929 (luận
Hiện quán trang nghiêm, nguyên bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng hiệu đính xuất
bản); Bu-ston’s History of Buddhism, 2
vols., Heidelberg, 1931 - 1932 (Lịch sử Phật
giáo của Bố đốn, bản dịch tiếng Anh) v.v...
Ông mất năm 1935. [X. Th. Stcherbatsky:
Obituary Notice, Dr. E. E. Obermiller, Indian
Historical Quarterly, Vol.XII, 1936;
Z. D. M. G., 1935].
ÂU DƯƠNG TIÊM (1871-1943)
Người huyện Nghi hoàng tỉnh Giang
tây. Tự là Kính vô, Tiệm ngô. Lúc nhỏ
chịu khó học, xem khắp bách gia chư tử.
Khi chiến tranh Trung Nhật bùng nổ vào
năm Giáp ngọ, nhận thấy cái học tạp nhạp
chẳng giúp ích gì cho đất nước, bèn chuyên
trị học nghĩa lí, hòng dùng nó để vãn cứu
thời tệ. Năm ba mươi tư tuổi đến Nam kinh
hầu Dương nhân sơn, được nghe về ý chỉ
của pháp giới Hoa nghiêm bèn tin theo
Phật giáo, vào tinh xá Kì hoàn, để hết tâm
vào kinh luận, dốc sức học Phật. Năm ba
mươi sáu tuổi, thân mẫu nhuốm bệnh chết.
Tự nói người học Phật khác với các người
khác, mỗi lần bị phẫn lại càng phải học.
Từng lưu học Nhật bản, sau khi về nước,
nhận chức giáo viên của trường Sư phạm
tại Lưỡng quảng. Sau lại đến Nam kinh
ẨN SỞ TÁC PHÁP

theo Dương nhân sơn, khi họ Dương mất,
đem cơ sở khắc kinh tại Kim lăng giao phó
cho ông. Dân quốc năm đầu (1912), cùng
với Lí chứng cương đề xướng lập hội Phật
giáo, chủ trương tôn giáo tách rời chính
trị, sa thải các tăng lữ tầm thường, rất tiếc
là việc làm và ước nguyện trái nhau, chưa
thành công được.
Ông đối với Phật học, đầu tiên đọc Đại
thừa khởi tín, Hoa nghiêm, Lăng nghiêm.
Đến bốn mươi tuổi, chuyển sang khảo cứu
Pháp tướng duy thức, Dugiàsưđịa, rồi lại
từ luận Đại trí độ đến Bátnhã, Niếtbàn;
lâu sau chỉ còn chuyên Pháp tướng Duy
thức, bỏ Hoa nghiêm, cho luận Đại thừa
khởi tín, kinh Lăng nghiêm đều là kinh
sách giả. Đồng thời, hội thông Nho Phật,
san hành Trung dung truyện, Khổng học
tạp chí, Tứ thư độc v.v... đều phát hiện
được cái mà những người trước chưa phát
hiện được, giới Phật học tôn là “Phật học
đại sư”.
Năm Dân quốc 11, sáng lập tại Nam
kinh “China nội học viện”, giảng “Duy thức
quyết trạch đàm”, những người như Lữ
trừng, Thang dụng đồng, Vương ân dương,
Hoàng sám hoa, Hùng thập lực v.v... đều
đã đến học Âu dương tiệm; các học giả
trứ danh như Lương khải siêu, Lương thấu
minh, Chương thái viêm, cũng đã từng đến
gặp. Nhà thơ và nhà triết học Ấn độ Thái
qua nhĩ (Tagore) khi sang thăm Trung
quốc, đặc biệt đã đến diện kiến, đàm luận
một đêm, kinh ngạc mãi không thôi.
Khoảng năm Dân quốc 14, thiết lập Đại
học Pháp tướng chuyên khoa, nhưng vì
thời cuộc phải bỏ dở. Lại biên soạn Tạng
yếu ba tập, Phương tiện học Phật. Trong
thời gian kháng chiến, rời Nội học viện
đến Giang tân tỉnh Tứ xuyên, vẫn dạy học,

khắc kinh không nghỉ. Tháng 2 năm Dân
quốc 32, ông mất tại Thục viện vì bệnh
viêm phổi, hưởng thọ bảy mươi ba tuổi.
Môn nhân thu góp những văn phẩm của
ông gồm hơn ba mươi quyển, đóng chung
thành một tập gọi là “Kính vô nội ngoại
học” lưu hành ở đời. Sau khi chính phủ
Dân quốcdời ra Đài loan, tập ấy chưa thấy
lưu thông. Công ty xuất bản Tân văn
phong ở Đài loan đã tìm được một bộ phận
lớn của sách ấy, xuất bản “Âu dương đại
sư di tập” bốn tập, hơn ba nghìn hạng mục,
nổi tiếng thì có: Duy thức quyết trạch đàm,
Đối không hữu chư tông điển tịch chi tự
luận, Dugiàsưđịa luận tự và China nội
học viện viên huấn thích, đều bao hàm
trong bốn tập đó.
Âu dương tiệm coi trọng Phật giáo tại
gia, chê bai Phật giáo xuất gia; Dân quốc
năm thứ 7, công bố “China nội viện giản
chương tổng cương đệ nhất điều”, nói:
“Tông chỉ của Nội viện là xiển dương Phật
giáo, đào tạo nhân tài hoằng pháp làm lợi
cho đời, chứ không đào tạo những kẻ sĩ
xuất gia tự lợi”. Thái hư đại sư, người cùng
xuất thân từ cửa Dương nhân sơn, bèn
soạn “Quan ư Chi na nội học viện văn
kiện chi trích nghi” để bác bỏ, do đó đã
mở màn cuộc tranh luận về pháp nghĩa
giữa Thái hư và Nội viện; đồng thời, đại
sư Thái hư tiếp tục soạn Phật pháp tổng
quyết trạch đàm, Kính cư sĩ học thuyết
chất nghi (Chất vấn những điểm quái lạ
trong học thuyết của cư sĩ Kính), Luận
pháp tướng tất tông Duy thức, Tái luận
Pháp tướng tất tông Duy thức v.v... để biện
luận và chất vấn.
ÂU DƯƠNG TU (1007 - 1072)
Nhà văn học, nhà sử học đời Bắc Tống.
Người huyện Lư lăng Cát châu (huyện
Cát an tỉnh Giang tây). Tự là Vĩnh thúc,
hiệu Túy ông, Lục nhất cư sĩ. Thụy hiệu
là Văn trung. Là một trong Bát đại gia

đời Đường - Tống. Năm Thiên thánh thứ ÂU DƯƠNG TU

8, đậu Tiến sĩ, nhậm chức Thứ sử nhiều
nơi. Lúc bốn mươi tám tuổi, nhà vua triệu
hồi làm Hàn lâm học sĩ. Năm Gia hựu
thứ 5 (1060), giữ chức Khu mật phó sứ.
Năm sau, nhậm Tham tri chính sự. Năm
Hi ninh thứ 4 (1071) bị bãi chức, năm
sau thì mất, thọ sáu mươi sáu tuổi. Ông
có viết Bản luận, cực lực bài bác tư tưởng
Phật và Lão; hơn nữa, khi biên soạn Tân
Đường thư và Tân Ngũ đại sử, ông cắt
bỏ hết những sự kiện có liên quan đến
Phật giáo gồm hơn hai trăm điều. Tuy
nhiên, đến cuối đời, lại quay về làm tín
đồ Phật giáo.
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY
Người Giang tây, tên là Chí, pháp hiệu
Vô úy. Tuổi còn thơ đã sớm du học miền
đông bắc, tốt nghiệp tại Đại học Phùng dung
ở Thẩm dương. Trước sau hai lần sang Tây
tạng cầu pháp, thụ giới tỉ khưu ở chùa Biệt
bạng. Dân quốc năm 41 (1952), sau khi
nhận học vị “Lạp nhiên ba cách hỉ bổ”, trở
về Đài loan. Từng nhận chức Quốc sử quán
soạn tu, đồng thời, dạy tại Đại học Chính
trị, hệ Biên chính, Biên chính nghiên cứu
sở, Đại quốc văn nghiên cứu sở v.v... chủ
yếu dạy các chương trình Tây tạng ngữ văn,
Lịch sử văn hóa và Phật học nghiên cứu.
Là nhà học giả về Tây tạng trứ danh trong
nước. Những người học tập nghiên cứu văn
Tây tạng tại Đài loan, đa số là học trò của
sư.
ÂU ĐAN ĐA PHÚ LÊ TỰ
Phạm: Udaịđapura, hoặc
Uddaịđapura, Udantapura, Daịđapura.
Cứ theo Tây tạng truyền là Otántapùri.
Nền chùa ở gần tiểu bang Tỉ cápnhĩ
(Bìhàr) tại Ấn độ. Do vua Cabala (Phạm:
Gopìla), vua mở nước của triều đại Bala,
xây dựng vào giữa thế kỉ thứ VIII Tây lịch,

cùng với chùa Nalanđà, chùa Siêu giới
(Phạm:Vikramasìla)kế cận, đều là trung
tâm của Kim cương thừa (Phạm: Vajrayàna).
Cứ theo Tây tạng truyền , thì otanta
hàm ý là “cao vót” (#sur-byed), tức có một
giáo đồ dùng phép Y chú mà được vàng,
rồi dùng số vàng ấy xây một ngôi chùa
“cao vót“ trên một cái gò .
Sau khi ngôi chùa này được xây dựng
chưa bao lâu, thì ngài Tịch hộ ở chùa Na
lanđà vào đất Tây tạng hoằng pháp, bèn
phỏng theo chùa ấy mà kiến tạo chùa Tang
diên (Tạng: Bsam-yes) ở Tây tạng. Vua
Ma-hỉ-ba-la (Phạm: Mahìpàla , khoảng
978 - 1030) đã từng thỉnh năm trăm tỉ khưu
đến ở chùa này. Về sau, trong thời vua
Lạtmabala (Phạm: Ràmapàla, khoảng
1084 - 1130) trị vì , tương truyền trong
chùa có đến hơn một nghìn tỉ khưu cư
ngụ. Đến cuối thế kỉ XII, người Hồi giáo
là Mục hãn mặc đức tạp nhĩ kì
(Muhammad Khaljì) phá hủy ngôi chùa,
giết chết tăng chúng trong chùa, cướp đốt
kinh sách, nhân đó ngôi chùa bị phế tuyệt.
[X. Schiefner:Tàranàtha’s Geschichte des
Buddhismus in Indien; H. H. Dodwell: The
Cambrige Shorter History of India].
ÂU HÒA CÂU XÁ LA
Phạm:Upàya-kauzalya, Pàli: Upàyakusala.
Một trong mười balamật. Còn
gọi là Ủhòacâuxála, Âubacâuxála,
Ưubàkiềuxála, Ôbadã. Dịch ý là
phương tiện khéo léo, phương tiện thắng
trí, thiện xảo phương tiện, thiện quyền
phương tiện, diệu (khéo). Tức Bồtát vì
hóa độ chúng sinh mà dùng các phương
tiện khéo léo thị hiện các tướng để hoàn
thành sự nghiệp. Pháp hoa nghĩa sớ
quyển 3 (Đại 34, 482 trung), nói: “Tiếng
nước ngoài gọi là Âuhòacâuxála; Âu
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY

hòa là phương tiện, câuxála là thắng trí,
nghĩa là phương tiện thắng trí”. [X. kinh
Đạo hành bátnhã Q.3; kinh Phóng quang
bátnhã Q.16; Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao Q.14; Khả hồng âm nghĩa Q.1
đoạn 1].
ÂU KHA SA QUỐC
Âukhasa, Phạm:Okas. Tức là đất nước
của đức Phật Đồtìlada. Dịch ý là nước
Minh khai tịch .(nước ánh sáng
mở rộng). Chú thích bên cạnh trong kinh
Axàthế vương quyển thượng (Đại 15, 393
thượng), nói: “Âukhasa là tiếng Thiên
trúc, tiếng Hán gọi là Minh khai tịch”.
ÂU MĨ PHẬT GIÁO
Phật giáo Âu Mĩ bước đầu mới chỉ
nghiên cứu về văn hiến Phật giáo, nước
Pháp nghiên cứu Đại thừa và Khảo cổ
học; nước Đức, nước Anh nghiên cứu và
phiên dịch văn hiến Phật giáo bằng tiếng
Pàli và nghiên cứu khảo cổ học là chính
yếu. Những trứ tác tương đối có tính đại
biểu là:Pàli ngữ luận (Essai dePàli, 1826)
do Lạp lâm (C. Lassen) và Bá nhĩnặc
phu (E. Burnouf) cùng viết, giới thiệu
ngôn ngữ, văn học, tôn giáo Ni bánhĩ
(Népal)và Tây tạng (Notices of the Language,
Literature and Religion of Nepal
and Tibet, 1826) của Hà cátlâm (B. H.
Hodgson), Ấn độ Phật giáo sử tự thuyết
(Introduction à l’histoire de Bouddhisme
Indien, 1845) của Bá nhĩnặcphu, bản
dịch Pháp văn của kinh Pháp hoa bằng
tiếng Phạm (Lotus de la Bonne Loi) cũng
do Bá nhĩ nặc phu xuất bản năm 1852
v.v..., tất cả các trước tác trên đã đặt nền
tảng cho việc nghiên cứu Phật giáo sau
này. Đến khi Đông phương Thánh thư
(Sacred Books of the East) do Mạch khắc
tưmụclặc (Max müller) biên tập ra đời,

thì các kinh bằng tiếngPàlivà kinh điển
Phật giáo Đại thừalần lượt được phiên
dịch, khiến cho giá trị và ý nghĩa triết
học của học thuật Phật giáo được coi
trọng. Trong đó, có ảnh hưởng tương đối
lớn đối với Âu châu là: Thi phẩm tán
Phật “Áchâu chi quang” (Light of Asia,
ánh sáng Á châu) của A nặcđức (Edwin
Arnold) và các hoạt động của hội Linh
trí học hội (The Buddhist Theosophical
Society) do Áonhĩcaođặc (Olcott) lãnh
đạo. Đến năm 1906, nước Anh thành lập
Anh quốc Phật giáo hiệp hội (The Buddhist
Society of England), hai năm sau lại
đổi là Đại Anh Phật giáo hiệp hội (The
Buddhist Society of Great Britain and England)
do Đại vệtư (Rhys Davids) làm
hội trưởng, đồng thời, ấn hành “Phật giáo
bình luận” (Buddhist Review), hết sức mở
rộng Phật giáo. Năm 1925, Hồng phithụy
tư (Christmas Humpheys) kế thừa công
việc của hội, và ấn hành “Anh quốc Phật
giáo” (Buddhist in England). Năm 1943,
hội Phật giáo Luân đôn (Buddhist Society,
London) phát hành tạp chí “Trung
đạo” (The Middle Way) và vẫn tiếp tục
xuất bản đến ngày nay. Nước Pháp, với
sự giúp sức của nữ sĩ Luântibốilợi (Constant
Lounsbery), người Mĩ, và của đại sư
Thái hư, đã thành lập hội Phật giáo hữu
nghị Ba lê vào năm 1929, đến năm 1939
thì ấn hành “Tư tưởng Phật giáo” (La
pensée Bouddhique), ba tháng ra một kì.
Ngoài ra, các nước khác cũng phát hành
nhiều loại sách về Phật giáo.
Sau thế chiến 2, các trứ tác và sự diễn
giảng củaThiền sư Linhmộcđạichuyết
(Suzuki), người Nhật bản, đã đưa đến cho
các nhân sĩ Âu - Mĩ cái hứng thú sâu đậm
đối với Thiền học. Nước Mĩ, do chịu ảnh
hưởng của các học giả Âu châu, cũng bắt
đầu nghiên cứu ngôn ngữ học trong kinh
ÂU MĨ PHẬT GIÁO

điển Phật giáo. Lại khi tiếp xúc với tư tưởng
Đông phương thì tư tưởng giới nước Mĩ
cũng rất coi trọng và năm 1939, một hội
nghị của các nhà triết học Đông - Tây đã
được tổ chức tại Hạ uy di, đồng thời, các
hoạt động lấy tín ngưỡng Phật giáo (chủ
yếu là Tịnh độ chân tông) của những di
dân Nhật bản làm trung tâm cũng được
mở rộng. Còn Phật giáo đồ Trung quốc
hoằng pháp tại nước Mĩ thì có Ứng kim
ngọc đường sáng lập Mĩ đông Phật giáo
tổng hội ở Nữu ước (New York), cư sĩ
Trầm gia trinh sáng lập Viện nghiên cứu
tôn giáo thế giới và chùa Đại giác, pháp
sư Độ luân (Tuyên hóa) sáng lập chùa
Kim sơn ở Cựu kim sơn (San Francisco)
và Đại học Pháp giới, đại sư Tinh vân
núi Phật quang sáng lập chùa Tây lai ở
Lạc sam cơ (Los Angeles) và hội Xúc tiến
Phật giáo Quốc tế, pháp sư Thánh nghiêm
sáng lập Trung tâm Thiền ở Nữu ước
v.v... Nói một cách đại khái, Phật giáo
Đại thừa hệ tiếng Hán đang có xu thế
nảy nở và phát triển tại nước Mĩ. [X. Âu
mễ chi Phật giáo (Độ biên hải húc)]. (xt.
Mĩ Quốc Phật Giáo).
ÂU MĨ PHẬT GIÁO
